Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 230.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fitrat dramaturgiyasi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: FITRAT–DRAMATURG Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent – 2025 MUNDARIJA: KIRISH .................................................................................................... ……….3 I BOB.Fitratning dramaturgiyasining g‘oyaviy jihatlari .................................. 7 1.1.Dramalarda davr muammolarining ochib berilishi ........................................... 9 1.2.Fitrat dramalarida o‘zbek xalqi tarixidagi fojeaviy hodisalarning tasvirlanish..13 I bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………....20 II BOB.FITRAT DRAMALARI VA MILLIY TAFAKKUR 2.1.Fitrat dramalarida milliy uyg‘onish g‘oyasi …………………………………..21 2.2.Fitrat dramalarida milliy ozodlik masalasi……………………………………25 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………...38 UMUMIY XULOSA .......................................................................................... 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi- langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak1 . Fitrat dramaturg sifatida juda katta shuhratga ega bo‘lgan. U barcha zamondoshlari tomonidan bu borada yakdillik bilan e’tirof etilgan ijodkor edi. Mutaxassislarning aniqlashlaricha, u o‘ndan ortiq dramatik asar yozgan. Fitratning dramaturgiyasi o‘z davrining inqilobiy o‘zgarishlari, milliy uyg‘onish g‘oyalari va ijtimoiy muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Uning asarlarida tarixiy haqiqat va badiiy talqin uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. Masalan, “Munozara” asari dramatik publitsistika namunasi sifatida jamiyatdagi islohot va taraqqiyot masalalarini muhokama qiladi. Asar ta’qib qilinganiga qaramay, jadidchilik harakatining ustozlaridan Mahmudxo‘ja Behbudiyning tavsiyasi bilan Hoji Mu’in Shukrulloh o‘g‘li tomonidan turkchaga (o‘zbekcha) tarjima qilinib, 1911-yilda dastlab, “Turkiston viloyatining gazeti”da, so‘ngra esa, alohida kitobcha holida “Turkiston kutubxonasi” ruknida chop qilingan. “Abulfayzxon” tragediyasi esa tarixiy dramalar ichida o‘zgacha o‘rin tutib, mustabid hokimiyatning halokatga yetaklovchi mohiyatini fosh etadi. “Hind ixtilochilari” dramasida esa o‘sha davrdagi ozodlik harakatlari, milliy mustaqillik g‘oyalariga daxldor bo‘lgan asar sifatida baholanadi. Fitrat o‘z asarlarida nafaqat tarixiy voqealarni aks ettirgan, balki zamonasining ijtimoiy fikrini ham shakllantirishga intilgan. Shuning uchun uning dramaturgiyasi faqat sahna san’ati uchun emas, balki jamiyatning siyosiy- 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), ʼ O‘zbekiston, – T.: 2018, - B. 168. 3 ma’naviy hayotiga ta’sir etish vositasi ham bo‘lib xizmat qilgan. Fitrat ijodida yaqqol namoyon bo‘ladigan jihat yangilanishga qaratilgan uslub bo‘lib, shu bilan bir qatorda, u jadidchilik harakatining namoyandasi sifatida yuksalish, milliy va ma’naviy uyg‘onishga intilgan. Misol qilib, Turkiyada o‘qib yurgan paytida “Yosh turklar” partiyasidan ilhomlanib, o‘zi ham “Yosh buxoroliklar” partiyasini tuzganini keltirishimiz mumkin. Begali Qosimov aytganidek: “Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil etadi. U butun umri davomida Ona-Vatanni ozod va obod qilish dardi bilan yashadi”. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Fitrat ijodining u yoki bu qirrasiga oid dastlabki qaydlar 20-30-yillarda yaratilgan turli tarix, tazkira, bayoz, maqola, risola va tadqiqotlarda uchraydi. Bular qatorida Cho‘lponning “Chin sevish” (“Ishtirokiyun” gazetasi, 1920- yil, 25-noyabr’), Turg‘unboy (Qayum Ramazonov)ning “Abo Muslim” (“Turkiston” gazetasi, 1921-yil, 30-noyabr), Vadud Mahmudning “Chin sevish” (“Qizil O‘zbekiston” gazetasi, 1921-yil), “Fitrat afandining yangi asarlari” (“Turkiston” gazetasi, 1923-yil 14- noyabr’); bundan tashqari N.G‘anizoda, K.Aliyev, V.Xo‘jaev kabilarning maqolalarini ko‘rsatish mumkin. Bu maqolalarning ko‘pchiligi Fitratning dramatik asarlariga bag‘ishlangan. Fitrat ijodini o‘rganish sho‘ro davridagi siyosiy qatag‘onlar bois bir muddat to‘xtab qoldi. XX asrda, asosan, 80-yillardan boshlandi. Izzat Sulton, Salohiddin Mamajonov, Baxtiyor Nazarov, Erik Karimov, Naim Karimov, Ozod Sharafiddinov, Begali Qosimov, Ahmad Aliyev, Sherali Turdiyev, Hamidulla Boltaboyev, Ilhom G‘aniyev singari olimlar adib ijodining turli qirralarini o‘rgandilar. 1988-yilda birinchilardan bo‘lib Izzat Sulton va Salohiddin Mamjonovning “Madaniyatimizning ikki siymosi (Fitrat va Cho‘lpon ijodi haqida ba’zi mulohazalar)” maqolasi nufuzli “O‘zbekiston adabiyoti va san`ati” gazetasida bosilib chiqdi. Shundan keyin qator maqolalar bilan birga Begali Qosimovning “Istiqlol fidoyilari” ruknidagi “Maslakdoshlar” kitobi, Hamidulla Boltaboyevning “Abdurauf Fitrat”, “Fitrat va jadidchilik”, Ilhom G‘aniyevning “Fitrat. E`tiqod. Ijod”, “Fitrat va Fitratshunoslik” kitoblari bosilib chiqdi. Fitrat ijodiga bag‘ishlangan dissertatsiyalar yaratildi. 4 Bu borada, ayniqsa, Fitrat ijodini o‘rganishni hali sho‘ro siyosati o‘z qilichlarini qayrab o‘tirgan davrdayoq boshlagan Erik Karimov, milliy uyg‘onish davri adabiyotini sistemali ravishda tadqiq etgan Begali Qosimov, ijodkor taqdiri va uning asarlariga oid arxiv materiallarini izchil e`lon qilib borayotgan Naim Karimov, Fitrat asarlarining nashr etilishiga bosh-qosh bo‘layotgan, Fitratning ilmiy faoliyatini doktorlik dissertatsiyasi doirasida tadqiq qilgan Hamidulla Boltaboyev, adib dramalarini yaxlit holda o‘rgangan Ilhom G‘aniyevlarning xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim bo‘ladi. Xususan, istiqlol qatag‘on qilingan adiblar, jumladan, Abdurauf Fitrat ijodining o‘rganilishiga ham keng imkoniyatlar yaratdi. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Ushbu ishda Fitrat dramaturgiyasida konfliktlarning shakllanishi va obrazlar sistemasi ilgari yetarlicha yoritilmagan yangi badiiy me yorlar asosida tahlil qilindi. Abdurauf Fitratning sahna asarlaridaʼ milliy ongni uyg‘otish texnikalari hamda ma rifiy g‘oya va dramatik kompozitsiya ʼ o‘rtasidagi bog‘liqlik birinchi bor izchil ilmiy asosda ko‘rsatildi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Kurs ishi mavzusining obyekti–Fitrat dramalarining mavzu,g‘oyaviy xususiyatlarini o‘rganish. Dramalarda davr muammolarining ochib berilishi, tarixiy voqealarni tasvirlash masalalarini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishi mavzusining predmeti. Kurs ishi mavzusining predmeti–Abdurauf Fitrat dramalarida adibning boshqa janrdagi asarlari bilan taqqoslab o‘rganish. Dramalarda tasvirlangan voqea,hodisalarning mazmun-mohiyatini yoritishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishini maqsadi – Fitrat dramalarining badiiy tafakkur tadrijidagi xizmatlarini yaxlit holda tadqiq etish. Dramalarining g‘oyaviy- badiiy va estetik qimmatini aniqlash hamda baho berishdir. Kurs ishinig vazifalari: –Fitrat dramalardagi g‘oya va qarashlarining o‘rganilish tarixini ochib berish; – Fitrat dramalarining taraqqiyoti o‘rganish; 5 – Fitratning dramalarida davr muammolarining ifodalanishini tahlil qilish; –Fitrat dramalarini ng o‘z davridagi va hozirdagi ahamiyati ni oydinlashtirish; – Fitratning badiiy tafakkur taraqqiyotidagi o‘rnini ko‘rsatish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining umumiy hajmi 42 betni tashkil etadi. ʻ ʻ 6 I BOB.Fitratning dramaturgiyasining g‘oyaviy jihatlari 1.1.Dramalarda davr muammolarining ochib berilishi Fitratning boshqa asarlaridagi kabi uning dramalarida Istiqlolga intilish ruhi aniq seziladi. Ana shu maqsadda dramaturg xalq o tmishiga murojaat qiladi,ʻ tarixning qorong‘u va bahstalab o‘rinlariga yorug‘lik kiritmoqchi bo ladi, ʻ o‘tmishdagi qahramonlar jasoratini eslatish orqali xalqni o‘z istiqboli uchun kurashga chorlaydi. Tarixiy mavzuda yaratilgan dramalari “Temur sag anasi”, ʻ “O g izxon”, “Abo Muslim”, “Qon”, “Begijon”ning taqdiri shoirning o‘z taqdiri ʻ ʻ yoki o sha tarixiy qahramonlarning qismatidan ham fojialiroq. Chunki ularning ʻ ko pchiligi ommaviy tarzda nashr etilmay qolib ketgan, faqat ayrim teatrlar ʻ sahnalarida bir necha bor qo‘yilgan, xolos. Shuning uchun bu asarlarning mavzu doirasi va qahramonlar hayoti haqida ayrim mulohazalarni mavjudmanbalar asosidagina tiklab, bayon qilish bilancheklanishga majburmiz. “Temur sag‘anasi” asari, bizningcha, 1918-yilning boshlarida yaratilgan bo lib, bu asar vositasida Fitrat xuddi avvalgi publitsistikasarlari kabi ʻ yurtdoshlariga murojaat qiladi,uning o‘zligini eslatishga, bu zulmat va g‘aflatdan chiqib ketmoqqa da’vat etadi. Asarda Amir Temurning o‘z qabridan tik turib,xalqiga qarata aytgan so‘zlari dramaning eng ta’sirli lavhalaridan bo lgan. ʻ Uning so‘zlari “Yurt qayg‘usi (Temur oldida)” sochmasida asar qahramoni Temur ruhiga murojaat qilgan bo‘lsa, dramada unga javoban Temurning so‘zlari qalamga olinadi: “Men sizlarga ko‘p narsalar yetkardim. Ne bo ldiki, bir zamonlar sharafli ʻ va jasur bir millatning avlodlari hozir boshqa bir millatning zulmi ostida qolmish.Kimlar bog‘laringdan qushlarimni quvmoqda!.. Otalar merosidan nimani oldingiz! Sizdan talab etaman, qalqingiz! O‘lkani tuzatingiz, avlodlarimning hur yashamoqlari ni ta’min etingiz. Agar bunday qilmasangiz, o lka bir buyuk mozorlik ʻ holiga kelur” 2 Tabiiyki, bunday keskin gaplar bilanbosqinchilarga qarshi nafratning ifodalanishi XX asr 20-yillarining oxirlaridan boshlab tanqidlarga va adabiy “janjal”larga sabab bo lgan. Afsuski, hozircha “O‘zbek teatrining 10 ʻ 2 Yosh leninchi, 1935, 10-mart (56-son). 7 yilligi” ga bag ishlab e’lon qilingan matbuot materiallaridan tashqari boshqa birorʻ matnga ega emasmiz. “Abo Muslim” dramasi haqida bir muncha tasavvur beruvchi manba va taqrizlar mavjud. Asarning matnini tiklashga ko mak beruvchi birinchi ʻ manba Fitratning 1925yili chop qilingan “Muxtasar islom tarixi” risolasidir. Unda islom tarixidagi burilish davri - umaviylik xalifaligining inqiroziva xurosonlik mashhur afsonaviy qahramon Abo Muslimning kurashlari natijasida xalifalik Payg ambarimizning as’hoblaridan sanalgan abbosiylar qo liga o tish voqealari bayon ʻ ʻ qilinadi 3 Besh parda, yetti ko rinishdan iborat bo lgan bu dramaning sahna varianti ʻ ʻ haqidabir necha taqrizlar e'lon qilingan. Shulardandastlabkisi shoir Abdulhamid Cho‘lponning “Qalandar” imzosi ostida chop qilingan taqrizi bo lib, unda shunday ʻ deyiladi: “Tomosha - aralashkuchi qahramonlarining ko pligi haтtarixning eng ʻ chuvalashgan davridan olinib yozilg‘ani uchun bo lsa kerak - keng ommаga ʻ onglashilishi og irroqdir. Shuning uchuntomoshaning so‘ngida uning natijasini to‘la ʻ ko‘rsataturg‘an bir ko‘rinish orttirilg‘an. Bu ko‘rinish xiyla muvaffaqiyatli tuzulg‘an...Umuman, tomoshadan Fitratga xos so‘z ustaligi xiyla kuchlik. Bu jihatdan tomosha katta bir adabiy ahamiyatga molikdir” 4 Taqrizda ko proq ʻ asarning mazmuni emas, uning sahnatalqini haqida fikr yuritilib, tomosha AbrorHidoyatov, Mannon Uyg‘ur kabi mashhur san’atkorlar ishtirokida “Turon” teatri sahnasida qo‘yilgani qayd etiladi. 5 Milodiy V asrda yashagan va o‘ttiz beshyil hukmronli gi davrida tarqoq turk ulusini birlashtiri b, nisbatan markazlashgan xoqonlik yaratgan O‘g uzxon (asli ismi Musaxon Teoman o g‘li) ʻ ʻ haqida turk tarixida ko plab afsona va rivoyatlar, shuningdek, tarixiy-ilmiy asarlar ʻ mavjud. Fitrat bundan qariyb o‘n sakkiz asr avval sodir bo lgan voqealarni ʻ tomoshabinlar ko‘zi o‘ngida tiriltirar ekan, ko‘proq e’tiborni O‘g‘uzxonning bahodirlariga, davlatni idora etishda nisbatan taraqqiyparvar yo‘l hisoblangan (o‘z zamoni uchun, albatta) xoqonlik, ya’ni markazlashgan davlat qurish yo‘lidagi intilishlariga e’tibor berib, Buxoroda hamon beklik tizimi (ma’lum hududda 3 Fitrat. Muxtasar islom tarixi. T.: Nur, 1992.B. 26 . 4 Turkiston. 1922, 21-dekabr. 5 Пестовский Б.А. Узбекский театр // Искусство и жизнь. 1922, № 1. - С. 7-8. 8 bekning istalgan, cheklanmagan imkoniyatlargaega bo‘lishi) hukm surayotgan davrda o‘lkaning shonli o‘tmishini eslatmoqchi bo‘ladi. 1.2.Fitrat dramalarida o‘zbek xalqi tarixidagi fojeaviy hodisalarning tasvirlanishi 1921-yili sahnaga chiqqan “Qon” nomli besh pardali fojianing taqdiri haqida yana ham mavhumroq tasavvurga egamiz. O‘sha davrvaqtli matbuoti sahifalarida bosilgan xabarlardan bunday asarning sahnaga chiqqani, unda bayon etilgan voqealar yaqin o‘tmishdagi hodisalar, ya’ni 1917-1918-yillarga taalluqli ekanini bilamiz xolos. Ayrim tadqiqotchilar Fitratning “O‘g uzxon”, “Qon” nomli asarlariʻ umuman sahna yuzini ko‘rmagan deydilar. Ushbu asarlar taqdiri qanday bo lganidan qat’i nazar bizgacha matni to‘la yetib kelmagan besh sahna asari ʻ (avvalroq yaratilgan “Begijon” ham nazarda tutiladi) Fitratning dramaturg sifatidagi iste’dodining qanot yozganini, keyinroq yaratilgan mashhur sahna asarlarining tug‘ilishida o‘ziga xos tajriba maktabini o‘taganini qayd etmaslik mumkin emas. “Chin sevish” dramasining sahna talqini juda katta hayajon bilan kutib olingan, davrining eng iste’dodli adiblari Cho lpon, Vadud Mahmud va boshqalar bu haqda ʻ taqrizlar yozganlar. Jumladan, Cholpon o‘z taqrizini shunday boshlaydi: “Yaqinda o zbek sahnasi ulug‘ va ulug ligi qadar yuksak va go‘zal bir tomosha (pyesa) ʻ ʻ ko‘rdi. Men o‘zi iqror qilarg‘a teyishmankim, uning o‘zini va o‘ynalishini tegishincha tanqid va yo taqriz qiluvni men bajara olmayman. Biroq, bu yo‘l va to g‘rida yozmoqlik vazifasi menga tushkanlikdan ko p chuqur bo‘lmag‘an ʻ ʻ qarashimni yozib ketaman” 6 . Tabiiyki, asardan qattiq ta’sirlangan shoir uning tahlilidan ko‘ra ko proq voqealarni qayta bayon qilishga beriladi va uning sahna ʻ talqinidan qoniqish barobarida: “Chin sevish”ning yozg‘uvchisi uning davomi deyilsa bo laturg‘an “Hind ixtilolchilari”ni yozib bitirgan” deb xabar qiladi. Taniqli ʻ yapon olimi Xisao Kumatsu Fitratning mashhur “Temur sag anasi”, “Chin sevish”, “Hind ixtilolchilari” kabi asarlariga alohida e’tibor qaratib: “Vatanparvarlik” g oyalari bilan yo g‘rilgan bu asarlarning tomoshasiga kelganlar, ʻ ʻ 6 Ishtirokiyun. 1920, 25-noyabr . 9 shu qadar qattiq ta’sirlangan edilarki, ular har safar tomosha so‘ngida teatrlardan ko‘z yoshlarini oqizib chiqib ketardilar”, degan haqiqatni qayd etadi. Fitrat zamondoshlarining guvohlik berishicha, “Hind ixtilolchilari” 1921-yilning o‘zidayoq yozib tugallangan. Ayrim manbalarda esa o‘sha yiliyoq sahnaga qo‘yilgan va uchun “nusxa” tarzda Toshkentda chop qilingani qayd etiladi.7 Biroq, asarning tugal nashri 1923-yili Berlinda amalga oshirilgan bo lib, u haqda ushbu ʻ nashrdan keyin Ahmad Shukriy, Vadud Mahmud va boshqalarning taqriz va maqolalari e’lon qilingan. Jumladan, Vadud Mahmud o‘z taqrizida shunday yozadi: “...asarda tasvirlar, hayajonlar ancha tuzukva mukammal. Ayniqsa, Rahimbaxsh vaDilnavozning so'zlari juda ta’sirlidirki, buasarda eng mukammal chiqqan tip shudir.Zotan, Fitratning istar forscha, istar turkcha asarlarida turmushga va haqiqatga muvofiq tasvir etilgan bir tip doimo mulla, mudarris tipidir”. 8 Fitratning bu ikki sahna asari egiz mavzudagi dramalar hisoblanadi. Chunki har ikki asarda ham voqea o‘rni bir - Hindiston, asar g‘oyasi yerli xalqning mustamlakachilarga qarshi kurashi va bu kurashda ishtirok etishni o‘zining vijdoniy burchi deb hisoblagan Turkiston yoshlari. Hindistonga munosabat, unga voqea o‘rni va e’zozli o lka sifatida yondashish Fitratning bir necha asarlarida kuzatiladi. ʻ “Munozara”da buxorolik mudarris bilan farangi Hind zaminida uchrashadi, keyingi qissasi “Hind sayyohi bayonoti” deb atalib, asarning bosh qahramoni Hind sayyohi - ziyolisi qilib olingan. “Bedil. Bir majlisda” asarida ulug‘ faylasuf shoir ijodi orqali fikr yana Hindistonga qaratiladi, nihoyat, nomlari tilga olingan ikki egizak drama voqealari Hind zaminida kechadi. Bu bilan Fitrat domla qadimgi va sirlar o lkasi bo‘lib ʻ kelgan Hindiston ni o‘smirligi da ko‘rgani, otasi bilan haj ziyoratig a ketaturib,Peshovarda (bu shahar 1968-yildan keyinPokiston hududida) bo lgani va ʻ boburiylar qoldirgan meros bilan qiziqqani sabablarini ham uning ilmiy asarlari 7 Xisao Kumatsu. 20-Yuzyil baslarinde Orta AsyadaTurkcilik va Devrim hereketleri. Anqara, 1993. - В. 40. 8 Turkiston. 1923, 17-oktabr . 10 zamiridan izlaymiz. Fitrat dramaturgiy asining shoh asari, shubhasiz, “Abulfayzxon’ fojiasidir.9 Asarda ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili Abulfayzxon davlatining tanazzuli hamda mashhur Eron shohi Nodirshoh yordamida Buxoroda mang‘it amirlarining hokimiyatga kelishi bilan bog‘liq tarixiy voqealar qalamga olinadi. Dramaturg Buxoro tarixining bunday keskin burilish nuqtalaridan birini qalamga olishi bilan o‘zining ilmiy va tarixiy asarlarida aks ettirgan hukmron sulolaning hokimiyat tepasiga kelish sabablarini, bunday g‘ayriqonuniy yo l bilan ʻ hokimiyatni egallagan xonlarning xalqqa o tkazayotgan jabr-zulmi shu sabablar ʻ zamirida yotganini ko‘rsatmoqchi bo ladi. Fitrat Abulfayzxon fojiasiga yuz burar ʻ ekan, bunday asarning tug‘ilishi uning Buxorodagi mas‘ul ishlardan chetlatilib, Moskvadalik davriga to g‘ri kelgan. Chunki ayni 1923-yilning o‘zida Buxoro ʻ rahbarlaridan Fitrat, Atoxo ja, Sattorxo ja, Yoqubzoda kabi diyonatli va zukko ʻ ʻ kishilar o z lavozimlaridan chetlatilgan, ularning o‘rniga “xalq vakili” sifatida ʻ bunday rahbarlik ishlariga mutlaqo tayyorgarligi bo‘lmagan kishilarning kelib qolishi ma’lum ma’nodaXVIII asrning o‘rtalarida yuz bergan ashtarxoniylar sulolasining fojiasiga o'xshash hodisalar sabab bo lgan bo lishi mumkin. Fitrat bu ʻ ʻ tarixiy-badiiy asarning ichki talablaridan kelib chiqqan holda, amirlik tarixidagi eng kir va murakkab manzaralarni kitobxon ko zi o ngida gavdalantira olgan.Ayniqsa, ʻ ʻ asar so‘ngida xayoliy Siyovush aytgan so‘zlarni Fitratning “qora va kir taxtga” nisbatan aytgan hukmi sifatida qabul qilish mumkin. Fojia voqealari izchil suratda davom ettirilib, nafaqat ashtarxoniylar, balki hokimiyat tepasiga yangi kuch – mang‘it amirlari sulolasi to g‘ri kelgan. Chunki ayni 1923-yilning o‘zida Buxoro ʻ rahbarlaridan Fitrat, Atoxo ja, Sattorxo ja, Yoqubzoda kabi diyonatli va zukko ʻ ʻ kishilar o z lavozimlaridan chetlatilgan, ularning o‘rniga “xalq vakili” sifatida ʻ bunday rahbarlik ishlariga mutlaqo tayyorgarligi bo‘lmagan kishilarning kelib qolishi ma’lum ma’noda XVIII asrning o‘rtalarida yuz bergan ashtarxoniylar sulolasining fojiasiga o‘xshash hodisalar sabab bo lgan bo lishi mumkin. Fitrat bu ʻ ʻ tarixiy-badiiy asarning ichki talablaridan kelib chiqqan holda, amirliktarixidagi eng kir va 9 Fitrat. Abulfayzxon, - M., 1924; / Tanlangan asarlar.1-jild. - T.: Ma'naviyat, 2000. 11 murakkab manzaralarni kitobxon ko zi o ngida gavdalantira olgan.Ayniqsa, asarʻ ʻ so‘ngida xayoliy Siyovush aytgan so‘zlarni Fitratning “qora va kir taxtga”nisbatan aytgan hukmi sifatida qabul qilish mumkin. Fojia voqealari izchil suratda davom ettirilib, nafaqat ashtarxoniylar, balki hokimiyat tepasiga yangi kuch – mang‘it amirlari sulosida 20- yillarning boshlarida dastlab biz ijobiysana ganimiz ruslashtirish jarayonining ayrim tashqi jihatlari keskin tanqid va piching ostigaolingan. E.Olvort to g‘ri ta’kidlaganidek, buruh uning she’riy shaklda ʻ yozilgan kichik dramasi “Shaytonning Tangriga isyoni”da yaxshi aks etadi. Shayton yoki iblis deb nomlangan maxluq haqida musulmon kitoblarda ham, nasroniy adabiyotida ham talaygina talqinlar mavjud. Biri uni “toshbo‘ron qilingan”, ikkinchisi “jannatdan haydalgan”, boshqasi Alloh dargohidan quvilishini “hurlikka intilish”, hatto “haqiqatni topish yo‘li” deb tushuntirgan manbalar Fitrat asarni yaratgunga qadar ham bor edi, hozir ham mavjud. Bu voqea haqida Qur’oni karimda shunday oyat bor: “Aniqki, biz sizlarni (ya’ni, odamlarni, - H.B.)yaratdik, so‘ng sizlarga surat berdik, so‘ng farishtalarga “Odamga sajda qilinglar” deyishimiz bilan ular sajda qiladilar. Magar iblis sajda qilguvchilardan bo‘lmadi. (Alloh) dedi: “Senga buyurgan paytimda nima seni sajda qilishdan to‘sdi?” – “Men undan (odaтdan) yaxshiroqman. Meni olovdan yaratgansan, uni esa loydan yaratding”,- dedi u” 10 .Turkiy adabiyotda ko‘p tilga olingan, xususan,Fitratning zamondoshlari ozar adibi Husayn Jovid va tatar yozuvchisi Majid G‘afuriyning asarlarida tasvir etilgan bu mavzuni negadir “ateistik” deb tushuntirish Olmoniya va Rusiya olimlari asarlarida uchraydi. Fitratning ushbu she’riy dramasini olmonchaga tarjima qilib,uning ilk nashri bilan birga chop etgan olima Baldauf ham bu fikrni takrorlabgina qolmay, balki Ovro pa adabiyotiga singgan “ekzistensializm”ning ʻ ko‘rinishi sifatida baholaydi. Bizningcha, ruhi va uslubi jihatidan “Ilohiy komediya”ga yaqin turuvchi (N.To raqulov)bu ikki asar o‘z zamonasidagi ʻ adolatsizliklarga qarshi qaratilgan, diniy mifologik syujetni qayta ishlash asosida yaratilgan chuqur satirik asar sifatida o‘rganilishi lozim. Fitrat dramaturg sifatida juda katta shuhratga ega. U barcha zamondoshlari tomonidan bu 10 Qur’oni karim, A’rof surasi, 11-12 oyatlar. Alouddin Mansur tarj.- T.: Cho lpon, 1992. - В.101. ʻ 12 borada yakdillik bilan e’tirof etilgan ijodkor edi. Mutaxass islarning aniqlashlaricha, u o‘ndan ortiq dramatik asar yozgan. Bular: «Begijon» (besh pardalik fojia, 1916), «Mavludi sharif», «Abo Muslim» (1916), «Temur sag‘anasi» (1918), «O‘g‘uzxon» (1919), «Qon» (1920), «Chin sevish» (1920), «Hind ixtilolchilari» (1921), «Abul-fayzxon» (1923), «Shaytonning tangriga isyoni», «Arslon» (1926), «Vose’ qo‘zg‘oloni» (1927), «Ro‘zalar» (1930) dir. Bulardan dastlabki oltitasi bizgacha yetib kelgan emas. Ba’zilarining mazmuni va yo‘nalishi haqida ayrim ma’lumotlar saqlangan, xolos. Chunonchi, «Abo Muslim» besh parda, yetti ko‘rinishli tarixiy drama. 747—750 yillarda umaviylarga qarshi kurashib, abbosiylarni hokimiyatga keltirgan qo‘zg‘olon va uning rahbari xurosonlik Abo Muslim (727- 755) taqdiridan hikoya qiladi. 20- yillarda sahnaga qo‘yilgan. 1921 yil «Turkiston» gazetasida (21 dekabr) Cho‘lponning u hakda taqrizi ham bor. «O‘g‘uzxon» turkiy xalklarning milodning boshlarida yashagan va ularning markazlashgan hokimiyati — xoqonligini tuzgan shu nomli sarkarda haqida. «Qon» dramasining syujeti, ma’lumotlarga qaraganda, muallif zamonasidan olingan, uning bir muddat sahnaga qo‘yilganini ham naql qiladilar. «Temur sag‘anasi»dan parchalargina yetib kelgan. Mutaxassislar qayd etganlariday, bu asar «Yurt qayg‘usi»dagi lirik qahramon murojaatiga javobdek taassurot qoldiradi. Masalan, Temur qabridan qo‘zg‘alib, bugungi avlodga shunday xitob qiladi: «Men sizlarga ko‘p narsalar yetkardim.Ne bo‘ldiki, bir zamonlar sharafli va jasur bir millatning avlodlari hozir boshqa bir millatning zulmi ostida qolmish. Kimlar bog‘laringdan qushlarimizni quvmoqda!… Otalar merosidan nimani oldingiz! Sizdan talab etaman, qalqingiz!… O‘lkani tuzatingiz, avlodlarimning hur yashamoqlarini ta’min etingiz. Agar bunday qilmasangiz, o‘lka buyuk bir mozorlik holiga kelur». «Chin sevish» va «Hind ixtilolchilari» voqealari Hindistonda yuz beradi. Birinchisiga ham muallif «Hind ixtilolchilari turmushindan oling‘an 5 pardali 13 ishqiy-hissiy fojiadir» deb izoh beradi. Ixtilolchi — qo‘zg‘olonchi degani. Demak, har ikki asar ham hind xalqining ingliz istilochilariga qarshi mustaqillik uchun olib borgan kurashlari haqida. Ular bir asarning ikki varianti emas, bir mavzudagi ikki asar. Dastlab, «Chin sevish» yozilib, 1920 yilda chop etilgan. Ikkinchisining yozib tugatilgan yilini muallif 1920 deb ko‘rsatadi. Uch yil keyin Berlinda bosilgan (o‘sha yili o‘zimizda ham chop etilgan). «Chin sevish»ning markaziy qahramonlari Nuriddinxon va Zulayho, uning otasi Karimbaxsh, boyvachcha Rahmatulloxon, ingliz yuzboshisi Vilyamlardir. Asar Karimbaxsh uyidagi suhbat bilan boshlanadi. Unikiga boyvachcha Rahmatulloxon kelgan. Boyvachcha Zulayhoga xaridor. Suhbat aylanib, Yevropaga taqaladi. Bularning ko‘pchiligi o‘sha yoqda o‘qib kelganlar. Lekin gap birgina o‘qishda emas ekan. Bunday qarashsa, o‘qigan ham, qo‘yingki, o‘qituvchining o‘zi ham yovuz bo‘lishi mumkin ekan. Agar yovuzlik akl va bilim bilan birlashsa, to‘g‘rirog‘i aql va bilim yovuzlikka xizmat ettirilsachi?! Karimbaxsh bir vaqtlar Yevropani maqtardi. Endi esa yo‘q, fikri o‘zgargan: «Ovrupoda bilim bor, lekin insof yo‘q. Ovruponing bilimi qoplonning tishi, tirnog‘i kabi bir narsadir. Kuchsizlarni yirtib, yemak to‘g‘risida ko‘p ish ko‘rmishdir…», -deydi xotini Fotimaxonim bilan suhbatda. Xotini hayron: «Bukung‘acha Ovrupoda o‘qimoqni maqtashdan tilingiz tinmas edi… Ovrupo bilimlarini o‘rganishni kerak topgan edingiz. Bu kun u so‘zingizdan qaytib qolibsizmi?» — dashnom beradi Fotimaxonim. «Qaytg‘onim yo‘q,- javob qiladi Karimbaxsh.- Ovrupo ishlarini o‘rganmak albatta kerakdir. Ovrupoda o‘qimoq Ovrupolilarni insofli, adolatli deb maqtamoq uchun emas, ulardan o‘zimizni saqlamoq, tishlitirnoqli bo‘lish uchun kerakdir», deydi. Avvalo, ma’rifatchilik talqinining butunlay o‘zgarganligiga diqqat qilaylik. Sal ilgari vatandoshlarimiz nazdida Yevropa ideal, ilm-ma’rifatga timsol edi. Ko‘z ochilgan sayin boshqa manzara namoyon bo‘la boshladi. Ularning og‘izdagi gaplari bilan qilayottan ishlari o‘rtasidagi jarlik tobora ravshanroq ko‘rina boshladi. Lekin buni ko‘rishda hamma bir xil emas. Masalan, Rahmatullo oldingi qarashlaridan zarra qaytgan emas. U hali ham Yevropani ustoz deb biladi. O‘rgangan har bir narsasi uchun 14 uning oldida o‘zini qarzdor hisoblaydi. Yevropalilar orasida musulmon bo‘layotganlari borligini, masjidlar qurayotganligini hayajon bilan gapiradi. Lekin Karimbaxshning o‘z nuqgai nazari bor. Uningcha, inglizlarning «masjid yasamoqlari Ka’bani buzmoq uchundir». Nuriddinchi? U — ixtilolchi. Vatanini dildildan sevadi. Uning o‘zgalar oyog‘i ostida toptalishidan qattiq iztirob chekadi. Uning hayoti to‘la tahlika. Bir tomonda, inglizlar. Ikkinchi tomonda — Rahmatulloga o‘xshaganlar. Peshovarda bir ingliz o‘ldirilgani uchun Dehlida harbiy holat e’lon qilingan. Shu bahonada «Vatan!» degan hindining bari qo‘lga olinmoqda . Rahmatull oxon Zulayho tufayli uni yo‘qotish rejasi bilan band.Nuriddinxon ko‘nglida esa, bir-biri bilan chambarchas bog‘lanib ketgan ikki xayol, bir timsol bor: Vatan va Zulayho. U qamoqda ekan, bu tuyg‘u yanada kuchayib boradi. «Chin oshiqlar ma’shuqalarining o‘zi bilan emas, xayoli bilan yashayur», — deydi u.Darhaqiqat, unda ishqiy-hissiy holat, ma’shuqa bilan ru-hiy birlikni anglash kuchli. Shu ma’noda u ma’lum so‘fiyona mazmunga ega. Ayrim jihatlari bilan u Hindistonning buyuk faylasuf shoiri, inqilobni inson ruhiyatiga ko‘chirgan Muhammad Iqbolni esga tushiradi. Sharq ozodlik harakatida, Javoharla’l Neru aytganidek, «ishonchli ma’naviy suyanchiq» bo‘lgan bu shoirning she’rlari, xususan «Asrori xudi» («O‘zlik sirlari», 1915), «Rumuzi bexudi» («Bexudlik ramzlari», 1918) dostonlaridan Fitratning bexabar bo‘lgan bo‘lishi mumkin emas. «Hind ixtilolchilari»da uning nomi tilga olinib, she’rlaridan namunalar keltirilgani bunga dalil.«Chin sevish» ko‘p o‘tmay, Toshkentda Mannon Uyg‘ur tomonidan sahnaga qo‘yildi. Cho‘lpon u haqda «o‘zbek sahnasi ulug‘ va ulug‘ligi qadar yuksak ham go‘zal bir tomosha ko‘rdi», — deb yozdi. Vadud Mahmud esa, uni «o‘zbek sahnasida shu kungacha o‘ynalib kelgan pesalarning eng kuchlisi, eng buyugi», deb baholadi. Asarning shuhrati faqat Rusiya musulmonlari orasidagina emas, Turku Erondan Hindu Afg‘ongacha yoyildi. «Chin sevish»da boshlangan «Hindistonni tozartish» g‘oyasi «Hind ixtilolchilari»da davom etadi. Ikki yosh — Rahimbaxsh va Dilnavoz bir-birlarini sevadilar. Biroq yurtda erk yo‘q. Vatan o‘zgalar oyog‘i ostida. Shu tufayli ular ham erkin emaslar. Bir kuni kuppa- kunduzi bosqin qilib, «Hukumatga qarshi 15 yashurin kengashasiz» deb ikki yoshni qo‘lga oladilar. Rahimbaxsh qamoqqa tashlanadi. Dilnavozni Loxur po‘lisi boshlig‘i Okunar ishrat uchun olib ketadi. Rahimbaxsh qamoqdan qochib, inqilobchilarga qo‘shiladi. Do‘stlari yordamida Dilnavozni qutqaradi. Biroq inqilobchilarning turgan joylari inglizlarga ma’lum bo‘lib qoladi. Tengsiz jangda Dilnavoz Badrinat degan hindi inqilobchi bilan yana dushman qo‘liga asir tushadi. Asar ularning ozod qilinishi, hammalarining «Yurtimizni qutqaramiz! Yashasin istiqlol!» degan xitoblari bilan yakunlanadi. Dramaning qisqacha mazmuni — shu. Lekin undagi har bir sahifa, tafsil Vatanga bo‘lgan qizg‘in mehr bilan yorishib turadi. «Meni Hindistonni sevganingcha sevarmisan?» — so‘raydi Dilnavoz. «Hindistonni sevganim seni sevganim emasmi?!» — javob beradi Rahimbaxsh. U yurtini sevadi. Tosh-tuproqlari uchun emas, go‘zalligi, fazilati, tarixi uchun. Dilnavoz mana shu yurtning, ulusning fazilatlaridan biri, birinchisi. Shu sabab, Dilnavozning shubha va gumonlariga qarata: «Chindan sevaman, yurakdan sevaman, jondan sevaman, vijdondan sevaman. Menim yuragimdagi sevgini ko‘rsatmak uchun sevish so‘zi ozdir. Topinaman senga!» — deydi. Aslida, ularga ko‘p narsa kerak emas. Hatto birgina narsa -erkinlik kifoya. «Kimsaning bizga hech ishi bo‘lmasa…» zorlanadi Dilnavoz. Lekin ularning har bir qadamini o‘z uyida ta’qib etuvchi inglizchi? Uni yurtdan quvmay, erkin yurib bo‘ladimi! Ammo bu oson ish emas.«Ishning qulayini axtarmak yalqovlikdir,—deydi Rahimbaxsh. — Qulay ishdan buyuk unum chiqmas. Buyuk unumli ishlar qulayda bo‘lmas. Inglizni Hindistondan quvmoq yer yuzini o‘z qora qanotlari ostig‘a olg‘on olbostini yo‘q etmoqdir. Qulay bo‘lmas. Nima bo‘lsa ham bir yovni yurtdan haydamoq bir yurtni yov qo‘lida ko‘rmoqdan qiyin emasdir».Lekin baribir oson emas. Chunki ozodlikka chiqmoq uchun, avvalo, uni xohlash kerak. Qulning o‘zining qul ekanligini anglashi yarim ozod bo‘lganidir. So‘ng unga tayyor bo‘lish kerak.«Miyalari tamug‘ puchmoqlarindan qorong‘uroq, ko‘zlari oyoq ostidan nariroqni ko‘rmaydir»gan, «olg‘a bosmoq», «kelgusini o‘ylamoq»ni «kufr» deb biluvchi, «dunyo bularni talamoq uchun birlashgan»da ham «talondan qutulmak uchun birlashmay»digan to‘dadan nima umid qilish mumkin? Biroq Rahimbaxsh noumid emas. «Zulm mazlumlarni 16 birlashtirmoq uchun eng buyuk quroldir»,— fikrlaydi u. Bu yo‘lda chinakam insonlar, albatta birlashadilar.Chin insonlik esa, ma’juslikka, musulmonlikka qaramaydi. Darhaqiqat, yurt yonmoqda. «Ulus ezilib bitdi… Omonlik, tinchlik, erk degan narsalarni kimsa bilmaydir. Masjidda namoz uchun yig‘ilganlar siyosiy yig‘in yasag‘on bo‘lib, to‘pg‘a bog‘lanalar, er bilan xotin o‘zaro uzoqroq gaplashib qolsalar, hukumatga qarshi bo‘lib, dorg‘a osilalar… Shular orasinda tinch turmoq… Lolaxardiyol aytmoqchi, sag‘ana boshida chog‘ir ichmakka o‘xshaydir». Rahimbaxsh xalq orasiga kirib borgan sayin Hindistonni qutqarmoq haqidagi tilagi o‘sib boradi.Ingliz ham anoyi emas. U Hindiston aholisining turli din-e’tiqodga, maslak-mazhabga mansubligidan, ular orasidagi o‘zaro janjal-nizolardan ustalik bilan foydalanadi. Bir-birlariga qayrab qo‘yib, chetdan kuzatadi. Muallif mute’ millatning psixologiya siga ko‘z tashlaydi: Afg‘on chegarasida gi Bunir qo‘rg‘onining boshlig‘i Mavlono Nu’mon uyida gazeta varaqlab o‘tiribdi. Inglizlarning g‘alabasi haqida xabarlar. Unga baribir. Qaysi hukumatga xizmat qilishning ahamiyati yo‘q. Or-nomusning o‘zi yo‘q. Biroq shamolning avzoyini bilib qo‘ygan yaxshi. Hozir inglizning qo‘li balandga o‘xshaydi. U shunday fikrlaydi: «Ingliz — Tangrining balosi. Nima qilamiz, «kofir» bo‘lsa ham Tangri shunga yaxshi qarag‘on endi». (Naqadar tanish itoatparastlik.) Ko‘p o‘tmay, uning huzuriga ingliz josusi Marling keladi. O‘rtada «suhbati xos» ketyapti.«Bilasizkim, ingliz ulusining Hindga kelganliklari hindlarni yetishtirmak, «madaniy qilmak» uchun edi… — uzoqdan gap boshlaydi Marling. — Biz kelmasdan burun Hindiston din janjallari, mazhab g‘avg‘olari, qorin-qursoq urushlari bilan to‘lg‘on edi… Biz kelgach, shul buzukliklarni tuzatdik! Janjallarni ko‘tarduk. Madaniy yashamoq yo‘llarini ko‘rsatdik, hindularni o‘qitduk». Dunyo bino bo‘libdiki, hech bir jahongir men falon mamlakatni talamoquchun borganman, degan emas. Hammalari «adolat», «ma’rifat» olib kelganlar. Makedoniyalik Aleksandrdan rusiyalik Aleksandrgacha.Marling davom etadi: «Biz Hindistonni adolat bilan oldik, adolat bilan saqladik. Yana adolat bilan o‘zingizga qaytarmoqchi bo‘lamiz…» U Angliyaning Hindistondagi mustamlakachilik siyosatini oq-oppoq qilib olgach, navbatdagi ishga — mamlakatdagi ikki buyuk millat orasiga nizo 17 urug‘ini sepishga kirishadi.«Eski Hindiston madaniyatining tub egasi musulmonlar edilar, — sekin «ish»ni boshlaydi Marling. — Shu pallada ham eng yaxshi tayyorlangan ulus musulmon ulusidir. Biz istar edikkim, butun Hind hukumatini musulmonlarga topshiraylik».Bu kimga yoqmaydi?«Bilasizkim, Hindistonda ko‘pchilik musulmonlarda emas. Hindular, sekxiylar, ma’juslar birlashib, hukumatni o‘z qo‘llariga olmoqchi bo‘lsalar nima qilamiz?», — sekin og‘uni yubora boshlaydi o‘ljasiga ig‘vogar. Shu tariqa, ular allaqachon birlashgan, bu tilakni Olmoniyaga bildirib ham ulgurgan va bu borada oralaringizda agentlar ham ishlab turibdi, degan yolg‘on ma’lumotni ustalik bilan qistiradi. Va, tabiiyki, shubha-gumon boshlanadi.Inqilobchi Abdusubbuhning fikri shunday: «Inglizlarni tarqatmoq uchun Hindistonni birlashtirmoq kerak. Hindu bilan musulmonni birlashtirmak yo‘lida ular har narsaga tayyorlar. Lekin Marling bergan og‘uning ta’siri Mavlonoda allaqachon boshlangan: «Shariatda musulmon bilan hinduning birlashmagi tuzuk emas, qatag‘ondir. Hindular musulmon bo‘lmag‘uncha, biz ular bilan birlasha olmaymiz»,— deydi u inqilobchilarga.Abdusubbuh «Biz zulmga qarshi har kim bilan birlashurmiz», — deb hisoblaydi. Mavlono o‘z fikrlarini «mushrik», «ahti kitob» haqidagi uzoq dalolatlar bilan isbot etmoqchi bo‘ladi. Abdusubbuh o‘z fikrida qatiy. Uningcha, inglizlarni Hindistonga boshlab kelgan narsa ham yurt ichidagi shu xil janjallardir: «Siz, mullalar, tutash shunday qilasiz. Hindistonni yillarcha el-aymoq janjallari bilan to‘ldirdingiz. Ulusni yetmish to‘rt bo‘lak qildingiz. Har bo‘lakni boshqalariga yov etdingiz. O‘lkamizni ichki janjallar bilan to‘ldirdingiz. Shunday qilib, inglizni boshimizg‘a kelturdingiz.Yuz yillardan keyin biz o‘zimizni qutqarmoq uchun bosh ko‘tardik. Birlashdik, qutulmoq istadik. Yana mazhab, din janjallari bilan yo‘limizni to‘smoqchi bo‘lasiz. Uyalingiz! Erkimizg‘a tirnoq urmoqchi bo‘lg‘anlarg‘a qarshi chiqurmiz. Qo‘lg‘a qo‘l berib kurashamiz, bizni bu yo‘ldan siz-da, dinda qaytara olmas!»Ko‘rinib turibdiki, asar voqealarini faqat va mutlaqo Hindistongagina tegishlidir, degan da’voni hech kim qila olmaydi. Bu muammo mustamlaka va mustamlakachi mavjud har bir mamlakatga daxldor edi. Shu jumladan, Turkistonga ham. Shu sababli, u haqda o‘nlab taqrizlar bosilishi, hatto olis Germaniyada maqola chop etilishi va Fitratning 18 mashhur Husayn Jovid bilan yonma-yon qo‘yilishi bejiz emas. «Turkiston va Buxorodag‘ina emas, balki Sharqning boshqa go‘shalaridagi xalqlar ham Fitratni taniydilar,- yozgan edi B. A. Pestovskiy 1922 yilda. — Bir musulmon shoirining dunyog‘a qarashi buddistlarning qarashidan uzoq tursa kerak, degan bir fikr miyaga kelsa ham Fitratning ba’zi bir asarlarida ko‘rilgan dunyog‘a qarashi hind shoiri Rabindran at Tag‘o‘rnin g qarashlari bilan bir nuqtag‘a kelub birikadur».Ushbu gaplarga qo‘shilgan holda, Fitratda Maxatma Gandi, Muhammad Iqboldan ham bahramandlik bor edi, deyish lozim bo‘ladi. 19 I bob yuzasidan xulosa Abdurauf Fitrat ijodi o‘zbek dramaturgiyasi va milliy adabiyotimiz taraqqiyotida beqiyos o‘rin tutadi. Uning asarlari nafaqat sahna uchun yozilgan dramatik hikoyalar, balki ijtimoiy hayotning muhim masalalarini ko‘tarib chiqqan, millat taqdiriga daxldor badiiy hujjatlar hamdir. Fitrat dramaturgiyasining asosiy mohiyati – milliy uyg‘onish, erkinlik, mustaqillik va adolat g‘oyalari bilan sug‘orilganligidir. Uning “Munozara”, “Abulfayzxon”, “Hind ixtilochilari” kabi asarlari jamiyatdagi tub burilishlar, tarixiy o‘zgarishlar va siyosiy jarayonlarni yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Fitrat tarixiy haqiqat va badiiy talqinni mahorat bilan uyg‘unlashtirib, o‘z davrining dolzarb muammolariga o‘zining dramaturgik nigohi bilan yondashgan. Ayniqsa, “Abulfayzxon” tragediyasi mustabid tuzumning halokatga olib boruvchi mohiyatini fosh etib, tarixiy fojialar zamiridagi og‘riqli haqiqatlarni badiiy ifodalagan. Asarni o‘qish orqali biz shu davrda bo‘lib o‘tgan siyosiy holatlar va xalqning ahvolini anglab olishimiz mumkin bo‘ladi. Bu esa bizning hozirgi davrda shunday imkoniyatlarda va tinchlikda yashayotganligimizga shukr qilish kerakligiga bevosita undaydi. Fitratning asarlari nafaqat milliy adabiyotimiz, balki sahna san’ati, tarixiy adabiyot hamda publitsistikaga ham o‘z ta’sirini o‘tkazgan. U yaratgan dramatik obrazlar – nafaqat sahnaviy qahramonlar, balki millat taqdiri bilan bog‘liq ijtimoiy tiplar hamdir. Ularning har biri o‘z zamonasining ruhini, xalqning orzu-intilishlarini, kurashlarini ifodalaydi. Shu bois Fitrat dramaturgiyasini o‘rganish nafaqat adabiy jarayon, balki milliy ong va ma’naviy merosni anglash nuqtayi nazaridan ham nihoyatda muhimdir. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Zero, tarixiy saboqlardan xulosa chiqarish, millat ravnaqi yo‘lida adabiyotning qudratini anglash har bir avlodning mas’uliyatidir. Shunday qilib, Fitrat dramaturgiyasi o‘zbek adabiyoti va sahna san’atining bebaho xazinasi bo‘lib, undagi badiiy yondashuv, ijtimoiy haqiqat va tarixiy ruh uyg‘unligi bizga milliy va ma’naviy merosimizni yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Bu asarlar har bir davr uchun dolzarb bo‘lib, ularning g‘oyalari yangi avlodlarni ham tafakkur va harakatga chorlaydi. 20 II BOB. FITRAT DRAMALARI VA MILLIY TAFAKKUR 2.1.Fitrat dramalarida milliy uyg‘onish g‘oyasi Kichik dramatik doston “Shaytonning tangriga isyoni” Oktyabrning oqibatlarini, yo‘qsillikni ilohiylashtirish fojiasini o‘ziga xos yo‘sinda ifodalab bergan bir asardir. Odam yo‘qdan bor qilindi. (Sharqda proletariat yo‘q edi.) Xalifa deb e’lon qilindi. (Unga cheksiz huquq berildi.) Lekin unga hech kim itoat etmadi. Oxir-oqibatda dunyo Yaratganning amri bilan azalga qaytdi. “Arslon” qishloq hayoti voqealariga bag‘ishlangan bo‘lib, sho‘ro davri o‘zgarishlariga nisbatan bir qadar murosasozlik bilan yozilgan drama. Dehqon yigit Arslonni boy arzimagan bahona bilan o‘z domiga ilintirib oladi. Arslon atrofidagi haqsizliklarni ko‘rib chiday olmaydi, jabrdiydalarga yordam beraman, deb to‘yga yig‘ib qo‘ygan pulidan ajraladi. Do‘sti Botur uchun o‘rtaga tushib qamaladi. Hamqishloqlari uning hovli- joyini sotib, qutqarib oladilar. Xullas, u qamoqdan qaytib kelganida sevgan qizini boy xotinlikka olgan, endi joni uzilgan onasi Tursunbibining esa iyagini bog‘lar edilar. Asar Arslonning boydan o‘ch olish voqealari bilan yakunlanadi. Fitrat dramalari orasida alohida o‘rinlardan birini “Abulfayzxon” egallaydi. “Abulfayzxon” janriga ko‘ra — tarixiy fojia. Mazmun-mundarijasiga ko‘ra ko‘hna Buxoro tarixidagi g‘oyat mas’uliyatli va murakkab davrlardan birini qalamga olgan.Bu ashtarxoniylar sulolasining oradan ko‘tarilib, o‘rniga mang‘itlar saltanatining kelishidir. Drama bir qadar o‘rganilgan, u haqda qator maqolalar yozilgan, dissertatsiya yoqlangan. Asar o‘rta maktab darsligiga kiritilgan va h. k. Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi hukmdori bo‘lgan Abulfayzxon (PP—1747) shaxsi boshqalaridan ko‘pda farq qilgan emas. Lekin u yurt so‘ragan XVIII asrning birinchi yarmidagi tarixiy, siyosiy sharoit juda murakkab bo‘lganligi aniq. Gap shundaki, saltanatda Muhammadhakim (pesada Hakimbiy) bosh mang‘itlar nufuzi benihoya ortib ketgan edi. Ikkinchi tomondan esa, joriy an’anaga ko‘ra ashtarxoniylardan boshqani xon ko‘tarish mumkin bo‘lmaganligi tufayli mang‘itlar o‘z vakillarini taxtga o‘tqaza olmas edilar. Shu sababli, Abulfayzxon nomigagina 21 xon bo‘lib, hamma ishlar mang‘it Muhamm adhakim izmida edi. Muhammadhakim, so‘ngroq uning o‘rnini egallagan o‘g‘li Muhammadrahim (dramada Rahimbiy) barcha ishlarni Abulfayzxon orqali amalga oshirar, shu jumladan, saltanat yo‘lidagi dushmanlarini xon qo‘li bilan o‘rtadan ko‘tarar edilar. Bunday qo‘sh hokimiyatchilik birgina saroy doirasida emas, sipohlar orasida ham ikki-yuzlamachilikka keng yo‘l ochgan edi.Fitrat mana shu tarixiy voqelikning mazmun-mohiyatini konkret obrazlar xatti-harakati va taqdirlar misolida qayta jonlantirishga va ulardan zamon uchun kerakli xulosalar chiqarishga muvaffaq bo‘ladi.Tarixiy voqealarni kuzatishda davom etamiz: Muhammadhakim xon saroyidagi mavqeiga qanoat qilmaydi. Xiyonatga o‘tadi. Movarounnahrni qoralab kelayotgan Nodirshoh istiqboliga chiqadi. Uning xizmatiga kirib, nomidan elchi bo‘lib keladi. 1216—1217 yillardagi xorazmlik Mahmud Yalavochning ishini qiladi. Tarix kitoblarida bu hodisaning ayrim tafsilotlari ham saqlangan. Chunonchi, Abulfayzxon Muhammadhakim qo‘liga ko‘pdan-ko‘p sovg‘a-salom tutqazib, unga Nodirshoh bilan sulh tuzish, yurtni shu yo‘l bilan talon-torojdan saqlash choralarini ko‘rishni topshirgan. Muhammadhakim esa aksincha, o‘z mamlakatining nochor ahvolini, nuqsonlarini keragidan ham oshirib, Nodirshohga sadoqat izhor etgan. Shohdan katta vakolatlaru yorliqlar olib, Buxoroga kirib borgan.To‘g‘ri saroyga kirib borishdan cho‘chigan, Mir Arab madrasasiga tushgan. Ko‘cha va bozorlarga jarchi chiqarib, qo‘rquv-vahima tarqatgan. Eron shohi sonsiz- sanoqsiz qo‘shin tortib kelayotganini, molu jonining bexatarligini o‘ylagan har bir kishi uning huzuriga kelishini ayttirgan. Madrasaga odam yog‘ilgandan- yog‘ilavergan. Abulfayzxon chetda qolib ketgan. Axiyri xonning o‘zi Mir Arab madrasasiga Muhammadha-kim huzuriga yo‘l oladi. Biroq, Muhammadhakim soqchilari uni yaqinlashtirmaydilar, o‘qqa tutadilar. Xon saroyga qaytadi va Nodirshohga taslim bo‘lishdan boshqa iloj topmaydi.Nodirshoh, Abulfayzxon va xiyonatchi Muhammadhakim otaliq Buxorodan tashqarida Zarafshon daryosining qirg‘og‘ida mashhur Chorbakr mavzeida uchrashadilar. Garchi sharqona iltifotlar o‘rniga qo‘yilib, xon (Abulfayz) va shoh (Nodir) bir-birlariga mulozamatni quyuq qilsalar-da, Buxoro hukmdori bir qizini Nodirshohga, ikkinchi birini uning jiyaniga 22 berib, o‘zini harchand fotihga qarindoshlik iplari bilan bog‘lashga urinsa-da, baribir, munosabatlar hokim-tobelik bilan yakun topadi. Oldin Abulfayzxon (1747), bir yil o‘tar-o‘tmas o‘g‘illaridan Abdulmo‘minxon, so‘ng Ubaydullaxon birin-ketin qatl qilinadilar. Nihoyat, Muhammadrahim 1753 yilda amir unvoni bilan Buxoro taxtiga chiqadi. Farg‘onada minglar ajrab chiqadilar va mustaqil Qo‘qon xonligini maydonga keltiradilar. Buxoroda Muhammadrahim bilan mang‘itlar sulolasi hokimiyat tepasiga keldi va u 1920 yil Buxoro inqilobiga qadar hukmronlik qildi. Fitrat nega Abulfayzxon tarixiga murojaat etdi? XIX asrning 20-yillaridagi shiddatli inqilobiy jarayon bilan olis tarixdagi sulolalar kurashining bir-biriga qanday yaqinligi bor? Avvalo, har ikki tarix ham xalqimiz hayotidagi eng mas’uliyatli, eng hayajonli voqealarga to‘la edi. To‘g‘ri, biri yangi turmush bayrog‘i ostida, ikkinchisi yangi sulola himoyasi yo‘lida kechdi. Lekin bir-birini inkor etuvchi ikki holat — mamlakatning mustaqilligi va hokimiyat uchun kurash har ikkisi uchun ham xos bo‘lib, ularning biri birlashishga undasa, ikkinchisi bo‘linishni taqozo etardi. Har ikkisi ham jamiyatning barcha qatlamlarini o‘ziga jalb etgan va eng muhimi, har ikkisi ham kuchga, zo‘ravonlikka suyangan edi. Bunday damlarda inson tabiatidagi ezgulik bilan yovuzlik yuzaga qalqib chiqadi. Fitrat shularni ilg‘ay oldi. «Podshohlik qon bilan sug‘orilaturgon bir «og‘och (daraxt)» ekanligini, «qon oqib turmagon yerda bu og‘ochning qurub qolishi aniq»ligini ko‘rsatib bera oldi. Fitrat uchun XVIII asr Buxorosida yuz bergan voqealar shunchaki ma’lumot uchun emas, ma’rifat uchun ham kerak edi. U zulm va zo‘rlikning el-yurt uchun faqat moddiy talafot, jismoniy azob-uqubat emas, o‘nglab bo‘lmas ma’naviy jarohat ham keltirishini ko‘rsatib berdi. Shu tariqa adib, bir qaraganda, inqilobiy voqealardan uzoq tuyulgan Abulfayzxon fojiasini zamonasiga xizmat ettira oldi. Uningcha, kishilar taqdiriga, ijtimoiy turmushga daxddor har qanday ish ming o‘lchab bir kesilishi lozim. Inson manfaatiga doir har qanday xatti-harakat insoniy qonunlar, vositalar asosida amalga oshmog‘i kerak. Bu inqilobning ma’naviyatiga doir muhim masalalardan edi. Asardagi quyidagi vaziyatga e’tibor qilaylik: Buxoro xoni Abulfayzxonning ko‘ngli xufton. Eron 23 shohi Nodir afshor katta qo‘shin bilan Buxoroga tobora yaqinlashib keladi. Atrofdagilarga esa ishonch yo‘q. Kimga suyanish mumkin? Taro-zining posangisiga qarab qadam tashlaydigan qozikalon Qozi Nizomgami, xonning har bir qadamini zimdan kuzatib, Hakimbiyga yetkazib turuvchi Mir Vafogami? Bu qanday saltanatki, egasining o‘z haddidan chiqib biror ish qilmoqqa ixtiyori bo‘lmasa. Hakimbiy — quv. Hammayoqda shuning odamlari. Farhod otaliq bilan Ibrohim kenagas ham uning oldidan o‘tib, bir ish qila olmaydilar. U bo‘lsa, xon nomidagi bir qo‘g‘irchoq, xolos.Yaxshiyamki, uning yonida bir vaqtlar otasi sotib olgan ikki quli –Davlat bilan Ulfat bor. Shulargagina ishonmoq mumkin. U taxtni egallash uchun nimalar qilmadi. O‘rtaga Qur’on qo‘yib «axd-paymon» bog‘lagan qanchadan-qancha do‘stlarining boshini kesdirdi. Hatto o‘z akasini o‘ldirdi. Bugun esa unga murabbiylik qilgan Farhod otaliqni novvosdek bo‘g‘izlatdi. O‘rniga Ibrohim kenagasni otaliq tayin etdi. Ulfat bu otaliqning ham «to‘g‘riliq»ini xushlama yroq turibdi. Bu ham Farhod otaliqning izidan boradiga nga o‘xshayd i…Bu o‘ylar xonning xayolini iskanjaga oladi. Atrof- muhit, davlatxohlikning g‘ayriinsoniy qoidalari, aslida, uning diydasini allaqachon ko‘r qilgan, yuragi tosh-metin. Shuning o‘zi insonlikka jabr, zulm. Negaki shunday barkamol vujudning eng mumtoz tuyg‘usi poymol bo‘lgan.Shunda ham bu g‘ayriinsoniy yovuzliklar xon ongining qay bir puchmoqlaridan sezdirmay sizib chiqadi-da, qiyin-qistoqqa oladi. Inson tabiati — shunday. Abulfayzxon kechalari uxlay olmaydi. Qatl ettirgan akasi va do‘stlari, murabbiysi xayoli xonni kechayu kunduz ta’kib etadi…Kishining o‘ziga o‘zi qiladigan bundan ortiq zulmi bormi?! «Hayratul-abror»ning uchinchi maqolotidagi «Salotin bobida…» shunday fikr bor: «Ey vohki, — deydi shoir shohga qarata, — baxt sening qo‘lingni quvvatli qilgan edi, lekin sen uni zulmga qaratding. Zulming xaloyiqqa kam emas edi, ammo sen uni o‘zingga ham qilayotirsan. Zulm o‘zing uchun ham buzug‘luq-ku, ey hushyor odam, agar hushing joyida bo‘lsa, uni bas qil!» G‘arb bilan Sharqni birday bilgan akademik N. I. Konrad ulug‘ shoirimizning ushbu satrlarini tahlil etar ekan, «Bunday teran fikr kishini hayratga 24 soladi. Va bunday buyuk insoniy donishmandlikka duch kelganingda, yuraging zavq-shavqqa to‘ladi», — deb yozadi. Fitrat inson ruhiyatidagi mana shu nozik nuqtani ilg‘ay olgan va asarining o‘q tomiriga aylantirgan edi.Pesa matnida ayrim holatlar ifodasi, personajlarning xat-ti-harakatlari, so‘zlari musiqa bilan quchaytirilishi lozimligi haqida so‘zlar, ishoralar bor. Ular goho bevosita asar qahramonlari, ba’zan esa muallif tilidan beriladi. Spektaklda bu masalaga ma’lum e’tibor qaratilganligi kishini quvontiradi.Qolaversa, Fitrat qadim an’anamizga ko‘ra har bir ziyoli singari musiqaning ham nazariya, ham amaliyoti bilan bevosita shug‘ullangan, 15 ga yaqin o‘zbek cholg‘usi bilan 300 dan ortiq o‘zbek kuyining sirsinoatidan va ayniqsa, uning inson ruhiyatiga ta’siridan yaxshigina xabardor adiblarimizdan edi.«O‘zbek musiqasi to‘g‘risida» (1928) nomli bir maqolasi shunday boshlanardi: «Biz, o‘zbeklar, o‘zimizning musiqamiz judayam boy ekani to‘g‘risida ko‘p gapirdiq, ham gapirib turamiz. Bu ishimiz yomon emas, albatta. U bir musiqaki, yolg‘iz o‘zining qismida 300 dan ortiq kuy saqlangan. Bir musiqaki, bugun o‘n beshga yaqin cholg‘uning egasidir».Dramaning muvaffaqiyatini ta’min etgan narsa muallifnin g tarix falsafasini anglagani da, davr voqealari va tur-mushi manzaralarini nozik his qilishida, ota-bobolarimizning maishiy hayoti tafsilotlarini yaxshi bilishida, nihoyat, badiiy zehniyatida edi. Fitrat dramaturg sifatida inqilobiy-tarixiy mavzuda “Vose qo‘zg aloni” nomliʻ tojiktilidadrama yaratgan. Drama 1927-yilda yozilgan bo'lib, Dushanbeda nashr qilinadi. To'rt pardadantashkil topgan ushbu dramada tarixiy voqea tilga olinib ijtimoiy tuzum xalqning ahvoli realistic uslubda bayon etiladi U barcha zamondoshlari tomonidan bu borada yakdillik bilan e’tirof etilgan ijodkor edi. Mutaxassislarning aniqlashlaricha, u o‘ndan ortiq dramatik asar yozgan. 2.2.Fitrat dramalarida milliy ozodlik masalasi Fitratning dramaturgiyasi o‘z davrining inqilobiy o‘zgarishlari, milliy uyg‘onish g‘oyalari va ijtimoiy muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Uning asarlarida tarixiy haqiqat va badiiy talqin uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. 25 Masalan, “Munozara” asari dramatik publitsistika namunasi sifatida jamiyatdagi islohot va taraqqiyot masalalarini muhokama qiladi. Asar ta’qib qilinganiga qaramay, jadidchilik harakatining ustozlaridan Mahmudxo‘ja Behbudiyning tavsiyasi bilan Hoji Mu’in Shukrulloh o‘g‘li tomonidan turkchaga (o‘zbekcha) tarjima qilinib, 1911-yilda dastlab, “Turkiston viloyatining gazeti”da, so‘ngra esa, alohida kitobcha holida “Turkiston kutubxonasi” ruknida chop qilingan. “Abulfayzxon” tragediyasi esa tarixiy dramalar ichida o‘zgacha o‘rin tutib, mustabid hokimiyatning halokatga yetaklovchi mohiyatini fosh etadi. “Hind ixtilochilari” dramasida esa o‘sha davrdagi ozodlik harakatlari, milliy mustaqillik g‘oyalariga daxldor bo‘lgan asar sifatida baholanadi. Fitrat o‘z asarlarida nafaqat tarixiy voqealarni aks ettirgan, balki zamonasining ijtimoiy fikrini ham shakllantirishga intilgan. Shuning uchun uning dramaturgiyasi faqat sahna san’ati uchun emas, balki jamiyatning siyosiy-ma’naviy hayotiga ta’sir etish vositasi ham bo‘lib xizmat qilgan. Fitrat ijodida yaqqol namoyon bo‘ladigan jihat yangilanishga qaratilgan uslub bo‘lib, shu bilan bir qatorda, u jadidchilik harakatining namoyandasi sifatida yuksalish, milliy va ma’naviy uyg‘onishga intilgan. Misol qilib, Turkiyada o‘qib yurgan paytida “Yosh turklar” partiyasidan ilhomlanib, o‘zi ham “Yosh buxoroliklar” partiyasini tuzganini keltirishimiz mumkin. Begali Qosimov aytganidek: “Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil etadi. U butun umri davomida Ona-Vatanni ozod va obod qilish dardi bilan yashadi”. “Chin sevish” 1920-yilda chop etilgan va Toshkentda Mannon Uyg‘ur tomonidan sahnaga qo‘yilgan. Cho‘lpon u haqda “o‘zbek sahnasi ulug‘ va ulug‘ligi qadar yuksak ham go‘zal bir tomosha ko‘rdi”, deb yozgan. Fitratning bu asarlari butun musulmon olami, jumladan, Turkiya, Eron, Hindiston va Afg‘onistonga qadar yetib borgan. Taniqli yapon olimi Xisao Kumatsu Fitratning mashhur “Temur sag‘anasi”, “Chin sevish”, “Hind ixtilolchilari” kabi asarlariga alohida e’tibor qaratib: “Vatanparvarlik” g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan bu asarlarning tomoshasiga kelganlar shu qadar qattiq ta’sirlangan edilarki, ular har safar tomosha so‘ngida teatrlardan ko‘z yoshlarini oqizib chiqib ketardilar”, degan haqiqatni qayd etadi. Fitratning yana bir asari 26 “Hind sayyohi bayonoti”da o‘lka hayotining ko‘plab muammolari, xalqning nochor ahvoli, harbiy nozirlarning intizomsizligi, shahar va uning atrofidagi qishloqlarning ekologik ahvoli, el sog‘ligini saqlash, tabobat va davolash usullari, sanoat va ishlab chiqarishning nochor holati, qozixonalar ishi, qator viloyatlarning milliy ro‘znomaga muhtojligi, yo‘l qurilishi, hatto temir yo‘llar, dehqonchiligu hunarmandchilik hayotning barcha sohalari keskin islohga muhtoj ekanini Hind sayyohi nazari orqali idrok etiladi. Fayzulla Xo‘jayevning “...Mavjud tuzumni qattiq tanqid qilgan, uning barcha tanqidlarini ayovsiz ochib tashlagan, amirlikning chirik sistemasini ochib bergan “Sayyohi hindi” asarining ahamiyatini qayd etmasdan o‘tolmaymiz” – maqolasida aytilgan ushbu fikr ayni muddaodir. “Abulfayzxon” dramasi (yoki “Abulfayzxon” tragediyasi) — 1924-yilda chop etilgan bo‘lib, u o‘zbek adabiyoti tarixida yozilgan ilk tarixiy pyesa hisoblanadi. Fitrat bu asari orqali tarixiy haqiqatning badiiy talqinini namoyon etib, o‘z davriga ham ishora qilgan. Fitrat dramaturgiyasining shoh asari, shubhasiz, “Abulfayzxon” fojiasidir. Dramaturg Buxoro tarixining bunday keskin burilish nuqtalaridan birini qalamga olishi bilan o‘zining ilmiy va tarixiy asarlarida aks ettirgan hukmron sulolaning hokimiyat tepasiga kelish sabablarini, bunday g‘ayriqonuniy yo‘l bilan hokimiyatni egallagan xonlarning xalqqa o tkazayotgan jabr-zulmi shu sabablarʻ zamirida yotganini ko rsatmoqchi bo ladi. Ayniqsa, ushbu asar orqali o‘sha davr ʻ ʻ holatlarini insonlarga yetkazib bera oladi. “Dramaning muvaffaqiyatini ta’min etgan narsa muallifning tarix falsafasini anglaganida, davr voqealari va turmush manzaralarini nozik his qilishida, ota-bobolarimizning maishiy hayoti tafsilotlarini yaxshi bilishida, nihoyat, badiiy zehniyatida edi”. Asarda Buxorodagi Ashtarxoniylar sulolasining oxirgi vakili Abulfayzxon hokimiyatining tanazzuli va mang‘itlar sulolasining taxtga kelishi aks ettirilgan. Fitrat bu tarixiy hodisani dramatik obrazlar orqali jonlantirib, zo‘ravonlik asosida qurilgan tuzumning barbod bo‘lishini ko‘rsatgan. “Abulfayzxon” tragediyasi badiiy jihatdan yuksak darajada yozilgan bo‘lib, o‘zbek dramaturgiyasida “Shekspirona” ruhdagi ilk tarixiy tragediya sifatida e’tirof etiladi. Asarni mudhish bir ta’kid, ya’ni asarda Ulfat obrazi tilidan aytilgan “Podshohlik – qon bilan sug‘orilaturg‘on bir 27 og‘ochdir” asosiga qurilgan desak ham bo‘ladi. Chunki toj-u taxt orzusi ko‘zlarni ko‘r, qalblarni nochor qilishi mumkin. Bunga asardagi bir qancha voqealar ham dalil bo‘la oladi. Xususan, tarixiy dalillarga ko‘ra, Abulfayzxon taxtga o‘tirish uchun akasining bahridan o‘tgan edi. Xon yon-atrofidagi ikkiyuzlamachi xoinlar dastidan, qolaversa, o‘zining nihoyatda kaltabinligi tufayli mag‘lubiyatga uchraydi. Asarning bosh g‘oyasi ham zulm asosiga qurilgan tuzumning oxir-oqibat inqirozga yuz tutishini ta’kidlashga yo‘naltirilgan. Kunlar o‘tgan sayin Abulfayzxonni marhumlar ruhi bezovta qila boshlaydi: qo‘rqinchli tushlar ko‘radi. Xon atrofi borgan sari sotqinlarga to‘lib boradi. Zero, bunga faqatgina uning o‘zi aybdor edi. Hatto eng ishonchli odamlaridan biri Hakimbiy Eron shohi Nodirshoh bilan do‘stlashadi. O‘g‘lini yashirin ravishda Nodirshoh huzuriga yuboradi. Hakimbiy bir tarafdan urushmaslik tarafdori bo‘lib ko‘rinsa ham, o‘z yurtini dushman qo‘liga topshirishi, dushman bilan yashirincha til biriktirishi, oxir-oqibat Eron shohining Buxoroni egallab olishi – bularning barchasi millatparvarlik, vatanparvarlik nuqtayi nazaridan oqlab ham, yoqlab ham bo‘ladigan hodisalar emas. Asarda zamon ahvolidan oshkora norozi, yurt tinchligi uchun kuyingan kishilar Ibrohimbiy obrazi orqali tasvirlanadi. Ibrohimbiy haqiqat tarafida, u xalq manfaatini ko‘zlaydigan odam. Shuning uchun elga yomonlik qilgan, hukumat ishlariga qaramagan, «kecha- kunduz chog‘ir ichib» yotgan Abulfayzxon siyosatini ham, ish boshiga kelgan Rahimbiyni ham qo‘llab-quvvatlamaydi. Fitrat o‘zi anglab yetgan va anglatmoqchi bo‘lgan haqiqat bayoni uchun asar oxirida Siyovush timsolidagi Xayol obrazini yaratib Xayolni: «Sen fazilatli bilimlarning qo‘l, qanotlarini uzib tashlading. Inju tizg‘uchi adiblarning qalamlarini o‘choq supurgisiga aylantirding. Ota pichog‘i bilan bolalarni bo‘g‘izlading. Bola pichog‘i bilan otalarni yiqitding...», deya so‘zlatadi. Xayol asardagi eng kuchli va eng teran obrazlardan biri. Fojiadagi obrazlarning o‘zaro ziddiyatlarini, tarixiy haqiqat kim tomonida ekanini tushunish uchun asarni sinchiklab o‘qish va ayni damda o‘sha davr tarixini ham yaxshi bilish kerak bo‘ladi. Fitrat «Abulfayzxon» fojiasi uchun Buxoro tarixidagi o‘ta ziddiyatli bir zamonni tanladi. Zero, shu davrda yosh avlod uchun ta’lim olish juda muhim edi va bu ta’limlarni o‘rganish uchun bizga 28 yetarlicha buyuklarimiz tomonidan ilmiy meroslar yetib kelgan. XVIII asrda Buxoroda hukm surgan ashtarxoniylar sulolasi tugab, ular o‘rniga mang‘it amirlarining kelish hodisalarini qalamga oldi. Fitrat real tarixiy shaxslar bilan birga to‘qima hamda ramziy obrazlardan unumli foydalanadi. Fitrat ijodining ta’siri keyinchalik Shayxzodaning “Mirzo Ulug‘bek”, Abdulla Oripovning “Sohibqiron” kabi asarlarida ham davom etgan. Avvalambor, Abulfayzxonning o‘zi Buxoro taxtini razil yo‘llar bilan egallagan . Maqsadi ga erishish uchun akasi Ubaydullaxonning joniga qasd qilgan. «Al qasos-ul minal haq» deganlaridek, o‘zi ham saroy fisq-u fujurlarining qurboni bo‘ladi: raqiblari tomonidan xoinlarcha o‘ldiriladi. Dramaturg saltanat tanazzuli sababini Abulfayzxon tabiatini tahlil etish orqali ko‘rsatadi. Xon butun mamlakatni, barcha amaldorlarni qo‘rquv, titroq, dahshat ostida tutib turdi. Chaqim-chilik, tuhmat, fisq-u fujur, odamlarni gijgijlashni yurtni boshqarish tuzumida yetakchi qoidalar deb bildi. Mamlakatda o‘zaro ishonchsizlik, hadik avjiga chiqdi. Natijada, johillik zamiriga qurilgan, zo‘ravonlik siyosatiga yukingan saltanat uning egasi yanglig‘ inqirozga yuz tutdi. «Abulfayzxon» XVIII asr Buxoro hayotidan olib yozilgan, tarixiy haqiqat asosiga qurilgan birinchi tarixiy tragediyadir. Unda ilk bor o‘zbek dramaturgiyasida shekspirona teran tragik obrazlar yaratildi. U shu janrda jahon miqyosida tan olingan shoh asarlar qatoridan munosib o‘rin ola biladi. Uning ahamiyati o‘zbek xalqi tarixidagi muhim hodisa va tarixiy shaxslar qismati haqqoniy aks ettirilishidagina emas. Zo‘ravonlik va shafqatsizlik mohiyati, zulm va istibdod asosiga qurilgan hokimiyatning barbod bo‘lishi, ezgulikning zavoli, uvoli va kamolidagi mangu muammolarning go‘zal badiiy talqinida namoyon bo‘luvchi fazilatlar bu asarni zamon va makonga bo‘ysunmas ravishda e’tiborli va qimmatli qiladi. Yuksak mahorat bilan yozilgan drama muallifning san’atkor, millatparvar, vatanparvar sifatidagi siymosini uyg‘unlashtiradi. dramalarning yaratilishi uchun yana bir narsa omil bo‘lgandi: bu sho‘ro hukumatining G‘arb imperialistik siyosatini fosh qilish yo‘li bilan xalqaro miqyosda o‘z mavqeini, obro‘yini mustahkamlab olishni mo‘ljallagani edi. 1919-20-yillarda sho‘ro matbuotida G‘arb imperialistlari ning, shu jumladan, Angliya jahongirlarini ng bosqinchilik, 29 talonchilik siyosatini fosh etuvchi maqolalar ko‘plab e’lon qilingandi. 1920-yil sentyabr oyida G‘arb imperialistlarining bosqinchilik, talonchilik siyosatiga qarshi Bokuda Sharq xalqlarining 1-qurultoyi uyushtirilgan edi. Mana shu omildan ham Fitrat o‘z maqsadini amalga oshirishda mohirlik bilan foydalangandi. Demak, «Chin sevish» va «Hind ixtilolchilari» dramalariga asos bo‘lgan mavzu G‘arb jahongirligining yovuz qiyofasini ko‘rsatish niyati edi. Bu niyat zamirida Turkistonni yangicha shakldagi mustamlakachilikda tutib turgan sho‘rolar hukumatining asl basharasini ochib tashlash maqsadi ham mujassam edi. Ushbu bobda biz dramaturgning «Chin sevish» pyesasiga zamin hozirlagan va bilvosita shu mavzuga bog‘liq publitsistik maqolalarini o‘rganib chiqdik. «Sharqda inglizlar», «Sharq siyosati», «Afg‘oniston ishlari» kabi siyosiy-publitsistik chiqishlar da ushbu dramaga oziq bo‘lgan ildizlarni topishga urindik. Dramaturgning siyosiy shaxs sifatidagi kamolotida bu maqolalar muhim o‘rin tutganligi ko‘rinadi. Dissertant o‘z tadqiqoti davomida «Chin sevish» dramasining yozilish sabablarini aniqlashga harakat qilar ekan, quyidagalarni ham qayd qilib o‘tadi: Birinchidan, muallif drama janriga murojaat qilar ekan, uning «tomosha» (Fitrat istilohi - N.D.) ekanligini va bu vosita orqali o‘z g‘oyasini «tomoshachi»ga kengroq yetkazish imkoni borligini yaxshi bilgan Ikkinchidan, dramaning tili jonli so‘zlashuv tiliga asoslanishi va xalqning ushbu uslubni tezroq qabul qilishini hisobga olgan. Uchinchidan, muallifning ilk asarlaridayoq dramaga moyillik bor ediki, («Munozara», «Hind sayyohining qissasi»dagi dialoglar nazarda tutiladi) dramaturg bu usulini ham chetlab o‘ta olmagan. To‘rtinchidan esa, Fitratning bu vaqtga kelib dramaturg sifatidagi tajribasi ancha ortib qolgan edi. («Begijon», «Abo Muslim», «Qon» kabi dramalarini muallif 20-yillargacha yozib bo‘lgan edi). Beshinchidan, inqilobdan so‘nggi dastlabki yillarda gazeta-jurnal chiqarish, kitob nashr etish ishlari nihoyatda qiyinchilik bilan og‘ir iqtisodiy sharoitda olib borilgan. Oltinchidan, xalq uchun gazeta-jurnal o‘qiy olmaydigan mehnatkash omma uchun teatr tomosha qilish qulay bo‘lgan. «Chin sevish» dramasini yozgunga qadar Fitratning mustaqillikka eltuvchi kurash yo‘llari tafakkurida shakllanib bo‘lgan, ulkan bir dard ijodkor qalbini bezovta qilayotgan, bu dardni u 30 xalqqa to‘kmasa bo‘lmasdi. L.N. Tolstoy «Dramani ko‘nglida odamlarga aytadigan muhim gapi bor kishilargina yoza oladi» degani bejiz emas. Fitratning aynan inqilobiy ruhdagi dramalar yozishining asosiy sababi, xalqning milliy ozodlikka bo‘lgan ehtiyojidir. Xuddi ana shu ehtiyojni badiiylashtirib sahnaga olib chiqishidan maqsad, millat uchun to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatmoqdir. «Adabiyot ochununda bir so‘z bor. Derlarkim, bir adib bir tiyotr, yo bir roman yozganda, o‘zining miyasindagi sezgularindan boshqa narsani tasvir eta olmaydur» 11 . «Chin sevish» qahramonlaridan biri Sarvarxon shunday deyar ekan, bu so‘zlar Fitratning drama orqali aks etgan badiiy olamiga kirish uchun vosita bo‘lib xizmat qiladi. Dramaturg «miyasindagi sezgular» tabiiyki, yurt ozodligi bilan to‘yingan edi. Xuddi shu «sezgu» shaklidagi g‘oya «Chin sevish» asarining butun voqeligini qamrab oldi. Pyesada hind ixtilolchilarining milliy ozodlik g‘oyasi aks etgan. Asar syujeti ishq mavzusi bilan bog‘langan bo‘lsa-da, dramadagi butun voqea kurash g‘oyasi tegrasiga jamlangan. Dramaturgning mahorati shundaki, bosqinchilarga bo‘lgan nafrat tuyg‘usi asarning har bir sahnasiga singdirib yuboriladi. Dramaturg milliy ozodlik g‘oyasini asar qahramonlari ongida mustabidlik tuzumga nisbatan norozilik kayfiyatining tug‘ilishi bilan bog‘laydi. Tabiiyki, bu norozilik inqilobiy kurash yo‘liga boshlab boradi: «Inqilob va o‘zgarish fikri ko‘p qiziqdir. Bu fikr bir o‘lkaga kirib oldimi; undan so‘ng chiqarishi qo‘ldan kelmas; o‘lkani butun yondirsalar ham kullari ichra yashirinub qolar» 12 . Ushbu asarda mustamlaka Hindiston o‘lkasiga «kirib olgan o‘zgarish (ya`ni inqilob - N.D.) fikri»ning tub sabablari obrazlar va ularning nutqlari orqali yetarlicha dalillanadi. Tadqiqotchi har bir personajning so‘ziga alohida e`tibor qiladi. Har bir so‘zni asar g‘oyasining ifodasiga va badiiy qimmatiga ko‘rsatadigan ta`siri bilan belgilashga urinadi. Ichki «monolog- murojaat» xillari to‘g‘risida ham fikr yuritadi. Asar bosh qahramoni Nuriddinxonning «monolog-mulohaza»sida milliy ozodlik g‘oyasi qay darajada maromiga yetgani xususida so‘z bayon etiladi. «Chin sevish» dramasining butun 11 Fitrat. Chin sevish. -Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti, 1996.- B.39. 12 Fitrat. Afg’oniston ishlari//Ishtirokiyun. 1919, 30 apr. 26 Anikst A. Teoriya dramm ot Aristotelya do Gegelya.// M.: Nauka. 1967. S.- 64 31 mohiyat e`tibori tomosha orqali xalqning «ko‘zini ochish»ga, ya`ni mustabidlikning yovuz va sharmandali qiyofasini ko‘rsatishga qaratiladi. Gegelning fikricha, san`atda ikki xil dunyoqarash farqlanadi. Ulardan birinchisi san’atni «vazifadan iborat», ikkinchisi «vazifalardan xoli», deb biladi Demak, estetik ta`limotda ham, san`at, jumladan, dramatik san`at vazifa bajarishi lozim, degan fikrni tasdiqlaydi. M.Behbudiyning maqolalaridan birida «Teatr nadur?» degan savolga «Teatr ibratnomadur» 13 deya javob qaytarilishi asrimiz boshida haqiqatan ham teatrga «ibratnoma» deya qaralgan umumiy fikr shakllanganini ko‘rsatadi. Fitrat o‘z dramasida ana shu fikr chizig‘ida harakat qiladi. «Chin sevish» dramasida Sharq va G‘arb ko‘p jihatlari bilan birbiriga qarama-qarshi qo‘yiladi. Ular orasidaga eng katta ziddiyat birini ikkinchisiga qarshi murosasiz kurashga tortgan narsa G‘arbning Sharq ustidan hukmronligi dir. Asar mustamlakachilik tuzumiga cheksiz nafrat tuyg‘usi bilan yo‘g‘rilgan. Bu dramadagi personajlar vositasida yaxshi ochib berilgan. Mustabid inglizlar bilan mazlum hindistonliklar orasidagi tafovut Sherxon, Ayyubxon, Rahmatulloh va G‘ulom Haydarlar orasidagi dialoglar vositasida tomoshabinga yetkaziladi. Peshovar shahrida politsiya boshligi bo‘lgan inglizni hindlar bomba portlatib o‘ldirganlar. Buning uchun inglizlar jazo choralarini faqat Peshovardagi mahalliy aholiga emas, balki Dehlidagilarga ham qo‘llaydilar. Bundan g‘azablangan asar personaji o‘z noroziligini yashirolmaydi: «G‘ulom Haydar: Uyimizda tinchgina o‘tirganga qo‘yasizmi?! Sherxon. Uni tangri biladir. Har holda erta kechadan boshlab uyingizdan chiqmassiz. G‘ulom Haydar: Nechanchi soatdan? Sherxon. Soat to‘qqizdan tong otarg‘acha. Ko‘chada ko‘ringan kishi ingliz esa, ertagacha saqlagandan keyin qo‘yaveramiz. Hindistonli-da, esa turmaga yuborib bir oy qamarmiz. G‘ulom Haydar: O‘h-ho‘! Bir ingliz bilan hindistonli orasida shuncha ayirma bormi? Inson sha`nini, qadr-qimmatini yerga uradigan narsa - bu milliy tahqirlash. Mazlum bo‘lgan millat vakillari milliy tahqirlanishga mahkumdirlar. Hokim millat vakili mazlumlarga qarata deydi: Yuzboshi: Hoy, xoin musulmonlar! Ingliz kabi buyuk bir davlatning qo‘l ostindan chiqmoq uchun tirishma. O... ingliz 13 Behbudiy M. Teatr nadur? // Oyna.-1914.-№9.-B.15 32 millati bu to‘pponchalarni sizning ko‘kraklaringizni teshmak uchun yasagandir. Shu tariqa personajlar tilidan mustamlakachilikning og‘ir va sharmandali turmushi anglashiladi. Dramaturg Fitratning maqsadi mustamlakachilikning manfur qiyofasini ko‘rsatish, istibdod zanjiriga solingan Vatanning xor bo‘lishini anglatishdir. Modomiki, asar «Chin sevish» deb atalar ekan, unda muhabbat tasviri bo‘lishi, bo‘lganda ham yetakchi, asosiy mavzu tariqasida kelishi lozim edi. Lekin dramaturgning maqsadi yuqorida zikr etilgandek bo‘lgani uchun muhabbat mavzusi ikkinchi darajali o‘ringa tushirilgan. Asardan buni daf`atan anglab bo‘lmaydi. Sinchiklab e`tibor berilgandagina sevgi-muhabbat mavzusi ikki qirraga ajralganini, biri personajlar sevgisi bo‘lsa, ikkinchisi ona Vatan sevgisi ekanini anglash mumkin. «Chin sevish» dramasining bosh qahramonlari Nuriddin va Zulayxo bir- birlarini sevadilar . Lekin ona Vatan - Hindisto n ingliz mustamlakachilari etigining poshnasi ostida ingrab yotganida Nuriddinning shaxsiy muhabbatigagina intilishni o‘ziga or deb biladi. Shu bois, u Zulayxoga bo‘lgan sevgisini atrofdagilardan, hatto, yaqin do‘stlaridan ham pinhon tutadi. Ona Vatan istibdod zanjirida, uni qutqarish uchun kurashmoq kerak. Taqdirning ishini qarangki, shunday mas`uliyatli paytlarda Nuriddinning qalbini Zulayxoga bo‘lgan sevgi egallab oladi. Bundan u sevinish o‘rniga qayg‘uga tushadi. Zero, ona Vatanni ozod etmay turib shaxsiy muhabbati ixtiyoriga berilish haqiqiy insonning ishi emas. Haqiqiy muhabbat, ya`ni «Chin sevish» ona Vatanni jondan sevgan kishilardagina bo‘ladi. Mana muallifning bosh g‘oyasi. Muallif muhabbatga bu tarzda muqaddas deb qarash Sharqqagina xos, degan g‘oyani ilgari surmoqchi bo‘ladi. Nuriddiniiig quyidagi gaplari buning dalilidir: «Ovrupoda hayvonlikdan boshqa narsa yo‘qdir. Unlar ruhoniy lazzatdan bir narsa anglayolmaylar. Chin sevish va haqiqiy ishqning tub yeri Sharqdur». Shuni ham ta`kidlash kerakki, dramaturg Nuriddinning Zulayxoga bo‘lgan otashin sevgisini butun yolqini bilan tomoshabinga ko‘rsatishi kerak edi. Bosh g‘oya buni ochiq ifoda etishga «to‘siq» bo‘lib turibdi. Dramaturg mohirlik bilan buning yo‘lini topadi. To‘rtinchi pardadagi tush sahnasi yordamida tomoshabin buni anglab oladi. Tushida Zulayxoni ko‘rgan Nuriddin o‘zining vujudini o‘rtovchi sevgisini izhor etadi. Bu 33 sahna pyesaning eng ta`sirli o‘rinlaridan sanaladi. Ishqiy-hissiy-siyosiy drama yaratish oson ish emasdi. Dramaturg Fitrat esa, buning uddasidan ustalik bilan chiqa olgan. Shu bois ham «Chin sevish» spektakliga taqriz yozgan Cho‘lpon «Yaqinda o‘zbek sahnasi ulug‘ va ulug‘ligi qadar yuksak va go‘zal bir tomosha (pyesa) ko‘rdi» 14 ,- deb yozgandi. Fitrat ona Vatan ozodligi g‘oyasini tomoshabinga singdirishni niyat qilgan. Bu g‘oya siyosiy mazmunga ega bo‘lgani uchun muallif personajlarning mushohadali monologi, ramzli dialogi kabi badiiy usullardan o‘rinli foydalangan. Dramada his-tuyg‘u ifodasi yorqin aks etib turishi bilan birga, nozik psixologik holatlar manzarasiga ham yetarli ahamiyat berilgan. Muallif bosh g‘oya - Vatanni ozod qilish g‘oyasini ochish uchun publitsistika janriga xos xususiyatlarga ham murojaat qiladi. Buni Raisning quyidagi gaplari isbot qiladi: «To‘rt yuz millionli bir ulusning tulki qiliqli o‘n ming ingliz ma`muriga qul bo‘lib turishi miyalarga sig‘mas bir ishdir. Bu qiziq ishni ko‘rgan tarixning, bizning inson bo‘lg‘animizg‘a ishong‘usi kelmaydur».. Dramaning konflikti ham bosh g‘oya bilan uzviy bog‘langan. «Chin sevish»dagi asosiy to‘qnashuv bir-biriga murosasiz siyosiy muxoliflar: erksevar vatanparvarlar bilan mustabidlar hamda ularga sotilgan xoinlar orasida yuz beradi. Shaxsiy manfaatlar, kelishmovc hiliklar, zamirida yuzaga kelgan konfliktga e`tibor unchalik qaratilmaydi. Shu bois bo‘lsa kerak, Nuriddin sevgilisi Zulayxo vositasida raqibiga aylangan Rahmatullohga nisbatan deyarli konfliktda bo‘lmaydi. Umuman, muhabbat «masalasi» osonlikcha hal etiladi: qiz otasining maslagiga mos yigitni yaxshi ko‘radi, otasi va boshqa kishilar (qo‘mitachilar) sevishganlarning bir-birlariga yetishuvlariga yordam berishadi. (Nuriddin qo‘mitachilar ko‘magi bilan qutqarilib, Karimbaxsh xonadoniga yashiriladi). Bu hol asardagi dramatizmni bosh g‘oya talabi bilan yetarlicha rivojlantirmay qo‘ygan. Bu juz`iy kamchilik «Chin sevish»ning g‘oyaviy-badiiy qimmatini pasaytira olmaydi. Drama uzoq yillar tomoshabinlar xotirasida saqlanib qolgan. Buning boisi adib Hamid Olimjon yozganidek, «Fitrat Hindiston hayoti mavzusini aks ettirsa ham, mazmunda tamom 14 Cho`lpon. Chin sevish (haqida) // San`at (qayta nashri).- 1991.-№4.-B.4. 34 Turkistonda qoladi» 15 . Xulosa qilib aytganda, «Chin sevish» dramasi tom ma`noda milliy ozodlik kurashi g‘oyalarini yoritishga bag‘ishlangandir. Shu sababli asardagi barcha ijobiy qahramonlar ushbu g‘oyani ozmi-ko‘pmi amalga oshirishda alohida o‘rin tutadi. Asardagi ijobiy obrazlarning barchasi buning yorqin misolidir. Bu g‘oyani yoritishda muallif barcha imkoniyatdan to‘liq foydalanadi, shunday bo‘lsa-da, ayrim xattiharakatla rning yetarlicha dalillanmaganini ta`kidlab o‘tish o‘rinlidir. Fitratning asosiy maqsadi olamshumul san`at asari yaratish emas, millatning o‘z taqdiri haqida o‘ylashi uchun turtki beradigan tomosha yaratish edi. Ixtilolchilar timsoli orqali muallif ko‘zlagan maqsadiga erishdi. Fitrat birinchi pyesasini tugatganidan keyin aytadigan «gap»lari qolganligi sababli o‘z g‘oyasini rivojlantirish maqsadida ushbu dramasini yozadi «Chin sevish»da muhabbat masalalariga bog‘liq holda qo‘mitachilarning tor-mor etilishi bilan uning xotima topishi muallifni qoniqtirmagan. Dramaturg «Hind ixtilollchilari»ni «Chin sevish» dramasining ikkinchi qismi va qahramonlarining o‘limi dramani bevosita davom ettirishga yo‘l qo‘ymagan. Fitrat yangi qahramonlarga murojaat qiladi. Lekin bu obrazlarni yaratishda birinchi drama ta`siridan chiqib keta olmaydi. Keyingi dramaga ham ikki yosh sevishgan yigit-qizni qahramon qilib olishi bilan Nuriddin va Zulayxo obrazlari boshqa ismlarda qayta sahnaga chiqariladi. Asar qahramoni Rahimbaxshning Nuriddindan farqi - u o‘ta majnuntabiat emas, siyosiy kurashlarda shakllangan, tajriba orttirgan faol ixtilolchi. Ushbu dramada muallif ixtilolchilar obrazlarini yaratish asnosida Hindiston mustaqilligi uchun kurashayotgan qo‘mitaning faoliyatini kengroq tanishtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. «Chin sevish»da mustaqillik uchun kurash g‘oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, bu asar ana shu g‘oya qay tarzda amalga oshirilayotganini ko‘rsatishi lozim edi. Pyesa syujetiga asos qilib olingan voqealarni anglashda muarrix B.Soliyevning «Angliya zulmi ostida Hindiston o‘lkasi» kitobi muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur asarda shunday deyiladi: «Inglizlarga iltimos, so‘rash bilan ish chiqmaslig‘iga, mo‘`tadillarga (mahalliy ziyolilar firqasi - N.D.) qarag‘anda yaxshiroq biladirlar. Bular qoshida birdan-bir 15 Olimjon H. Fitratning adabiy ijodi haqida // Tom 6. Toshkent: Fan 1982.-B.205-242 35 chora qurol bilan qarshi chiqish, qurol bilan kurashish edi» . Hindiston milliy ozodlik harakatchilarining bu maqsadlarini Fitrat butun asar g‘oyasiga singdirib yuborishga harakat qildi. U dramaga asosan, milliy-ozodlik kurashi vakillarini qahramon qilib oldi. Mustamlakachi guruh bilan ular o‘rtasida kelishib bo‘lmas kurashni aks ettirdi. Bosqinchi inglizlarni yurtdan faqat qurol kuchi bilan quvib chiqarish mumkin ekanligini badiiy tarzda ifoda etdi. Fitrat vatan tushunchasiga o‘ziga xos falsafiy mazmun yuklaydi. Insonning qadr-qimmatini belgilovchi eng katta mezonni «Vatan muhabbati» deb ataydi. Sevgining boshqa barcha ko‘rinishlarini Vatan muhabbatidan tug‘iluvchi sabab, deb ko‘rsatadi. Drama qahramonlaridan Dilnavoz yor va Vatan muhabbatini ayricha olib qarashni istaganda, Rahimbaxsh bu tushunchalarni alohida-alohida qilib bo‘lmasligini, ularning biri ikkinchisini to‘ldiradiga n tushuncha ekanligini anglatadi. Dramaturgning muhabbat haqidagi qarashlari A.Avloniyning «Muhabbatsiz kishi hech bir ishni ishlamakka g‘ayrat va jasorat qilolmas», - degan gaplariga hamohangdir. Fitrat muhabbatga bog‘lanib turgan insongina katta kurashlarga qobil ekanligani qahramonlari orqali isbotlaydi. Dramaturg Fitrat «Chin sevish» da haqiqiy muhabbat egasi o‘z Vatanining, xalqining ozodligi, erki uchun kurashmog‘i lozim, degan g‘oyani ilgari surar ekan, Nuriddinning iztiroblarini, ichki kechinmalarini ifodalash bilan chegaralangan bo‘lsa, «Hind ixtilolchilari»da Dilnavozni sevgan Rahimbaxsh unga «Hindistonni sevganim seni sevganim emasmi?» deb ona Vatanga hamda yoriga bo‘lgan muhabbatning mushtarakligini, umumiyligini, ularni ajratib bo‘lmasligini ochiq aytadi. Shu bois «Hind ixtilolchilari»dagi barcha voqealar sevishganlar - Rahimbaxsh va Dilnavoz tegrasiga jamlangan, ular ixtiloll kurashining harakatlantiruvchi kuchlaridir. Asardagi ixtilolchilar obrazlari talqini puxta o‘ylangan ijodiy niyatning samarasidir. Istibdodga tushgan mamlakatni mustabid - «olbasti» inglizning changalidan qutqarmoq uchun barcha mazlumlar birlashishlari, yagona bayroq ostida kurash olib borishlari zarur. Shu g‘oyani ifodalash uchun Fitrat ixtilolchilar obrazlarini kasbi, yoshi, e`tiqodi, dini, millati jihatidan ham xilma-xil qilib olgan; Rahimbaxs h, Dilnavoz, Abdusubbu h, Ornom Sing, Badrinat, Deynanat, 36 Fazlullohlar ongli tarzda istiqlol uchun kurash maydoniga kirganlar. Mavlono No‘mon - ikkilanuvchi, e`tiqodi mustahkam bo‘lmagan kimsa obrazi. Kurol (ketmon) ko‘targan dehqonlar qat`iyat bilan kurashga yo‘l olgan xalq ramzidir. «Qari» va «o‘rta» yoshli kurashchilar, raqamlar bilan belgilangan istiqlolchilar ham ozodlik uchun kurashga otlangan kishilarning son-sanoqsiz ekanligini ko‘rsatish maqsadida dramaga kiritilgan. Adashib, ongsizligi oqibatida mustabidlarga xizmat qilganlarni ham mustaqillik uchun kurash rahbarlari o‘z saflariga chorlaydi. Bu ham bejiz emas. Istiqlol uchun butun xalq, barcha millat, Vatan farzandlarining hammasi oyoqqa qalqmog‘i lozim. Mana - muallifning g‘oyasi. Fitrat mahalliy aholining ichidan chiqqan xoinlarni Mavlono No‘mon obrazi orqali ko‘rsatgan. Shu o‘rinda yozuvchi Hindiston voqeligini tasvirlasa-da, Turkistonni nazarda tutgani aniq ko‘rinadi. Ma`lumki, yangicha qarash egalari jadidlar bilan eskicha dunyoqarashda qolgan ulamolar o‘rtasida muttasil kelishmovchilik mavjud bo‘lib, u fevral inqilobidan so‘ng, ayniqsa, kuchaygan. Bizningcha, Rahimbaxsh Turkiston jadidlarining vakilidek kiritilgan. Uning «...ulus yo‘linda jon berganlar uning soqoli, choponi uchun emas, ortiqlig‘i, fazilati tarixi uchun o‘lalar» deyishi ham ulamolarni, asrimiz boshidagi ta`rif bo‘yicha, «katta salla, uzun chopon»larni nazarda tutadi. Fitratning jadidlar qarashlarini aks ettirgani Rahimbaxshning xotin-qizlar to‘g‘risida aytgan fikrlarida ham aniq ko‘rinadi. U xotinlarning «to‘rt devor» ichiga qamalib, mahkum singari qolishlari kerak emas, deydi. «Xotunlar qamalsalar, - ta`kidlaydi u, - tarbiyasiz qolarlar. Tarbiyasiz xotunlar ulusning o‘limi uchun yo‘l ocharlar». 37 II bob yuzasidan xulosa Fitratning pyesa orqali turkistonlilarga singdirmoqchi bo‘lgan fikrlaridan yana biri birlik g‘oyasidir. Rahimbaxsh “inglizlarni tarqatmoq uchun Hindistonni birlashtirmoq kerak”, - deydi. Ta’kidlash kerakki, Fitrat Turkistonda erk, istiqlol uchun kurashuvchi lar safining kengayishig a ulamolarnin g to‘siq bo‘lib kelayotganini Abdusubbuhning Mavlono No‘monga aytgan quyidagi gapi orqali ifodalaydi: “Siz mullalar tutash (doimo-N.D.) shunday qilasiz... Ulusni yetmish to‘rt bo‘lak qildingiz. Har bo‘lakni boshqalarig‘a yov etdingiz. O‘lkamizni ichki janjallar bilan to‘ldirdingiz”. Bulardan xulosa qilish mumkinki, Fitrat «Chin sevish» dagiga qaraganda ham «Hind ixtilolchilari»da Turkistonni ko‘proq nazarda tutgani sezilib qoladi. «Hind ixtilolchilari»ga muallif ishchilar obrazlarini ham kiritgan. Bu bilan yozuvchi, bir tomondan, sho‘ro mafkurachilarining «ko‘zini shamg‘alat qilmoqchi», proletariat sinfi vakillari obrazini o‘z asariga kiritganini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan. Ikkinchi tomondan, o‘z g‘oyasi, ya’ni ishchimi, savdogarmi, dehqonmi barchasi uchun milliy istiqol birinchi o‘rinda turishini anglatishdir. Fitrat «proletariatning baynalminal maslakdoshligi, maqsaddoshligi va o‘rtoqligi» g‘oyasini ilgari surmaydi. U «uchinchi ishchi» tilidan shunday deydi: «Men zulmga qarshu ishlaymen, bu yo‘lda ochlikdan o‘lsam-da, mayli». Fitratning «Chin sevish», xususan, «Hind ixtilolchilari» pyesalarini qahramonlik asarlari ham deyish mumkin. Dramalarda jasurlik, mardlik, qahramonlik ulug‘lanadi. «Hind ixtilolchilari»da afg‘on xalqining bo‘ysunmas irodasi, erksevarligi alohida ta`kidlangan. Dramaga kiritilgan afg‘on xalqi vakili Guldodxonning jasurligi, qahramonligi boshqalarga ibrat qilib ko‘rsatilgandek tuyuladi. Umuman, istiqlol yo‘lidagi jasorat, erksevarlik ataylab ulug‘lanadi. Drama personaji Badrinat tilidagi bu so‘zlar shunday ifoda etiladi: «Afg‘onlar - botir kishilar. Inglizlarning bir qilig‘i bor: ingliz bo‘lmagon har kim bilan ko‘rushganda, buyuk bir kattalik bilan gapurarlar, ko‘p so‘ziga javob-da bermaylar. Biroq bir afg‘onni ko‘rgach, yalinurg‘a majbur bo‘lalar». 38 UMUMIY XULOSA Fitrat istiqlol mavzusida drama yaratar ekan, asosiy g‘oyasining taqozosi bilan obrazlar, xarakterlarning badiiy sayqaliga yetarlicha e’tibor bermaydi. Sababi, bosh g‘oyani tomoshabi nga to‘la yetkazish ma’lum darajada publitsistiklikni, «fikriy yalang‘ochlik»ni talab etardi. Munaqqid Vadud Mahmud birinchi pardaning kamchiligi tarzida «...Lolahardiyol degan bir kishining uzoq nutqi orqasida birdan-bir «yurtimiz yonib turadi, ulusumiz ezilib bitdi, eshitasizmi» kabi munosabatsiz bir murojaati sovuq chiqqan. So‘ngra, bunday xitobning kimga aytilganini yozuvchi o‘ylamagan kabidir. Chunki asarda ko‘rilgani kabi Rahimbaxshni ng so‘zlari Lolahardiyoln ing so‘zlaridan, muhokamalaridan yuksak» degan gaplarini keltiradi. Vadud Mahmudning e`tirozi, umuman san`at asarlariga qo‘yiladigan nuqtai nazardan to‘g‘ri. Lekin bu yerda, bizningcha, pyesaning bosh g‘oyasini hisobga olmoq lozim. Ma`lumki, siyosiy mavzuni ochish uchun qo‘llanilgan publitsistika har qanday adabiy asarning ma`lum darajada badiiyligiga xalal yetkazishi tabiiydir. «Hind ixtilolchilari» pyesasini tahlil etishda ana shu xususiyatni hisobga olish zarur deb o‘ylaymiz. Dramada ayrim monologlarning uzunroq chiqqanini, ba`zi personajlar nutqining kitobiyroq bo‘lib qolganini ham shunday izohlash mumkin. Pyesada mustamlakachilar vakillarining ham obrazi yaratilgan. Bular orasida Marling obrazi ancha puxta ishlangan. Uning Mavlono No‘monni o‘z tomoniga og‘dirishi tabiiy chiqqan. Dramadagi Okunar, Porlinson obrazlari haqida bunday deyolmaymiz. Bu obrazlar nisbatan jo‘nroq va sxematikroq xususiyatga ega. Buning boisi yana Fitratning pyesadan ko‘zlagan maqsadi bilan bog‘liq, ya`ni mustabidlar qanchalik kuchli va yovuz bo‘lmasin, ularni mahv etish mumkin va lozim. Xuddi shu nuqtai nazardan tilchi (josus) ayolning istiqlolchilar tomonidan sahnada otib o‘ldirilishini ham shunday izohlash mumkin. Sotqin va josuslarning jazosini tomoshabin ko‘z oldida berish, muallif maqsadiga ko‘ra, saboq vazifasini o‘tash kerak. Drama xotimasi muallif g‘oyasining yorqin ochilishiga monanddir. Pyesa personajlarining birgalikda: «Yurtimizni qutqarurmiz. Yashasin, istiqlol!» deb yugurib ketishlari asardagi bosh g‘oyaning mantiqiy yakunidir. Xulosa qilish 39 mumkinki, Fitratning «Hind ixtilolchilari»da milliy - ozodlik talqini ham tarixiylik nuqtai nazaridan, ham badiiylik jihatidan o‘rinli chiqqan. Muallif asarida qo‘llagan publitsistik ruh, romantik tasvir bosh g‘oya talabidan o‘zini oqlaydi. Shu bois, uni madaniy merosimizning mustaqillik mavzusiga bag‘ishlangan eng yaxshi asarlari qatoridan munosib o‘rin oladi, deb hisoblaymiz. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichgaʼ ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, – T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 2.Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 5 jildlik. (Nashrga tayyorlovchi: prof. H.Boltaboyev). - Toshkent: Ma’naviyat, 2000-2008-yillar. 3. Aliyev A. Abdurauf Abdurahim o g‘li Fitrat. Toshkent, 1991; ʻ 4. Boltaboyev H. Abdurauf Fitrat. - Toshkent, 1992. 5. Boltaboyev H. Fitrat va jadidchilik. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007. 6. Karimov N. Adabiyot va tarixiy jarayon. - Toshkent: MUMTOZ SO‘Z, 2012. 7. Qosimov B. Maslakdoshlar: Behbudiy, Ajziy, Fitrat. Toshkent: Sharq NMK, 1994. 8. G‘aniyev I. Fitrat, e’tiqod, ijod. - Toshkent: Kamalak, 1994. 9. Abdurauf Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari. // Adabiyotimizning tarixi uchun materiallar. - Toshkent: MUMTOZ SO‘Z, 2008. Maxmudxo‘ja Behbudiy. “Munozara” haqida. Turkiston viloyati gazetasi, 1911 yil, 29 sentyabr, 73-son. 10.Obidjon Karimov. “Yangi o zbek adabiyoti tarixi”. Namangan nashriyoti, ʻ 2016. III. Yordamchi adabiyotlar 11. Qosimov B. “Milliy uyg onish”. Ma’naviyat, Toshkent, 2002. B 246 - ʻ 296 12. Abdurauf Fitrat. “Chin sevish” 13.Yosh leninchi, 1935, 10-mart (56-son). 14.Fitrat. Muxtasar islom tarixi. T.: Nur, 1992. 15.Turkiston. 1922, 21-dekabr. 41 16. Пестовский Б.А. Узбекский театр //Искусство и жизнь. 1922, № 1. - С. 7-8. 17.Xisao Kumatsu. 20-Yuz yil baslarinde Orta Asyada Turkcilik va Devrim hereketleri. Anqara, 1993. 18.Turkiston. 1923, 17-oktabr. 19.Fitrat. Abulfayzxon, - M., 1924; / Tanlangan asarlar.1-jild. - T.: Ma’naviyat, 2000. 20.Ollvort E. Buxorolik Abdurauf Fitratning argumentlari. /Yaqin va Markaziy Osiyoga doir ilmiy yozishmalar. 5-jild, 1991.- B. 13. (ingliz tilida). 21.Qur’oni karim, A’rof surasi, 11-12 oyatlar. Alouddin Mansur tarj.- T.: Cho lpon, 1992. ʻ 22. Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati.-T., Sharq, 1999. 23. Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha- o‘zbekcha izohli lug‘ati. – T., O‘qituvchi, 1983. 24. Jalolov A. Jadid adabiyotida milliy ozodlik va istiqlol g‘oyalari // O‘TA, 1996, 4-son. – 16-23-b. 25. Karimov N. Mavlono Fitrat // Fan va turmush. – 1988, 7-son. – 23-25-b. 26. Karimov N. Fitratning shaytonga isyoni // O‘zAS, – 1993, 20 avgust. 23. Karimov E. Adib haqida so‘z // Navqiron Buxoro. – 1992, 6-son, – 15-16-b. 27. Karimov E. Fitratning hayoti va ijodi // O‘TA, 1990, 3-son, – 226-29-b. IV. Internet saytlari 28.https://ziyouz.uz 29.https://bilimlar.uz 30.https://advancedscienti.com 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.Fitratning dramaturgiyasining g‘oyaviy jihatlari

1.1.Dramalarda davr muammolarining ochib berilishi

1.2.Fitrat dramalarida o‘zbek xalqi tarixidagi fojeaviy hodisalarning tasvirlanish

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. FITRAT DRAMALARI VA MILLIY TAFAKKUR

2.1.Fitrat dramalarida milliy uyg‘onish g‘oyasi

2.2.Fitrat dramalarida milliy ozodlik masalasi

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить