Firma va uning turlari 9-sinf - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	3.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Февраль 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Firma va uning turlari 9-sinf

Купить

9-sinf Iqtisodiy bilim asoslari darsligi asosida 2-mavzu: FIRMA VA UNING TURLARI

Ma’lumki, tovar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayoni korxonalarda amalga oshiriladi. Davlat mulki asosida tashkil qilingan korxonalar — davlat korxonalari, xususiy mulk asosida tashkil qilingan korxonalar esa xususiy korxonalar deb yuritiladi. Shuningdek, davlat va xususiy mulkka asoslangan aralash turdagi korxonalar ham bo‘lishi mumkin.

Tadbirkorlik faoliyati amalga oshiriladigan korxona firma deb ataladi. Firma turli xil tovar va xizmatlarni foyda olish uchun ishlab chiqaradi. Firmalar, ko‘pincha, xususiy mulk asosida tashkil qilinadi. Firmalar qanday mulk asosida tashkil qilinishi, kim tomonidan qanday boshqarilishi, firma foydasi qanday taqsimlanishi va firma faoliyatining natijasiga kim va qanday javob berishiga qarab turli shakllarda bo‘ladi.

Xususiy firmaning mulkdori yakka shaxs bo‘lib, firma uning mulki va mablag‘i asosida tashkil qilinadi va bevosita shu mulkdor tomonidan boshqariladi. Firma faoliyatidan olingan foyda ham, zarar ham faqat firma egasiga taalluqli. Firma egasi firma faoliyatining natijasiga to‘la javobgar bo‘ladi.

Korxona – tovar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish amalga oshiriladigan xo‘jalik tashkiloti. Firma – tadbirkorlik faoliyati amalga oshiriladigan korxona Xususiy firma – yakka shaxs mulki asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan firma.

Buyuk olim va mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning ko‘p sonli asarlarida uning iqtisodiy qarashlari o‘z aksini topgan. U iqtisodiy faoliyat — mehnat, bunyodkorlik, yaratuvchanlik asosida odamning ehtiyojini qondirishga bo‘lgan intilishi yotadi, deb hisoblagan. U o‘zining asarlarida jismoniy mehnat bilan bir paytda aqliy mehnat ham muhim ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha ish haqi mehnatning og‘irligiga va unumdorligiga bog‘liq bo‘lishi kerak. Olimning asarlaridan mehnat taqsimotiga oid fikrlar ham joy olgan. Olim o‘sha davrdayoq iqtisodiyot sohasidagi inson omilining ahamiyati haqida qimmatli fikrlarni bildirgan.

Ikki va undan ortiq kishilar mulki asosida, birgalikda faoliyat ko‘rsatish maqsadida tashkil qilingan firma — shirkat deb ataladi. Shirkat uning a’zolari manfaatlariga xizmat qiladi. Shirkatda uni ta’sis etgan a’zolarning ishlashlari shart bo‘lib, umumiy faoliyat natijasi — foyda ular orasida o‘zaro kelishuvga ko‘ra taqsimlanadi.

Shu bilan birga, shirkat a’zolari shirkat majburiyatlariga to‘liq javobgar bo‘ladilar. Bu, agar shirkat ishi yurishmay, qarzga botib sinsa, qarzni shirkat a’zolari uni tashkil qilish uchun qo‘shgan mol-mulki va mablag‘i evaziga, u ham yetmasa, o‘z shaxsiy mulki evaziga qoplashga majbur deganidir. Shirkatga qishloq xo‘jaligidagi fermer xo‘jaliklarini misol qilib keltirish mumkin.

Shirkat – birgalikda faoliyat ko‘rsatish maqsadida ikki va undan ortiq kishilarning mulki asosida tashkil qilingan va faoliyat natijasiga birgalikda to‘la javob beriladigan firma. Ma’lumki, kattaroq miqyosdagi tadbirkorlikni tashkil qilish katta boshlang‘ich mablag‘ni talab qiladi. Buning uchun bir necha shaxslar yoki korxonalarning sherikchilikda ish ko‘rib, mol-mulklarini birlashtirishlariga to‘g‘ri keladi. Shu maqsadda sherikchilik firmalari tashkil qilinadi.

Sherikchilik asosida tuzilgan firmaning tashkilotchilari uning ta’sischilari deb ataladi. Ta’sischilar firmaning boshlang‘ich kapitaliga — nizom jamg‘armasiga o‘z pul mablag‘i va mol- mulki bilan hissa qo‘shadilar. Ta’sischilar firmaning egalari hisoblanib, firmaning kundalik faoliyatida va uni boshqarishda bevosita qatnashmasliklari ham mumkin.

Bunday faoliyat natijasidan olinadigan foyda ham, ko‘riladigan zarar ham ta’sischilar o‘rtasida ta’sis shartnomasida ko‘zda tutilgan, ma’lum kelishilgan qoidaga ko‘ra taqsimlanadi. Sherikchilik asosida tuzilgan firmalar faoliyatidan ko‘rilgan zarar ta’sischilar tomonidan qanday qoplanishiga qarab turli xil nomlar bilan yuritiladi. Bunday firmalarning eng ko‘p tarqalgan turi – bu mas’uliyati cheklangan jamiyat ko‘rinishidagi sherikchilik firmasidir. Agar ta’sischilar ko‘rilgan zararni faqat firmani tashkil qilishda qo‘shgan hissalari hajmidagina qoplasalar, bunday firma – mas’uliyati cheklangan jamiyat deb ataladi.

“ Ltd” qo‘shimchasi, inglizcha “limited” (cheklangan) so‘zining qisqartmasi bo‘lib, odatda, mas’uliyati cheklangan jamiyat nomiga qo‘shib yuritiladi. Mas’uliyati cheklanmagan jamiyatning ta’sischilari esa ko‘rilgan zararni to‘la hajmda birgalashib qoplashadi. Hatto zarurat tug‘ilganida, o‘z shaxsiy mulklarini sotib bo‘lsa-da, firma zararini qoplaydilar

Sherikchilik firmasi – ikki va undan ortiq shaxslarning (odam yoki korxonalarning) mablag‘lari asosida tashkil qilingan va ma’lum kelishuv shartlari asosida egalik qilinadigan, boshqariladigan va faoliyat natijasiga javob beriladigan firma. Firmaning nizom jamg‘armasi — firma faoliyatini yuritish uchun uning tashkilotchilari tomonidan qo‘shiladigan hissa — mol-mulk va mablag‘.

Tadbirkorlik faoliyati bilan firma ochmasdan turib ham shug‘ullanish mumkin. Buning uchun “Yakka tartibdagi xususiy tadbirkor” degan maqomni olish va belgilangan tartibda soliqlarni to‘lab turish kifoya. Mamlakat iqtisodiyotida boshqa turdagi firmalar ham bo‘lishi mumkin. Iqtisodiy shart-sharoitlardan kelib chiqib firma turlari takomillashib, iqtisodiyotga moslashib boradi.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining ma’lumotiga ko‘ra mamlaka timizda 2019-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra faoliyat yuritayotgan korxona va tashkilotlar soni 323 mingtani tashkil qiladi. Ulardan 72,4 mingtasi xususiy korxonalar, 15,5 mingtasi oilaviy korxonalar, 170,2 mingtasi mas’uliyati cheklangan jamiyatlar va 64,9 mingtasi boshqa korxona va tashkilotlardir.

Купить