Fermer xo’jaliklari faoliyatini samarali boshqarish mexanizmi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	394.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Fermer xo’jaliklari faoliyatini samarali boshqarish mexanizmi

Купить

Fermer xo’jaliklari faoliyatini samarali boshqarish mexanizmi 5340200 -“ Menejment” yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

MUNDARIJA KIRISH .................................................................................. 3 1 BOB. FERMER XO’JALIKLARI FAOLIYATINI BOSHQARISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI 6 1.1. Fermer xo’jaliklarini boshqarishning nazariy asoslari va iqtisodiy ahamiyati.................................................................. 6 1.2. Fermer xo’jaliklarini tashkil etishning o’ziga xos tamoyillari va xususiyatlari....................................................................... 13 1.3. Fermer xo’jaliklarini boshqarishdagi o’zgarishlar va uni amalga oshirish davrlari..................….............…….............. 20 2 BOB. “QILICHBEK QAHRAMON” FERMER XO’JALIGINING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINING TAHLILI ...................................... 24 2.1. “Qilichbek Qahramon” fermer xo

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston agrar sohasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar natijasida mulk davlat tasarrufidan chiqarilib, xo’jalik yuritishning nodavlat shakllari vujudga keltirildi va bugungi kunda qishloq xo’jaligi mahsulotlarining asosiy qismi fermer va dehqon xo’jaliklari tomonidan etishtirilmoqda. Fermer xo’jaliklarining boshqarish mexanizmini bozor munosabatlariga moslashtirilib, rivojlanishning innovatsion yo’nalishiga o’tkazilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov “...fermerlik harakatini qo’llab-quvvatlash uchun huquqiy, tashkiliy hamda moliyaviy shart-sharoitlarni tug’dirib berish bunday yuksak natijalarni qo’lga kiritishda hal qiluvchi omil bo’lmoqda” deya t’kidlagan edilar 1 . Qishloq xo’jaligi yalpi ichki mahsulotida fermer xo’jaliklari u

qo’yilgan. Fermerlarga servis xizmatlari ko’rsatuvchi turli yo’nalishdagi korxonalar tashkil qilingan bo’lib, ularning servis xizmat hajmi muntazam ravishda oshirilib borilmoqda. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti. O’zbekiston Respublikasi agrar sohasidagi fermer xo’jaliklarining boshqaruv faoliyati jumladan, “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligi hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti. O’zbekiston Respublikasi fermer xo’jaliklari faoliyatini boshqarish tizimidagi iqtisodiy munosabatlar mexanizmini takomillashtirish bilan bog’liq bo’lgan ilmiy izlanishlar natijalari tadqiqotning predmeti hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Fermer xo’jaliklari faoliyatida samarali boshqarish mexanizmini tashkil qilish hamda ularni rivojlantirishda menejment tizimining hozirgi holatini

mexanizmini, shuningdek, xo’jaliklarining innovatsion boshqarish tizimini takomillashtirish va samaradorligini oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi kirish, mazmunan o’zaro bog’langan uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat, umumiy hajmi 66 bet, 10 ta jadval, ettita rasmdan tashkil topgan. 5

1 BOB. FERMER XO’JALIKLARI FAOLIYATINI BOSHQARISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI 1.1. Fermer xo’jaliklarini boshqarishning nazariy asoslari va iqtisodiy ahamiyati Fermer xo’jaligi - o’ziga uzoq muddatli ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda, qishloq xo’jaligi tovarlari ishlab chiqarishi bilan shug’ullanuvchi a’zolarning birgalikdagi faoliyatiga asoslangan, yuridik shaxs huquqlariga ega mustaqil xo’jalik yurituvchi sub’ektdir. Fermer xo’jaligi mehnat shartnomasi asosida boshqa shaxslarni ishga yollashi mumkin. Yollanma ishchilar fermer do’jaligining a’zolari hisoblanishmaydi. Fermer xo’jaligining boshlig’i shu xo’jalikning 18 yoshga to’lgan, qishloq xo’jaligi sohalari bo’yicha tegishli malaka, mutaxassislik, ish tajribasiga ega bo’lgan, muomalaga layoqatli a’zolaridan biri ta

uchun o’z mutaxasisliklari bo’yicha ish topishlari va boshqaruv vazifalarini amalga oshirishlari murakkab. Fermer xo’jaligi boshlig’i birinchi navbatda bajaradigan vazifasi korxonaning maqsadini belgilab olish demakdir. Maqsadlarsiz boshqaruvga oid qarorlarni qabul qilib bo’lmaydi. Maqsadlar shunday narsani, ular yordamida resurslardan foydalanishning bir muqobil yo’lini ikkinchisidan qaysi afzallik tomoni bilan ajralib turishini aniqlash mumkin. Mamlakat agrar sohasida faoliyat yurituvchi xo’jaliklarda boshqaruv mexanizmini shakllantirishda avvalo, boshqaruvni iqtisodiy mexanizmga asoslangan holda tashkil qilish, buning uchun esa xo’jalik rahbarlari dastlab mukammal bo’lgan biznes-reja tuzishi, xodimlarga funktsional vazifalar belgilab berilgan holda ish topshirishlari va ularni boshqaris

mahsulot ishlab chiqarish hajmi, uning turlari haqida bir necha variantdagi topshiriqlarni tayyorlaydi, bunda ekin turlarini bir necha xil bo’lishi (agronomlar bilan kelishilgan holda) aniqlab chiqilib, rahbariyat bilan ekiladigan ekinlar strukturasi kelishiladi, va ishlab chiqarish texnologiyasi belgilab olinadi. Shundan keyin rejalashtirish bo’limi barcha resurslarga bo’lgan talabni aniqlaydi. Iqtisodiy uslubiyat boshqarishda moliyaviy siyosatni, shu asosda investitsiya siyosatini belgilab olishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu uslubda qarz olish (kredit)ga bo’lgan talab ham asoslanadi. Moliyaviy strategiyaga mos ravishda, maqbul soliq siyosati shakllanadi, uning asosiy tomonlari korxonaning hisob-kitob siyosati bo’yicha belgilab olinadi. Bu tadbirlarning barchasi rejalashtirish, moliya, bu

1-rasm. Fermer xo’jaliklarida xarajatlarni boshqarish mexanizmi 3 Fermer xo’jaliklari, xo’jalik yuritish va tadbirkorlikning ilg’or shakllaridan biri hisoblanadi. U o’zining ishlab chiqarish faoliyatini davlat tomonidan uzoq muddatga ijaraga berilgan erda mavjud qonunlar asosida amalga oshiradi. Mustaqil ravishda boshqa yuridik shaxslar bilan mahsulotni sotish bo’yicha shartnomalar tuzadi, o’z mahsulotiga baho belgilaydi, soliq to’lanadigan daromad oladi, boshqa shaxslarning mulklarini mablag’larini shartnomalar asosida qarz oladi va ishlatadi 4 . Bunday xo’jalik yuritishning afzalligi shundaki, mulkdor ham, tadbirkor ham, xizmatchi ham bitta shaxs timsolida bo’ladi. Shuning uchun ishlab chiqarish natijalari uchun manfaatdorlik va ma’suliyat keskin ortadi. Fermer ishlab chiqarishda o’zini-

Boshqaruv bevosita ishlab chiqarish jarayoni bilan bog’liq bo’lib, ishlab chiqarish yuzasidan resurslardan samarali foydalanishning ichki imkoniyatlarini aniqlashning muhim masalalarini o’z ichiga oladi. Unda xo’jalikning ishlab chiqarish va tijorat faoliyati yuzasidan biznes reja-topshiriqlarining bajarilishi, ishlab chiqarish resurslaridan samarali foydalanishning holati, imkoniyatlari va ularni maqsadli boshqarishdagi muhim yo’nalishlari belgilanadi. Boshqarishning to’g’ri tashkil etilishi esa har jihatdan xo’jalikni boshqaruvchi shaxsni kim ekanligi va uning boshqaruv malakasiga bog’liqdir. Boshqarishdagi umumiy jarayonda har bir komponent joyini ko’rsatadi. Fermer xo’jaligining biznes-menejment jarayoni diagramma tarzida ishlab chiqilsa fermer xo’jaligining biznes-menejmentini ishlab

ta’minlashi kerak. Agar mahsulot xaridorgir bo’lsa, savdo-sotiq joylari yoki bozor to’g’risidagi ma’lumotlar ishlab chiqaruvchiga etib boradi. Ko’pincha bu ma’lumotlar aniq bo’lmasligi mumkin, shuning uchun fermerning o’zi bozorga borib ma’lumotlarni aniqlashi kerak bo’ladi. Bu jarayon bozorni o’rganish deb ataladi. Qishloq xo’jaligi menejmentida nima ishlab chiqarish, qancha ishlab chiqarish, qanday ishlab chiqarish masalalariga bozor omillarining bog’liqligi ham o’rganilib chiqiladi. Shuningdek ushbu masalalarga bozor talablari, boshqaruv talablari ham ta’sir ko’rsatadi. Bozor sharoitida qishloq xo’jalik ishlab chiqarishidan menejer markazlashtirilgan agrotizm sharoitidagi rahbaridan tubdan farq qiladi. Talabehtiyoj iqtisodga ta’siri kattalashgan sari bozor kuchlari o’z ta’sirini ko’rsat

Fermer xo’jaliklarini tashkil etilishi va rivojlanishi qishloq xo’jaligida iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda, umladan, ko’pukladli iqtisodiyotning shakllanishiga hamda uning asosiy bo’g’ini hisoblanmish xususiy mulkchilikka asoslangan qishloq xo’jalik korxonalari yuzaga kelishiga poydevor yaratadi va ular bozor talablariga mos keluvchi xo’jalik siftida e’tirof etiladi. Fermer xo’jaliklari xo’jalik yuritish va tadbirkorlikning ilg’or shakllaridan biri hisoblanadi. U o’zining ishlab chiqarish faoliyatini davlat tomonidan uzoq muddatga ijaraga berilgan erda mavjud qonunlar asosida amalga oshiradi. Mustaqil ravishda boshqa yuridik shaxslar bilan mahsulotni sotish bo’yicha shartnomalar tuzadi, o’z mahsulotga baho belgilaydi, soliq to’lanadigan daromad oladi, boshqa shaxslarning mulklarin

jarayonga nazar tashlaydigan bo’lsak, qishloq xo’jaligini quyidagi yo’nalishlari bosqichma-bosqich erkinlashtirilishi. Ya’ni: - ishlab chiqarish munosabatlari; - yer munosabatlari va erdan foydalanish; - qishloq xo’jalik mahsulotlarini sotish, tayyorlov tizimlari; - qishloq xo’jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarni kreditlash tizimi va baholarni tartibga solish; - qishloq xo’jaligida mahsulotlarni taqsimlanishi o’zining ijobiy natijalarini berib kelmoqda. Agrar sohada bozor munosabatlarini keng joriy etish uchun bozor tamoyillariga mos bo’lgan va qishloq xo’jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarning faoliyatiga mustaqillik va erkinlik jihatlarini o’zida mujassamlashtirgan, asosiy chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan iborat. Bu esa bevosita qishloq xo’jaligida bozorga xos sog’lom raqobat muhitning

2-rasm. Fermer xo’jaligi boshqaruvining asosiy jarayonlari 6 Qishloq xo’jaligi respublika halq xo’jaligi majmuasining asosiy tarmoqlaridan biri hisoblanadi: - qishloq xo’jaligining rivojlanishi halq xo’jaligining ko’p tarmoqlarini har- xil xom-ashyolar bilan respublika aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlaydi. Qishloq xo’jalik mahsulotlaridan 75 foizi halq iste’mol mollari ishlab chiqariladi; - qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish irrigatsiya-sug’orish va melioratsiya tizimlari bilan bog’liq. Qishloq xo’jaligining 95 foiz mahsuloti sug’oriladigan yerlardan olinadi. Demak qishloq xo’jaligida bevosita ishlab chiqarish muammolari bilan birga yerlardagi irrigatsiya va melioratsiya muammolari ham kerakli darajada yechimini topadi. Yuqorida keltirilgan xususiyatlarni amalga oshirish q

yo’naltirilgan agrar siyosati bilan bog’lab amalga oshirish; jamoa xo’jaliklarini saqlab qolish, ularni bozor munosabatlariga moslab rivojlantirish va har xil shakldagi xo’jalik shakllarini e’tiborga olgan holda ularni qayta qurish; - qishloq xo’jaligi ma’muriy boshqaruv metodlaridan voz kechib, iqtisodiy boshqaruv metodlarga o’tish; - fermer va dehqon xo’jaliklarini keng rivojlantirib, qishloq xo’jalik ishlab chiqaruvchilarida yerga, mulkka, mehnat natijalariga egalik hissini shakllantirish. Bu tamoyillarga asoslangan holda respublika qishloq xo’jaligida islohotlarning huquqiy bazasini barpo etish, qishloq xo’jalik korxona va tashkilotlarini davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish, fermer va dehqon xo’jaliklarini tashkil qilish va rivojlantirish, agrobozor iqtisodiyoti infratuzil

moddiy resurslarni o’z ichiga olgan mehnat natijalarini tasarruf qilishdir. Bundan buyon ishlab chiqarish munosabatlarini takomillashtirish qishloq xo’jalik erlaridan unumli foydalanishda ijara shaklini kengaytirish. Fermer xo’jaliklarda ishlab chiqarish samaradorligi shirkatlarga nisbatan ancha yuqori ekanligini isbotladi. Ularda mineral o’g’itlar, yonilg’i tejamkorlik bilan ishlatilmoqda, moddiy resurslar gektariga o’rtacha 2 marta kam sarflangan. Prezidentimiz o’z ma’ruzasida "Fermer degani - bu avvalo universal qobiliyatta ega bo’lgan inson. Halqimiz iborasi bilan aytganda bugun fermerga qirq hunar ham oz" deb ta’kidladilar. Haqiqatdan ham bir vaqtning o’zida ham dehqon, ham agronom, ham chorvador, ham mexanizator, ham hisobchi, ham iqtisodchi bo’lish fermerda katta bilim va ma

iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida erkinlashtirish "jarayonini amalga oshirish hisoblanadi. Uning asosiy jihatlari quyidagilarni o’zida mujassamlashtiradi. - baholarni erkinlashtirish; - korxonalarga xo’jalik faoliyatini mustaqil amalga oshirishga imkoniyat yaratish; - xususiy tarmoq rivojlanishidagi to’siqlarni bartaraf etish; - moliyaviy opertsiyalarni erkinlashtirish; Bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo’jalik korxonalari - bu, murakkab iqtisodiy dinamik tizim bo’lib, u tashkiliy va nisbatan mustaqil faoliyat yurituvchi umumishlab chiqarish bo’g’ini hisoblanadi. Unda umumxalq, jamoaga oid va shaxsiy manfaatlarga xo’jalik hisobi asosida erishiladi. Fermer xo’jaliklari mustaqil xo’jalik yurituvchi sub’ektlar bo’lib, ular barcha iqtisodiy va xo’jalik ishlarini mustaqil rav

3-rasm. Fermer xo’jaliklarini samarali boshqarishga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar 7 Olamda barcha jarayonlar tizim sifatida mavjud va rivoj topadi. Ular son jihatdan ko’p va turfa xil bo’lib, uchta - biologik, tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarga bo’linadi. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimda fermer xo’jaligining tutgan o’rni alohida e’tiborga loyiqdir. Fermer xo’jaligi ishlab chiqarish tizimining moddiy 7 O.A.Saydaxmedov Agrar sohani boshqarishning iqtisodiy mexanizmini takomillashtirish: i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi. – T., 2012. 18 Fermer xo’jaliklarining samarali boshqaruv tizimiga ta’sir etuv chi omillar Tashqi omillar Ichki omillar Tashkiliy - iqtisodiy Ijtimoiy - siyosiy Xalqaro munosabatlar Texnik - texnologik Shartnomaviy munosabatlar Bozor mexanizm

asosini ijaradagi yer va xususiy mulkchilikdagi boshqa ishlab chiqarish vositalari tashkil etadi. Bu tizimning yana bir o’ziga xos xususiyati – tadbirkorlik faoliyatining erkinligi va mustaqil faoliyat yuritishidir. Fermer xo’jaligining ichki tizimi texnik, texnologik va ishlab chiqarishni, mehnatni tashkil etish, iqtisodiy tizimlardan tashkil topgan bo’ladi. Barcha tizim unsurlari o’zaro bir-biriga bog’liqdir. Ularning birgalikdagi harakati xo’jalikning yagona tizim tarzida mavjudligini ko’rsatadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona, tashkilot ochiq tizim ko’rinishida faoliyat ko’rsatadi. Xususan, fermer xo’jaligi ham bundan mustasno emas. Sababi fermer xo’jaligining istiqbolini va rivoj topishini kooperatsiyaga asoslangan uyushma (birlashma), agrofirmalar va turli xizmatlar ko

mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonini moliyalashning ishonchli tizimini shakllantirish, fermerlar uchun kadrlarni tayyorlash tizimini barpo etish hamda qishloq xo’jaligi korxonalari (shirkat xo’jaliklari) negizida fermer xo’jaliklarini tashkil etish va ularni boshqarishni takomillashtirish, bozor infratuzilmalarini barpo etish asosida ular o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni takomillashtirish, fermer xo’jaliklari faoliyatini moliyalashtirish tizimini takomillashtirish, mahsulot turlarini ko’paytirish va sifatini oshirish kabi choratadbirlar ishlab chiqib amaliyotga joriy etib borilmoqda. 1.3. Fermer xo’jaliklarini boshqarishdagi o’zgarishlar va uni amalga oshirish davrlari Mamlakatimizda fermer xo’jaliklari faoliyatini tartibga solish va boshqarishning huquqiy-me’yoriy asoslari bosqi

Bu borada Prezidentimiz I.A.Karimov o’zining jahon moliyaviy-iqtisodiy inqiroziga bag’ishlangan asarida 9 “qonunchilik va normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish va mustahkamlash, ... tegishli qonun hujjatlariga, Er kodeksiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish”ga e’tibor qaratish printsipial ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlab o’tganlar. Shuni inobatga olib, muallif fermer xo’jaliklarini tashkil etish va rivojlantirishning huquqiy asosini tashkil etuvchi qonunlarga qo’shimchalar kiritish lozim, deb hisoblaydi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi “Kooperatsiya to’g’risida”gi qonuniga: “Kooperatsiyani tashkil etish” bobi va uning tarkibiga fermer xo’jaliklari kooperatsiyasini tashkil etish tartiblari, uni uyushma (birlashma) yoki agrofirma shaklida davlat ro’yxatidan o’tkazish, q

O’zbekistonda fermer xo’jaliklarining rivojlanish bosqichlari 10 Ko’rsatkichlar Bosqichlar I II III IV Fermer xo’jaliklari soni, ming birlik 21,4 72,4 217,1 105,0 Biriktirilgan er maydoni, ming ga 413,3 1591,7 5787,8 5860,1 Ishchilar soni, ming kishi 134,4 461,9 1621,4 1710,2 Bitta fermer xo’jaligiga to’g’ri keladigan o’rtacha er maydoni, ga 19,3 22,0 26,7 56 Bitta fermer xo’jaligida o’rtacha ishchilar soni, kishi 6,3 6,4 7,5 7,8 Izoh: dastlabki uchta bosqich ko’rsatkichlari uning yakuni bo’yicha, to’rtinchi bosqich esa 1.01.2009 yil holati bo’yicha berilgan. Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, dastlabki uch bosqichda fermer xo’jaliklari soni keskin o’sib borgan. Bu ularga biriktirilgan yer maydoni ko’payishi hisobiga erishilgan, ya’ni o’sish ekstensiv yo’l bilan amalga oshirilgan.

Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi xulosani qilishimiz mumkin: birinchidan, fermer xo’jaliklarining ishlab chiqarish salohiyati oshishi qishloq aholisini ish bilan ta’minlash va ularning daromadlari ko’payishiga o’zining ijobiy ta’sirini ko’rsatmoqda; ikkinchidan, mulkdan samarali foydalanish va oqilona xo’jalik yuritish tajribasi oshib bormoqda, ekinlar hosildorligi o’sib, yalpi mahsulot ishlab chiqarish va daromadi ko’paymoqda; uchinchidan, qishloq xo’jaligida fermer xo’jaliklarining mavqei o’sib, tobora mustahkamlanib bormoqda. Bular qishloqda xususiy mulkdorlar qatlamini shakllanishini faollashtirmoqda. Shu bilan bir qatorda, fermer xo’jaliklarining istiqbolda rivojlanishi ko’p jihatdan ularni qo’llab-quvvatlovchi, ishlab chiqarilgan mahsulotni qayta ishlash, saqlash va sotishga ko’

Shuni alohida qayd etish kerakki, boshqaruvchilar xizmati va samarasi ayrim xodimlarning faoliyati ularning bajargan ish natijalari bo’yicha baholashning iloji yo’q. Ularning faoliyati natijalari boshqaruv obektiga tasir qilish yo’li bilan amalga oshiriladi, ishlar natijalarida ko’rinadi. Shuning uchun boshqaruv faoliyatini rolini baholashda xo’jalik faoliyatining oxirgi natkjalari, nisbatan tasir ko’rsatishiga qarab aniqlash maqsadga muvofiq. Biz “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining 2009-2010-2011 yillardagi iqtisodiy ko’rsatkichlarini o’rganib chiqdik. “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligini rivojlantirishda menejmentning roli xo’jalik faoliyatining natijasi bilan aniqlandi. “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligi faoliyatini o’rganishda birinchi navbatda xo’jalikning tabiiy iqlimi va

1 Jami yer maydoni, (ga) 80,0 120,0 180,0 225 Shundan sug’oriladigan, (ga) 60,0 90,0 140,0 +2 233,3 2 Xo’jalikda faoliyat yurituvchi aholi, nafar 18,0 22,0 30,0 +12 166,6 3 Asosiy vositalar qiymati, ming so’m 45421,0 47711,0 86620 +41199 190,0 4 Mahsulot hosirdorligi ts/ga Bug’doy 21 19 22 - - Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki 2010 yilga nisbatan “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining iqtisodiy ko’rsatkichlari bir muncha o’sgan. Ya’ni 2010 yil jami er maydoni 80 gektardan 2012 yilga kelib 180 gektarga xo’jalikda faoliyat yurituvchi aholi 30 nafarga oshgan. Xo’jalikning asosiy vositalari "1 dona «Altay» traktori 1 dona «DT-28» traktori 1dona «MTZ-80» traktori 1 dona "Yenisey" kombayni 1 dona "Tiko" avtomobili Fermer xo’jaligi menejmenti unga kelib t

aralash iqtisodiyot sharoitida qaror qabul qilish uchun mavjud muhit bir-biridan sezilarli farq qiladi. Quyidagi jadvalda ikki iqtisodiy tizim qiyoslangan, yani markazdan boshqaruv bilan tadqiqot o’tkazilgan xo’jalikning boshqaruv tizimini qiyoslandi. Jadvalda ko’rinib turganidek mamuriy buyruqbozlik sharoitida fermer davlat tasarrufida bo’ladi, bozor iqtisodiyoti sharoitida fermer erkin faoliyat yuritadi. Xo’jalik tizimning eng asosiylarini faoliyat asosi tarzida qabul qilgan. Masalan, fermer xo’jaligi boshlig’i barcha qarorlarni mustaqil qabul qilgan va yerga egalik qilish huquqi bir qancha imkoniyatlar tug’ilishiga olib kelgan. Shuningdek xo’jalikning moliyaviy ahvoli o’rganildi. Sarmoyalarni tahlil qilishda tez-tez muqobil xarajatlarni ko’rib chiqish zaruriyati tug’ilgan. Sarmoya masal

3-jadval “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining mehnat haqidan tashqari harajatning nisbatan o’zgarishi 14 № Ko’rsatkichlar 2010 y 2011 y 2012 y. 2012 yilda 2010 yilga nisbatan o’zgarishi Farqi (-, +) Nisbat(%) 1 Mahsulot sotishdan tushgan tushum (ming so’m) 0,57 0,56 0,24 -0,33 42,1 2 Paxta ts/ming so’m 214,4 297,7 234,3 +19,9 109,2 3 Don ts/ming so’m 107,2 159,5 117,1 +9,9 109,2 4 Sholi ts/ming so’m 128,6 190 140,6 +12 109,3 Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining paxta, don, sholi kabi mahsulot sotishdan tushgan tushum yildan-yilga o’sish ko’rsatkichlarini 2010 yilga nisbatan 2012 yildagi o’zgarish farqi keltirilgan (3-jadval). Fermer xo’jaligida foydaga tasir etuvchi omillar ijobiy yoki salbiy natijalar beradi, xo’jalikda yo’qot

etishmasa oradagi uzilish vaqtinchalik ishchi kuchi yoki 0,5 ish kuniga yoldanuvchi ishchi kuchi hisobidan to’ldirilgan. 4-jadval Xodimlarning soni va istemolga yo’naltirilgan mehnat haqi fondi 15 Ko’rsatkichlar 2010 y. 2011 y. 2012 y. 2012 y da 2010 yilga nisbatan o’zgarishi Farqi (-,+) Nisbat (%) Fermer xo’jaligida ishlovchilar hammasi, nafar. -Shundan qishloq xo’jaligida band bo’lganlar ishlovchilar nafar. Fermer xo’jaligi boshlig’i va xizmatchi, nafar Fermer xo’jaligida ishlovchilarning mehnat haqisi, ming so’m. Shundan: Qishloq xo’jaligida band bo’lgan ishlovchilarning mehnat haqi xarajati ming.so’m Xo’jalik boshligining mehnat haqisi, ming so’m Xizmatchilarning mehnat haqi harajati.ming so’m 18 15 1 2 1234,5 846,0 168,5 220 19 16 1 2 2120,3 1548,8 211,5 360 19 16 1 2 3180,5 2100,5 48

nafar avtomobil haydovchisi, 1 ta boshqaruvchi, 1ta hisobchi ushbu ishlovchilarning barchasi doimiy ishlovchi bo’lib hisoblanadi. Shuningdek rivojlantirish jarayonida ishchi kuchi xarajatlari hisobga olingan. 1. Kelgusi yildagi ishchi kuchi xarajatlari o’tgan yil xo’jalik ishchi kuchi xarajatlari ko’rsatkichlariga asoslangan. 2. Imkoniyat bo’lganda ishchi kuchi xarajatlarini tajriba natijalaridan foydalanib aniqlangan, masalan ishchi kuchiga xarajat ko’p sarflanish natijasida shu yilda samaradorlik berganligi hisobga olingan. 3. Rejalash jarayonida, ishchi kuchi xarajatlarini aniqlashda meyoriy ko’nikish sistemasi qo’llanilgan. Quyidagi jadvalda standart kun-kishi hisobiga xo’jalik boshlig’i rejasi berilgan. Xo’jalikda mehnat unimining o’sishi ko’p jihatdan ish vaqtidan qay darajada foydal

muddatda qayta baholash natijalariga mos kelmasligi. O’z navbatida mahsulotlar narxining o’zgarishi korxona umumiy foydalilik ko’rsatkichiga tasir ko’rsatadi. Masalan, tadqiqot o’tqazishda fermer xo’jaligiga kelib tushgan pul mablag’i va to’langan pul mablag’i o’rtasidagi farq ham o’rganildi. Masalan, 2010 yili xo’jalikka 758 ming so’m pul mablag’i xaridorlardan kelib tushgan, 2012 yili 28718 ming so’m pul mablg’i xaridorlardan kelib tushgan, shuningdek mol yetkazib beruvchilarga to’lagan pul mablag’i va boshqa to’lovlar 20817 ming so’mni tashkil etadi. Orada 7901 ming so’mlik tafovut bor. Resurslar xarid qilish imkoniyatining o’zgarishi. Xarid qilish mumkin bo’lgan resurs miqdorining o’zgarishi, o’z navbatida korxona holatiga tasir etadi yani, taminot muammolari o’g’it yoki yem-xashak sar

- foyda va zararni shakllanishi va tarkibi, tuzilishi bo’yicha o’zgarishlarni baholash; - yalpi foyda va uni o’zgarishini omilli o’rganish; - davr harajatlari va ularning o’zgarishlarini baholash; - asosiy ishlab chiqarish faoliyatidan olingan natija va uning o’zgarishini tahlil qilish; - umumxo’jalik faoliyatidan olingan natijani hisoblash; - soliq to’lovigacha bo’lgan natijani aniqlash; - sof foyda va uning o’zgarishini omilli o’rganish; - foydani o’stirish yuzasidan ichki imkoniyatlar va ularni yo’lga qo’yish; - chora-tadbirlarini belgilash va h.k. Tadqiqot jarayonida mahsulot, ish va xizmatlarni sotishdan olingan natija rejaga va o’tgan yillarga nisbatan qiyosiy o’rganildi. Asosiy etibor ularning o’zgarish sabablariga qaratildi. Mahsulot otishdan olingan foyda va uning o’zgarishiga tas

Ishlab chiqarishuchun sarflangan 8038,6 11563,5 11025,5 +2986,9 137,1 xarajat Hisobot davridagi sof foyda 3172,4 4258,5 11 G 343,5 +8171,1 357,5 “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining moliyaviy natijalaridan ma’lumotlar to’planib o’rganishda asosiy e’tibor fermer xo’jaligining mahsulot sotishdan tushgan sof tushum va sof foydaning o’zgarishini aniqlashga qaratildi. Moliyaviy natijalar uch yillik ko’rsatkichlarni tahlil qilish orqali aniqlandi. Fermer xo’jaligining moliyaviy natijalarini o’rganib chiqish davomida xo’jalikning 2010 yilgi ko’rsatkichlariga nisbatan 2012 yildagi o’zgarishlari tahlil qilindi. Masalan, mahsulot sotishdan tushum 2012yilda 99% ga ko’paygan, shunga yarasha mahsulot tannarxi 9,3 foizga oshib borgan. Shuningdek xo’jalikning boshqaruv ishlariga sarflangan xarajatla

Fermer xo’jaligida boshqaruv faoliyatiga sarflangan harajatlarining xo’jalikning iqtisodiy ko’rsatkichlariga nisbati quyidagi jadvalda yoritildi (6-jadval). “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligida boshqaruvga sarflangan harakatlar (mehnat haqidan tashqari) natijasida olingan tushum va foyda summasini aniqlash natijasida mamuriy xarajatning sarflanishi sof foyda va tushumga tasirini aniqlash maqsad qilib olindi. Masalan, har ming so’mlik mahsulot sotishdan tushgan tushumga 2010 yili 0,014 ming so’mdan mamuriy xarajat to’g’ri keldi, yani 14 so’mga to’g’ri keladi. 2012 yili bu ko’rsatkich 71 % ni tashkil qiladi. 6-jadval. “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining boshqaruv xarajatlarini o’zgarishi 17 17 “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining yillik hisobotidan. 33

so’mdan to’g’ri kelsa 2011 yili 42 so’mdan 2012 yili 21 so’mdan to’g’ri kelgan yatsi 50 % ga tushgan. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak fermer xo’jaligida olingan foydaga nisbatan sarflangan mamuriy xarajat |tildan-yilga kamayib borgan. Biz bu jarayon bo’yicha og’zaki suhbat o’tkazganimizda fermer iqtisodni nazarda tutganligini isbotlab berdik. Shuningdek, xo’jalik moliyaviy faoliyatidan olingan natijalarni boshqaruv ishlariga sarflangan harajatlarga nisbatini tashkil qilish orqali mamuriy harajatni har bir so’miga to’g’ri keladigan tushum, mehnat haqi daromad, foyda va boshqaruvning samaradorlik koeffitsenti aniqlandi. (7jadval). 7-jadval “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining boshqaruvning samaradorlik koeffitsenti 18 Ko’rsatkichlar Yillar 2012 yilda 2010 yilga nisbatan 2010 2011 2012 Fa

tashkil qilgan, yildan-yilga oshib borish tsatijasida 2012 yili 93,2 koeffitsentni tashkil qiladi yani bazis yilga solishtirganda hisobot yilida 23,2 koeffitsent birligiga teng yani 33 %ga oshgan. Bu demak, fermer xo’jaligini rivojlantirishda boshqaruvning smaradorlik koeffitsenti yildan-yilga oshib borgan. Xulosa qilib aytish mumkinki xo’jalikni rivojlantirishda fermer xo’jaligini boshqaruv faoliyati har tomonlama samarali natija bergan. 2.3. “Qilichbek Qahramon” fermer xo’jaligining iqtisodiy ko’rsatkichlari tahlili Fermer xo’jaliklari mamlakat miqyosida son va sifat jihatdan o’sib borishi bilan bir qatorda ularni yanada rivojlantirishga o’z imkoniyatlarini to’liq amalga oshirishga to’sqinlik qilayotgan bir qancha muammolar yuzaga kelmoqda. Jumladan; - fermer xo’jaliklarni rivojlantirish

- yoqilgi moylash materiallariga fondlar bo’yicha tashkilotlarning saqlanib turganligi fermerlarni yerga ishlov berishdagi agrotexnik talablarni to’liq bajarishda hamda yerga takroriy ekinlarni ekishda muammolar tug’dirmoqda. Yuqorida ko’rsatib o’tilgan muammolar tadqiqot o’tkazilgan xo’jalikda ham mavjud. Masalan, xo’jalik paxta sotish bo’yicha tumandan paxta zavod bilan shartnoma tuzgan va fermer xo’jaligi mahsulotni vaqtida yetkazib bergan lekin har yili fermer xo’jaligining sotilgan mahsulotlarining puli paxta zavod tomonidan vaqtida to’liq to’lanmagan. Yani, muddati o’tgan qarzlarga penya qo’shib berilmagan, shartnomada bu ko’rsatilgan ushbu jarayon bo’yicha fermer xo’jaligi iqtisodiy tomondan zarar ko’rmoqda buning sababi fermer iqtisodiy bilimga ega emasligi. Shartnoma shartlarining

ming so’m 1008 9952 3700 +2692 Shundan Paxta zavod 580 5500 3700 3120 Boshqa xaridorlar 428 4452 - - 2. Debitor qarzlarning sof foydaga tasiri jami ; foiz( %) 31,7 31,3 32,6 +0,9 Shundan paxta zavod 18,2 129,2 32,6 +14,4 Boshqa xaridorlar : 13,4 104,5 - +0,17 2010 yili jami debitor qarz 31,7 foizdan sof foydaga to’g’ri kelsa 2012 yili 32,6 foizdan to’g’ri kelgan. Demak yildan yilga debitor qarzi oshgan faqat 2011 yilning o’zini olib qarasak 9952 ming so’mlik debitor qarzi bo’lgan ushbu qarzlar undirilib olinganda foyda summasi bir muncha oshgan bo’ladi. Shuningdek debitor qarzni daromadga qo’shib hisoblaganda fermer xo’jaligining sof foydasi ortiqcha hisoblanadi. Jadvalda ko’rsatilganidek xo’jalikning debitor qarzlarini hisoblash natijasida mahsulot sotishdan tushgan tushum va sof foydanin

3 BOB. IQTISODIYOTNI DIVERSIFIKATSIYALASH SHAROITIDA FERME XO’JALIKLARI FAOLIYATINI BOSHQARISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH 3.1. Fermer xo’jaliklarini boshqarishning xorijiy mamlakatlar tajribasi Xorijiy mamlakatlar agrar sektori rivojlanishida fermerlar kooperativlari, fermerlar ittifoqlari, oilaviy fermerlar o’z tarkibida omborxonalar, asbobuskunalar, kompyuter texnologiyalari mavjud bo’lgan assotsiatsiyalar katta rol o’ynamoqda. Fermerlar ittifoqi va assotsiatsiyalar milliy, mahalliy darajada bir-biri bilan mustahkam aloqada faoliyat yuritadi hamda fermer xo’jaliklariga xizmat ko’rsatadi. Birinchidan, qishloq xo’jaligini rivojlantirishning umumiy siyosiy yo’nalishlari bo’yicha (mahalliy, hukumat va parlament tomonidan ilgari surilayotgan) maslahatlar berish, ikkinchidan esa, texnik va

Fermer xo’jaligini boshqarish xorij tajribasiga ko’ra quyidagi yo’nalishlarda olib boriladi. Masalan: Angliyada fermer xo’jaligi quyidagicha boshqariladi: - ishlab chiqarish jarayonini boshqarish; - biznesni boshqarish; - moliyani boshqarish; - marketingni boshqarish; - xodimlarni boshqarish; Fermer xo’jaligini boshqarish asosini maqsadga erishish uchun ishlab chiqarishni yo’naltirish tushunchasi tashkil etadi. Shuningdek iqtisodiy tamoyillardan bir nechtasini quyida ko’rsatib o’tamiz. Ma’lumki, dehqonchilikda yuqori daromad olish yer maydonining kattaligiga emas, balki undan unumli foydalanishga bog’liq. Buning uchun 39

dehqondan boy tajriba va mehnat talab qilinadi. Ayni masalada yapol fermerlarining ish uslubini misol qilsa bo’ladi. Yaponiyada fermerga o’rtacha 1.84 gektar er to’g’ri keladi. Ular erdan yuqori hosil olish bilan birga mahsulotning ekologik toza bo’lishiga ham katta e’tibor beradilar. Mineral o’g’itlardan kam foydalanishadi, gerbitsid va funktsiyalarni esa umuman ishlatishmaydi. Asosan organik o’g’itlar mol va parrandalar go’ngi qo’llashadi. Turli chiqindilar va daraxt barglari qayta ishlanib, fermerlarga, o’g’it sifatida foydalanishga beriladi. Yaponiyadagi mavjud erning 13 foizi qishloq xo’jaligiga ajratilgan bo’lib fermerlar yetishtirilgan mahsulot aholining 40 foizigagina yetadi. Shuni aytish kerakki, yapon fermerlari mahsulotni asosan issiqxonada yetishtiradilar. Bu ularga sabzavot, p

fermer xo’jaliklarini rivojlanishi jarayonida qo’llash mumkinligi ko’rsatib ishlab chiqarishga jalb qilish zarur. Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda fermer xo’jaliklari kooperatsiyalarini tashkil etish tajribalari o’rganildi. Tahlillar ko’rsatadiki, ko’plab xorijiy mamlakatlarda fermer xo’jaliklari milliy iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo’lib, uni rivojlantirish davlat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo’nalishi hisoblanadi. Masalan, Germaniyada 4,2 mingdan ortiq mustaqil tovar ishlab chiqaruvchi, qayta ishlovchi va xizmat ko’rsatuvchi huquqiy maqomga ega kooperativlar Fridrix Vilgelm Rayffayzen tamoyili asosida faoliyat ko’rsatib kelmoqda. Rayffayzen tamoyili – o’zaro yordam, qo’llab-quvvatlash, o’z-o’zini boshqarish, natija uchun jamoa mas’uliyati, raqobat qobiliyatini saqlab qolish k

to’g’ri keladi. Umuman olganda chet mamlakatlarda fermer xo’jaliklarining kooperatsiyalarga birlashishi an’anaga aylangan va bu o’z samarasini bermoqda (9-jadval). 9-jadval Xorijiy mamlakatlar qishloq xo’jaligida kooperatsiyaning o’rni 21 Ko’rsatkichlar G’arbiy Evropa AQSh Kanada Avstraliya Skandinaviya davlatlari Yaponiya Xitoy Kooperatsiya asosida birlashgan fermerlarning salmog’i, % 60-80 60-80 60-80 60-80 deyarli hamma deyarli hamma 80 Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda kooperatsiyaning salmog’i, % 60 86 85 60 85 90 65 Bu esa kooperatsiyaning naqadar zarurligini va uning jamiyatdagi o’rni va ahamiyati beqiyos ekanligini ko’rsatib turibdi. Shu bilan birga, ta’kidlash o’rinliki, hech bir fermer mahsulot etishtirish, uni sotish va saqlash muammolarini mustaqil hal etishga

kooperatsiyaga asoslangan fermer xo’jaliklari uyushmasi boshqaruvining tashkiliy tuzilmasi taklif etilgan (6-rasm). 6–rasm. Hududda dehqonchilik mahsulotlarini ishlab chiqish, qayta ishlash va sotishga ixtisoslashgan fermer xo’jaliklari kooperatsiyasiga asoslangan uyushma boshqaruvining tashkiliy tuzilmasi 22 Ushbu tashkiliy tuzilma uning tarkibiga kirgan barcha boshqaruv bo’g’inlarining tashkiliy-iqtisodiy va texnologik jihatdan o’zaro aloqadorligini ta’minlaydi, bo’linmalar vazifalari soni va chegarasini aniqlaydi, chiziqli va funktsional boshqaruv o’rtasidagi mutanosiblikni saqlaydi, alohida olingan bo’linmalar huquqi, majburiyati, vazifalarini aniq belgilaydi va uyushma faoliyatini muvofiqlashtiradi hamda yagona maqsadga yo’naltiradi. Qishloq aholisini ish bilan bandligini, iste’mol bo

korxonalarni qo’llab-quvvatlashga katta e’ti-bor berishni alohida ta’kidlab o’tganlar. Shuni hisobga olib, dissertatsiyada sut mahsu-lotlarini qayta ishlash bo’yicha fermer xo’jaliklari uyushmasining hududiy tashkiliy tuzilmasi ishlab chiqilgan. Ushbu ilmiy ishlanma mamlakatimiz mintaqalarida hududiy uyushmalarni tashkil etishda amaliy-uslubiy qo’llanma vazifasini bajarishi mumkin. Shuningdek qishloq xo’jaligi texnikasini oldi-sotdisi, qayta tiklash va sotishdan keyin undan foydalanishga ixtisoslashgan fermer xo’jaliklari uyushmasi boshqaruvining tashkiliy tuzilmasi ishlab chiqilgan (7-rasm). Ushbu tashkiliy tuzilma fermer xo’jaliklarini (ayniqsa past rentabelli va o’z faoliyatini endi boshlayot-gan) texnik ta’minotini oshirishning muhim omili va zarur sharti hisoblanadi. Bunday tuzilmanin

rivojlantirish qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda yangi imkoniyatlarni ochib beradi va uning iqtisodiy o’sishini ta’minlashga zamin yaratadi. 3.2. Fermer xo’jaliklari faoliyatida innovatsion jarayonni boshqarish mexanizmini rivojlantirish Hozirgi vaqtda jamiyat va davlatning intellektual, ilmiy-ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy jihatdan rivojlanish asosini ilm-fanning uyg’un holda muntazam taraqqiy ettirib borilishi tashkil qilmoqda. Ishlab chiqarish sohasiga zamonaviy texnologiyalar tatbiq etilishi ham, mazkur jarayonning uzviylik kasb etishi bo’yicha qilinayotgan qat’iy sa’y-harakatlar davomidir. Albatta, ushbu holat ayniqsa, xorijiy davlatlar tajribasida eng murakkab masalalarni echishda ko’proq tatbiq etilmoqda. Aksariyat mamlakatlar ushbu jihat hisobidan iqtis

ta’minlanishiga erishilmoqda. Jahon tajribasi shuni ko’rsatmoqdaki, bugungi kunda rivojlanishning innovatsion yo’liga muqobil teng keladigani yo’q. Yangi turdagi mahsulotlarni yaratish, joriy qilish, shuningdek, texnologik jarayonlarni yangilab borish, aholi bandligini ta’minlash, mahsulot eksport hajmini ko’paytirish, sifatini yaxshilash kabi jihatlar bugungi kunda mahsulot etishtirish hajmini ko’paytirishning asosiy omiliga aylanib bormoqda. Bularning barchasi qishloq xo’jaligi korxonalari ishlab chiqarayotgan mahsulotlarni ichki va xalqaro bozordagi raqobatbardoshligi hamda ijtimoiy-iqtisodiy holatning me’yoriy darajada bo’lishini belgilab beradi. Shuning uchun ham, mamlakatning bundan buyon ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy sharti samarali innovatsion siyosatga bog’liq bo’lib

0,50,6 foizni tashkil qilmoqda. Buning asosiy sabablari – innovatsion loyihalarning yetishmasligi, ba’zi holatlarda umuman yo’qligi, aksariyat xo’jaliklarda malakali kadrlar va moliyaviy resurslar etishmasligi bo’lmoqda. Mamlakat agrar sektor strategiyasi innovatsiyaga asoslansagina sohaning barqaror rivojlanishi ta’minlanishi mumkin. Bu yo’nalish milliy iqtisodiyotning ustuvor omili sifatida davlat dasturlarida o’z ifodasini topishi lozim. Endilikda, davlatlarning boy yoki kambag’al, industriallashtirilgan yoki agrar mamlakatlar deb baho berilishi urfdan qolib, uning o’rniga xom ashyo yetishtiruvchi yoki tovar mahsulotlari etishtiruvchi, texnologiyalar ishlab chiqaruvchi, bilimlar yaratuvchi (shu jumladan, yuqori texnologiyalar), deb baho berishga o’tib borilmoqda. Oxirgi guruhga kiruvchi

oxirgi bosqich ishlarini yakunlab, joriy qilish imkoniyatini yaratib berdi. Yaponiya yiliga 1500 ta litsenziya sotib olish hisobiga ushbu yangiliklarni yaratish uchun ilmiy tadqiqot ishlariga AQShga nisbatan 100 marotaba kam sarf-xarajat qilgan va import qilinayotgan mahsulotlarni shu litsenziyalar orqali ishlab chiqarishga tatbiq etish hisobiga kamaytirgan. Shu hisobidan Yaponiya AQShdan 30 yillik orqada qolishini tenglashtirib olgan, bir qator mahsulot turlari bo’yicha esa, ilgarilab ham ketishga erishgan. Hozirda Yaponiya tajribasidan ko’p mamlakatlar samarali foydalanmoqda, bizda ham ushbu tajribalarni o’rgangan holda, joriy qilish yaxshi natija berishi mumkin. Bu holatda sotib olish uchun o’zidagi ilmiy ishlanmalar natijalaridan olinayotgan mablag’lar bo’lishi talab etiladi. Shuning b

qishloq xo’jaligini boshqarish tizimi bozor munosabatlari sharoitiga to’la moslasha olmayapti va uni takomillashtirish zaruriyati tug’ilmoqda. Ma’lumki bugungi kunda iqtisodiyotimizning turli tarmoqlarini diversifikatsiyalash borasida qator chora-tadbirlarni amalga oshirish ko’zda tutilgan bo’lib, albatta bu tadbirlar qishloq xo’jaligida ham olib borilishi, o’z navbatida fermer xo’jaliklari faoliyatini yanada rivjojlantirishga zamin yaratadi. Fermer xo’jaliklarini boshqarishda bozor munosabatlarining o’ziga xos xususiyatlariga e’tibor berish lozim. Jumladan, asosiy e’tibor mahsulot ishlab chiqarishga emas, balki iste’mol bozorining talabi (mahsulot marketingi)ga qaratilishi va ishlab chiqarishni shu asosda tashkil qilish lozim. Qishloq xo’jaligida olib borilayotgan islohotlar va uni chuqur

Prezidentining “Qishloq xo’jaligida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim yo’nalishlari to’g’risida”, 2003 yil 23 oktyabrdagi PF-3342 sonli “2004-2006 yillarda fermer xo’jaliklarini rivojlantirish kontseptsiyasi to’g’risida” farmonlari qabul qilingan. Fermer xo’jaliklari bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo’jaligi tovar ishlab chiqaruvchilari orasida eng takomillashgan shakli sifatida ularni rivojlanishiga ustuvor yo’nalish berildi hamda 2009 yil 25 dekabrda qabul qilingan “Fermer xo’jaligi to’g’risida”gi qonunining 3-moddasiga kiritilgan o’zgartirish bilan “Fermer xo’jaligi O’zbekiston Respublikasida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishning asosiy sub’ekti” deb e’tirof etildi. Hozirgi vaqtda boshqarish bo’yicha to’rtta muhim yondashish ma’lum, bularning har biri boshqari

takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqilib, ularni asoslashga harakat qilindi. Boshqarishda biz, ko’proq iqtisodiy mexanizmga asoslanish bo’yicha vertikal boshqarish tizimini takomillashtirish nimalardan iborat bo’lishi kerak va mazkur mexanizm amalga oshirilishi uchun erishiladigan natijalar ham nazariy, ham amaliyotda nimalar berishi mumkin, degan masalaga aniqlik kiritishga harakat qildik. Ma’lumki, Respublika Prezidenti tomonidan 2009 yil «Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili», deb e’lon qilindi. Shundan kelib chiqqan holda, Qishloq va suv xo’jaligi vazirligi tomonidan qishloqlardagi bandlik, ijtimoiy masalalar, qishloq xo’jaligi rivojlanishini qishloqlar rivojlanishi bilan qo’shib olib borishga katta e’tibor qaratildi. Bu qishloqlar rivojlanishi (qishloqlar infratuzilmasi

Bugungi kunda dunyo miqyosida oziq-ovqat xavfsizligi masalalariga keng miqyosda yondashilmoqda. Aholini o’zimizda yetishtirilayotgan mahsulotlar bilan to’laroq ta’minlash, ichki bozorning oziq-ovqat mahsulot turlari hajmini muntazam ravishda o’rganib borish, ortiqchasini eksportga chiqarish, yetishmayotgan turlari import hajmini aniqlash, sifatsiz import mahsulotlari kirib kelishining oldini olish kabi masalalar bugungi kunning asosiy vazifalaridan biriga aylanishi kerak. Biz, respublikamizda 2012-2015 yillar davomida qishloq xo’jalik mahsulotlari yetishtirish hajmlarini bashorat qilib chiqdik. Ma’lumki, bashorat qilishning iqtisodiy matematik modlellarining ko’p omilli korrelyatsionregression usullari, ekspertlar va ekstrapolyatsiya usullari mavjud (10-jadval). 10-jadval Respublikada asos

yetishtirish unumdorligi yuqori bo’ladi. Bu masalalarning alohida ketma-ketligi kompyuter dasturlarida ishlab chiqilishi va xo’jaliklarga joriy qilinishi zarur. Respublika agrar sohasi korxonalari, xususan fermer xo’jaliklari faoliyatini boshqarish mexanizmini takomillashtirish borasida iqtisodchi olimlar tomonidan olib borilgan tahlillar natijasi va xorijiy davlatlarda mayda (oilaviy) fermerlar tajribasiga asoslangan holda bu muammoni quyidagicha hal qilish maqsadga muvofiq deya ta’kidlab o’tilgan. Ya’ni, dehqon xo’jaliklarini turli yo’nalishlardagi kooperativlarga ixtiyoriy ravishda birlashtirish orqali ularni o’zini-o’zi boshqarish tizimini mustahkamlash lozim. Bu esa, quyidagi afzalliklarni beradi: - dehqon xo’jaliklarida mahsulot yetishtirish, uni qayta ishlash va sotish ishlari tarti

yaxshilash (ularga qo’shimcha er uchastkalari berish, ularga me’yor (kvota) bo’yicha mahsulot etishtirish imkoniyatini yaratish, resurslar ta’minoti, shu jumladan, kreditlar bilan ta’minlash mexanizmini takomillashtirish va nihoyat, kelajakda kichik (oilaviy) fermer xo’jaliklariga aylanishi) masalalari ilmiy asoslangan ravishda hal etiladi. XULOSA Xulosa qilib aytganda qishloq xo’jaligini boshqarish fermer xo’jaligi jamoa a’zolari mehnatini maqsadga muvofiq tashkil etishga qaratilgandir. U ishlab chiqarish jarayonining vaqt va makonda uyg’unlashgan tarzda rivojlanishini va ma’lum sharoitda mo’ljaldagi mahsulotni ishlab chiqarib, kam xarajat qilishni nazarda tutadi. Ishlab chiqarish jarayonida texnika, aylanma mablag’lar, er, suv resurslaridan oqilona foydalanish ko’pincha fermer xo’jaligi

faoliyatini samarali va mustaqil yuritishdan manfaatdor bo’lishi mulkdan oqilona foydalanib, barqaror rivojlanish yo’lini tanlashi, ekinlar hosildorligining o’sib borishini ta’minlashi, istiqbolda o’z mavqeini yanada mustahkamlab borish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, kelajakda, fermer xo’jaliklari, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi asosiy xo’jalik sub’ektlari sifatida, barqaror rivojlanish bosqichiga kirish uchun puxta zamin yaratib berilmoqda. O’zbekistonda agrar islohotlarni amalga oshirishning hozirgi bosqichida, ko’p ukladli iqtisodiyot rivojlanayotgan davrda fermerlar kooperatsiyasining kengayishini ta’minlash eng ustuvor yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Shuni hisobga olib, respublikamizda fermer xo’jaliklari kooperatsiyasini rivojlantirish, xorijdagi qishloq

iqtisodiy faoliyatiga salbiy ta’sir ko’rsatib qolmasdan, balki infratuzilma ob’ektlarining daromadi kamayib, moliyaviy ahvoli yomonlashib, o’z faoliyatini tugatishga olib keladi. Shu bois, istiqbolda fermer xo’jaliklariga xizmat ko’rsatuvchi infratuzilmalar muassasalarini ilmiy ishda tavsiya etilgan prognozlar negizida yetarli darajada tashkil etish maqsadga muvofiqdir. Istiqbolda fermer xo’jaliklari va ularga xizmat ko’rsatadigan bozor infratuzilma ob’ektlari o’rtasidagi munosabatlarni rivojlantirish va takomillashtirish yo’nalishida asosiy vazifa - me’yoriy va miqdoriy ko’rsatkichlardan foydalanishdir. Chunki bu ko’rsatkichlar alohida hududlarni real holatini ko’rsatib berib, ushbu hududning ehtiyoj va talablaridan kelib chiqqan holda tashkil etilishi lozim bo’lgan infratuzilma ob’ektlar

2. O’zbekiston Respublikasining «Fermer xo’jaligi to’g’risida»gi qonuni. – T., 2004 yil, 26 avgust // «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Fermer xo’jaliklarini qayta tashkil etish va ularning yer maydonlarini optimallashtirishda qonunchilikka rioya etish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF-4301-sonli farmoni. – 2011 yil, 18 aprel // «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Davlat va xo’jalik boshqaruvi organlari tuzilmasini yanada takomillashtirish va boshqaruv xodimlari sonini maqbullashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PQ-1444-sonli qarori. – 2010 yil, 20 dekabr // «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yanada rivojlantirish yuzas

10. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida shartnomaviy munosabatlarni takomillashtirish va majburiyatlar bajarilishi uchun tomonlarning javobgarligini oshirish choratadbirlari to’g’risida»gi 383sonli qarori. – 2003 yil, 4 sentyabr// «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 11. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «2005-2007 yillarda fermer xo’jaliklarini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi 607-sonli qarori. – 2004 yil, 24 dekabr// «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 12. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «2006-2010 yillar davrida shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklari chora-tadbirlari to’g’risida»gi 67-sonli qarori. – 2006 yil, 21 aprel // «NORMA» axborot-qidiruv tizimi. 13. Karimov I.A. 2012 yilda respu

19. Abdug’aniev A. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti. – T.: «Adabiyot» jamg’armasi. 2007. – B. 340. 20. Axunova G.N., Yo’ldoshev N., Qo’ldoshev E. Menejment asoslari. – T.: «Iqtisodiyot», 2008. – B. 6. 21. Alimov O.K. Korxona boshqaruvchilarida liderlik xususiyatlarini shakllantirish va rivojlantirish: i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – T., 2008 . – B. 9 . 22. Abdullayev O., Muhitdinov D., Tog’aev A. Agrosanoat kompleksini bozor iqtisodiyotiga o’tkazish muammolari // Monografiya – T.: TDIU. – B. 92. 23. Abdurahmonov Q.H., Imomov V.A. O’zbekistonda mehnat potentsialidan samarali foydalanish va uni boshqarish. Monografiya. – T.: Akademiya, 2008. – B. 224. 24. Алтухов И.А., Девяткина Л.Н. Становление фермерства в России // Аграрная наука. – М., 2000. – № 8

31. Баккет М. Фермерское производство: организация, управленийе, анализ. – М.: Агропромиздат, 2002. – С. 470. 32. Berkinov B., Tashmatov R.X. O’zbekistonda fermer xo’jaliklar va ularga xizmat ko’rsatuvchi bozor infratuzilmalarni rivojlantirish istiqboli. Ilmiyommabop nashr. – T.: TDIU, 2008. – B. 43. 33. Буробкин И.Н., Попова Е.А. Экономические отношения в системе агропромишленной интеграции //Экономика сельскохозяйственных и перерабативаюших предприятий. – М., 2004. - № 1. – С. 21-24. 34. Баутин В.М. Понятие «инновация» как экономическая категория // Развитие инновационной деятелности в АПК: материалы международной научно-практической конференции. – М.: ФГНУ «Росинформагротех», 2003. – С. 251-253. 35. Буздалов И.Н. Аграрная реформа в России (концепции, опит, перспективи). – М.: «Знание»,

istiqbollari: 2005 yil 3 iyun, respublika ilmiy-amaliy konferentsiyasi ma’ruzalar to’plami. – T., 2005. – B. 10-15. 41. Зайнутдинов Ш., Эргашев Ф., Раҳимова Д., Сагдуллаев А., Парпиев О. Инновацион менежмент. Дарслик. –Т.: «Академия», 2005. – Б. 90. 42. Zaynutdinov Sh.N. va boshqalar. Menejment asoslari. – T.: «Moliya», 2002. – B. 8. 43. Yo’ldoshev N.Q. Menejment. O’quv qo’llanma. – T.: «Fan», 2004. – B. 65. 44. Yo’ldashev S.R. Qishloq xo’jalik korxonalarini asosiy fondlar bilan ta’minlashning shakl va uslublari. «Iqtisodiy islohotlarni erkinlashtirish va chuqurlashtirish sharoitida O’zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining dolzarb muammolari» mavzusidagi ilmiy-amaliy anjuman ma’ruzalar to’plami. – T., 27-28 may, 2004. – B. 94. 45. Yo’ldashev S.R. Agrar sohada investitsion jarayonlar

kontseptsiyasi, qonunchilikni takomillashtirish va respublikada fermerlikni rivojlantirish istiqbollari. – T.: O’zBIITI, 2005. – B. 285. 50. Murodov Ch. O’zbekiston iqtisodiyotini erkinlashtirish sharoitida bozor infratuzilmasining rivojlanishi (agrar sektor misolida): i.f.d. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dis. avtoref. – T., 2001. – B. 46. 51. Muqimov Z.M. Fermer xo’jaliklariga xizmat ko’rsatish va moddiytexnika ta’minoti tizimini takomillashtirish (Qashqadaryo viloyati misolida): i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – T., 2009. – B. 24. 52. Mardanaqulov T.I. Mintaqada bozor infratuzilmasini rivojlanishi (Surxondaryo viloyati misolida): i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – T., 2002. – B. 19. 53. Nazarova F. I

60. Suleymenov M. Amerika qishloq xo’jaligi. – T.: Abu Ali Ibn Sino, 2000. – B. 127. 61. Saydaxmedov O.A. «Taraqqiyot – aniq dasturga, mustahkam ishonchga bog’liq» // O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. – Toshkent, 2009. - № 6. – B. 30-34. 62. Сайдахмедов О.А. «Продоволственное обеспечение – один из важных факторов экономического роста» // Экономика и финансы. – Москва, 2011.- № 5. – С. 28-29. 63. Tashmatov R.X. Fermer xo’jaliklari kooperatsiyasi va bozor infratuzilmalari rivojlanishini boshqarish: i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – T., 2010. – B. 12. 64. TASIS-TEFAP. Fermer xo’jaligi menejmenti . – T.: «O’zbekiston», 2002. – B. 30. 65. Talibjanova V.I. O’zbekistonda erkin tadbirkorlik faoliyatining salohiyatini oshirish va uni boshqarish mexanizmla

70. Farmonov T.X. O’zbekiston Respublikasida fermer xo’jaligini tashkil etish va rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari: i.f.d. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati . – T., 2006. – B. 25. 71. Sharifxo’jaev M., Abdullayev Yo. Menejment. Darslik. – T.: «O’qituvchi», 2001. – B. 451. 72. Shodmonov E.Sh. O’zbekistonda agrar islohotlarni chuqurlashtirishda banklar faolligini oshirishning asosiy yo’nalishlari: i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan diss. avtoreferati. – BMA, 2005. – B. 19. 73. Shokirov A.A. Qishloq xo’jaligi mahsulotlari bozorini shakllantirishda inson omilining o’rni // Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida qishloq xo’jalik mahsulotlari bozorini shakllantirish muammolari ilmiy-amaliy konferentsiya ma’ruzalar to’plami.–T.: O’zBIITI, 2004. – B

muammolar va rivojlanish istiqbollari» mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. – T., 2008. – B. 142-143. 80. Qosimov M., Abdusamatov X., Ismoilov A., Xudoyberganov N. O’zbekistonda fermer xo’jaligini yuritish asoslari. – T.: «Voris-Nashriyot», 2007. – B. 239. 81. G’ulomov S.S. Menejment. – T.: «Sharq», 2002. – B. 368. 82. G’ulomov S.S. va boshqalar. Tadbirkorlik va kichik biznes. – T.: «Mehnat», 2002 . – B. 337. 83. Ҳусанов Р.Ҳ. Аграрная реформа: теория, практика, проблеми. – Т.: «Узбекистан», 2001. – С. 51. 84. Ҳусанов Р.Ҳ. Аграрная реформа: теория, практика, проблемы. – «Узбекистан», 1994. – С. 72 85. Husanov R.H. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida oila (jamoa) pudrati . – T.: Qatortol –Kamolot, 1999. – B. 56. 86. Husanov R.H. Qishloq xo’jaligida iqtisodiy islohotlar

Internen saytlari 91. http://www.lex.uz – O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari ilmiy bazasi. 92. http :// www . gov . uz – O’zbekiston Respublikasining hukumat portali. 93. http :// www . prezident . uz – O’zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati. 94. http :// www . ziyonet . uz – Axborot ta’lim tarmog’i. 95. http://www.agrointernet.org – Agroportal. 96. http://www.rurdev.gov – USDA. 66

Купить