Feodal jamiyati va uning emirilishi davridagi iqtisodiy ta‘limotlar - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Feodal jamiyati va uning emirilishi davridagi iqtisodiy ta‘limotlar

Купить

Feodal jamiyati va uning emirilishi davridagi iqtisodiy ta‘limotlar Reja: 1. Feodalizm davrining o'ziga xos xususiyatlari 2. «Buyuk ipak yo‘li»ning Markaziy Osiyoda iqtisodiy munosabatlar rivojlanishidagi o‘rni 3. Islom ta‘limotida iqtisodiy qarashlar. 4. Ibn Xoldunning iqtisodiy qarashlari. 5. Markaziy Osiyo donishmandlari asarlarida iqtisodiy g‘oyalar

Feodalizm davrining o‘ziga xos xususiyatlari  Yangi davr - milodning III asridan boshlab Osiyoda, milodning V asridan G‘arbiy Yevropada quldorlik tuzumi yangi feodal ishlab chiqarish usuli bilan almashdi  Feodal — feodalizm davridagi yer egasi ( feod egasi)

Feodalizm davrining o'ziga xos xususiyatlari  Quldorlik jamiyatining emirilishi yangi davrni vujudga kelishiga asos bo'ldi ya'ni feodal jamiyati shakllana boshlandi .  Ammo quldorlik tuzumining qoldiqlari feodalizm va hatto kapitalizm davrida saqlanib qoldi. Masalan, eng rivojlangan AQSHda quldorlik, qullar mehnatidan foydalanish 1861-1865 yillardagi fuqarolik urushidan keyin to‘la tugatildi .

Markaziy Osiyoda  Markaziy Osiyo , xususan, Turkistondagi qullik davri ham shu davrda, ya‘ni o‘lka Rossiya tomonidan bosib olingach, qonun yo'li bilan taqiqlandi.  Tuzumda yerga hususiy mulkchilik mavjud bo‘lib , bevosita ishlab chiqaruvchilar, rasman ozod dehqonlarni ekspulatatsiya qila boshladi.  Yer egalari - feodallar yoki davlat dehqonlardan ishlab berish, natural (mahsulot) yoki pul (soliq) sifatida yer rentasini olish imkoniga ega edilar. Shunday qilib, feodalizm jamiyati yirik yer egalari va mayda ishlab chiqaruvchilar dehqonlarning hamkorligiga asoslanildi .

Ibn Xaldunning iqtisodiy flkrlari  Iqtisodiy fikrlarning rivojlanishida arab mutafakkiri Ibn Xoldunning (1332-1405) hissasi benihoya katta. U Tunisda zodagonlar oilasida tugulgan  Uning asosiy asari «Kitob-ul-ibar» («Ibratli misollar kitobi»-foyda, taklif, talab, narx, jami ortiqcha miqdorlar va sarmoyaning shakllanishi kabi holatlar chuqur o‘rganilganligi va tahlil qilinganligini ko‘rish mumkin.

Markaziy Osiyo donishmandlari asarlarida iqtisodiy g‘oyalarning bayon etilishi Markaziy Osiyo donishmandlaridan al-Termiziy, al- Buxoriylarning to‘plagan Hadisi Shariflari islom olamida eng ishonchli hisoblanadi. Iqtisodiy munosabatlarning huquqiy asoslari islom ta’limotidagi fikhning tarkibiy qismini tashkil etadi. Vatandoshimiz Marg‘inoniyning «Hidoya» asari shular jumlasidandir.

Amir Temur davridagi iqtisodiy g‘oyalar Amir Temur (1336-1405) davlatida devoni buzurg (bosh vazir ) dan tashqari har bir viloyatda Devon deyiluvchi boshqarma bo‘lgan. U davlatning butkul ishlarini: soliq yig‘ish, tartib saqlashni, ijtimoiy binolar - bozorlar, hammomlar, yo‘llar, suv inshootlari tarmoqlarini nazorat qilardi. Xalqning xulq-atvori kuzatib turilardi. Uning xodimlari vaqti- vaqti bilan so‘roq, tekshirish, taftish va tergov ishlarini olib borishardi. Ayniqsa, toshu-tarozi to‘g‘riligi, odil baho tekshirilgan, qallob va tovlamachilar qat’iy jazolangan, eng muhimi bu ish to‘ppa-to‘g‘ri bozorda, xalq oldida amalga oshirilgan.

Savdogarlarga olib kelingan mol ustiga 10 foizgacha narx quyish mumkin bo‘lgan. Temur saltanatini idora qilish uchun turli vazirlar faoliyat ko‘rsatgan. Shunday vazirlardan birinchisiga yer soliqlari, boj, o‘lpon-soliq undirish hamda mirshablik yumushlarini boshqarish yuklatilgan. Bu vazir mamlakatdagi muhim ishlarni, kundalik muammolarni hal qilgan, raiyat ahvolini kuzatgan, viloyatlardan olingan hosil, soliq, o‘lponlarni taqsimlagan.

A.Temurning davlat va iqtisodiyot sohasidagi asosiy fikrlari « Temur tuzuklari »da to‘la bayon etilgan. Tuzuklar Amir Temurning 1342- 1405 yillar oralig‘idagi faoliyatini aks ettiradi va ikki qismdan (maqoladan) iborat . Birinchi qismda asosan yagona davlat barpo etish, uni mustahkamlash, qo‘shni (27) yurt va mamlakatlarni zabt etish masalalari yoritilgan bo‘lsa, ikkinchi qismda sohibqiron nomidan aytilgan o‘ziga xos vasiyat, pand-nasihat, turli sohalardagi, shu jumladan ijtimoiy-iqtisodiyotga oid fikr- mulohazalar keltirilgan.

Forobiy, Ibn Sino, Beruniy va Yusuf Xos Hojib asarlaridagi iqtisodiy g‘oyalarning mohiyati. X-XII asrlar da butun dunyoga tanilgan Al-Farg‘oniy, Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Nizomulmulk va boshqa ko‘plab mutafakkirlar yashab, ijod qilishdi. Ularning asarlarida iqtisodiy g‘oyalar ham o‘z aksini topgan. Sharq renessansi davridagi olimlar shu davrdagi tijorat, mulkdorlik hunari sirlarini bayon etganlar. Ularning asarlaridagi umumbashariy iqtisodiy taffakkur bugungi kunda ham dolzarbligi bilan muhim o‘rin tutadi.

Ibn Sino (980-1037)ning fikricha: « Hayvon tabiat ne’matlariga qanoat qiladi, odamlarga esa tabiat ne’matlari kamlik qiladi, u ovqat, kiyim-kechak va uy-joyga extiyoj sezadi. Hayvon tabiat ne’matlarini o‘zlashtirib oladi, odam esa o‘z mehnati bilan o‘ziga ovqat, kiyim, joy yaratadi. Shu maqsadda inson dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shug‘ullanishi kerak ».

Farobiy (873-950) Forobiy (873-950) O‘rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlarning qariyib barcha sohalarini o‘z ichiga oluvchi 160 dan ortiq risola yaratgan «qomusiy olim sifatida tan olinadi. Uning Sharq olamidagi shuhrati shu darajaga yetdiki, uni Aristotel (Arastu)dan keyingi yirik mutafakkir- «muallimas -«soniy» - «ikkinchi muallim» deb atay boshladilar.

Olimning ayniqsa «Fozil odamlar shaxri» asari diqqatga sazovar bo‘lib, unda mamlakatni boshqarish, xo d imlar faoliyati, iqtisodiyotni olib borish bilan bog‘liq bo‘lgan muhim g‘oyalar keltiriladi. Shuni ham ta’kidlab o‘tish kerakki, Forobiy o‘z ustozi Arastu g‘oyalarini har tomonlama talqin etadi va uni to‘ldirishga harakat qiladi, jamiyat shakllanishi uchun moddiy ehtiyojlarning ahamiyati haqidagi ta’limot ni yaratdi, iqtisodiyot fanida muhim bo‘lgan «Ehtiyoj» ni ta’riflab berdi. U moddiy boyliklar yaratishda mehnatning va mehnat qurollari o‘rnini aniqlab berdi. Ayniqsa, «mehnat taqsimoti» masalalari mutafakkir asarlarida yaxshi yoritib berilgan..

Forobiyning fozil (ideal) davlat, ho d imlar to‘g‘risidagi g‘oyalari nihoyatda ahamiyatlidir, o‘zaro yordam va dustlikning zarurligi ko‘rsatiladi. Masalan, shahar tartibotida eng asosiy narsa mulk, noz-ne’matlarni to‘g‘ri taqsimlash ekanligi qayd etilgan. Arastu g‘oyalari rivojlantirilib, avvalo yer va joylarning miqdori, keyin ularning egalari va tutgan o‘rinlari, so‘ngra nihoyatda zarur hisoblanuvchi oziq-ovqat, ekin ekiladigan yerlar, saroy va shaxsiy uylarning miqdori hisobga olinishi kerakligi ko‘rsatiladi. Forobiy tadqiqotlarining yana bir muhim jihati shuki, u ko‘p (yunon, arab va b. ) tillarni bilgan, boshqa olim asarlarini tahlil etgan, sharxlagan va izohlagan.

Musulmon huquqshunosligida tovarning iste’mol qiymati tan olingan, tovarning qiymati bilan so‘ralayotgan baho (bozor narxi) farqlangan . Yirik din peshvosi Bahouddin Naqshband ning (1318-1389) « Dil ba yoru, dast ba kor », ya’ni «dil yor (Allox) bilan, qo‘l ish bilan (band bo‘lsin)» degan tezisi o‘sha davr va hozirgi kun uchun muhim edi, chunki ilgari xudoga faqat e’tiqod qilishning o‘zi kifoya deb bilingan. Nizom-ul-mulk (1018-1092) « Siyosatnoma » asarida hukmdorlar, amirlar, amaldorlar va qozilarning mansabni suiiste’mol qilishini, soliqlarning og‘irligi, davlat mablag‘larini saqlash va sarflashda hisob-kitob zarurligini qayd etgan. Saljuqiylar davlati arbobi sifatida ikto’ ni tanqid qilgan.

Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon Beruniy (973-1048) 150 dan ortiq asar yaratgan bo‘lib, ularda mehnat boylikning asosi ekanligi to‘g‘risidagi g‘oya asosiydir. Uning ko‘pgina fikr va qarashlari bugungi kun uchun ham ahamiyatini yo‘qotmagan. Abu Rayxon Beruniy

Beruniy fikriga ko‘ra, kishilar o‘z zaruriy extiyojlarini qondirish uchun uyushgan xolda yashash va ishlashga majburdirlar. Extiyojlar turli-tuman va ko‘p bo‘lganligi uchun insonlar birlashgan xolda turar joy va shaharlar yaratishga intiladilar , deb xisoblaydi. Shuningdek, u davlatning paydo bo‘lishini ham extiyoj tufayli deb uylagan. Eng muhim g‘oya shuki, barcha qimmatli narsalar inson mehnati bilan yaratiladi va insonning qadr-qimmati uning avlod-ajdodlarining kim bo‘lganligi emas, balki uning mehnati, aqliy va jismoniy maxorati bilan belgilanadi .

Atoqli davlat arbobi, ilk turkiy dostonnavis Yusuf Xos Xojib ning faqat bir asari yetib kelgan, ammo bu asarda shunday durdonalar to‘planganki, ularga qoyil qolmay iloj yo‘q. Asar 13 ming misra (nasriy va nazmiy muqaddimadan tashqari)-73 bobdan iborat. Ayniqsa iqtisodiyot masalalari bo‘yicha davlat va raiyat munosabatlari sinchiklab o‘rganilgan. Asar 18 oy-bir yarim yilda yozib tugallangan bo‘lsa ham, uni yaratish uchun juda uzoq vaqt tayyorgarlik ko‘rilgan. Donishmand fikricha, ezgu orzularga faqat toat- ibodat bilangina yetishib bo‘lmaydi. Buning uchun talay ezgu ishlar qilish, foydali faoliyat ko‘rsatish kerak , degan fikrni ilgari so‘radi.

Bobur va boburiylar davridagi iqtisodiy g‘oyalar. Davlat arbobi va qomusiy olim Zaxiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) va uning avlodlari tomonidan ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy masalalarda katta ishlar amalga oshirilganligi bizga tarixiy bitiklardan ma’lum. Xususan, Boburning « Boburnoma » asarida, « Mubayyin » kabi to‘plamlarida iqtisodiyotga oid ma’lumotlarga, shu jumladan soliq siyosatiga katta o‘rin berilgan. «Zakot to‘g‘risidagi katta kitob » da esa o‘sha davrdagi soliq, uning turlari to‘g‘risida qimmatli fikrlar bildiriladi.

E’TIBORINGIZ UChUN RAXMAT!!!

Купить