Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fitrat ijodi

Купить
MUNDARIJA I BOB. ABDURAUF FITRATNING UMR YO’LLARI 1.1. Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati…………………………….…8 1.2. Abdurauf Fitrat lirikasi va ilmiy merosi……………………………………...15 II BOB . ABDURAUF FITRAT MILLATGA “NAJOT YO’LI” KO’RSATGAN JADID 2.1 Abdurauf Fitrat dramaturgiyasi. “Abulfayzxon” dramasi tahlili……………...27 2.2 Abdurauf Fitrat maqolalari……………………………………………………32 2.3 Fitratning xorijdagi faoliyati manbalari ………………………………………42 XULOSA …………………………………………………………….….………..52 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ………………………….55 MUNDARIJA I BOB. ABDURAUF FITRATNING UMR YO’LLARI 1.1. Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati…………………………….…8 1.2. Abdurauf Fitrat lirikasi va ilmiy merosi……………………………………...15 II BOB . ABDURAUF FITRAT MILLATGA “NAJOT YO’LI” KO’RSATGAN JADID 2.1 Abdurauf Fitrat dramaturgiyasi. “Abulfayzxon” dramasi tahlili……………...27 2.2 Abdurauf Fitrat maqolalari……………………………………………………32 2.3 Fitratning xorijdagi faoliyati manbalari ………………………………………42 XULOSA …………………………………………………………….….………..52 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ………………………….55 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Abdurauf Fitrat o‘zbek va tojik xalqlarining madaniy rivojida salmoqli o‘rin tutuvchi yorqin siymolardan biridir. Uning taqdiri ham g‘oyat fojeali bo‘lgan — u ayni boy hayotiy tajriba orttirib, qalami qayralib, ilhomi to‘lishib turgan bir choqda Stalin istibdodining qurboni bo‘ldi. Oqlangandan keyin ham ko‘p yillar mobaynida uning asarlari nashr qilinmadi, nomi qora ro‘yxatlardan chiqmay keldi. So‘nggi yillardagina qayta qurish sharofati bilan, oshkoralik va demokratiyaning qanot yoza boshlagani tufayli Cho‘lpon, Elbek va boshqalar qatori Fitratning ham ba’zi bir asarlari dunyo yuzini ko‘rdi, adabiyotshunoslar ular to‘g‘risida maqolalar e’lon qila boshlashdi. Bular, albatta, Fitratni adabiyotimiz tarixidagi o‘zining qonuniy o‘rniga qaytarish borasida boshlagan ishlarimizning debochasi, xolos. Fitrat kurashlarga, izlanishlarga, aldanishlar va kashfiyotlarga to‘la hayotiy yo‘lini bosib o‘tdi. U 1884-yilda Buxoroda tug‘ildi, eski maktabda o‘qidi, tarix, falsafa va adabiyotdan chuqur bilim oldi, arab, fors, turk tillarini mukammal o‘rgandi. Ayni choqda, eski maktab tahsilini ko‘rgan Fitrat o‘zining ta’biri bilan aytganda, “mutaassib ruhoniy” bo‘lib yetishgan edi. Abdurauf Fitratdan boy va rang-barang meros qolgan. Kichkina bir muqaddimada uning ijodiy merosining hamma qirralarini batafsil yoritish bir yoqda tursin, hatto shunchaki sanab chiqish ham amri mahol. Mavzuning o’rganilish darajasi: Bugungi kunda Abdurauf Fitrat ijodini o’rganish va unga munosib hurmat ko’rsatish borasida qator chora tadbirlar qo’llanmoqda … 2020-yil 25-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston milliy bog‘ida barpo etilgan “Adiblar xiyoboni”ga tashrifi chog‘ida bergan topshiriqlarining ijrosini ta minlash maqsadida “Fitrat”ʼ bog‘ida BuxDU Filologiya fakulteti va O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro filiali bilan hamkorlikda A. Fitrat hayoti va ijodiga bag‘ishlangan “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida madaniy-ma rifiy tadbir tashkil etildi. ʼ 4 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Abdurauf Fitrat o‘zbek va tojik xalqlarining madaniy rivojida salmoqli o‘rin tutuvchi yorqin siymolardan biridir. Uning taqdiri ham g‘oyat fojeali bo‘lgan — u ayni boy hayotiy tajriba orttirib, qalami qayralib, ilhomi to‘lishib turgan bir choqda Stalin istibdodining qurboni bo‘ldi. Oqlangandan keyin ham ko‘p yillar mobaynida uning asarlari nashr qilinmadi, nomi qora ro‘yxatlardan chiqmay keldi. So‘nggi yillardagina qayta qurish sharofati bilan, oshkoralik va demokratiyaning qanot yoza boshlagani tufayli Cho‘lpon, Elbek va boshqalar qatori Fitratning ham ba’zi bir asarlari dunyo yuzini ko‘rdi, adabiyotshunoslar ular to‘g‘risida maqolalar e’lon qila boshlashdi. Bular, albatta, Fitratni adabiyotimiz tarixidagi o‘zining qonuniy o‘rniga qaytarish borasida boshlagan ishlarimizning debochasi, xolos. Fitrat kurashlarga, izlanishlarga, aldanishlar va kashfiyotlarga to‘la hayotiy yo‘lini bosib o‘tdi. U 1884-yilda Buxoroda tug‘ildi, eski maktabda o‘qidi, tarix, falsafa va adabiyotdan chuqur bilim oldi, arab, fors, turk tillarini mukammal o‘rgandi. Ayni choqda, eski maktab tahsilini ko‘rgan Fitrat o‘zining ta’biri bilan aytganda, “mutaassib ruhoniy” bo‘lib yetishgan edi. Abdurauf Fitratdan boy va rang-barang meros qolgan. Kichkina bir muqaddimada uning ijodiy merosining hamma qirralarini batafsil yoritish bir yoqda tursin, hatto shunchaki sanab chiqish ham amri mahol. Mavzuning o’rganilish darajasi: Bugungi kunda Abdurauf Fitrat ijodini o’rganish va unga munosib hurmat ko’rsatish borasida qator chora tadbirlar qo’llanmoqda … 2020-yil 25-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston milliy bog‘ida barpo etilgan “Adiblar xiyoboni”ga tashrifi chog‘ida bergan topshiriqlarining ijrosini ta minlash maqsadida “Fitrat”ʼ bog‘ida BuxDU Filologiya fakulteti va O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro filiali bilan hamkorlikda A. Fitrat hayoti va ijodiga bag‘ishlangan “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida madaniy-ma rifiy tadbir tashkil etildi. ʼ 4 Ushbu tadbirda Oliy va o‘rta maxsus ta lim vazirligining Ma naviy-axloqiyʼ ʼ tarbiya boshqarmasi boshlig‘i O.H.Bazarov, BuxDU Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha prorektor A.M.Kadirov, O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limi boshlig‘i Sh.S.Sulaymonov, Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha dekan muovini T.A.Rajabov, Filologiya fakultetining professor-o‘qituvchilari, doktorantlari va talabalari qatnashdilar. A.Fitrat hayoti va ijodiga bag‘ishlangan “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida tashkil qilingan tadbirni Oliy va o‘rta maxsus ta lim vazirligining Ma naviy-axloqiy tarbiya boshqarmasi boshlig‘i ʼ ʼ O.H.Bazarov kirish so‘zi bilan ochib berdi. O.H.Bazarov Fitrat ijodining o‘rganilishi va uning asarlarining nashr qilinishi haqidagi vaziyat haqida yig‘ilganlarga ma lumot berib o‘tdi. O.H.Bazarov Fitrat ijodini o‘rganish bo‘yicha ʼ va qomusiy olim haqida qilinayotgan ilmiy ishlarni yuqori baholadi. O.H.Bazarov o‘z lavozim vazifalaridan kelib chiqqan holda barcha tadqiqotchilarni qo‘llab- quvvatlashga tayyor ekanligini bildirib o‘tdi. BuxDU da “Fitrat” ko‘krak nishonini joriy qilish haqidagi fikrlarni qo‘llab-quvvatladi, Fitrat muzeyini tashkil qilish bo‘yicha amaliy yordam berishga tayyorligini ta kidladi va bu kabi tadbirlar ʼ ko‘plab o‘tkazilishi kerakligi haqida bir qator tavsiyalar berdi.Shundan so‘ng “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida ma ruza qilish uchun so‘z navbati ʼ O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limi boshlig‘i Sh.S.Sulaymonovga berildi. Sh.S.Sulaymonov Fitrat hayoti va ijodi haqida yig‘ilganlarga qiziqarli ma lumotlar aytib berdi. Qomusiy olim Fitratning hayot va ʼ ijod yo‘li haqida gapirib shoirning she rlaridan yig‘ilganlarga o‘qib berdi. Fitratni ʼ ardoqlash va uning boshlab ketgan ishlarini davom ettirishga har bir filolog majbur ekanligi haqida fikrlari bilan o‘rtoqlashdi. Barcha professor-o’qituvchilar, talabalar va ushbu ishga mas'ullar birgalikda harakat qilishlari lozimligini alohida ta kidladi.Tadbir davomida Filologiya fakulteti professor-o‘qituvchilari: ʼ Sh.Axmedova, L.Sharipova, H.Safarova, M.Hojiyeva, T.Rajabovlar, O‘zbek adabiyoti kafedrasi doktorantlari: N.Qodirova, N.Norovalar Fitrat hayoti va 5 Ushbu tadbirda Oliy va o‘rta maxsus ta lim vazirligining Ma naviy-axloqiyʼ ʼ tarbiya boshqarmasi boshlig‘i O.H.Bazarov, BuxDU Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha prorektor A.M.Kadirov, O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limi boshlig‘i Sh.S.Sulaymonov, Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha dekan muovini T.A.Rajabov, Filologiya fakultetining professor-o‘qituvchilari, doktorantlari va talabalari qatnashdilar. A.Fitrat hayoti va ijodiga bag‘ishlangan “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida tashkil qilingan tadbirni Oliy va o‘rta maxsus ta lim vazirligining Ma naviy-axloqiy tarbiya boshqarmasi boshlig‘i ʼ ʼ O.H.Bazarov kirish so‘zi bilan ochib berdi. O.H.Bazarov Fitrat ijodining o‘rganilishi va uning asarlarining nashr qilinishi haqidagi vaziyat haqida yig‘ilganlarga ma lumot berib o‘tdi. O.H.Bazarov Fitrat ijodini o‘rganish bo‘yicha ʼ va qomusiy olim haqida qilinayotgan ilmiy ishlarni yuqori baholadi. O.H.Bazarov o‘z lavozim vazifalaridan kelib chiqqan holda barcha tadqiqotchilarni qo‘llab- quvvatlashga tayyor ekanligini bildirib o‘tdi. BuxDU da “Fitrat” ko‘krak nishonini joriy qilish haqidagi fikrlarni qo‘llab-quvvatladi, Fitrat muzeyini tashkil qilish bo‘yicha amaliy yordam berishga tayyorligini ta kidladi va bu kabi tadbirlar ʼ ko‘plab o‘tkazilishi kerakligi haqida bir qator tavsiyalar berdi.Shundan so‘ng “Hayot yo‘llarimizni yoritgan inson” mavzusida ma ruza qilish uchun so‘z navbati ʼ O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limi boshlig‘i Sh.S.Sulaymonovga berildi. Sh.S.Sulaymonov Fitrat hayoti va ijodi haqida yig‘ilganlarga qiziqarli ma lumotlar aytib berdi. Qomusiy olim Fitratning hayot va ʼ ijod yo‘li haqida gapirib shoirning she rlaridan yig‘ilganlarga o‘qib berdi. Fitratni ʼ ardoqlash va uning boshlab ketgan ishlarini davom ettirishga har bir filolog majbur ekanligi haqida fikrlari bilan o‘rtoqlashdi. Barcha professor-o’qituvchilar, talabalar va ushbu ishga mas'ullar birgalikda harakat qilishlari lozimligini alohida ta kidladi.Tadbir davomida Filologiya fakulteti professor-o‘qituvchilari: ʼ Sh.Axmedova, L.Sharipova, H.Safarova, M.Hojiyeva, T.Rajabovlar, O‘zbek adabiyoti kafedrasi doktorantlari: N.Qodirova, N.Norovalar Fitrat hayoti va 5 ijodining turli qirralari haqida ma lumotlar berdilar. Ma lumotlar asosida qizg‘inʼ ʼ bahs-munozaralar tashkil qilindi. Tadqiqot predmeti: Yosh avlod ruhi va ongida Jadid adabiyoti tassavvurini o’rnatish va Abdurauf Fitrat ijodini batafsil o’rganish tahlil qilish. Ishning maqsadi: Ushbu kurs ishini yozishdan ko‘zlangan maqsad ham aynan adabiyotimizning yorqin namoyondalaridan biri bo‘lmish Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi hamda uning durdona asari bo‘lmish “Abulfayzxon” dramasining o‘ziga xosligini o‘quvchiga tushunilishi oson bo‘lgan metod va usullar orqali o‘rganishni tadqiq qilishdan iborat. Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng 5 porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi. Uning zamonidan adabiyotni jamiyatga xizmat qildirish bilan shug‘ullangan ijodkorni topish qiyin bo‘lsa-da, so‘z ish birligini h е ch kim u olib chiqqan maqomga ko‘tara olgan emas. U adabiyot va madaniyatninggina emas, siyosatning ham tan olingan arboblaridan edi. Uning butun umri davomida ona vatanini ozod va obod qilish ishtiyoqi vatan va millat fidoiylaridan tashkil topgan “Yosh buxoroliklar” jamiyatini tuzishga muvaffaq etdi. Keyinroq mustaqil partiya sifatida faoliyat yuritgan ushbu jamiyatning pirovard maqsadi qadamba-qadam borib, istiqlolni qo‘lga kiritish va islohatlar yordamida mustaqil d е motratik davlat qurishdan iborat edi. Fitrat Turkiston jadidchilik harakatining mashhur vakillaridan, yangi o‘zb е k adabiyotining asoschilaridan, tan olingan dramaturg, nosir, shoir va zabardast olimdir. U va boshqa adabiyotimiz vakillarining ijodiy faoliyatiga o‘quvchilarni qiziqtira olish biz kabi bo‘lajak pedagoglarning oldimizdagi ulkan vazifalardan biridir. Muammoni o‘rganilganlik darajasi : Jadid namoyandalarining, xususan, Abdurauf Fitratning adabiy merosi ma’lum darajada yoritilgan, lekin bu borada qilinishi lozim bo‘lgan ishlar hali talaygina bo‘lib, ular o‘z tadqiqotchilarini kutib turibdi. 6 ijodining turli qirralari haqida ma lumotlar berdilar. Ma lumotlar asosida qizg‘inʼ ʼ bahs-munozaralar tashkil qilindi. Tadqiqot predmeti: Yosh avlod ruhi va ongida Jadid adabiyoti tassavvurini o’rnatish va Abdurauf Fitrat ijodini batafsil o’rganish tahlil qilish. Ishning maqsadi: Ushbu kurs ishini yozishdan ko‘zlangan maqsad ham aynan adabiyotimizning yorqin namoyondalaridan biri bo‘lmish Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi hamda uning durdona asari bo‘lmish “Abulfayzxon” dramasining o‘ziga xosligini o‘quvchiga tushunilishi oson bo‘lgan metod va usullar orqali o‘rganishni tadqiq qilishdan iborat. Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng 5 porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi. Uning zamonidan adabiyotni jamiyatga xizmat qildirish bilan shug‘ullangan ijodkorni topish qiyin bo‘lsa-da, so‘z ish birligini h е ch kim u olib chiqqan maqomga ko‘tara olgan emas. U adabiyot va madaniyatninggina emas, siyosatning ham tan olingan arboblaridan edi. Uning butun umri davomida ona vatanini ozod va obod qilish ishtiyoqi vatan va millat fidoiylaridan tashkil topgan “Yosh buxoroliklar” jamiyatini tuzishga muvaffaq etdi. Keyinroq mustaqil partiya sifatida faoliyat yuritgan ushbu jamiyatning pirovard maqsadi qadamba-qadam borib, istiqlolni qo‘lga kiritish va islohatlar yordamida mustaqil d е motratik davlat qurishdan iborat edi. Fitrat Turkiston jadidchilik harakatining mashhur vakillaridan, yangi o‘zb е k adabiyotining asoschilaridan, tan olingan dramaturg, nosir, shoir va zabardast olimdir. U va boshqa adabiyotimiz vakillarining ijodiy faoliyatiga o‘quvchilarni qiziqtira olish biz kabi bo‘lajak pedagoglarning oldimizdagi ulkan vazifalardan biridir. Muammoni o‘rganilganlik darajasi : Jadid namoyandalarining, xususan, Abdurauf Fitratning adabiy merosi ma’lum darajada yoritilgan, lekin bu borada qilinishi lozim bo‘lgan ishlar hali talaygina bo‘lib, ular o‘z tadqiqotchilarini kutib turibdi. 6 Tadqiqotning maqsadi : O‘quvchilarining tarbiyasida muhim o‘rin tutadigan badiiy adabiyot na’munalarini o‘rganish, badiiy tahlilning o‘quvchiga tushunilishi oson bo‘ladigan samarali usullarni aniqlash va amalda hayotga tatbiq etish tadqiqotimizning asosiy maqsadi belgilangan. Tadqiqotning obyekti : Mazkur tadqiqot uchun Fitrat va boshqa ma’rifatparvarlarning adabiyotga oid barcha ilmiy hamda badiiy asarlar, maqola, risola, qo‘llanmalar manba sifatida qabul qilingan. Bunda tashqari umumta’lim maktablarining adabiyot ta’limi jarayoni, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati, umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi, darsliklar, qo‘llanmalar ham obyekt sifatida belgilandi. 7 Tadqiqotning maqsadi : O‘quvchilarining tarbiyasida muhim o‘rin tutadigan badiiy adabiyot na’munalarini o‘rganish, badiiy tahlilning o‘quvchiga tushunilishi oson bo‘ladigan samarali usullarni aniqlash va amalda hayotga tatbiq etish tadqiqotimizning asosiy maqsadi belgilangan. Tadqiqotning obyekti : Mazkur tadqiqot uchun Fitrat va boshqa ma’rifatparvarlarning adabiyotga oid barcha ilmiy hamda badiiy asarlar, maqola, risola, qo‘llanmalar manba sifatida qabul qilingan. Bunda tashqari umumta’lim maktablarining adabiyot ta’limi jarayoni, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati, umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi, darsliklar, qo‘llanmalar ham obyekt sifatida belgilandi. 7 I BOB ABDURAUF FITRAT UMR YO’LLARI 1.1 Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati Abdurauf Fitrat XX asr o'zbek adabiyoti, fani va madaniyatining yirik vakili, qomusiy bilimga ega olim, adabiyot nazariyachisi, o'tkir tilshunos, betakror dramaturg va shoir, jangovar publitsit , noshir va jurnalist, talantli davlat va jamoat arbobi. Abdurauf Fitrat o'z tarjimai holida yozishicha, 1884-yilda Buxoroda tug'ilgan (Sadriddin Ayniy uni 1886-yilda dunyoga kelgan deydi, hozirgi darsliklar va ilmiy tadqiqotlarda ham shu sanani takrorlashadi). Uning otasi Abdurahimboy o'z davrining ziyoli va davlatmand kishilaridan bo'lgan, savdo bilan shug'ullangani bois chet ellarga chiqar, dunyo ahvolidan boxabar, o'qimishli va taniqli odam edi. Onasi Mustafbibi (oilada uni Bibijon deb atashgan). Badiiy zavqi baland, zukko, o'qimishli ayol bo'lgan. Oilada Abduraufdan tashqari Abdurahmon nomli ukasi, Mahbuba ismli singlisi bor edi. Keyinchalik ular ham ziyoli kishi bo'lib yetishganlar. Abdurauf ilk tahsilni Buxoro maktablarida olganidan so'ng, mashhur Mirarab madrasasida o'qigan. Talabalik yillarida, taxminan 18-19 yoshlarida otasi bilan haj ziyoratiga borgan, qariyb bir yilga yaqin davom etgan bu ziyorat safarida Eron, Turkiya, Suriya va Saudiya Arabistonida bo'lgan va ularda istiqomat qiluvchi xalqlarning turmush tarzi va madaniyati bilan tanishgan. Fitrat fors va o'zbek tillarini mukammal bilar edi va arab tilini ham qunt bilan chuqur o'rganadi. U shaharda yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy voqealarga, ayniqsa, jadidchilik harakatlariga qiziqib qaradi. O'zining aytishicha, avval jadidchilik harakatiga qarshilik qildi, keyin uning mohiyatini anglab yetgach, bu harakatga qo'shildi, hatto ashaddiy targ'ibotchilaridan biriga aylandi. O'sha paytlarda Buxoroning kelajagi to'g'risida qayg'urgan bir guruh ma'rifatparvar va ochiq fikrli kishilar yashirincha "Tarbiyati atfol" ("Bolalar tarbiyasi") jamiyatini tuzadilar. Ushbu hayriya jamiyati yoshlarni zamon talablari darajasida o'qitish orqali o'rta 8 I BOB ABDURAUF FITRAT UMR YO’LLARI 1.1 Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati Abdurauf Fitrat XX asr o'zbek adabiyoti, fani va madaniyatining yirik vakili, qomusiy bilimga ega olim, adabiyot nazariyachisi, o'tkir tilshunos, betakror dramaturg va shoir, jangovar publitsit , noshir va jurnalist, talantli davlat va jamoat arbobi. Abdurauf Fitrat o'z tarjimai holida yozishicha, 1884-yilda Buxoroda tug'ilgan (Sadriddin Ayniy uni 1886-yilda dunyoga kelgan deydi, hozirgi darsliklar va ilmiy tadqiqotlarda ham shu sanani takrorlashadi). Uning otasi Abdurahimboy o'z davrining ziyoli va davlatmand kishilaridan bo'lgan, savdo bilan shug'ullangani bois chet ellarga chiqar, dunyo ahvolidan boxabar, o'qimishli va taniqli odam edi. Onasi Mustafbibi (oilada uni Bibijon deb atashgan). Badiiy zavqi baland, zukko, o'qimishli ayol bo'lgan. Oilada Abduraufdan tashqari Abdurahmon nomli ukasi, Mahbuba ismli singlisi bor edi. Keyinchalik ular ham ziyoli kishi bo'lib yetishganlar. Abdurauf ilk tahsilni Buxoro maktablarida olganidan so'ng, mashhur Mirarab madrasasida o'qigan. Talabalik yillarida, taxminan 18-19 yoshlarida otasi bilan haj ziyoratiga borgan, qariyb bir yilga yaqin davom etgan bu ziyorat safarida Eron, Turkiya, Suriya va Saudiya Arabistonida bo'lgan va ularda istiqomat qiluvchi xalqlarning turmush tarzi va madaniyati bilan tanishgan. Fitrat fors va o'zbek tillarini mukammal bilar edi va arab tilini ham qunt bilan chuqur o'rganadi. U shaharda yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy voqealarga, ayniqsa, jadidchilik harakatlariga qiziqib qaradi. O'zining aytishicha, avval jadidchilik harakatiga qarshilik qildi, keyin uning mohiyatini anglab yetgach, bu harakatga qo'shildi, hatto ashaddiy targ'ibotchilaridan biriga aylandi. O'sha paytlarda Buxoroning kelajagi to'g'risida qayg'urgan bir guruh ma'rifatparvar va ochiq fikrli kishilar yashirincha "Tarbiyati atfol" ("Bolalar tarbiyasi") jamiyatini tuzadilar. Ushbu hayriya jamiyati yoshlarni zamon talablari darajasida o'qitish orqali o'rta 8 asrlar darajasida to'xtab qolgan mamlakatning taraqqiyotini yo'lga qo'yish maqsadida faoliyat ko'rsatardi. Fitrat 1909-yilda "Tarbiyati atfol" xayriya jamiyati orqali tahsil olish uchun Turkiyaga jo'natilgan dastlabki besh iste'dodli yoshlarning biri sifatida Istanbulga yuboriladi. U 1909-1913-yillarda Turkiyada tahsil oldi. Turkiyadagi hayoti Fitratning dunyoqarashi, siyosiy ongi va adabiy didini o'zgartirib, o'stirib yubordi. Turkiston xalqi hayotiga Turkiyadagi o'zgarishlar (bu paytda u yerda "Yosh turklar inqilobi" voqeasi bo'lgan edi) va ilg'or mamlakatlar nuqtai nazaridan qaray boshladi: diniy xurofotlarni keskin tanqid qilishga, hatto dinni, maktab-maorifni va Turkistondagi idora usulini isloh etish g'oyasi bilan nafas oldi. Bo'lajak adib u yerda o'qish bilan kifoyalanmay, "Buxoro ta'limi maotifi jamiyati"ni tuzadi va Voizon madrasasida mustaqil ma'ruzalar o'qigan. Abdurauf Fitrat 1909-yilda Istanbulda "Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir nechta masalalar hamda usuli jadida hususida qilgan munozarasi" kitobi bosilib chiqdi. Amir asarni Buxoroda bosishga ruxsat bermagach, Istanbulda nashr ettirgan edi. Asar forscha yozilgan, Hoji Muin o'zbekchaga aylantirdi va "Turkiston viloyatining gaziti"da bostirdi (1911-yil) . 1913-yilda esa asar alohida kitob holida chiqdi , unga Mahmudxo'ja Behbudiy kirish so'zi yozdi. "Hibis qilish, o'ldirish, sangsor qilish kundagi odatlardan edi, - deb yozadi Fitrat, - u zamonlarda kitob yozishning o'zi "kofirlik" edi. Men shu vaqtlarda birinchi asarni yozdim. Buxoroning idora usulini, ta'lim-tarbiya usulini, bir kuy rasmiy idoralarni tanqid qildim. Bu kitob Buxoroda tarqalar edi. Uning noshirlari bo'lg'on Buxoro jadidlarini tahlikaga tushirmaslik uchun amirga qaratib bir so'zboshi yozdim va shuning bilan go'yo, tanqidning unga emas, ma'murlariga oid bo'lg'onini ko'rsatdim". Kitob Buxoroda ijtimoiy ongning jonlanishiga katta turtki bo'ldi, hatto ko'plab hukumat tomonidan ta'qib qilinayotgan jadid maktablarining ko'plab ochilishiga, maktab-ta'lim ishlarining jonlanishiga yordam berdi. Axir undagi "Islom mamlakatlari nega vayrona va xarobazor qolishi kerak. Buning sababi nimada?", "Bu bechoralarning nega yeyishga noni yo'q?" kabi jiddiy savol va mulohazalar 9 asrlar darajasida to'xtab qolgan mamlakatning taraqqiyotini yo'lga qo'yish maqsadida faoliyat ko'rsatardi. Fitrat 1909-yilda "Tarbiyati atfol" xayriya jamiyati orqali tahsil olish uchun Turkiyaga jo'natilgan dastlabki besh iste'dodli yoshlarning biri sifatida Istanbulga yuboriladi. U 1909-1913-yillarda Turkiyada tahsil oldi. Turkiyadagi hayoti Fitratning dunyoqarashi, siyosiy ongi va adabiy didini o'zgartirib, o'stirib yubordi. Turkiston xalqi hayotiga Turkiyadagi o'zgarishlar (bu paytda u yerda "Yosh turklar inqilobi" voqeasi bo'lgan edi) va ilg'or mamlakatlar nuqtai nazaridan qaray boshladi: diniy xurofotlarni keskin tanqid qilishga, hatto dinni, maktab-maorifni va Turkistondagi idora usulini isloh etish g'oyasi bilan nafas oldi. Bo'lajak adib u yerda o'qish bilan kifoyalanmay, "Buxoro ta'limi maotifi jamiyati"ni tuzadi va Voizon madrasasida mustaqil ma'ruzalar o'qigan. Abdurauf Fitrat 1909-yilda Istanbulda "Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir nechta masalalar hamda usuli jadida hususida qilgan munozarasi" kitobi bosilib chiqdi. Amir asarni Buxoroda bosishga ruxsat bermagach, Istanbulda nashr ettirgan edi. Asar forscha yozilgan, Hoji Muin o'zbekchaga aylantirdi va "Turkiston viloyatining gaziti"da bostirdi (1911-yil) . 1913-yilda esa asar alohida kitob holida chiqdi , unga Mahmudxo'ja Behbudiy kirish so'zi yozdi. "Hibis qilish, o'ldirish, sangsor qilish kundagi odatlardan edi, - deb yozadi Fitrat, - u zamonlarda kitob yozishning o'zi "kofirlik" edi. Men shu vaqtlarda birinchi asarni yozdim. Buxoroning idora usulini, ta'lim-tarbiya usulini, bir kuy rasmiy idoralarni tanqid qildim. Bu kitob Buxoroda tarqalar edi. Uning noshirlari bo'lg'on Buxoro jadidlarini tahlikaga tushirmaslik uchun amirga qaratib bir so'zboshi yozdim va shuning bilan go'yo, tanqidning unga emas, ma'murlariga oid bo'lg'onini ko'rsatdim". Kitob Buxoroda ijtimoiy ongning jonlanishiga katta turtki bo'ldi, hatto ko'plab hukumat tomonidan ta'qib qilinayotgan jadid maktablarining ko'plab ochilishiga, maktab-ta'lim ishlarining jonlanishiga yordam berdi. Axir undagi "Islom mamlakatlari nega vayrona va xarobazor qolishi kerak. Buning sababi nimada?", "Bu bechoralarning nega yeyishga noni yo'q?" kabi jiddiy savol va mulohazalar 9 xalq ongiga ta'sir etmasdan iloji yo'q edi. Fitrat adabiyotning hamma janrlarida qalam tebratdi va o'z orzu-armonlari, ezgu tilaklarini targ'ib eta 1 boshladi. 1910- yilda Istanbulda fors tiida "Sayha" ("Na'ra") deb nomlangan she'rlar to'plamini bostirdi. "Hind sayyohi qissasi"ni ham forscha yozdi va 1912-yilda Istanbulda nashr ettirdi. 1914-yilda Istanbuldan qaytib kelgan Fitrat Buxoro, Samarqanddagi qizg'in adabiy jarayon madaniy, maorif ishlariga va siyosiy harakatlarga faol aralashib ketdi. Fitrat jadid maktablarini ochish va bolalarni yangicha tartibda o'qitish ishlari bilan astoydil shug'ullandi. U,kishilarning ongini o'zgartirmay turib, mamlakatni o'zgartirish, uni taraqqiy ettirish mumkin emas degan fikrda edi. Buning uchun millatning katta qismini ma'rifatli, dunyoviy ilmdan, texnikadan xabardor qilishdan boshqa yo'l yo'q edi. Jadid maktablarida zamonaviy fan- texnikani egallashga xizmat qiladigan saboqlar berilishiga erishish jadidlar oldidagi eng muhim vazifalardan hisoblanardi. Jadidlar ma'rifatchilik borasidagi orzulariga erishish uchun mamlakat siyosiy tuzumi imkoniyat beradigan tarzda bo'lishi lozimligini yaxshi anglaganlar. Shuning uchun ham 1917-yil fevral inqilobidan keyin "Yosh buxoroliklar" siyosiy inqilobiy partiyasi tuzildi. Markaziy Qo'mita a'zolari orasida Abdurauf Fitrat sarkotib sifatida, Fayzulla Xo'jayev a'zo sifatida ishtirok etishdi. Partiya Amirni islohga da'vat va u qog'ozda ko'p xayrli ishlar qilishga va'da berdi, amalda esa o'z bilganidan qolmadi. Keyinchalik "Yosh buxoroliklar" partiyasining o'zi ikki firqaga bo'linib ketdi, "o'ng qanot"ga Abduvohid Burhonov va "chap qanot"ga Abdurauf Fitrat rahbarlik qila boshladi. Buxoro amirining so'zida turmaganligini, amirlikdagi istibdod va jaholatni tanqid qilgani uchun Fitrat ta'qib ostiga olindi. Fitrat matbuot orqali ham o'z g'oyalarini targ'ib etishga intildi. Samarqandda 1917-yil aprelidan "Hurriyat" gazetasi chiqa boshlagan edi, avval unga Mardonqul Shohmuhammadzoda, keyin 27-28 sonlariga Fitrat muharrirlik qildi. 1917-yil Oktabr to'ntarishi munosbati bilan shu "Hurriyat" gazetasida Fitratning "rusiyada yangi bir balo bosh ko'tardi bolshevik balosi!", degan qaydi bosildi. Uning shu paytda yozgan o'zbek tilidagi she'rlari, "Yurt 1 www. Ziуonet.uz 10 xalq ongiga ta'sir etmasdan iloji yo'q edi. Fitrat adabiyotning hamma janrlarida qalam tebratdi va o'z orzu-armonlari, ezgu tilaklarini targ'ib eta 1 boshladi. 1910- yilda Istanbulda fors tiida "Sayha" ("Na'ra") deb nomlangan she'rlar to'plamini bostirdi. "Hind sayyohi qissasi"ni ham forscha yozdi va 1912-yilda Istanbulda nashr ettirdi. 1914-yilda Istanbuldan qaytib kelgan Fitrat Buxoro, Samarqanddagi qizg'in adabiy jarayon madaniy, maorif ishlariga va siyosiy harakatlarga faol aralashib ketdi. Fitrat jadid maktablarini ochish va bolalarni yangicha tartibda o'qitish ishlari bilan astoydil shug'ullandi. U,kishilarning ongini o'zgartirmay turib, mamlakatni o'zgartirish, uni taraqqiy ettirish mumkin emas degan fikrda edi. Buning uchun millatning katta qismini ma'rifatli, dunyoviy ilmdan, texnikadan xabardor qilishdan boshqa yo'l yo'q edi. Jadid maktablarida zamonaviy fan- texnikani egallashga xizmat qiladigan saboqlar berilishiga erishish jadidlar oldidagi eng muhim vazifalardan hisoblanardi. Jadidlar ma'rifatchilik borasidagi orzulariga erishish uchun mamlakat siyosiy tuzumi imkoniyat beradigan tarzda bo'lishi lozimligini yaxshi anglaganlar. Shuning uchun ham 1917-yil fevral inqilobidan keyin "Yosh buxoroliklar" siyosiy inqilobiy partiyasi tuzildi. Markaziy Qo'mita a'zolari orasida Abdurauf Fitrat sarkotib sifatida, Fayzulla Xo'jayev a'zo sifatida ishtirok etishdi. Partiya Amirni islohga da'vat va u qog'ozda ko'p xayrli ishlar qilishga va'da berdi, amalda esa o'z bilganidan qolmadi. Keyinchalik "Yosh buxoroliklar" partiyasining o'zi ikki firqaga bo'linib ketdi, "o'ng qanot"ga Abduvohid Burhonov va "chap qanot"ga Abdurauf Fitrat rahbarlik qila boshladi. Buxoro amirining so'zida turmaganligini, amirlikdagi istibdod va jaholatni tanqid qilgani uchun Fitrat ta'qib ostiga olindi. Fitrat matbuot orqali ham o'z g'oyalarini targ'ib etishga intildi. Samarqandda 1917-yil aprelidan "Hurriyat" gazetasi chiqa boshlagan edi, avval unga Mardonqul Shohmuhammadzoda, keyin 27-28 sonlariga Fitrat muharrirlik qildi. 1917-yil Oktabr to'ntarishi munosbati bilan shu "Hurriyat" gazetasida Fitratning "rusiyada yangi bir balo bosh ko'tardi bolshevik balosi!", degan qaydi bosildi. Uning shu paytda yozgan o'zbek tilidagi she'rlari, "Yurt 1 www. Ziуonet.uz 10 qayg'usi" nomli sochmalari ham "Hurriyat" gazetasida nashr etildi. 1917-yil 27-noyabrda qo'qonda Turkiston Muxtoriyati tuzilganda Fitrat Samarqandda edi. Shu yerdan unga vakil-a'zo qilib saylandi. U Turkiston muxtoriyatini qizg'in olqishladi, yagona va qudratli Turkistonning mustaqilligini shu tariqa qo'lga kiritishiga umid qildi. Muxtoriyat e'lon qilingan kechani Turkiston uchun "Milliy laylatulqadrimiz"deb atadi va "Hurriyat" gazetasida bu voqeani yurakdan quvvatlab maqola e'lon qildi: "Ellik yildan beri egildik, tahqir etildik. Qo'limiz bog'landi, tilimiz kesildi. Og'zimiz qoplandi. Yerimiz bosildi. Molimiz talandi, sharafimiz yemruldi. Nomusimiz g'asp qilindi, insonligimiz oyoqlar ostiga olindi. To'zimli turdik. Sabr etdik. Kuchga tayangan har bir buyruqa bo'ysundik. Butun borlig'imizni qo'ldan berdik. Yolg'iz bir fikrni bermadik, yoshunturdik, imonlarimizga o'rab saqladuk. Bu-TURKISTON MUXTORIYATI! 2 Mahkama eshiklaridan yig'lab qaytganda, yoruqsiz turmalarda yotganda, yirtqich jandarmaning tepkisi bilan yig'laganda, yurtlarimiz yondurulg'onda, dindoshlarimiz osulg'anda ongimiz yo'qoldi. Miyamiz buzuldi. Ko'zimiz yog'dusiz qoldi. Biror narsani ko'rolmadik. Shul chog'da tushkun ruhimizni ko'tarmak uchun shul qop-qora dunyoning uzoq bir yeridin oydin bir yulduz yalqillab turar edi. Biror narsaga o'tmagan ko'zumiz shuni ko'rar edi. Ul nima erdi? TURKISTON MUXTORIYATI!!!" ("Hurriyat", 1917 , 5-dekabr). 2 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 11 qayg'usi" nomli sochmalari ham "Hurriyat" gazetasida nashr etildi. 1917-yil 27-noyabrda qo'qonda Turkiston Muxtoriyati tuzilganda Fitrat Samarqandda edi. Shu yerdan unga vakil-a'zo qilib saylandi. U Turkiston muxtoriyatini qizg'in olqishladi, yagona va qudratli Turkistonning mustaqilligini shu tariqa qo'lga kiritishiga umid qildi. Muxtoriyat e'lon qilingan kechani Turkiston uchun "Milliy laylatulqadrimiz"deb atadi va "Hurriyat" gazetasida bu voqeani yurakdan quvvatlab maqola e'lon qildi: "Ellik yildan beri egildik, tahqir etildik. Qo'limiz bog'landi, tilimiz kesildi. Og'zimiz qoplandi. Yerimiz bosildi. Molimiz talandi, sharafimiz yemruldi. Nomusimiz g'asp qilindi, insonligimiz oyoqlar ostiga olindi. To'zimli turdik. Sabr etdik. Kuchga tayangan har bir buyruqa bo'ysundik. Butun borlig'imizni qo'ldan berdik. Yolg'iz bir fikrni bermadik, yoshunturdik, imonlarimizga o'rab saqladuk. Bu-TURKISTON MUXTORIYATI! 2 Mahkama eshiklaridan yig'lab qaytganda, yoruqsiz turmalarda yotganda, yirtqich jandarmaning tepkisi bilan yig'laganda, yurtlarimiz yondurulg'onda, dindoshlarimiz osulg'anda ongimiz yo'qoldi. Miyamiz buzuldi. Ko'zimiz yog'dusiz qoldi. Biror narsani ko'rolmadik. Shul chog'da tushkun ruhimizni ko'tarmak uchun shul qop-qora dunyoning uzoq bir yeridin oydin bir yulduz yalqillab turar edi. Biror narsaga o'tmagan ko'zumiz shuni ko'rar edi. Ul nima erdi? TURKISTON MUXTORIYATI!!!" ("Hurriyat", 1917 , 5-dekabr). 2 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 11 1918-yilda Fitrat "Yosh buxoroliklar"ning o'sha vaqtdagi rahbari Fayzulla Xo'jayev bilan birgalikda amirlik tuzumiga qarshi kurashadi. U o'z tarjimai holida shunday yozadi: "Qo'qon muxtoriyati e'lon qilindi. Men Samarqand tomonidan vakil bo'lib saylanganim holda Qo'qonga bormadim, Turkiston Muxtoriyatining hech bir ishida ishtirok etmadim. Butun Turkiston millatchilarining (millatparvar demoqchi-SN ) g'azabini keltirib, mashxur Kolisov voqeasiga aralashdim. Buxoro amiriga berilgan ultimatum mening qalamim bilan yozildi". Fitratning Buxoro amiriga ultimatum yozishiga ikkita asosiy sabab bor edi: Birinchidan, "Yosh buxoroliklar"ning milliy zulm va diniy bid'at avj olgan amirlikda siyosiy islohot o'tkazish istagi kuchli edi; Ikkinchidan , Fitrat va "Yosh buxoroliklar" partiyasi a'zolari bu davrda Frunze boshchilik qilgan qizil qo'shinning holisona yordamiga ishonganlar. Lekin ular aldanganliklarini juda kech tushunib yetadilar. Buxoro Amiri ultimatumni rad etadi. Frunze boshchilik qilayotgan Qizil qo'shinlar yordam bermaydi. Amirning kuchli armiyasi "Yosh buxoroliklar"ni mag'lubiyatga uchratadi va Buxoro hududidan quvib chiqaradi. Buxorodan chiqib ketishga majbur bo'lgan Abdurauf Fitrat 1918-yilning oxirlarida Toshkentda "Chig'atoy gurungi" nomli ilmiy-adabiy-madaniy tashkilot tuzdi. U o'z tarjimai holida tashkilot haqida shunday ma'lumotlar bergan: "Tuzuk," Chig'atoy gurungi". Bevosita siyosat bilan shug'ullanishni istamadi, yolg'iz til, imlo, adabiyot bilan shug'ullandi", "Chig'atoy gurungi " majlisida gurung a'zolari tomonidan yozilgan asarlarni o'qub, muhokama qilar edik". Bundan shunday xulosa chiqarishimiz mumkinki, bu tashkilot O'zbekiston hududida vujudga kelgan dastlabki ilmiy muassasa hamda o'ziga hos yozuvchilar uyushmasi edi. "Chig'atoy gurungi" a'zolari o'z asarlarini "Ishtirokiyun", "Qutulish" gazetalarida va "Tong" jurnali sahifalarida e'lon qilar edilar. 3 1920-yilda Buxoroda xalq demokratik respublikasi tuzilgandan keyin uning tashkilotchilari bo'lgan Fayzulla Xo'jayev, Usmon Xo'ja va Abduqodir Muhiddinov 3 Boltaboev H. Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi.-T.: Fan, 1992. 64 12 1918-yilda Fitrat "Yosh buxoroliklar"ning o'sha vaqtdagi rahbari Fayzulla Xo'jayev bilan birgalikda amirlik tuzumiga qarshi kurashadi. U o'z tarjimai holida shunday yozadi: "Qo'qon muxtoriyati e'lon qilindi. Men Samarqand tomonidan vakil bo'lib saylanganim holda Qo'qonga bormadim, Turkiston Muxtoriyatining hech bir ishida ishtirok etmadim. Butun Turkiston millatchilarining (millatparvar demoqchi-SN ) g'azabini keltirib, mashxur Kolisov voqeasiga aralashdim. Buxoro amiriga berilgan ultimatum mening qalamim bilan yozildi". Fitratning Buxoro amiriga ultimatum yozishiga ikkita asosiy sabab bor edi: Birinchidan, "Yosh buxoroliklar"ning milliy zulm va diniy bid'at avj olgan amirlikda siyosiy islohot o'tkazish istagi kuchli edi; Ikkinchidan , Fitrat va "Yosh buxoroliklar" partiyasi a'zolari bu davrda Frunze boshchilik qilgan qizil qo'shinning holisona yordamiga ishonganlar. Lekin ular aldanganliklarini juda kech tushunib yetadilar. Buxoro Amiri ultimatumni rad etadi. Frunze boshchilik qilayotgan Qizil qo'shinlar yordam bermaydi. Amirning kuchli armiyasi "Yosh buxoroliklar"ni mag'lubiyatga uchratadi va Buxoro hududidan quvib chiqaradi. Buxorodan chiqib ketishga majbur bo'lgan Abdurauf Fitrat 1918-yilning oxirlarida Toshkentda "Chig'atoy gurungi" nomli ilmiy-adabiy-madaniy tashkilot tuzdi. U o'z tarjimai holida tashkilot haqida shunday ma'lumotlar bergan: "Tuzuk," Chig'atoy gurungi". Bevosita siyosat bilan shug'ullanishni istamadi, yolg'iz til, imlo, adabiyot bilan shug'ullandi", "Chig'atoy gurungi " majlisida gurung a'zolari tomonidan yozilgan asarlarni o'qub, muhokama qilar edik". Bundan shunday xulosa chiqarishimiz mumkinki, bu tashkilot O'zbekiston hududida vujudga kelgan dastlabki ilmiy muassasa hamda o'ziga hos yozuvchilar uyushmasi edi. "Chig'atoy gurungi" a'zolari o'z asarlarini "Ishtirokiyun", "Qutulish" gazetalarida va "Tong" jurnali sahifalarida e'lon qilar edilar. 3 1920-yilda Buxoroda xalq demokratik respublikasi tuzilgandan keyin uning tashkilotchilari bo'lgan Fayzulla Xo'jayev, Usmon Xo'ja va Abduqodir Muhiddinov 3 Boltaboev H. Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi.-T.: Fan, 1992. 64 12 kabilar tomonidan Abdurauf Fitrat Buxoroga chaqirib olindi. Fitrat yangi tashkil etilgan respublikada dastlab tashqi ishlar xalq vaziri, so'ngra, maorif vaziri va Markaziy Ijroqo'm raisining o'rinbosari kabi yuksak va ma'suliyatli lavozimlarda ishladi. Ammo Fayzulla Xo'jayev boshchiligidagi Buxoro hukumati rahbarlarining millatning taraqqiyoti uchun olib borayotgan keng ko'lamdagi ishlari Moskvaga yoqmaydi. Hukumatni kuchsizlantirish maqsadida kommunistik partiya tomonidan eng nufuzli siyosiy arboblar turli bahonalar bilan badnom qilindi. Masalan,1923- yil 12-iyunda bo'lib o'tgan kommunistik partiyaning Plenumida Moskva Buxoro hukumatining tarkibi boy, savdogarlardan iborat bo'lib qolgan degan ayb bilan hukumat a'zoligidan besh kishini, shu jumladan Fitratni ham chaqiradi. Fitrat Moskvaga ketishga majbur bo'ladi. U 1923-1924-yillarda Moskvadagi Lazerevlar nomidagi Sharq tillari institutida (hozirgi Osiyo va Afrika instituti) va Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg ) Akademiyasida ishladi. Shu ilmiy dargohning tavsiyasi bilan Abdurauf Fitratga professorlik unvoni berildi. Biroq birinchi o'zbek professori Fitrat o'zga yurtda ishlashni xohlamay, Toshkentga qaytib keldi. 1924- yilda O'rta Osiyoda "milliy chegaralanish " nomi ostida siyosiy tadbir uyushtirilib, yagona Turkiston o'lkasi bo'lib yuborildi. O'zbekiston, Turkmaniston va Qirg'izistonga, keyinroq, Tojikiston (1928-yilda) va Qozog'iston (1936-yilda) respublikalari tuzildi. Buxoro amirligining yerlari bir nechta qismlarga bo'lib tashlandi. Fitrat Toshkentda ham ilmiy faoliyatini qizg'in davom ettirdi. U adabiyot tarixi va nazariyasi, o'zbek tili qoidalari va musiqa tarixiga bag'ishlangan o'nlab kitoblar yozdi. 1927-yilda Samarqand pedagogika akademiyasi (hozirgi Samarqand Davlat Universiteti)da Sharq tillari kafedrasini boshqardi. 1931-1932-yillarda yana Toshkentga qaytgan olim O'zbekiston Respublikasi Fanlar qo'mitasida, O'zbekiston madaniyat institutida ishladi. Til va Adabiyot institutida yoshlarning ilmiy faoliyatiga rahbarlik qildi (Akademik yozuvchi Izzat Sulton Fitrat domlaning umidli aspirant-shogirdlaridan edi). Bu yillarda u she'rlar, pyesalar bilan birga nihoyatda ko'p va ilmiy teran asarlar yozdi. Ammo Fitratning 13 kabilar tomonidan Abdurauf Fitrat Buxoroga chaqirib olindi. Fitrat yangi tashkil etilgan respublikada dastlab tashqi ishlar xalq vaziri, so'ngra, maorif vaziri va Markaziy Ijroqo'm raisining o'rinbosari kabi yuksak va ma'suliyatli lavozimlarda ishladi. Ammo Fayzulla Xo'jayev boshchiligidagi Buxoro hukumati rahbarlarining millatning taraqqiyoti uchun olib borayotgan keng ko'lamdagi ishlari Moskvaga yoqmaydi. Hukumatni kuchsizlantirish maqsadida kommunistik partiya tomonidan eng nufuzli siyosiy arboblar turli bahonalar bilan badnom qilindi. Masalan,1923- yil 12-iyunda bo'lib o'tgan kommunistik partiyaning Plenumida Moskva Buxoro hukumatining tarkibi boy, savdogarlardan iborat bo'lib qolgan degan ayb bilan hukumat a'zoligidan besh kishini, shu jumladan Fitratni ham chaqiradi. Fitrat Moskvaga ketishga majbur bo'ladi. U 1923-1924-yillarda Moskvadagi Lazerevlar nomidagi Sharq tillari institutida (hozirgi Osiyo va Afrika instituti) va Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg ) Akademiyasida ishladi. Shu ilmiy dargohning tavsiyasi bilan Abdurauf Fitratga professorlik unvoni berildi. Biroq birinchi o'zbek professori Fitrat o'zga yurtda ishlashni xohlamay, Toshkentga qaytib keldi. 1924- yilda O'rta Osiyoda "milliy chegaralanish " nomi ostida siyosiy tadbir uyushtirilib, yagona Turkiston o'lkasi bo'lib yuborildi. O'zbekiston, Turkmaniston va Qirg'izistonga, keyinroq, Tojikiston (1928-yilda) va Qozog'iston (1936-yilda) respublikalari tuzildi. Buxoro amirligining yerlari bir nechta qismlarga bo'lib tashlandi. Fitrat Toshkentda ham ilmiy faoliyatini qizg'in davom ettirdi. U adabiyot tarixi va nazariyasi, o'zbek tili qoidalari va musiqa tarixiga bag'ishlangan o'nlab kitoblar yozdi. 1927-yilda Samarqand pedagogika akademiyasi (hozirgi Samarqand Davlat Universiteti)da Sharq tillari kafedrasini boshqardi. 1931-1932-yillarda yana Toshkentga qaytgan olim O'zbekiston Respublikasi Fanlar qo'mitasida, O'zbekiston madaniyat institutida ishladi. Til va Adabiyot institutida yoshlarning ilmiy faoliyatiga rahbarlik qildi (Akademik yozuvchi Izzat Sulton Fitrat domlaning umidli aspirant-shogirdlaridan edi). Bu yillarda u she'rlar, pyesalar bilan birga nihoyatda ko'p va ilmiy teran asarlar yozdi. Ammo Fitratning 13 millatparvarligi bolsheviklar va Sho'ro hukumati rahbarlariga yoqmas edi. Uni Abdulla Qodiriy, Cho'lpon, Botu, Usmon Nosirlar bilan birgalikda millatchilikda ayblash tobora avj oldi. Fitrat "Men o'zbek millatchisi bo'gan zamonlarda (millatparvari demoqchi ) har vaqt Sho'ro hukumatiga kommunistik firqasiga hayrixoh bo'lib turdim."), -deb yozgan edi. Afsuski xalq ideali va baxt-saodati, haqiqat, adolat, maorif, fan, madaniyat va millat taqdiri uchun tunu kun mehnat qilgan bu ulug' zotni shu partiya, shu Sho'rolar hukumati aksilinqilobchi, millatchi, "xalq dushmani" deb aybladi, 4 1937-yil aprelda asossiz ayblovlar bilan hibsga oldi va 1938-yil 4-oktabrda Abdulla Qodiriy, Cho'lponlar, Otajon Hoshim, Qayum Ramazon, G'ozi Olim kabi xalqimizning buyuk ziyolilari bilan birga vahshiylarcha otib tashladi. Tarix bunday nohaqlikni ko'rmagan edi, chunki ularni otish haqidagi hukm bir kundan keyin ya'ni hukm ijro etib bo'lingandan keyin 1938-yil 5- oktabrda chiqqan. 1957-yilda sobiq Ittifoq Oliy sudining harbiy kollegiyasi 1938- yil 5-oktabrdagi hukmini bekor qildi va Abdurauf Fitratni aybsiz deb e'lon qildi 5 . 4 Ashurov S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar.-T.: Adabiynashr, 1952. 5 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 14 millatparvarligi bolsheviklar va Sho'ro hukumati rahbarlariga yoqmas edi. Uni Abdulla Qodiriy, Cho'lpon, Botu, Usmon Nosirlar bilan birgalikda millatchilikda ayblash tobora avj oldi. Fitrat "Men o'zbek millatchisi bo'gan zamonlarda (millatparvari demoqchi ) har vaqt Sho'ro hukumatiga kommunistik firqasiga hayrixoh bo'lib turdim."), -deb yozgan edi. Afsuski xalq ideali va baxt-saodati, haqiqat, adolat, maorif, fan, madaniyat va millat taqdiri uchun tunu kun mehnat qilgan bu ulug' zotni shu partiya, shu Sho'rolar hukumati aksilinqilobchi, millatchi, "xalq dushmani" deb aybladi, 4 1937-yil aprelda asossiz ayblovlar bilan hibsga oldi va 1938-yil 4-oktabrda Abdulla Qodiriy, Cho'lponlar, Otajon Hoshim, Qayum Ramazon, G'ozi Olim kabi xalqimizning buyuk ziyolilari bilan birga vahshiylarcha otib tashladi. Tarix bunday nohaqlikni ko'rmagan edi, chunki ularni otish haqidagi hukm bir kundan keyin ya'ni hukm ijro etib bo'lingandan keyin 1938-yil 5- oktabrda chiqqan. 1957-yilda sobiq Ittifoq Oliy sudining harbiy kollegiyasi 1938- yil 5-oktabrdagi hukmini bekor qildi va Abdurauf Fitratni aybsiz deb e'lon qildi 5 . 4 Ashurov S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar.-T.: Adabiynashr, 1952. 5 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 14 1.2 Abdurauf Fitrat lirikasi va ilmiy merosi Abdurauf Fitrat ko'pqirrali va sermahsul ijodkordir. Bu - uning oz va soz lirikasi, ko'pqirrali dramaturgiyasi, jangovar publitsistikasi va katta hajmdagi chuqur ilmiy- tadqiqotlaridir. Uning ijodiy ishlari va ijtimoiy faoliyati xalqni jaholat, turg'unlik, g'aflatdan uyg'otish, ilm-ma'rifatga chorlash, erkin, ozod, baxt- saodatli hayotga, birinchi navbatda milliy mustaqillikka chorlashga qaratilgan edi. U o'zbekning o'zligini tanishi, ota-bobolari kabi ulug'vor kashfiyotlar qilishga, birlashgan, kuchli, qudratli davlat tuzishga va dunyoning ilg'or madaniy mamlakatlariga yetib olishga chaqirdi. Butun ijodining mohiyati xalqning qalb ko'zini ochishga va mehnat, yaratish, o'qish-unish, kurashga da'vatdan iboratdir. Uning ilk to'plami "Sayha" (" Na'ra")ning kuchi Fayzulla Xo'jayev ta'kidlaganidek, "Buxoro mustaqilligi g'oyasi yorqin milliy shaklda birinchi bor ifodalab berilishi edi" . Shu tufayli bu asarni bosilishiga Amir Olimxon qarshilik qildi Fitratni ta'qib ostiga oladi. To'plam vatanga muhabbat, xalqning g'am-g'ussasiga achinish va zulmdan qutulish, yorug'likka chiqish tuyg'usi bilan yo'g'rilgan: Ham mohi mangu osoyishi , izzu sharafi man , Ham Ka'bai man , qiblai man , chamani man . i (U mening osmondagi osoyishta oyim , izzatim , sharafim , U - mening Ka'bam , sajdagohim , jonu tanimdir ) . Fitratning "Uchqun" degan to'plamining chiqqanligi to'g'risida xabar bosilgan ( 1923-yilda), lekin u topilmagan. Respublika matbuotida va 1922-yilda nashr etilgan "O'zbek yosh shoirlari" to'plamida, yana boshqa bir nechta manbalarda uning juda ko'p she'rlari bosilgan. Garchand Fitrat fors, arab tillarini yaxshi bilsada, o'z she'rlarida iloji boricha ularni ishlatmaslikka va sodda o'zbek tilida yozishga intildi. Uning ustiga Fitrat o'z badiiy ijodi va ilmiy maqolalari orqali barmoq vaznining qulayliklari, va keng imkoniyatlarini targ'ib qildi. "Bir oz kul!" , 15 1.2 Abdurauf Fitrat lirikasi va ilmiy merosi Abdurauf Fitrat ko'pqirrali va sermahsul ijodkordir. Bu - uning oz va soz lirikasi, ko'pqirrali dramaturgiyasi, jangovar publitsistikasi va katta hajmdagi chuqur ilmiy- tadqiqotlaridir. Uning ijodiy ishlari va ijtimoiy faoliyati xalqni jaholat, turg'unlik, g'aflatdan uyg'otish, ilm-ma'rifatga chorlash, erkin, ozod, baxt- saodatli hayotga, birinchi navbatda milliy mustaqillikka chorlashga qaratilgan edi. U o'zbekning o'zligini tanishi, ota-bobolari kabi ulug'vor kashfiyotlar qilishga, birlashgan, kuchli, qudratli davlat tuzishga va dunyoning ilg'or madaniy mamlakatlariga yetib olishga chaqirdi. Butun ijodining mohiyati xalqning qalb ko'zini ochishga va mehnat, yaratish, o'qish-unish, kurashga da'vatdan iboratdir. Uning ilk to'plami "Sayha" (" Na'ra")ning kuchi Fayzulla Xo'jayev ta'kidlaganidek, "Buxoro mustaqilligi g'oyasi yorqin milliy shaklda birinchi bor ifodalab berilishi edi" . Shu tufayli bu asarni bosilishiga Amir Olimxon qarshilik qildi Fitratni ta'qib ostiga oladi. To'plam vatanga muhabbat, xalqning g'am-g'ussasiga achinish va zulmdan qutulish, yorug'likka chiqish tuyg'usi bilan yo'g'rilgan: Ham mohi mangu osoyishi , izzu sharafi man , Ham Ka'bai man , qiblai man , chamani man . i (U mening osmondagi osoyishta oyim , izzatim , sharafim , U - mening Ka'bam , sajdagohim , jonu tanimdir ) . Fitratning "Uchqun" degan to'plamining chiqqanligi to'g'risida xabar bosilgan ( 1923-yilda), lekin u topilmagan. Respublika matbuotida va 1922-yilda nashr etilgan "O'zbek yosh shoirlari" to'plamida, yana boshqa bir nechta manbalarda uning juda ko'p she'rlari bosilgan. Garchand Fitrat fors, arab tillarini yaxshi bilsada, o'z she'rlarida iloji boricha ularni ishlatmaslikka va sodda o'zbek tilida yozishga intildi. Uning ustiga Fitrat o'z badiiy ijodi va ilmiy maqolalari orqali barmoq vaznining qulayliklari, va keng imkoniyatlarini targ'ib qildi. "Bir oz kul!" , 15 "Ishqimning tarixi" , "Yana yondim..." , "Qor" kabi she'rlari soddaligi va tuyg'u, kechinmalarni haqqoniy ifodalab berishi bilan jozibalidir. "O'qituvchilar yurtiga" she’rida elni ma'rifat, haqiqat yo'liga yo'naltirish va jaholatga qarshi kurashga da'vat etadi : 6 Orqadoshlar , to'planaylik jahlning uyin yiqqali , El ko'zin olg'on qorong'u pardalarni yirtqali. Fitratning "Sharq" sh'rida Sharqni, yurtini talagan, oyoqosti qilgan, erkiyu boyligini o'g'irlagan bosqinchilarga cheksiz nafrati ochiq aytiladi. Bu Fitratning yuragidan otilib chiqqan she'r edi. Fitrat bu she'ri orqali dadil va oshkora tarzda amaldagi hukumatga qarshi chiqqan edi. Bu she'r uni juda ko'p azoblarga duchor etdi. Fitratning mashxur she'rlaridan biri "Mirrix yulduziga" deb nomlanadi. Bu she'r "Sharq" deb nomlangan she'ri kabiuning boshiga ko'p kulfatlar soldi, uni millatchi deb ayblashda qo'shimcha dastak bo'lib hizmat qildi. Fitrat yulduz bahonasida Allohga murojaat qilib, bolsheviklarning, bosqinchi rus askarlarining vahshiyliklarini fosh etadi va yurtdoshlarini ularga qarshi ozodlik kurashiga da'vat etadi: MIRRIX YULDUZIGA Go'zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuvg'oni, Nega bizdan qochib muncha uzoqlaiga tushibsan? Tuvg'oningga nechun sira gapurmasdan turibsan, So'yla, yulduz, holing nadir, nechuk topding dunyoni? Bizning yerda bo'lib turgan tubanliklar, xo'rliklar, So'yla, yulduz, sening dag'i quchog'ingda bo'lurmi? Bormi senda bizim kabi insonlar, Ikki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar, 6 Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 16 "Ishqimning tarixi" , "Yana yondim..." , "Qor" kabi she'rlari soddaligi va tuyg'u, kechinmalarni haqqoniy ifodalab berishi bilan jozibalidir. "O'qituvchilar yurtiga" she’rida elni ma'rifat, haqiqat yo'liga yo'naltirish va jaholatga qarshi kurashga da'vat etadi : 6 Orqadoshlar , to'planaylik jahlning uyin yiqqali , El ko'zin olg'on qorong'u pardalarni yirtqali. Fitratning "Sharq" sh'rida Sharqni, yurtini talagan, oyoqosti qilgan, erkiyu boyligini o'g'irlagan bosqinchilarga cheksiz nafrati ochiq aytiladi. Bu Fitratning yuragidan otilib chiqqan she'r edi. Fitrat bu she'ri orqali dadil va oshkora tarzda amaldagi hukumatga qarshi chiqqan edi. Bu she'r uni juda ko'p azoblarga duchor etdi. Fitratning mashxur she'rlaridan biri "Mirrix yulduziga" deb nomlanadi. Bu she'r "Sharq" deb nomlangan she'ri kabiuning boshiga ko'p kulfatlar soldi, uni millatchi deb ayblashda qo'shimcha dastak bo'lib hizmat qildi. Fitrat yulduz bahonasida Allohga murojaat qilib, bolsheviklarning, bosqinchi rus askarlarining vahshiyliklarini fosh etadi va yurtdoshlarini ularga qarshi ozodlik kurashiga da'vat etadi: MIRRIX YULDUZIGA Go'zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuvg'oni, Nega bizdan qochib muncha uzoqlaiga tushibsan? Tuvg'oningga nechun sira gapurmasdan turibsan, So'yla, yulduz, holing nadir, nechuk topding dunyoni? Bizning yerda bo'lib turgan tubanliklar, xo'rliklar, So'yla, yulduz, sening dag'i quchog'ingda bo'lurmi? Bormi senda bizim kabi insonlar, Ikki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar, 6 Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 16 O'rtoq qonin qonmay ichgan zuluklar, Qardosh etin qo'ymay yegan qoplonlar Bormi senda o'ksuz yo'qsulning qonin Gurunglashib, chog'ir* kabi ichkanlar? Bormi senda butun dunyo tuzugin* O'z qopchig'in to'ldirgani buzganlar? Bormi senda bir o'lkani yondirib, O'z qozonin qaynatg'uvchi xoqonlar? Bormi senda qorin-qursoq yo'lida Elin, yurtin, borin-yo'giin sotqonlar? *Belgisi qo'yilgan so'zlarga izohlar: Chog'ir - may,sharob,mast qiluvchi ichimlik Tuzuk - nizom,tartib-qoida,qonun Fitrat bu she'ri orqali faqat o'z manfaatini o'ylab hech narsadan qaytmaydigan, johil insonlarni qoralaydi. Xalqqa murojaat qilib bu kabi salbiy illatlardan halos bo'lishga, birgalikda ozodlik uchun kurashishga da'vat etadi. Abdurauf Fitrat o'zining "O'gut" deb nomlangan she'rida millatning asl farzandi qanday bo'lishi kerakligi to'g'risida o'z fikrlarini bayon etadi. U she'rda og'ir, vazmin yigit timsolidagi o'z xalqiga murojaat etadi, xalqni qutilish ya'ni mustaqil bo'lish uchun tinmay kurashishga, bosh egmaslikka, qo'rquvni yengib mardonavor harakat qilishga, ozodlik yo'lidan bir qadam ham ortga chekinmaslikka, hamma o'z holicha o'tiravermay bir yoqadan bosh chiqarib kurashishga chorlaydi, yo'ldagi to'siqlarni buzib tashlamasdan shu ahvolda yuraversa millat uchun, xalq uchun bu xo'rlik ekanligini, jabr-zulmlar hech qachon tugamasligini baralla aytadi. "O’gut" - bir so'z bilan aytganda xalqqa qilingan nasihatdir: 17 O'rtoq qonin qonmay ichgan zuluklar, Qardosh etin qo'ymay yegan qoplonlar Bormi senda o'ksuz yo'qsulning qonin Gurunglashib, chog'ir* kabi ichkanlar? Bormi senda butun dunyo tuzugin* O'z qopchig'in to'ldirgani buzganlar? Bormi senda bir o'lkani yondirib, O'z qozonin qaynatg'uvchi xoqonlar? Bormi senda qorin-qursoq yo'lida Elin, yurtin, borin-yo'giin sotqonlar? *Belgisi qo'yilgan so'zlarga izohlar: Chog'ir - may,sharob,mast qiluvchi ichimlik Tuzuk - nizom,tartib-qoida,qonun Fitrat bu she'ri orqali faqat o'z manfaatini o'ylab hech narsadan qaytmaydigan, johil insonlarni qoralaydi. Xalqqa murojaat qilib bu kabi salbiy illatlardan halos bo'lishga, birgalikda ozodlik uchun kurashishga da'vat etadi. Abdurauf Fitrat o'zining "O'gut" deb nomlangan she'rida millatning asl farzandi qanday bo'lishi kerakligi to'g'risida o'z fikrlarini bayon etadi. U she'rda og'ir, vazmin yigit timsolidagi o'z xalqiga murojaat etadi, xalqni qutilish ya'ni mustaqil bo'lish uchun tinmay kurashishga, bosh egmaslikka, qo'rquvni yengib mardonavor harakat qilishga, ozodlik yo'lidan bir qadam ham ortga chekinmaslikka, hamma o'z holicha o'tiravermay bir yoqadan bosh chiqarib kurashishga chorlaydi, yo'ldagi to'siqlarni buzib tashlamasdan shu ahvolda yuraversa millat uchun, xalq uchun bu xo'rlik ekanligini, jabr-zulmlar hech qachon tugamasligini baralla aytadi. "O’gut" - bir so'z bilan aytganda xalqqa qilingan nasihatdir: 17 O'GUT Og'ir yigit, sening go'zal, nurli ko'zingda Bu millatning saodatin, baxtin o'qudim. O'ylashingda, turishingda hamda o'zingda Bu yurt uchun qutulishning borligin ko'rdim. Turma - yugur, tinma - tirish, bukilma - yuksal, Hurkma - kurash, qo'rqma - yopish, yo'rilma* - qo'zg'al. El yo'lini to'sib turgan eski bulutlarni Yondirib qo'y, yirtib tashla, barchasin yo'q et! Qilolmasang shu ishlarni, Sening uchun xo'rlikdir bu!.. Yiqil, yo'qol, ket! *Belgisi qo'yilgan so'zga izoh: Yo'rilma - o'tirma 7 Shu misollarning o'ziyoq Fitrat she'riyatining milliy uyg'onish va inqilobiy ruhdagi haqqoniy, mardona yo'nalishda ekanligidan dalolat beradi. Uning aksariyat she'rlari isyonkorlik ruhida yozilgan. Shu bilan birgalikda Fitrat o'z she'rlarida inson qalbidagi nozik his-tuyg'ularni sodda lekin jozibali va ta'sirchan qilib ifodalagan: YANA YONDIM Yuragimning qalin, qizg'in olovi-la qaynag'on Ko'z yoshlarim, qaydasiz? Kunim kabi uzun, qora shu kechada kutub men Erishmadim sira sizga, nega bo'yla qochasiz?! Nechun meni sababsizcha unutdingiz, aytingiz? O'tunamen, yalinamen, qochmangiz, qaytingiz! Yana butun borlig'imning negizlari yemrildi, 7 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995. 18 O'GUT Og'ir yigit, sening go'zal, nurli ko'zingda Bu millatning saodatin, baxtin o'qudim. O'ylashingda, turishingda hamda o'zingda Bu yurt uchun qutulishning borligin ko'rdim. Turma - yugur, tinma - tirish, bukilma - yuksal, Hurkma - kurash, qo'rqma - yopish, yo'rilma* - qo'zg'al. El yo'lini to'sib turgan eski bulutlarni Yondirib qo'y, yirtib tashla, barchasin yo'q et! Qilolmasang shu ishlarni, Sening uchun xo'rlikdir bu!.. Yiqil, yo'qol, ket! *Belgisi qo'yilgan so'zga izoh: Yo'rilma - o'tirma 7 Shu misollarning o'ziyoq Fitrat she'riyatining milliy uyg'onish va inqilobiy ruhdagi haqqoniy, mardona yo'nalishda ekanligidan dalolat beradi. Uning aksariyat she'rlari isyonkorlik ruhida yozilgan. Shu bilan birgalikda Fitrat o'z she'rlarida inson qalbidagi nozik his-tuyg'ularni sodda lekin jozibali va ta'sirchan qilib ifodalagan: YANA YONDIM Yuragimning qalin, qizg'in olovi-la qaynag'on Ko'z yoshlarim, qaydasiz? Kunim kabi uzun, qora shu kechada kutub men Erishmadim sira sizga, nega bo'yla qochasiz?! Nechun meni sababsizcha unutdingiz, aytingiz? O'tunamen, yalinamen, qochmangiz, qaytingiz! Yana butun borlig'imning negizlari yemrildi, 7 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995. 18 Umidimning ko'p chidamli teraklari yiqildi. Xayolimning totli, chuchuk soatlari butunlay Uzoqlashib ketdi mendan... to'sub turar yo'limni. O'lim dag'i qutqorg'ani kelib tutmas qo'limni. Kecha uning nur tengizi bo'lg'on go'zal manglayin Tolg'alanmish ko'rgach men... Yer yuzida borlig'imni ko'rsatmakdan uyaldim, Yutdim butun qayg'ularning, motamlarning og'usin. Jon tutg'usi bo'lgan ko'zi og'ir, nozli suzilardi, Biroz burun chog'ir ichgan parilarga o'xshardi. Bilmam nechun o'ynardi!.. Ka'ba uzra aylanguvchi ko'garchindek* yuragim, Soatlarcha shul ko'zlarning tegrasida aylandi. Biroq u Menga sira boqmadi. Yig'ladim, Kuldim, Yolindim. Tushundim - Bittasi ham mizojig'a yoqmadi. Yig'la biroz, o'ksuzlangan tilagim, Men ham senday baxtsizlikka tutundim, Umidsizlik ora tushub, yo'qsul jonim o'rtandi. *Belgisi qo'yilgan so'zga izoh: Ko'garchin – kaptar Ha, Fitrat qalbidagi nozik his-tuyg'ularini, orzu-armonlarini, dardlarini ajoyib tarzda qog'ozga tushirgan. She'rlar sodda va ta'sirchanligi sababli tezda o'quvchining qalbidan chuqur joy egallaydi. Abdurauf Fitrat nafaqat nazmda balki nasrda ham ijod qilgan va shuhrat 19 Umidimning ko'p chidamli teraklari yiqildi. Xayolimning totli, chuchuk soatlari butunlay Uzoqlashib ketdi mendan... to'sub turar yo'limni. O'lim dag'i qutqorg'ani kelib tutmas qo'limni. Kecha uning nur tengizi bo'lg'on go'zal manglayin Tolg'alanmish ko'rgach men... Yer yuzida borlig'imni ko'rsatmakdan uyaldim, Yutdim butun qayg'ularning, motamlarning og'usin. Jon tutg'usi bo'lgan ko'zi og'ir, nozli suzilardi, Biroz burun chog'ir ichgan parilarga o'xshardi. Bilmam nechun o'ynardi!.. Ka'ba uzra aylanguvchi ko'garchindek* yuragim, Soatlarcha shul ko'zlarning tegrasida aylandi. Biroq u Menga sira boqmadi. Yig'ladim, Kuldim, Yolindim. Tushundim - Bittasi ham mizojig'a yoqmadi. Yig'la biroz, o'ksuzlangan tilagim, Men ham senday baxtsizlikka tutundim, Umidsizlik ora tushub, yo'qsul jonim o'rtandi. *Belgisi qo'yilgan so'zga izoh: Ko'garchin – kaptar Ha, Fitrat qalbidagi nozik his-tuyg'ularini, orzu-armonlarini, dardlarini ajoyib tarzda qog'ozga tushirgan. She'rlar sodda va ta'sirchanligi sababli tezda o'quvchining qalbidan chuqur joy egallaydi. Abdurauf Fitrat nafaqat nazmda balki nasrda ham ijod qilgan va shuhrat 19 qozongan. Uning "Sayyoh hindi" asari 1912-yilda bosilgan. Asarda jahon xalqlari, ilg'or mamlakatlar ko'zi bilan Buxoro, umuman Turkistonning davlat tuzumiga, tartib-qoidasiga, maorifiga nazar tashlab, ulardagi ibratli jihatlarni qo'llab- quvvatlab, illat va kamchiliklarini esa beayov fosh etadi. Asarni Buxoroni, umuman Turkistonni erk va ozodlik yo'liga olib chiqish dasturi deyish mumkin. "Umaro" bobida Fitrat amaldorlar "hukmronlik otiga minib, bechorayu badbaxt xalqning mol, jon, arz, nomus va sharafini shafqatsizlarcha poymol etadilar", "Hammaga ma'lumki, har bir millatning taraqqiyoti uchun ilm asosiy sababdir" , deydi. 8 Fitrat tijorat va boy bo'lishni targ'ib etadi, ammo boylikka sajda qilish, iymon- e'tiqodni, insofni yo'qotishni qoralaydi. Asarda xalqni birlashishga, zavod- fabrikalar qurishga , tijoratni rivojlantirishga chaqiradi. Abdurauf Fitrat 1920-yilda "Chin sevish" va undan uch yildan keyin "Hind ixtilochilari" fojeasini yozdi. Bunda ingliz bosqinchilaridan Hindistonni ozod qilishga kirishgan yoshlarning jasorati ko'rsatiladi. Bu g'oya "Chin sevish"da ham bor edi. "Chin sevish" Fitratning siyosiy-falsafiy yo'nalishdagi kuchli asaridir. Fitrat tasavvuf, naqshbandlik, yassaviychilik to'g'risida risola, maqolalar yozgan. "Chin sevish"da bularning ta'siri seziladi. Fitrat tasavvuf ilmini chuqur o'rganganligi to'g'risida o'z tarjimai holida ham aytgan: "Men hech bir vaqt tasavvufga mansub bo'lmadim. Lekin adabiyot tarixini tekshiruvchi bir muallim bo'lg'onim sifati bilan tasavvufni juda ko'b tekshurdum. Bukun tasavvufning har tomonini , eng qorong'u sirlarini bilaman". Fitrat Yevropaning davlat tuzumi, fan- texnika sohasidagi barcha yutuqlarini o'rganish, o'zlashtirish tarafdori. Lekin u yerda mehr-shafqat, oqibatni bir chekkaga surib pul, boylik, oltinga sajda qilishni qattiq tanqid qiladi. Asardagi juda ko'p o'rinlar Qizil Imperiyaga ham qarshi aytilgan tig'li so'zlar edi: "Qur'onni hayvon tepkisidan qutqorishdek buyuk", "cho'chqani masjiddan haydash" kabi ezgu ish lozim, "ular talovidan qutulmoq 8 Fitrat.A Hindistonda bir farangi ila buxoroli mudarrisning bir necha masalalari ham usuli jadidi xususinda qilg’on munozarasi.-T: Turkiston kutubxonasi. 1913. 134-b 20 qozongan. Uning "Sayyoh hindi" asari 1912-yilda bosilgan. Asarda jahon xalqlari, ilg'or mamlakatlar ko'zi bilan Buxoro, umuman Turkistonning davlat tuzumiga, tartib-qoidasiga, maorifiga nazar tashlab, ulardagi ibratli jihatlarni qo'llab- quvvatlab, illat va kamchiliklarini esa beayov fosh etadi. Asarni Buxoroni, umuman Turkistonni erk va ozodlik yo'liga olib chiqish dasturi deyish mumkin. "Umaro" bobida Fitrat amaldorlar "hukmronlik otiga minib, bechorayu badbaxt xalqning mol, jon, arz, nomus va sharafini shafqatsizlarcha poymol etadilar", "Hammaga ma'lumki, har bir millatning taraqqiyoti uchun ilm asosiy sababdir" , deydi. 8 Fitrat tijorat va boy bo'lishni targ'ib etadi, ammo boylikka sajda qilish, iymon- e'tiqodni, insofni yo'qotishni qoralaydi. Asarda xalqni birlashishga, zavod- fabrikalar qurishga , tijoratni rivojlantirishga chaqiradi. Abdurauf Fitrat 1920-yilda "Chin sevish" va undan uch yildan keyin "Hind ixtilochilari" fojeasini yozdi. Bunda ingliz bosqinchilaridan Hindistonni ozod qilishga kirishgan yoshlarning jasorati ko'rsatiladi. Bu g'oya "Chin sevish"da ham bor edi. "Chin sevish" Fitratning siyosiy-falsafiy yo'nalishdagi kuchli asaridir. Fitrat tasavvuf, naqshbandlik, yassaviychilik to'g'risida risola, maqolalar yozgan. "Chin sevish"da bularning ta'siri seziladi. Fitrat tasavvuf ilmini chuqur o'rganganligi to'g'risida o'z tarjimai holida ham aytgan: "Men hech bir vaqt tasavvufga mansub bo'lmadim. Lekin adabiyot tarixini tekshiruvchi bir muallim bo'lg'onim sifati bilan tasavvufni juda ko'b tekshurdum. Bukun tasavvufning har tomonini , eng qorong'u sirlarini bilaman". Fitrat Yevropaning davlat tuzumi, fan- texnika sohasidagi barcha yutuqlarini o'rganish, o'zlashtirish tarafdori. Lekin u yerda mehr-shafqat, oqibatni bir chekkaga surib pul, boylik, oltinga sajda qilishni qattiq tanqid qiladi. Asardagi juda ko'p o'rinlar Qizil Imperiyaga ham qarshi aytilgan tig'li so'zlar edi: "Qur'onni hayvon tepkisidan qutqorishdek buyuk", "cho'chqani masjiddan haydash" kabi ezgu ish lozim, "ular talovidan qutulmoq 8 Fitrat.A Hindistonda bir farangi ila buxoroli mudarrisning bir necha masalalari ham usuli jadidi xususinda qilg’on munozarasi.-T: Turkiston kutubxonasi. 1913. 134-b 20 uchun birlashmoq" kerak va "Masjidda namoz uchun yig'ilganlar siyosiy yig'in yasag'on bo'lib, to'pga bog'lanar, er bilan xotin o'zaro ko'proq gaplashganda hukumatga qarshi bo'lub, dorga osilar. Bu kun, ustidangina shu o'lkaga qaraganda yiqilg'on shaharlar, yondirilgan qishloqlar, talangan uylar, kesilg'on boshlar, osilg'on gavdalar, to'kilgan qonlardan boshqa hech narsa ko'rmaymiz..." Fitrat pyesasi hatto "Yirtqichlardan elimizni qutqaramiz!" degan nido bilan tugaydi. 9 Abdurauf Fitrat 1924-yilda tarixga oid bo'lgan "Abulfayzxon" tragediya asarini yozib tugatdi. Bu asar ham o'quvchilar tomonidan yaxshi kutib olindi. Bu asar garchand 18-asrda yashagan Ashtarxoniylar sulolasining so'nggi vakili Abulfayzxon hayoti haqida hikoya qilsa-da, aslida o'sha "bosmachilik" davri xalq ozodligi kurashi davriga hamohang edi. Fitrat zulm, adolatsizlik, zo'ravonlik mamlakat va xalqni xarob qiladi, adolatsiz shohning qismati ham fojea bilan tugaydi, "podsholik qon bilan sug'oriladigan bir yog'ochdir!" deydi. Abdurauf Fitrat "Abulfayzxon" dramasini "Yo'qsul o'lkasining tarixidan besh pardali fojea" deb nomlaydi. "Abulfayzxon" dramasi sahna yuzini ko'rganida juda ko'p tomoshabinlar olqishiga sazovor bo'ladi. ONAM Onam! Seni qutqarmoq uchun jonmi kerakdir? Nomusmi, vijdon bila imonmi kerakdir? Temur ila Chingiz qoni toshdi tomurimda - Aytgil,Seni qutqarmoq uchun qonmi kerakdir? Yov suqg'ali kelgach,qilichini yuragingga, Tush oldiga,ol ko'ksumi - qalqonmi kerakdir? Boq,boq,mana turk tengizi toshqun qila qoldi, Turon yovini quvg'ali to'fonmi kerakdir? Turon, yigiting,barchaga boq,qalqdi oyoqg'a, 9 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996 21 uchun birlashmoq" kerak va "Masjidda namoz uchun yig'ilganlar siyosiy yig'in yasag'on bo'lib, to'pga bog'lanar, er bilan xotin o'zaro ko'proq gaplashganda hukumatga qarshi bo'lub, dorga osilar. Bu kun, ustidangina shu o'lkaga qaraganda yiqilg'on shaharlar, yondirilgan qishloqlar, talangan uylar, kesilg'on boshlar, osilg'on gavdalar, to'kilgan qonlardan boshqa hech narsa ko'rmaymiz..." Fitrat pyesasi hatto "Yirtqichlardan elimizni qutqaramiz!" degan nido bilan tugaydi. 9 Abdurauf Fitrat 1924-yilda tarixga oid bo'lgan "Abulfayzxon" tragediya asarini yozib tugatdi. Bu asar ham o'quvchilar tomonidan yaxshi kutib olindi. Bu asar garchand 18-asrda yashagan Ashtarxoniylar sulolasining so'nggi vakili Abulfayzxon hayoti haqida hikoya qilsa-da, aslida o'sha "bosmachilik" davri xalq ozodligi kurashi davriga hamohang edi. Fitrat zulm, adolatsizlik, zo'ravonlik mamlakat va xalqni xarob qiladi, adolatsiz shohning qismati ham fojea bilan tugaydi, "podsholik qon bilan sug'oriladigan bir yog'ochdir!" deydi. Abdurauf Fitrat "Abulfayzxon" dramasini "Yo'qsul o'lkasining tarixidan besh pardali fojea" deb nomlaydi. "Abulfayzxon" dramasi sahna yuzini ko'rganida juda ko'p tomoshabinlar olqishiga sazovor bo'ladi. ONAM Onam! Seni qutqarmoq uchun jonmi kerakdir? Nomusmi, vijdon bila imonmi kerakdir? Temur ila Chingiz qoni toshdi tomurimda - Aytgil,Seni qutqarmoq uchun qonmi kerakdir? Yov suqg'ali kelgach,qilichini yuragingga, Tush oldiga,ol ko'ksumi - qalqonmi kerakdir? Boq,boq,mana turk tengizi toshqun qila qoldi, Turon yovini quvg'ali to'fonmi kerakdir? Turon, yigiting,barchaga boq,qalqdi oyoqg'a, 9 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996 21 Yurtda qorovul qo'yg'ali arslonmi kerakdir? Musulmon sevgisi (hikoyat). A bdurauf Fitrat Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomning qilgan g'azotlaridan biri tugagach, bir musulmon xotin tushib qolgan yaradorlarni izlab topmoqchi bo'ldi: o'liklar orasiga kirdi. U yon-bu yonni izlar chog'da "Oh suv!" degan bir tovush eshitdi. Bir yarador musulmonning suvdonini ko'rdi. Ozroq suv topib shu yaradorning oldiga keldi. Boshini astagina ko'tarib, suvni ichtirmoqchi bo'ldi. Yarador musulmon dudog'ini suvga yetkuzar chog'da boshqa yoqdan "Oh suv..." degan o'zga bir tovush keldi. Yarador suv keltirgan xotinga dediki: - Bu suvni mendan burun shu tovush egasiga eltib ber. Bir yo'ldoshim yaralanib suvsab yotar ekan, men icholmayman. Xotin suvni ikkinchi yaradorga olib bordi. U ham suvni ichayin deb turgan chog'ida "Oh suv…" degan yana bir tovush eshitdi, xotinga dediki: - Shu yo'ldoshim suvsiz ekan, men icholmayman, ber suvingni shunga. Xotin suvni uchinchi yaradorga yetkazdi. U suvni ichayotganda birinchi yaradorning "Oh o'ldim suvsizlikdan" degan tovushi keldi. Bu ham xotinga: - Suvingni mendan burun shu tovush egasiga ber! - dedi va o'zi ichmadi. Xotin yana qaytib birinchi yaradorning oldiga kelsa, bechoraning o'lib yotganini ko'rdi. Ikkinchi yaradorning oldiga bordi, u ham o'lib yotgan ekan. Uchinchi yarador ham suvsizlikdan o'lib qolmasin deya yugurib ketdi: - Ey, voh! Bu ham o'lib qolibdi! - deb suvni to'kdi. Musulmonlarning o'lim chog'ida ham bir-birlarini qanchalik sevishlarini o'ylab ko'z yosh qildi. Abdurauf Fitrat "O'qi" kitobi, Boku, 1917-yil 10 "Yurt qayg'usi"(ona bilan o'g'il). 10 Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar shoirlari ilm-ma’rifat haqida.-T.: O‘qituvchi, 1972. 22 Yurtda qorovul qo'yg'ali arslonmi kerakdir? Musulmon sevgisi (hikoyat). A bdurauf Fitrat Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomning qilgan g'azotlaridan biri tugagach, bir musulmon xotin tushib qolgan yaradorlarni izlab topmoqchi bo'ldi: o'liklar orasiga kirdi. U yon-bu yonni izlar chog'da "Oh suv!" degan bir tovush eshitdi. Bir yarador musulmonning suvdonini ko'rdi. Ozroq suv topib shu yaradorning oldiga keldi. Boshini astagina ko'tarib, suvni ichtirmoqchi bo'ldi. Yarador musulmon dudog'ini suvga yetkuzar chog'da boshqa yoqdan "Oh suv..." degan o'zga bir tovush keldi. Yarador suv keltirgan xotinga dediki: - Bu suvni mendan burun shu tovush egasiga eltib ber. Bir yo'ldoshim yaralanib suvsab yotar ekan, men icholmayman. Xotin suvni ikkinchi yaradorga olib bordi. U ham suvni ichayin deb turgan chog'ida "Oh suv…" degan yana bir tovush eshitdi, xotinga dediki: - Shu yo'ldoshim suvsiz ekan, men icholmayman, ber suvingni shunga. Xotin suvni uchinchi yaradorga yetkazdi. U suvni ichayotganda birinchi yaradorning "Oh o'ldim suvsizlikdan" degan tovushi keldi. Bu ham xotinga: - Suvingni mendan burun shu tovush egasiga ber! - dedi va o'zi ichmadi. Xotin yana qaytib birinchi yaradorning oldiga kelsa, bechoraning o'lib yotganini ko'rdi. Ikkinchi yaradorning oldiga bordi, u ham o'lib yotgan ekan. Uchinchi yarador ham suvsizlikdan o'lib qolmasin deya yugurib ketdi: - Ey, voh! Bu ham o'lib qolibdi! - deb suvni to'kdi. Musulmonlarning o'lim chog'ida ham bir-birlarini qanchalik sevishlarini o'ylab ko'z yosh qildi. Abdurauf Fitrat "O'qi" kitobi, Boku, 1917-yil 10 "Yurt qayg'usi"(ona bilan o'g'il). 10 Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar shoirlari ilm-ma’rifat haqida.-T.: O‘qituvchi, 1972. 22 Ona! Nechungina yig'laysan? Bugun saodatga erishdik, yana qayg'urasanmi? Bugun o'z tilagingga yetishding, ko'z yoshlaringni to'kadirsanmi? Emdi qayg'urmoq chog'i bitdi, yig'lamoq pallasi yo'q bo'ldi, rohat kunlaring yetishdi, onam! Oh... o'g'lum, arslonim! Mustabid hukumat uyimni talatdi: buyuk binolarimni yiqitdi: suyukli o'g'lonlarimni o'ldurdi. Tahammul etdim, sabr qildim, kimsaga bir og'iz so'z bu to'g'ridan ochmadim. Negakim, qo'llarinda qilich, o'muzlarinda to'fang, mani o'ldirmoqqa hozir edilar. Dunyoning mukofot ekanligin bilgan edim. Bilar edimki, bu zolimlar bir kun qilg'on zulmlarining mukofotini ko'rarlar. Bilardimki, to'kilgan qonlarning har bir tommasidan biror arslon yaratilub bunlarning qonlarini icharlar. Ko'zlari ko'r, quloqlari kar bo'lib onalarini tonimaydilar, yuragimni teshadirlar, bag'rimni parchalaydilar. o'zlarini tarbiya qilib yetishtirgan onalarini yo'q bo'luviga sabab bo'ldilar. O'ylamas o'g'illarim butun bir qutimni yotlarg'a talatib, nomusimni g'ayrilarning oyog'i ostinda oldilar. Bo'yla onalarig'a dushmanliqlari o'z boshlarig'a yetdi, bukun ko'rub to'rg'on mukofot u qilg'on zulmlarig'a qarshi edi. Shu davlat, shu g'ururlariga mast bo'lg'on xoinlarning kasofati tegdi. Butun uyimni yondirdilar, yuragimdan alangalar chig'a boshladi, buyuk binolarim yonib bitdi. Go'zal-go'zal masjidlarim kul bo'ldi. Zolimga qarshi otilgan to'plar manim tom yuragimni teshdi, u mustabidlarga qarshi otilg'on to'fanglar mani xavfga soldi. Nima qilayin, oh, minglarcha gunohsiz ma'lum o'g'lonlarimni nohaq yerda qonlari to'kildi, qancha onalar bolasiz va necha o'g'lonlar onasiz qoldi. Onajonim! Yig'lama, dushmanlar mahv bo'ldi, u mustabid qon ichuvchilar bitirildi. U mustabidlar qo'lindan ochilg'on yaralaringni tuzatmak uchun do'qturlar hozirlanib, zahmlar tuzatildi. Emdi yig'lama. Saning saodatingni chin ko'nguldan istab yurg'on bolalaring holingni so'rg'ali keldilar. Tur! Yig'lamoq o'rnida bir oz kul. Oh, arslon o'g'lonlarim! Emdi chin suyukli o'g'lonlarimni quchog'inda yotayin. Oh, men sizni bu kunlarim uchun yetishtirgan edim. Manim emkanib tarbiya 23 Ona! Nechungina yig'laysan? Bugun saodatga erishdik, yana qayg'urasanmi? Bugun o'z tilagingga yetishding, ko'z yoshlaringni to'kadirsanmi? Emdi qayg'urmoq chog'i bitdi, yig'lamoq pallasi yo'q bo'ldi, rohat kunlaring yetishdi, onam! Oh... o'g'lum, arslonim! Mustabid hukumat uyimni talatdi: buyuk binolarimni yiqitdi: suyukli o'g'lonlarimni o'ldurdi. Tahammul etdim, sabr qildim, kimsaga bir og'iz so'z bu to'g'ridan ochmadim. Negakim, qo'llarinda qilich, o'muzlarinda to'fang, mani o'ldirmoqqa hozir edilar. Dunyoning mukofot ekanligin bilgan edim. Bilar edimki, bu zolimlar bir kun qilg'on zulmlarining mukofotini ko'rarlar. Bilardimki, to'kilgan qonlarning har bir tommasidan biror arslon yaratilub bunlarning qonlarini icharlar. Ko'zlari ko'r, quloqlari kar bo'lib onalarini tonimaydilar, yuragimni teshadirlar, bag'rimni parchalaydilar. o'zlarini tarbiya qilib yetishtirgan onalarini yo'q bo'luviga sabab bo'ldilar. O'ylamas o'g'illarim butun bir qutimni yotlarg'a talatib, nomusimni g'ayrilarning oyog'i ostinda oldilar. Bo'yla onalarig'a dushmanliqlari o'z boshlarig'a yetdi, bukun ko'rub to'rg'on mukofot u qilg'on zulmlarig'a qarshi edi. Shu davlat, shu g'ururlariga mast bo'lg'on xoinlarning kasofati tegdi. Butun uyimni yondirdilar, yuragimdan alangalar chig'a boshladi, buyuk binolarim yonib bitdi. Go'zal-go'zal masjidlarim kul bo'ldi. Zolimga qarshi otilgan to'plar manim tom yuragimni teshdi, u mustabidlarga qarshi otilg'on to'fanglar mani xavfga soldi. Nima qilayin, oh, minglarcha gunohsiz ma'lum o'g'lonlarimni nohaq yerda qonlari to'kildi, qancha onalar bolasiz va necha o'g'lonlar onasiz qoldi. Onajonim! Yig'lama, dushmanlar mahv bo'ldi, u mustabid qon ichuvchilar bitirildi. U mustabidlar qo'lindan ochilg'on yaralaringni tuzatmak uchun do'qturlar hozirlanib, zahmlar tuzatildi. Emdi yig'lama. Saning saodatingni chin ko'nguldan istab yurg'on bolalaring holingni so'rg'ali keldilar. Tur! Yig'lamoq o'rnida bir oz kul. Oh, arslon o'g'lonlarim! Emdi chin suyukli o'g'lonlarimni quchog'inda yotayin. Oh, men sizni bu kunlarim uchun yetishtirgan edim. Manim emkanib tarbiya 23 qilg'on choqlarimni esingizdan chiqarmaysiz. "Buxoro axbori" gazetasining 1920- yil 5-oktabr sonida bosilgan. Fitrat bu asarlarni yig'lab, hayqirib yozgan edi, ziyolilar ham uni yig'lab, hurriyat uchun kurashish haqida qasamyod qilib o'qiganlar. Ammo, afsuski, o'zbek xalqi Fevral inqilobi bergan tarixiy imkoniyatdan foydalana olmadi. Ma'lum bo'lishicha, Fitrat 1918-yilda yozgan "Yurt qayg'usi" nomli to'rtta she'ridan tashqari, 1920-yilda ham shu nomda yana bir sochmani yozgan ekan. Bu Fitratning "Tengiz" taxallusi bilan yozilgan asari bo'lib, "Buxoro axbori" gazetasining 1920-yil 5-oktabr sonida bosilgan va yaqinda adabiyotshunos Sirojiddin Ahmad tomonidan matbuotda e'lon qilindi. Asarda Buxoro amiri taxtdan ag'darilgandan keyingi tarixiy davr manzaralari tasvirlanadi. Bu she'rning topilishi Fitratning Turkiston Muxtoriyat hukumati shafqatsiz ravishda tor-mor etilganidan keyin ham erk va hurriyat uchun faol kurash olib borganidan darak beradi. Fitrat xuddi shu faoliyati uchun o'z vatanining mustaqilligi yo'lida izchil faoliyat olib borganligi uchun dastlab adabiyot olamidan uzoqlashtirildi, yozgan asarlari nashr etilmadi, 1937-yilda esa "xalq dushmani" sifatida ayblanib otib tashlandi. 11 Ammo butun hayoti va ijodini mustaqillik uchun kurashga to'la-to'kis bag'ishlagan, "Yurt qayg'usi" singari xalqni ozodlik uchun kurashga da'vat etuvchi she'rlar, nasriy asarlar va dramalar yozgan Fitrat doim xalq xotirasida barhayot qoladi. Abdurauf Fitrat hayoti va adabiy faoliyati ziddiyatlarga o'ta boyligi bilan ajralib turadi. 1991-yil 25-sentyabrda Abdurauf Fitratga o'zbek dramaturgiyasini rivojlantirishdagi, realistik adabiy tanqidchilik hamda adabiyotshunoslik maktabiga asos solishdagi xizmatlari uchun Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofoti berildi. Bunday qarashlar uning o'zi tashkil etgan va muharrirlik qilgan "Hurriyat" ro'znomasida keng targ'ib etiladi. Xuddi shu yillar "Hayot yo'lida birinchi masala maktab masalasidir" ("Hurriyat", 1917 yil, 1-son) degan shior bilan chiqadi. Uning 11 Fitrat A. O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi. - T.:Fan, 1983. 24 qilg'on choqlarimni esingizdan chiqarmaysiz. "Buxoro axbori" gazetasining 1920- yil 5-oktabr sonida bosilgan. Fitrat bu asarlarni yig'lab, hayqirib yozgan edi, ziyolilar ham uni yig'lab, hurriyat uchun kurashish haqida qasamyod qilib o'qiganlar. Ammo, afsuski, o'zbek xalqi Fevral inqilobi bergan tarixiy imkoniyatdan foydalana olmadi. Ma'lum bo'lishicha, Fitrat 1918-yilda yozgan "Yurt qayg'usi" nomli to'rtta she'ridan tashqari, 1920-yilda ham shu nomda yana bir sochmani yozgan ekan. Bu Fitratning "Tengiz" taxallusi bilan yozilgan asari bo'lib, "Buxoro axbori" gazetasining 1920-yil 5-oktabr sonida bosilgan va yaqinda adabiyotshunos Sirojiddin Ahmad tomonidan matbuotda e'lon qilindi. Asarda Buxoro amiri taxtdan ag'darilgandan keyingi tarixiy davr manzaralari tasvirlanadi. Bu she'rning topilishi Fitratning Turkiston Muxtoriyat hukumati shafqatsiz ravishda tor-mor etilganidan keyin ham erk va hurriyat uchun faol kurash olib borganidan darak beradi. Fitrat xuddi shu faoliyati uchun o'z vatanining mustaqilligi yo'lida izchil faoliyat olib borganligi uchun dastlab adabiyot olamidan uzoqlashtirildi, yozgan asarlari nashr etilmadi, 1937-yilda esa "xalq dushmani" sifatida ayblanib otib tashlandi. 11 Ammo butun hayoti va ijodini mustaqillik uchun kurashga to'la-to'kis bag'ishlagan, "Yurt qayg'usi" singari xalqni ozodlik uchun kurashga da'vat etuvchi she'rlar, nasriy asarlar va dramalar yozgan Fitrat doim xalq xotirasida barhayot qoladi. Abdurauf Fitrat hayoti va adabiy faoliyati ziddiyatlarga o'ta boyligi bilan ajralib turadi. 1991-yil 25-sentyabrda Abdurauf Fitratga o'zbek dramaturgiyasini rivojlantirishdagi, realistik adabiy tanqidchilik hamda adabiyotshunoslik maktabiga asos solishdagi xizmatlari uchun Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofoti berildi. Bunday qarashlar uning o'zi tashkil etgan va muharrirlik qilgan "Hurriyat" ro'znomasida keng targ'ib etiladi. Xuddi shu yillar "Hayot yo'lida birinchi masala maktab masalasidir" ("Hurriyat", 1917 yil, 1-son) degan shior bilan chiqadi. Uning 11 Fitrat A. O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi. - T.:Fan, 1983. 24 "Hurriyat" (1917, 31-son) ro'znomasida bosilgan "Yurt qayg'usi..." nomli lavhasida Turkiston uchun, uning ayollari ozodligi uchun kurashga bel boglaganligini aytadi. "Men sen uchun tug'ildim, sen uchun yasharman, sening uchun o'larman, ey turkning muqaddas o'chog'i!" degan da'vat eshitiladi. "Ulug' Turkiston" (1917, 2- son) ro'znomasida "Yashasin turklik, yashasin Islom" shiori bilan chiqadi. Uning "Hind ixtilolchilari", "Temur sag'anasi", "O'g'izxon", "Abo Muslim", "Turk tili" kabi asarlarida ham hurfikrlar, qarashlar, ko'zga tashlanadi. Shular qatorida "Qon", "Begijon", "Chin sevish", "To'lqin", "Vose' qo'zg'oloni", "Ro'zalar" kabi dramalari yaratildi. Fitratning 1922-yilda nashr etilgan "O'zbek shoirlari" to'plamiga kirgan "Kecha", "Behbudiy mozorini izlab", "Sharq" kabi she'rlarida izlanish jarayoni uchraydi. "Shoir" she'rida "o'zim uchun ko'p umidlar to'qidim" degan xulosaga keladi. Uning 1920-yilda yozilgan "Kim deyay seni" kabi she'rida oshiqning ma'shuqqa katta umid bilan intilishi, kutishi, suyishi lirik bir "ohangda kuylanadiki, shoir endi ijodning yangi pog'onasiga ko'tarilayotganligidan dalolat beradi. 12 Shoir ijodida, dunyoqarashida siljish, yangilikka, go'zallikka intilish seziladi. Xuddi shu hol uning "Abulfayzxon", "Arslon" va "Vose'" (tojik tilida), kabi dramalari g'oyasida ham seziladi. Uning "Qiyomat", "Shaytonning tangriga isyoni" kabi nasriy asarlarida endi ijodkor falsafasining chuqurlashganligi, katta ijtimoiy- hayotiy muammolarni hal etishga intilishi ko'zga tashlanadi. Vatan va millat mustaqilligi, ilm-fan rivoji, ta'lim-tarbiya ravnaqi kabi masalalar Fitrat asarlarining leytmotivini belgilaydi. Fitrat asarlari u hayotlik paytidayoq yuksak baho olgan, boshqa tillarga tarjima qilingan. Uni qayta "tanitish" 80-yillarning ikkinchi yarmida boshlandi. O'zMU professori B. Qosimov 1994-yili "Fitrat" monografiyasini e'lon qildi. H. Boltaboev "20-asr o'zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi" (T., 1996), I. G'aniev "Fitrat dramalari poetikasi" (T., 1998) mavzularida doktorlik dissertatsiyalarini himoya qildilar. Uning ijodiy merosi B. Ergashev, D. 12 www. Kitob.Uz 25 "Hurriyat" (1917, 31-son) ro'znomasida bosilgan "Yurt qayg'usi..." nomli lavhasida Turkiston uchun, uning ayollari ozodligi uchun kurashga bel boglaganligini aytadi. "Men sen uchun tug'ildim, sen uchun yasharman, sening uchun o'larman, ey turkning muqaddas o'chog'i!" degan da'vat eshitiladi. "Ulug' Turkiston" (1917, 2- son) ro'znomasida "Yashasin turklik, yashasin Islom" shiori bilan chiqadi. Uning "Hind ixtilolchilari", "Temur sag'anasi", "O'g'izxon", "Abo Muslim", "Turk tili" kabi asarlarida ham hurfikrlar, qarashlar, ko'zga tashlanadi. Shular qatorida "Qon", "Begijon", "Chin sevish", "To'lqin", "Vose' qo'zg'oloni", "Ro'zalar" kabi dramalari yaratildi. Fitratning 1922-yilda nashr etilgan "O'zbek shoirlari" to'plamiga kirgan "Kecha", "Behbudiy mozorini izlab", "Sharq" kabi she'rlarida izlanish jarayoni uchraydi. "Shoir" she'rida "o'zim uchun ko'p umidlar to'qidim" degan xulosaga keladi. Uning 1920-yilda yozilgan "Kim deyay seni" kabi she'rida oshiqning ma'shuqqa katta umid bilan intilishi, kutishi, suyishi lirik bir "ohangda kuylanadiki, shoir endi ijodning yangi pog'onasiga ko'tarilayotganligidan dalolat beradi. 12 Shoir ijodida, dunyoqarashida siljish, yangilikka, go'zallikka intilish seziladi. Xuddi shu hol uning "Abulfayzxon", "Arslon" va "Vose'" (tojik tilida), kabi dramalari g'oyasida ham seziladi. Uning "Qiyomat", "Shaytonning tangriga isyoni" kabi nasriy asarlarida endi ijodkor falsafasining chuqurlashganligi, katta ijtimoiy- hayotiy muammolarni hal etishga intilishi ko'zga tashlanadi. Vatan va millat mustaqilligi, ilm-fan rivoji, ta'lim-tarbiya ravnaqi kabi masalalar Fitrat asarlarining leytmotivini belgilaydi. Fitrat asarlari u hayotlik paytidayoq yuksak baho olgan, boshqa tillarga tarjima qilingan. Uni qayta "tanitish" 80-yillarning ikkinchi yarmida boshlandi. O'zMU professori B. Qosimov 1994-yili "Fitrat" monografiyasini e'lon qildi. H. Boltaboev "20-asr o'zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi" (T., 1996), I. G'aniev "Fitrat dramalari poetikasi" (T., 1998) mavzularida doktorlik dissertatsiyalarini himoya qildilar. Uning ijodiy merosi B. Ergashev, D. 12 www. Kitob.Uz 25 Toshqo'ziev kabi faylasuflar, huquqshunoslar tomonidan ham o'rganilmoqda. Fitrat nomida Toshkent va Buxoroda ko'chalar, maktablar bor. Tug'ilgan shahrida yodgorlik muzeyi ochilgan, xiyobon barpo etilgan, 1996-yili tavalludining 110 yilligi mamlakat miqyosida nishonlandi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoniga ko'ra Navoiy mukofoti va Mustaqillik ordeni bilan taqdirlandi. Yurtimizda tarixiy shaxslar, shaharlar, madaniy yodgorliklarni e'zozlash, avaylab- asrash, hurmatini joy-joyiga qo'yish yaxshi an'anaga aylanib qoldi. Bu yerda gap tantanada emas, muhimi, biz ajdodlarimizni o'z davrida kelajak avlodlar uchun qoldirgan salmoqli merosi, ijobiy ishlari, kerak bo'lsa, umumjahon sivilizatsiyasiga qo'shgan hissalarini qadrlashimizdadir. Albatta, har bir millat o'z ota-bobolarini eslashi zarur. Chunki millat, davlat, jamiyat taqdiri hal bo'layotgan pallada o'zligimizni anglash, ma'naviy ildizlarimizni unutmaslik katta ahamiyatga ega. Ma'naviyat, marifatni targ'ib qilish esa har bir ziyolining vijdon ishidir. Ma'rifatchi fidoyi bo'lmog'i kerak. XX asr boshidagi ma'rifatchilik harakatining namoyondalari boylik uchun, shon-shuhrat uchun maydonga chiqishmadi. Mahmudho'ja Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat, Tavallolarga maktab ochganlari, xalqni o'z haq-huquqlarini tanishga da'vat etganlari uchun birov maosh to'laganmi? Albatta, yo'q! ular o't bilan o'ynashayotganlarini, istedodga qarshi kurashayotganlari uchun ayovsiz jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan. Bila turib, ongli ravishda mana shu yo'ldan borganlar. Chunki vijdonlari, iymonlari shunga da'vat etgan. II BOB ABDURAUF FITRAT MILLATGA “NAJOT YO’LI” KO’RSATGAN JADID 2.1 Fitratning dramaturgiyasi. “Abulfayzxon” dramasi tahlili 26 Toshqo'ziev kabi faylasuflar, huquqshunoslar tomonidan ham o'rganilmoqda. Fitrat nomida Toshkent va Buxoroda ko'chalar, maktablar bor. Tug'ilgan shahrida yodgorlik muzeyi ochilgan, xiyobon barpo etilgan, 1996-yili tavalludining 110 yilligi mamlakat miqyosida nishonlandi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoniga ko'ra Navoiy mukofoti va Mustaqillik ordeni bilan taqdirlandi. Yurtimizda tarixiy shaxslar, shaharlar, madaniy yodgorliklarni e'zozlash, avaylab- asrash, hurmatini joy-joyiga qo'yish yaxshi an'anaga aylanib qoldi. Bu yerda gap tantanada emas, muhimi, biz ajdodlarimizni o'z davrida kelajak avlodlar uchun qoldirgan salmoqli merosi, ijobiy ishlari, kerak bo'lsa, umumjahon sivilizatsiyasiga qo'shgan hissalarini qadrlashimizdadir. Albatta, har bir millat o'z ota-bobolarini eslashi zarur. Chunki millat, davlat, jamiyat taqdiri hal bo'layotgan pallada o'zligimizni anglash, ma'naviy ildizlarimizni unutmaslik katta ahamiyatga ega. Ma'naviyat, marifatni targ'ib qilish esa har bir ziyolining vijdon ishidir. Ma'rifatchi fidoyi bo'lmog'i kerak. XX asr boshidagi ma'rifatchilik harakatining namoyondalari boylik uchun, shon-shuhrat uchun maydonga chiqishmadi. Mahmudho'ja Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat, Tavallolarga maktab ochganlari, xalqni o'z haq-huquqlarini tanishga da'vat etganlari uchun birov maosh to'laganmi? Albatta, yo'q! ular o't bilan o'ynashayotganlarini, istedodga qarshi kurashayotganlari uchun ayovsiz jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan. Bila turib, ongli ravishda mana shu yo'ldan borganlar. Chunki vijdonlari, iymonlari shunga da'vat etgan. II BOB ABDURAUF FITRAT MILLATGA “NAJOT YO’LI” KO’RSATGAN JADID 2.1 Fitratning dramaturgiyasi. “Abulfayzxon” dramasi tahlili 26 Fitrat merosida dramaturgiya ham son, ham salmoq jihatidan katta o’rin tutadi. Manbalar guvohlik berishicha, Fitrat, taxminan, o’n beshga yaqin drama yozgan. Ular orasida drama, komediya, tragediya va hatto opera librettosi ham bor. Biroq bu ulkan dramatik merosning yarmidan ko’pi nashr etilmagani bois, bizning kunlarimizgacha saqlanmagan (yoxud hozirgacha topilmagan). Fitrat dramaturgiyasi mavzu, qahramon va muammolar jihatidan rang-barangdir . “Chin sevish” dramasida biz oldingi Fitrat, ya’ni g‘arb ilm-fanini o‘rganishga bo‘lgan targ‘ibotning boshqa bir darajaga o‘tgani, ya’ni siyosiy jihatdan yetuklikka erishgan Fitratni ko‘ramiz. U asar qahramoni Karimbaxsh tilidan bu kabi g‘oyalarini quyidagicha ifodasini kuzatish mumkin: “Ovrupo ishlarini o‘rganmak albatta kerakdir. Ovrupoda o‘qimoq oprupolilarni insofli, adolatli deb maqtamoq uchun emas , ulardan o‘zimizni saqlamoq, tishli-tirnoqli bo‘lish uchun kerakdir. ”Bu so’zlar hozirgi kundagi ba’zi odamlarga, ya’ni o’z vatanini qo’yib g’arb davlatlarini maqtab, ularning tili va madaniyatini o’zlashtirib olyotgan insonlarga ham tegishlidir. Bu so’zlardan Fitratning asarlari va so’zlari davr va zamon tanlamasligining yana bir bor guvohi bo’lamiz. 13 Fitrat bundan biroz avvalroq yozilgan “Sharq siyosati” nomli maqolasida G‘arbga bo‘lgan munosabatini, uning haqiqiy siyosati nimada ekanligini ochib tashlagan edi. Bir vaqtlar “Sharqda madaniyat maktablari, insoniyat madrasalari ocharmiz” degan bahona bilan Turkistonni qonga botirib, uning yuzini toptagan bosqinchi “jahongirlari fohishaxona va mayxonadan boshqa bir narsa” olib kelmadi. Fitrat shu o‘rinda o‘ziga o‘zi savol beradi: “Ajabo, Ovrupa jahongirlari bu ishlarini bilibmi qildilar, bilmasdanmi qildilar?” Javobi esa “Albatta, bilib qildilar, jo‘rttaga qildilar”. Fitrat maqolasida mustamlakachilarning asosiy maqsadlari qo‘l ostiga olingan mazlum xalqqa “madaniyat berish”, “maorif tarqatish”, “taraqqiy etdurmak” emas, “turli fohishaxonalar, mayxonalar ochib, bizning axloqimizni buzmoq” va oxir oqibatda “bizni ishdan chiqarmoq va o‘z qo‘llarig‘a muhtoj qilib qo‘ymoqdir”. Fitrat bu fikrlarni yozar ekan, siyosiy jihatdan ancha yetishgan, 13 Adabiy zamondoshlarimiz. Davra suhbati // O‘zbekiston adabiyoti san’ati.- 1989.-26 may. 27 Fitrat merosida dramaturgiya ham son, ham salmoq jihatidan katta o’rin tutadi. Manbalar guvohlik berishicha, Fitrat, taxminan, o’n beshga yaqin drama yozgan. Ular orasida drama, komediya, tragediya va hatto opera librettosi ham bor. Biroq bu ulkan dramatik merosning yarmidan ko’pi nashr etilmagani bois, bizning kunlarimizgacha saqlanmagan (yoxud hozirgacha topilmagan). Fitrat dramaturgiyasi mavzu, qahramon va muammolar jihatidan rang-barangdir . “Chin sevish” dramasida biz oldingi Fitrat, ya’ni g‘arb ilm-fanini o‘rganishga bo‘lgan targ‘ibotning boshqa bir darajaga o‘tgani, ya’ni siyosiy jihatdan yetuklikka erishgan Fitratni ko‘ramiz. U asar qahramoni Karimbaxsh tilidan bu kabi g‘oyalarini quyidagicha ifodasini kuzatish mumkin: “Ovrupo ishlarini o‘rganmak albatta kerakdir. Ovrupoda o‘qimoq oprupolilarni insofli, adolatli deb maqtamoq uchun emas , ulardan o‘zimizni saqlamoq, tishli-tirnoqli bo‘lish uchun kerakdir. ”Bu so’zlar hozirgi kundagi ba’zi odamlarga, ya’ni o’z vatanini qo’yib g’arb davlatlarini maqtab, ularning tili va madaniyatini o’zlashtirib olyotgan insonlarga ham tegishlidir. Bu so’zlardan Fitratning asarlari va so’zlari davr va zamon tanlamasligining yana bir bor guvohi bo’lamiz. 13 Fitrat bundan biroz avvalroq yozilgan “Sharq siyosati” nomli maqolasida G‘arbga bo‘lgan munosabatini, uning haqiqiy siyosati nimada ekanligini ochib tashlagan edi. Bir vaqtlar “Sharqda madaniyat maktablari, insoniyat madrasalari ocharmiz” degan bahona bilan Turkistonni qonga botirib, uning yuzini toptagan bosqinchi “jahongirlari fohishaxona va mayxonadan boshqa bir narsa” olib kelmadi. Fitrat shu o‘rinda o‘ziga o‘zi savol beradi: “Ajabo, Ovrupa jahongirlari bu ishlarini bilibmi qildilar, bilmasdanmi qildilar?” Javobi esa “Albatta, bilib qildilar, jo‘rttaga qildilar”. Fitrat maqolasida mustamlakachilarning asosiy maqsadlari qo‘l ostiga olingan mazlum xalqqa “madaniyat berish”, “maorif tarqatish”, “taraqqiy etdurmak” emas, “turli fohishaxonalar, mayxonalar ochib, bizning axloqimizni buzmoq” va oxir oqibatda “bizni ishdan chiqarmoq va o‘z qo‘llarig‘a muhtoj qilib qo‘ymoqdir”. Fitrat bu fikrlarni yozar ekan, siyosiy jihatdan ancha yetishgan, 13 Adabiy zamondoshlarimiz. Davra suhbati // O‘zbekiston adabiyoti san’ati.- 1989.-26 may. 27 xalqni haqiqiy ahvoldan boxabar qilish uchun hech narsadan tap tortmay fikr yuritadigan shaxs sifatida ko‘rinadi. Mantiqan olib qaraganda “Hind ihtilolchilari”ni “Chin sevish”ning davomi deyish mumkin. Lekin ular ayri ikki asar. “Hind ihtilolchilari”da Fitratning ona Vatanga bo‘lgan muhabbati, uning erki uchun hamma narsaga tayyor bo‘lgan “Yurtimizni qutqaramiz. Yashasin istiqlol!”, deb mustabid tuzumga qarshi qo‘zg‘algan isyonkorni ko‘ramiz. Uning 1922-yili nashr etilgan “O‘zbek yosh shoirlari” to‘plamidan joy olgan “O‘gut” she’rida Fitratning yurt erkinligi uchun kurash, bir daqiqa ham hurriyatga erishish maslagidan qaytmaslikka undov juda yaxshi ko‘rinadi. 14 Fitrat o‘z dramalarida, she’rlarida Sharq, xususan, Hindiston xalqining mustamlakachi inglizlarga qarshi kurashi orqali ona Vatan – Turkistonning tuganmas dardlarini ifoda qildi. Fitrat Hind materiali asosida Turkiston dardini badiiy gavdalantiradi. Fitrat merosida dramaturgiya ham son, ham salmoq jihatidan katta o’rin tutadi. Manbalar guvohlik berishicha, Fitrat, taxminan, o’n beshga yaqin drama yozgan... Ular orasida drama ham, komediya, tragediya va hatto opera librettosi ham bor. Biroq bu ulkan dramatik merosning yarmidan ko’pi nashr etilmagani bois, bizning kunlarimizgacha saqlanmagan (yoxud hozirgacha topilmagan). Buxoro xonligidagi dehqonlar hayoti va qismati tasvirlangan «Arslon», imonsiz kishilar fosh etilgan «Ro’zalar» kabi ayrim dramatik asarlarini hisobga olmaganda, Fitratning sahnada qo’yishga mo’ljallangan aksar pyesalarini bir umumiy ruh, umumiy yo’nalish birlashtirib turadi. Mana bu ruh va yo’nalishni birlashtirib turuvchi muammo va g’oyalar Vatan ozodligi uchun kurash va mustaqillik, qahramonlik, kuch va zo’ravonlikka qarshi is’yon, adolatsiz toj-taxtning barbod bo’lishi, erk va Istiqlolni ulug’lashdir. O’sha davrda yashagan Fitratning maslakdosh do’stlaridan bo’lgan Cho’lponning gaplaridan ham Fitratning qanchalik mahoratli dramaturg ekanini bilib olishimiz mumkin. 14 Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 28 xalqni haqiqiy ahvoldan boxabar qilish uchun hech narsadan tap tortmay fikr yuritadigan shaxs sifatida ko‘rinadi. Mantiqan olib qaraganda “Hind ihtilolchilari”ni “Chin sevish”ning davomi deyish mumkin. Lekin ular ayri ikki asar. “Hind ihtilolchilari”da Fitratning ona Vatanga bo‘lgan muhabbati, uning erki uchun hamma narsaga tayyor bo‘lgan “Yurtimizni qutqaramiz. Yashasin istiqlol!”, deb mustabid tuzumga qarshi qo‘zg‘algan isyonkorni ko‘ramiz. Uning 1922-yili nashr etilgan “O‘zbek yosh shoirlari” to‘plamidan joy olgan “O‘gut” she’rida Fitratning yurt erkinligi uchun kurash, bir daqiqa ham hurriyatga erishish maslagidan qaytmaslikka undov juda yaxshi ko‘rinadi. 14 Fitrat o‘z dramalarida, she’rlarida Sharq, xususan, Hindiston xalqining mustamlakachi inglizlarga qarshi kurashi orqali ona Vatan – Turkistonning tuganmas dardlarini ifoda qildi. Fitrat Hind materiali asosida Turkiston dardini badiiy gavdalantiradi. Fitrat merosida dramaturgiya ham son, ham salmoq jihatidan katta o’rin tutadi. Manbalar guvohlik berishicha, Fitrat, taxminan, o’n beshga yaqin drama yozgan... Ular orasida drama ham, komediya, tragediya va hatto opera librettosi ham bor. Biroq bu ulkan dramatik merosning yarmidan ko’pi nashr etilmagani bois, bizning kunlarimizgacha saqlanmagan (yoxud hozirgacha topilmagan). Buxoro xonligidagi dehqonlar hayoti va qismati tasvirlangan «Arslon», imonsiz kishilar fosh etilgan «Ro’zalar» kabi ayrim dramatik asarlarini hisobga olmaganda, Fitratning sahnada qo’yishga mo’ljallangan aksar pyesalarini bir umumiy ruh, umumiy yo’nalish birlashtirib turadi. Mana bu ruh va yo’nalishni birlashtirib turuvchi muammo va g’oyalar Vatan ozodligi uchun kurash va mustaqillik, qahramonlik, kuch va zo’ravonlikka qarshi is’yon, adolatsiz toj-taxtning barbod bo’lishi, erk va Istiqlolni ulug’lashdir. O’sha davrda yashagan Fitratning maslakdosh do’stlaridan bo’lgan Cho’lponning gaplaridan ham Fitratning qanchalik mahoratli dramaturg ekanini bilib olishimiz mumkin. 14 Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 28 Adib Fitratning sodda, lekin qiymatli bir asari bo’lg’on «Arslon»da Tursunoy kichkina bir ro’lni o’ynar edi. Tursunoyning qudrati va quvvati o’sha kichkina ro’lni ham ulkanlar qatoriga chihardi, bir ko’rinib o’taturg’on Zaynabni bir umr unutilmas tasvirga aylantirdi... u Zaynabda so’z ohangi bilan harakatda, go’zal, yangi va asil o’yinlar beradi. U o’yinlar rejissor ko’rsatgan sahna chiziqlar ichida Tursunoyning o’z ijodlari, o’zi yaratgan badi’yalar edi. Unda Zaynabning bir so’zi bor, oddiy so’z, xotin-qizning turmushidagi mayda, lekin xarakterli so’zlaridan: — «Boyingiz ham qursin! Tutruqsiz! Kunda xotin olib nima qilar ekan!» Bu so’zni Tursunoy o’ynagan Zaynabning og’zidan bir marta eshitgan kishi yana qayta-qayta eshitmak istaydi va bundan so’nggi u so’zni aytaturg’on Tursunoyning butkul yo’qlikka ketganini o’ylasa, chinakam alam va hasratlar ichida qoladi. Tursunoy u so’zga juda g’alati bir so’z ohangi berib gapirgach, o’sha gapning o’lchovi bilan yerga o’ltirib qolardi. Bu albatta uning «vazn» va cholg’u quvvatini ko’rsatadi... Tursunoy yengil par kabi bir uchib o’tdi. To’zg’on pardan hech narsa qolmaydi. Ammo uning yaratg’on ro’llari sahnamizni bir yilgina bo’lsa ham yaxshi yoritdi, nurlantirdi. Yaqinda o’zbek sahnasi ulug’ va ulug’ligi qadar yuksak va go’zal bir tomosha (pyesa) ko’rdi. 1924-yild а yar а tilg а n “ А bulf а yz х on” tr а gediyasini Fitr а t dr а m а turgiyasining cho‘qqisi deyish mumkin, chunki und а sh а fq а tsiz t а ri х s а bog‘i yuks а k b а diiy h а qiq а t d а r а j а sig а ko‘t а rilg а n v а insoniyat cheksiz qon to‘kishl а r oqib а tid а d а hsh а tli foji а l а rg а yuzlanishi mumkin ekanligi aks etkan. «Abulfayzxon» XVIII asr Buxoro hayotidan olib yozilgan, tarixiy haqiqat asosiga qurilgan birinchi tarixiy tragediyadir. O‘zining yuks а k yaratilish usuliga ko‘r а , bu dr а m а Fitr а t ijodiy yo‘lining yetuklik bosqichi boshl а ng а nligid а n guvohlik berg а n 15 . Qahramonlarni jonli, hayotiy, tarixiy haqiqatga mos tarzda realistik aks ettirish, ayniqsa, «Abulfayzxon» tragediyasida yorqin namoyon bo’ldi. «Abulfayzxon» nainki, Fitrat ijodi, balki, umuman,o‘zbek dramaturgiyasidagi shoh asarlardan biridir. Tragediya badiiy jihatdan teran. U obrazlar tizimidagi puxtalik, 15 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 29 Adib Fitratning sodda, lekin qiymatli bir asari bo’lg’on «Arslon»da Tursunoy kichkina bir ro’lni o’ynar edi. Tursunoyning qudrati va quvvati o’sha kichkina ro’lni ham ulkanlar qatoriga chihardi, bir ko’rinib o’taturg’on Zaynabni bir umr unutilmas tasvirga aylantirdi... u Zaynabda so’z ohangi bilan harakatda, go’zal, yangi va asil o’yinlar beradi. U o’yinlar rejissor ko’rsatgan sahna chiziqlar ichida Tursunoyning o’z ijodlari, o’zi yaratgan badi’yalar edi. Unda Zaynabning bir so’zi bor, oddiy so’z, xotin-qizning turmushidagi mayda, lekin xarakterli so’zlaridan: — «Boyingiz ham qursin! Tutruqsiz! Kunda xotin olib nima qilar ekan!» Bu so’zni Tursunoy o’ynagan Zaynabning og’zidan bir marta eshitgan kishi yana qayta-qayta eshitmak istaydi va bundan so’nggi u so’zni aytaturg’on Tursunoyning butkul yo’qlikka ketganini o’ylasa, chinakam alam va hasratlar ichida qoladi. Tursunoy u so’zga juda g’alati bir so’z ohangi berib gapirgach, o’sha gapning o’lchovi bilan yerga o’ltirib qolardi. Bu albatta uning «vazn» va cholg’u quvvatini ko’rsatadi... Tursunoy yengil par kabi bir uchib o’tdi. To’zg’on pardan hech narsa qolmaydi. Ammo uning yaratg’on ro’llari sahnamizni bir yilgina bo’lsa ham yaxshi yoritdi, nurlantirdi. Yaqinda o’zbek sahnasi ulug’ va ulug’ligi qadar yuksak va go’zal bir tomosha (pyesa) ko’rdi. 1924-yild а yar а tilg а n “ А bulf а yz х on” tr а gediyasini Fitr а t dr а m а turgiyasining cho‘qqisi deyish mumkin, chunki und а sh а fq а tsiz t а ri х s а bog‘i yuks а k b а diiy h а qiq а t d а r а j а sig а ko‘t а rilg а n v а insoniyat cheksiz qon to‘kishl а r oqib а tid а d а hsh а tli foji а l а rg а yuzlanishi mumkin ekanligi aks etkan. «Abulfayzxon» XVIII asr Buxoro hayotidan olib yozilgan, tarixiy haqiqat asosiga qurilgan birinchi tarixiy tragediyadir. O‘zining yuks а k yaratilish usuliga ko‘r а , bu dr а m а Fitr а t ijodiy yo‘lining yetuklik bosqichi boshl а ng а nligid а n guvohlik berg а n 15 . Qahramonlarni jonli, hayotiy, tarixiy haqiqatga mos tarzda realistik aks ettirish, ayniqsa, «Abulfayzxon» tragediyasida yorqin namoyon bo’ldi. «Abulfayzxon» nainki, Fitrat ijodi, balki, umuman,o‘zbek dramaturgiyasidagi shoh asarlardan biridir. Tragediya badiiy jihatdan teran. U obrazlar tizimidagi puxtalik, 15 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 29 kompozitsion qurilishdagi uyg‘unlik, badiiy tildagi jozibasi bilan ajralib turadi. Asarning yetakchi g‘oyaviy-badiiy maqsadi zo‘ravonlik, o‘zgalarni qullarcha itoatda tutish, taxt va mansab dunyosi barcha razilliklar manbaidir degan muammoni yoritishga qaratilgan. Dramada Buxorodagi Ashtarxoniylar sulolasining oxirgi namoyandasi Abulfayzxon hokimiyatining tanazzuli va mang‘itlar sulolasining hokimiyatga kelishi aks ettirildi. Ma’lumki, drama Mir Vafo va Qozi Nizomning shaxmat o‘yinlari bilan boshlanadi. Yozuvchi bu o‘yinni bejiz tanlamagan, shaxmat o‘yini zamirida qaysidir ma’noda fojiada qatnashadigan obrazlarning o‘zaro ziddiyati, qaysi tomonning yutishi va yutqizishiga ramzan ishora ham qilinadi. Ikkinchi tomondan, ko‘pincha shaxmat o‘yini aqlli va bekorchi odamlarning ishi sifatida ham talqin etiladi. Shunga ko‘ra, xon ishongan mulozimlarning ahvoli, ularning davlatdagi og’ir vaziyatlar bilan ishi bo’lmasdan maishat-u turli o‘yinlar bilan mashg‘ulligiga ishora qilinadi. Abulfayzxon taxtni egallagach, eng yaqin kishilaridan ham shubhalana boshladi, ko‘pini hibsga olib, birin-ketin qatl etdi. O‘tmishdagi bu tarixiy haqiqatni ko‘rsatish orqali muallif zamonaviy dardlarni ko‘tarib chiqdi. Uning asar asosiga joylagan asl niyati yashirin zulm va zo‘ravonlik asosiga qurilgan, bu yo‘lda istibdodning hech qanday manfurligidan qaytmaydigan tuzumni fosh etish edi. Bir jihatdan, tarixning qora va og‘ir bir davri yorqin ko‘rsatib berildi. Ikkinchi bir jihatdan, taxtning yangi egalari bilan birga, o‘z yurtiga sotqinlik qilgan amaldorlar ko‘magida boshqarilayotgan yangi tuzum va yangi jamiyatning kirdikorlari ham ochib tashlandi. Xayol tilidan asar nihoyasida taxtga nisbatan aytilgan: «Eng qop- qora saodat-sensan» deyilgan fikr Rahimbiy timsolidagi xonga nisbatangina emas, ayni vaqtda, asar yozilgan davr jamiyatining davlatiga ham ishoradir. Xususan, Xayol tilidagi: “Tinchlik saqlamoq bahonasi bilan millionlarcha inson ko‘masini chuqurdan-chuqurga yumalatmog‘ingning zamoni hanuzg‘acha bitmadimi?” deyilgan flkrda Fitrat o‘z zamonasiga nisbatan o‘zining qarashlarini ochiq-oydin aytib ham yuboradi. Tradegiyada xonliklardagi vaziyat ochib berilgan bo’lsa ham asl mohiyat orqali butun davrlarga tegishli hokimyat uchun kurash, davlat 30 kompozitsion qurilishdagi uyg‘unlik, badiiy tildagi jozibasi bilan ajralib turadi. Asarning yetakchi g‘oyaviy-badiiy maqsadi zo‘ravonlik, o‘zgalarni qullarcha itoatda tutish, taxt va mansab dunyosi barcha razilliklar manbaidir degan muammoni yoritishga qaratilgan. Dramada Buxorodagi Ashtarxoniylar sulolasining oxirgi namoyandasi Abulfayzxon hokimiyatining tanazzuli va mang‘itlar sulolasining hokimiyatga kelishi aks ettirildi. Ma’lumki, drama Mir Vafo va Qozi Nizomning shaxmat o‘yinlari bilan boshlanadi. Yozuvchi bu o‘yinni bejiz tanlamagan, shaxmat o‘yini zamirida qaysidir ma’noda fojiada qatnashadigan obrazlarning o‘zaro ziddiyati, qaysi tomonning yutishi va yutqizishiga ramzan ishora ham qilinadi. Ikkinchi tomondan, ko‘pincha shaxmat o‘yini aqlli va bekorchi odamlarning ishi sifatida ham talqin etiladi. Shunga ko‘ra, xon ishongan mulozimlarning ahvoli, ularning davlatdagi og’ir vaziyatlar bilan ishi bo’lmasdan maishat-u turli o‘yinlar bilan mashg‘ulligiga ishora qilinadi. Abulfayzxon taxtni egallagach, eng yaqin kishilaridan ham shubhalana boshladi, ko‘pini hibsga olib, birin-ketin qatl etdi. O‘tmishdagi bu tarixiy haqiqatni ko‘rsatish orqali muallif zamonaviy dardlarni ko‘tarib chiqdi. Uning asar asosiga joylagan asl niyati yashirin zulm va zo‘ravonlik asosiga qurilgan, bu yo‘lda istibdodning hech qanday manfurligidan qaytmaydigan tuzumni fosh etish edi. Bir jihatdan, tarixning qora va og‘ir bir davri yorqin ko‘rsatib berildi. Ikkinchi bir jihatdan, taxtning yangi egalari bilan birga, o‘z yurtiga sotqinlik qilgan amaldorlar ko‘magida boshqarilayotgan yangi tuzum va yangi jamiyatning kirdikorlari ham ochib tashlandi. Xayol tilidan asar nihoyasida taxtga nisbatan aytilgan: «Eng qop- qora saodat-sensan» deyilgan fikr Rahimbiy timsolidagi xonga nisbatangina emas, ayni vaqtda, asar yozilgan davr jamiyatining davlatiga ham ishoradir. Xususan, Xayol tilidagi: “Tinchlik saqlamoq bahonasi bilan millionlarcha inson ko‘masini chuqurdan-chuqurga yumalatmog‘ingning zamoni hanuzg‘acha bitmadimi?” deyilgan flkrda Fitrat o‘z zamonasiga nisbatan o‘zining qarashlarini ochiq-oydin aytib ham yuboradi. Tradegiyada xonliklardagi vaziyat ochib berilgan bo’lsa ham asl mohiyat orqali butun davrlarga tegishli hokimyat uchun kurash, davlat 30 tepasidagi boshliqlar va amaldorlar orqali oddiy insonlarning qiynalishi aks ettirilgan. 2.2 Abdurauf Fitrat maqolalari Fitrat o‘zbek adabiyotshunosligining otasi bo‘lgan. U klassik adabiyotimizdagi ko‘pgina siymolar haqida qo‘lyozma manbalar asosida birinchi maqolalarni yozgan edi. Masalan, u Bedil, Yassaviy, Turdi, Mashrab haqida birinchi maqolalarni e’lon qilgan, birinchi bo‘lib, “O‘zbek adabiyotidan namunalar” degan kitobni yozgan. Bu kitob 1927-yilda Moskvada nashr etilgan bo‘lib, o‘zbek adabiyoti haqida ozmi-ko‘pmi sistemali tasavvur beradigan xrestomatiya edi. Bu kitob 20-yillarda O‘zbekistonda ham juda mashhur bo‘lgan. Hozir ham o‘zining ilmiy qimmatini mutlaqo yo‘qotmagan atoqli turk olimi Ismoil Hikmatning to‘rt jildlik “Turk adabiyoti tarixi” kitobidan andoza olib yaratilgan. Fitrat maqolalari uchun ham juda ko‘p dakki yegan, boshi malomatdan chiqmagan edi. Umuman, o‘sha kezlarda, shuningdek, 30-yillarda Cho‘lpon-u Fitratlarni bir tepib o‘tish, o‘rinli-o‘rinsiz bo‘lsa-da, bir-ikki jumla bilan haqoratlab, kamsitib ketish “yaxshi tarbiya ko‘rgan” odamlar uchun ham farz, ham qarz hisoblanardi. Bunda ta’nalar asoslimi-yo‘qmi, munaqqid haqiqatan xatoga yo‘l qo‘yganmi- yo‘qmi — buning ahamiyati yo‘q edi. Jumladan, Yassaviy haqidagi maqola atrofida shunday bo‘lgan edi. Fitrat bu maqolada ham go‘yo Yassaviyni ideallashtirgan, uning dunyoqarashidagi mistikani va boshqa jihatlarni ko‘rmagan yoxud atayin xaspo‘shlagan, uni yo‘qsullar adabiyotining, ya’ni yangi sovet adabiyotining asoschisi deb atagan va bu bilan proletar adabiyotining rivojiga zarba bermoqchi bo‘lgan. Shunisi qiziqki, maqola bilan tanishsangiz, bu ayblarning hammasi puch ekanini ko‘rasiz. 16 Fitrat Yassaviyning o‘zini ham, ijodini ham juda yaxshi biladi va ilmiy jihatdan to‘g‘ri ochib beradi, uning ziddiyatlarini ham yaxshi ko‘rsatadi. Faqat birgina shu maqola emas, yoxud faqat 16 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 31 tepasidagi boshliqlar va amaldorlar orqali oddiy insonlarning qiynalishi aks ettirilgan. 2.2 Abdurauf Fitrat maqolalari Fitrat o‘zbek adabiyotshunosligining otasi bo‘lgan. U klassik adabiyotimizdagi ko‘pgina siymolar haqida qo‘lyozma manbalar asosida birinchi maqolalarni yozgan edi. Masalan, u Bedil, Yassaviy, Turdi, Mashrab haqida birinchi maqolalarni e’lon qilgan, birinchi bo‘lib, “O‘zbek adabiyotidan namunalar” degan kitobni yozgan. Bu kitob 1927-yilda Moskvada nashr etilgan bo‘lib, o‘zbek adabiyoti haqida ozmi-ko‘pmi sistemali tasavvur beradigan xrestomatiya edi. Bu kitob 20-yillarda O‘zbekistonda ham juda mashhur bo‘lgan. Hozir ham o‘zining ilmiy qimmatini mutlaqo yo‘qotmagan atoqli turk olimi Ismoil Hikmatning to‘rt jildlik “Turk adabiyoti tarixi” kitobidan andoza olib yaratilgan. Fitrat maqolalari uchun ham juda ko‘p dakki yegan, boshi malomatdan chiqmagan edi. Umuman, o‘sha kezlarda, shuningdek, 30-yillarda Cho‘lpon-u Fitratlarni bir tepib o‘tish, o‘rinli-o‘rinsiz bo‘lsa-da, bir-ikki jumla bilan haqoratlab, kamsitib ketish “yaxshi tarbiya ko‘rgan” odamlar uchun ham farz, ham qarz hisoblanardi. Bunda ta’nalar asoslimi-yo‘qmi, munaqqid haqiqatan xatoga yo‘l qo‘yganmi- yo‘qmi — buning ahamiyati yo‘q edi. Jumladan, Yassaviy haqidagi maqola atrofida shunday bo‘lgan edi. Fitrat bu maqolada ham go‘yo Yassaviyni ideallashtirgan, uning dunyoqarashidagi mistikani va boshqa jihatlarni ko‘rmagan yoxud atayin xaspo‘shlagan, uni yo‘qsullar adabiyotining, ya’ni yangi sovet adabiyotining asoschisi deb atagan va bu bilan proletar adabiyotining rivojiga zarba bermoqchi bo‘lgan. Shunisi qiziqki, maqola bilan tanishsangiz, bu ayblarning hammasi puch ekanini ko‘rasiz. 16 Fitrat Yassaviyning o‘zini ham, ijodini ham juda yaxshi biladi va ilmiy jihatdan to‘g‘ri ochib beradi, uning ziddiyatlarini ham yaxshi ko‘rsatadi. Faqat birgina shu maqola emas, yoxud faqat 16 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 31 adabiyot masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari emas, Fitratning umummadaniyat muammolari haqidagi, jumladan, sharq muzikasi tarixiga oid ishlari ham juda katta ilmiy qimmatga ega edi va sharqshunos olimlar doirasida juda yuksak baholanardi. Shuning uchun ham Leningrad universiteti O‘rta Osiyo olimlari ichida birinchi bo‘lib Fitratga professorlik unvonini bergan edi. Hozir e’tiboringizga havola qilinayotgan ikki maqola Fitratning ilmiy merosida markaziy o‘rin tutmasa-da, uning uslubi haqida, Fitrat shaxsiyatining ba’zi bir qirralari to‘g‘risida yaxshi tasavvur beradi. “Tilimiz” deb atalgan maqola 1919-yilda “Ishtirokiyun” gazetasida bosilgan. U paytlarda Fitrat “Chig‘atoy gurungi” tashkilotining yetakchilaridan biri edi. Bu tashkilot ham so‘nggi yillarga qadar ashaddiy aksilinqilobchi tashkilot deb baholanib kelindi, uning a’zolari ham shunga ko‘ra qo‘poruvchi, millatchi, dushman odamlar edi. Holbuki, bularning bari bekor, “Chig‘atoy gurungi” o‘sha davrning yetuk olimlarini uyushtirgan bo‘lib, o‘zbek tili va o‘zbek adabiyotining rivoji uchun qayg‘uradigan madaniy-ma’rifiy to‘garak edi. Keyingi maqolasida Fitrat “Chig‘atoy gurungi” uchun “millatchilik” xos edi, deydi. 17 Bundagi “millatchilik” sizni chalg‘itmay qo‘ya qolsin — 1919-yilda “Millatchilik” degan so‘z 1927-yildagi yoxud 1937-yildagi va hattoki, hozirgi paytdagi “millatchilik” degan so‘zdan osmon bilan yercha farq qilardi. U paytlarda bu so‘zga siyosiy tus berilmas, u bor-yo‘g‘i xalqparvarlik, millatparastlik ma’nosida ishlatilardi. Fitratning maqolasi o‘zbek tilining ravnaqini o‘ylab yozilgan. O‘sha vaqtda bunday maqola g‘oyat muhim qimmatga ega edi. Chunki adabiy tilimiz juda g‘ariblashib qolgan, boshqa chet tillardan kirgan so‘zlar hisobiga ancha buzilish darajasiga borib yetgan edi. Bunga amin bo‘lish uchun professor Borovkovning keyinroq yozilgan “1905-1907-yillarda o‘zbek adabiy tili” degan kitobini eslash kifoya. Unda konkret misollar bilan, gazeta va kitoblardan olingan behisob namunalar bilan tilning nochor ahvoli ayon ko‘rsatib berilgan. Shuning uchun 17 www. edu.uz www. 32 adabiyot masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari emas, Fitratning umummadaniyat muammolari haqidagi, jumladan, sharq muzikasi tarixiga oid ishlari ham juda katta ilmiy qimmatga ega edi va sharqshunos olimlar doirasida juda yuksak baholanardi. Shuning uchun ham Leningrad universiteti O‘rta Osiyo olimlari ichida birinchi bo‘lib Fitratga professorlik unvonini bergan edi. Hozir e’tiboringizga havola qilinayotgan ikki maqola Fitratning ilmiy merosida markaziy o‘rin tutmasa-da, uning uslubi haqida, Fitrat shaxsiyatining ba’zi bir qirralari to‘g‘risida yaxshi tasavvur beradi. “Tilimiz” deb atalgan maqola 1919-yilda “Ishtirokiyun” gazetasida bosilgan. U paytlarda Fitrat “Chig‘atoy gurungi” tashkilotining yetakchilaridan biri edi. Bu tashkilot ham so‘nggi yillarga qadar ashaddiy aksilinqilobchi tashkilot deb baholanib kelindi, uning a’zolari ham shunga ko‘ra qo‘poruvchi, millatchi, dushman odamlar edi. Holbuki, bularning bari bekor, “Chig‘atoy gurungi” o‘sha davrning yetuk olimlarini uyushtirgan bo‘lib, o‘zbek tili va o‘zbek adabiyotining rivoji uchun qayg‘uradigan madaniy-ma’rifiy to‘garak edi. Keyingi maqolasida Fitrat “Chig‘atoy gurungi” uchun “millatchilik” xos edi, deydi. 17 Bundagi “millatchilik” sizni chalg‘itmay qo‘ya qolsin — 1919-yilda “Millatchilik” degan so‘z 1927-yildagi yoxud 1937-yildagi va hattoki, hozirgi paytdagi “millatchilik” degan so‘zdan osmon bilan yercha farq qilardi. U paytlarda bu so‘zga siyosiy tus berilmas, u bor-yo‘g‘i xalqparvarlik, millatparastlik ma’nosida ishlatilardi. Fitratning maqolasi o‘zbek tilining ravnaqini o‘ylab yozilgan. O‘sha vaqtda bunday maqola g‘oyat muhim qimmatga ega edi. Chunki adabiy tilimiz juda g‘ariblashib qolgan, boshqa chet tillardan kirgan so‘zlar hisobiga ancha buzilish darajasiga borib yetgan edi. Bunga amin bo‘lish uchun professor Borovkovning keyinroq yozilgan “1905-1907-yillarda o‘zbek adabiy tili” degan kitobini eslash kifoya. Unda konkret misollar bilan, gazeta va kitoblardan olingan behisob namunalar bilan tilning nochor ahvoli ayon ko‘rsatib berilgan. Shuning uchun 17 www. edu.uz www. 32 1918-19-yillarda o‘zbek tilini soflashtirish, tatbiq ko‘lamini kengaytirish, uning hamma ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish g‘oyat muhim edi. Aytgancha, bu vazifa bugun ham o‘zining aktualligini yo‘qotgani yo‘q. Bugun o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi munosabati bilan ba’zi bir o‘rtoqlar orqa-oldilariga qaramay tildagi mavjud lug‘atlarni boshqalari bilan almashtirish ko‘yiga tushib qoldilar. Buni bilimdonlik bilan qilinsa — yaxshi, lekin bilib-bilmay qilinadigan bo‘lsa, foydadan ko‘ra zarari ko‘p bo‘lishi mumkin. Men jurnalistika fakultetida bir e’lon o‘qidim — “kulliyotimiz kasaba tashkiloti” deb yozilipti. Bunda “kulliyot” so‘zi “fakultet” ma’nosida qo‘llanipti. Holbuki, “kulli”ning ma’nosi “hamma, hammasi” degani, “kulliyot” esa “to‘la asarlar majmuasi” degan ma’noni bildiradi. “Jomiy kulliyoti”, “Navoiy kulliyoti” deyish mumkin, “kulliyot jildlari” desa bo‘ladi, ammo “kulliyot kasaba tashkiloti” deb bo‘lmaydi. Fitratning maqolasiga qaytaylik. Uning birinchi jumlasiyoq maqolaning chuqur bir dard bilan yozilganidan dalolat beradi. “Dunyoning eng boy, eng baxtsiz tili qanday tildir? Turkcha.” Keyin esa muallif juda ko‘p misollar bilan, Alisher Navoiyning “Muhokamatul lug‘atayn” kabi asariga tayanib turib, turk tilining boyligini dalillab beradi. Keyin esa nima uchun bu tilning “baxtsizligi”ni ochadi. Eng muhimi, bu tilning istiqboli haqida Fitrat umid va ishonch bilan qalam tebratadi, tilga g‘amxo‘rlikni el-u yurtni sevish bilan, vatanparvarlik bilan bog‘laydi: “Turk ulusini sevamiz, lekin tili qabodir, musiqasi totsizdir, tarixi qorong‘udir deganlarning ham bir-ikki tayoq yeb quvilmoqlari kerakdir”. 18 Endi ikki-uch og‘iz gap “Yopishmagan gajjaklar” maqolasi haqida. 1929- yilda “Qizil O‘zbekiston” gazetasida e’lon qilingan bu maqola Boybo‘latovning “O‘zbek adabiyoti namunalari” kitobi taqriziga javob tarzida yozilgan. Boybo‘latov 20-yillarning ikkinchi yarimida respublika matbuotida ancha faol ishtirok etgan odam. Ammo uning maqolalari ko‘pincha shunaqa achchiq-tirsiq 18 Cho’lpon Abdulhamid Sulaymon. Istiqlol uchun kurash. Sovet O’zbekistoni.-T: 1990. 98-b 33 1918-19-yillarda o‘zbek tilini soflashtirish, tatbiq ko‘lamini kengaytirish, uning hamma ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish g‘oyat muhim edi. Aytgancha, bu vazifa bugun ham o‘zining aktualligini yo‘qotgani yo‘q. Bugun o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi munosabati bilan ba’zi bir o‘rtoqlar orqa-oldilariga qaramay tildagi mavjud lug‘atlarni boshqalari bilan almashtirish ko‘yiga tushib qoldilar. Buni bilimdonlik bilan qilinsa — yaxshi, lekin bilib-bilmay qilinadigan bo‘lsa, foydadan ko‘ra zarari ko‘p bo‘lishi mumkin. Men jurnalistika fakultetida bir e’lon o‘qidim — “kulliyotimiz kasaba tashkiloti” deb yozilipti. Bunda “kulliyot” so‘zi “fakultet” ma’nosida qo‘llanipti. Holbuki, “kulli”ning ma’nosi “hamma, hammasi” degani, “kulliyot” esa “to‘la asarlar majmuasi” degan ma’noni bildiradi. “Jomiy kulliyoti”, “Navoiy kulliyoti” deyish mumkin, “kulliyot jildlari” desa bo‘ladi, ammo “kulliyot kasaba tashkiloti” deb bo‘lmaydi. Fitratning maqolasiga qaytaylik. Uning birinchi jumlasiyoq maqolaning chuqur bir dard bilan yozilganidan dalolat beradi. “Dunyoning eng boy, eng baxtsiz tili qanday tildir? Turkcha.” Keyin esa muallif juda ko‘p misollar bilan, Alisher Navoiyning “Muhokamatul lug‘atayn” kabi asariga tayanib turib, turk tilining boyligini dalillab beradi. Keyin esa nima uchun bu tilning “baxtsizligi”ni ochadi. Eng muhimi, bu tilning istiqboli haqida Fitrat umid va ishonch bilan qalam tebratadi, tilga g‘amxo‘rlikni el-u yurtni sevish bilan, vatanparvarlik bilan bog‘laydi: “Turk ulusini sevamiz, lekin tili qabodir, musiqasi totsizdir, tarixi qorong‘udir deganlarning ham bir-ikki tayoq yeb quvilmoqlari kerakdir”. 18 Endi ikki-uch og‘iz gap “Yopishmagan gajjaklar” maqolasi haqida. 1929- yilda “Qizil O‘zbekiston” gazetasida e’lon qilingan bu maqola Boybo‘latovning “O‘zbek adabiyoti namunalari” kitobi taqriziga javob tarzida yozilgan. Boybo‘latov 20-yillarning ikkinchi yarimida respublika matbuotida ancha faol ishtirok etgan odam. Ammo uning maqolalari ko‘pincha shunaqa achchiq-tirsiq 18 Cho’lpon Abdulhamid Sulaymon. Istiqlol uchun kurash. Sovet O’zbekistoni.-T: 1990. 98-b 33 ohangda yozilardiki, go‘yo muallif uni butun dunyoga zarda qilib yozganday tuyulardi. Uning deyarlik hamma maqolalari fosh qiluvchilik ruhi bilan sug‘orilgan. Boybo‘latov ayniqsa, adabiy meros masalalari haqida ko‘p yozgan va bu maqolalarning hammasida o‘ta nigilistik pozitsiyada turgan. Fitratning maqolasida aytilganidek, u jamiki o‘tmish adabiyotni “axlatdan iborat” deb da’vo qilgan. Boybo‘latovning bunday qarashi faqat bir-ikki maqolada tasodifan ko‘rinib qolgan xato fikrlar emas, balki uning dunyoqarashi, e’tiqodining mohiyatini tashkil qiladigan tub fikr edi. Bunga amin bo‘lish uchun uning 30-yillarning boshida yozilgan va rus hamda o‘zbek tillarida e’lon qilingan “Chig‘atoyizmmi yoki panturkizmmi?” degan risolasini eslash mumkin. Unda muallif uzundan-uzoq chalkash mulohazalardan keyin Alisher Navoiyni mistik shoir deb, uning ijodini zararli deb e’lon qiladi va o‘tmish adabiyot haqida iliq gap aytgan olimki bor, hammasini panturkizmda ayblaydi.Xullas, Fitrat ana shu soxta olimning soxta qarashlarini rad qiladi va uning fikrlarining asossiz ekanini tavoze’ bilan, sira qizishmay isbotlab beradi. Albatta, bu maqolada oldinga surilgan fikrlarning ba’zi- birlari bugun eskirib qolgan. Jumladan, adabiyot tarixini davrlashtirishga oid fikrlar, yoxud, “temuriylar savdo sarmoyasining manfaatini ifodalagan” deganiga o‘xshash tezislar shular jumlasidandir. Shuningdek, maqolaning ayrim joylari Fitratning uzluksiz tanqid ta’sirida jinday bo‘lsa-da, murosasozlik yo‘liga kira boshlaganidan dalolat beradi. Buning uchun bu muhtaram zotni hovliqib qoralashga oshiqmaylik. U paytlarda faqat Fitrat emas, boshqa har qanday ijodkorning ham bundan o‘zga iloji yo‘q edi. Aytgancha, ko‘p hollarda zamonga moslashish ham fojeadan asrab qololgan emas. Abdurauf Fitrat IKKI MAQOLA 19 TILIMIZ Dunyoning eng boy, eng baxtsiz bir tili qaysi tildir? Bilasizmi? Turkcha. Shoirlik qilmoqchi emasman, so’zning to‘g‘risi shudir. Dunyoni eng boy tili turkchadir, eng 19 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995. 34 ohangda yozilardiki, go‘yo muallif uni butun dunyoga zarda qilib yozganday tuyulardi. Uning deyarlik hamma maqolalari fosh qiluvchilik ruhi bilan sug‘orilgan. Boybo‘latov ayniqsa, adabiy meros masalalari haqida ko‘p yozgan va bu maqolalarning hammasida o‘ta nigilistik pozitsiyada turgan. Fitratning maqolasida aytilganidek, u jamiki o‘tmish adabiyotni “axlatdan iborat” deb da’vo qilgan. Boybo‘latovning bunday qarashi faqat bir-ikki maqolada tasodifan ko‘rinib qolgan xato fikrlar emas, balki uning dunyoqarashi, e’tiqodining mohiyatini tashkil qiladigan tub fikr edi. Bunga amin bo‘lish uchun uning 30-yillarning boshida yozilgan va rus hamda o‘zbek tillarida e’lon qilingan “Chig‘atoyizmmi yoki panturkizmmi?” degan risolasini eslash mumkin. Unda muallif uzundan-uzoq chalkash mulohazalardan keyin Alisher Navoiyni mistik shoir deb, uning ijodini zararli deb e’lon qiladi va o‘tmish adabiyot haqida iliq gap aytgan olimki bor, hammasini panturkizmda ayblaydi.Xullas, Fitrat ana shu soxta olimning soxta qarashlarini rad qiladi va uning fikrlarining asossiz ekanini tavoze’ bilan, sira qizishmay isbotlab beradi. Albatta, bu maqolada oldinga surilgan fikrlarning ba’zi- birlari bugun eskirib qolgan. Jumladan, adabiyot tarixini davrlashtirishga oid fikrlar, yoxud, “temuriylar savdo sarmoyasining manfaatini ifodalagan” deganiga o‘xshash tezislar shular jumlasidandir. Shuningdek, maqolaning ayrim joylari Fitratning uzluksiz tanqid ta’sirida jinday bo‘lsa-da, murosasozlik yo‘liga kira boshlaganidan dalolat beradi. Buning uchun bu muhtaram zotni hovliqib qoralashga oshiqmaylik. U paytlarda faqat Fitrat emas, boshqa har qanday ijodkorning ham bundan o‘zga iloji yo‘q edi. Aytgancha, ko‘p hollarda zamonga moslashish ham fojeadan asrab qololgan emas. Abdurauf Fitrat IKKI MAQOLA 19 TILIMIZ Dunyoning eng boy, eng baxtsiz bir tili qaysi tildir? Bilasizmi? Turkcha. Shoirlik qilmoqchi emasman, so’zning to‘g‘risi shudir. Dunyoni eng boy tili turkchadir, eng 19 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995. 34 baxtsiz tili yona xud turkchadir. Boylarning baxtsizligi sovet hukumati chog‘inda bo‘lg‘on bir ishdir. Bundan burun baxtli edilar deganlar tilimizning holini bilmasdan gapuralar. Bir tilning boyligi u tildagi so‘zning ko‘pligi (kasrati kalimot), undirish kengligi (vus’ati ishtiqoq), yusup tugalligi (mukammalliyati qavoid) bilan bo‘lur. Turkchada so‘z ko‘pligi bormi? (arabchilarimizcha aytganda kasrati kalimot mavjudmi?) Bu so‘z bukun emas, necha yuz yil burun oraga chiqmish deya Navoiyning “Muhokamatul lug‘atayn” otli kitobindan o‘z javobini olmish. Navoyining kitobi turkchaning boyligini ochibg‘ina bildira olmasa ham, turkchada so‘z ko‘pligini (u) yaxshi biladir. Navoyi yolg‘iz “yig‘lamoq”ning turlarini ko‘rsataturg‘on turkcha so‘zlarning shunchasini yozadir: ingramoq, singramoq, inchkirmak, yig‘lamoq, yig‘lamsinmoq, o‘kirmak, siqtamoq. (..) Mana sizga bir hodisaning yetti turi uchun otkim, oralarinda ingichka ayirmalar bordir. Turkchada bu hol oz emas. Arabcha nufuz, murur, ubur; u to‘g‘risinda turkchamizda o‘tmoq, kechmoq, oshmoq, ortonmoq bor. Arabcha amal qarshusinda, turkcha tilak, istov, orxan bor. Arabcha zarf yoninda turkcha idish bor, sovut bor. Arabcha fanda manfaat o‘rninda turkcha tosix bor, unum bor. Arabcha qalb o‘trusinda turkcha yurak bilan ko‘ngul bor. Arabcha sadr uchun turkcha ko‘ks va ko‘krak bor. Turkcha lug‘at yozmoqchi bo‘lg‘onimda turkcha so‘z boyligi to‘g‘risida bundan ortiq yozolmayman. So‘zni turkchada undirik kengligi (ya’ni “vus’ati ishtiqoq”) g‘a ko‘chiraman. “Ilm” ishining (bilimning) turkchasidan undirilgan so‘zlar shulardir: bil, bilar, bilajak, bilg‘usi, bilgay, bilsa, bilsachi, bilay, bildi, bilibdir, bilgan, bila boshladi, bila yozdi, bila oldi, bila turdi, bila berdi, bilib, bilgach, bilgali, bilmak, bilish, biluv, bilmov, bilim, bilgi, bilik, bilgili, bilguchi, bilmakchi, bilgur, bilmagay, bilmagan, bilmay, bilimsiz, bilmas, bilmaslik. Mana sizga yolg‘iz fe’llardan 13 fe’l, qo‘shma fe’llardan 6 fe’l. Qo‘shma fe’llardan har birining buyrug‘i, bo‘lishi , holi, kelajagi , sharti, qo‘zg‘ovi bor. 13×6=78 bo‘lur. Bunlarga uft , vaqt, sabab fe’llari qo‘shilsa, 81 ta bo‘lur. Bunga 35 baxtsiz tili yona xud turkchadir. Boylarning baxtsizligi sovet hukumati chog‘inda bo‘lg‘on bir ishdir. Bundan burun baxtli edilar deganlar tilimizning holini bilmasdan gapuralar. Bir tilning boyligi u tildagi so‘zning ko‘pligi (kasrati kalimot), undirish kengligi (vus’ati ishtiqoq), yusup tugalligi (mukammalliyati qavoid) bilan bo‘lur. Turkchada so‘z ko‘pligi bormi? (arabchilarimizcha aytganda kasrati kalimot mavjudmi?) Bu so‘z bukun emas, necha yuz yil burun oraga chiqmish deya Navoiyning “Muhokamatul lug‘atayn” otli kitobindan o‘z javobini olmish. Navoyining kitobi turkchaning boyligini ochibg‘ina bildira olmasa ham, turkchada so‘z ko‘pligini (u) yaxshi biladir. Navoyi yolg‘iz “yig‘lamoq”ning turlarini ko‘rsataturg‘on turkcha so‘zlarning shunchasini yozadir: ingramoq, singramoq, inchkirmak, yig‘lamoq, yig‘lamsinmoq, o‘kirmak, siqtamoq. (..) Mana sizga bir hodisaning yetti turi uchun otkim, oralarinda ingichka ayirmalar bordir. Turkchada bu hol oz emas. Arabcha nufuz, murur, ubur; u to‘g‘risinda turkchamizda o‘tmoq, kechmoq, oshmoq, ortonmoq bor. Arabcha amal qarshusinda, turkcha tilak, istov, orxan bor. Arabcha zarf yoninda turkcha idish bor, sovut bor. Arabcha fanda manfaat o‘rninda turkcha tosix bor, unum bor. Arabcha qalb o‘trusinda turkcha yurak bilan ko‘ngul bor. Arabcha sadr uchun turkcha ko‘ks va ko‘krak bor. Turkcha lug‘at yozmoqchi bo‘lg‘onimda turkcha so‘z boyligi to‘g‘risida bundan ortiq yozolmayman. So‘zni turkchada undirik kengligi (ya’ni “vus’ati ishtiqoq”) g‘a ko‘chiraman. “Ilm” ishining (bilimning) turkchasidan undirilgan so‘zlar shulardir: bil, bilar, bilajak, bilg‘usi, bilgay, bilsa, bilsachi, bilay, bildi, bilibdir, bilgan, bila boshladi, bila yozdi, bila oldi, bila turdi, bila berdi, bilib, bilgach, bilgali, bilmak, bilish, biluv, bilmov, bilim, bilgi, bilik, bilgili, bilguchi, bilmakchi, bilgur, bilmagay, bilmagan, bilmay, bilimsiz, bilmas, bilmaslik. Mana sizga yolg‘iz fe’llardan 13 fe’l, qo‘shma fe’llardan 6 fe’l. Qo‘shma fe’llardan har birining buyrug‘i, bo‘lishi , holi, kelajagi , sharti, qo‘zg‘ovi bor. 13×6=78 bo‘lur. Bunlarga uft , vaqt, sabab fe’llari qo‘shilsa, 81 ta bo‘lur. Bunga 35 ism va sifat yozilg‘on 18 qo‘shilganda 99 so‘z bo‘lur. Bu 99 tasida so‘z tollug‘i buyruqdir (ya’ni bil so‘zidir). Demak, turkchada bir tomirdan 98 so‘z undiring emish. Emdi yusup tugalligiga (mukammaliyati qavoidg‘a) boqaylik. Arab, fors, rus, nemis, fransuz tillaridan qay birining sarf kitoblarini olib qarasak, ko‘ramizkim bir so‘zni yasamoq uchun bir qancha yozilg‘on, undan so‘ng shul qoidadan tashqari qolg‘on (mustasno) so‘zlar deb to‘rt-besh so‘z ko‘rsatilgan. Turk so‘zlarinda esa, bunday so‘z topilmaydur. Yusupsizlik degan hollar (istisnolilik hollar) turkcha sarfda sira yo‘qdur. Tilimizning avji to‘g‘risida ham boyligi, tugalligi bilindimi? Emdi so‘zni turkchaning baxtsizligina ko‘chiraman. Turk tili shuncha boyligi, shuncha tugalligi bilan baxtsizlikdan qutula olmamishdir. Turk tili dunyoning eng baxtsiz tilidir. Turkchaning baxtsizligi arab bosqini bilan bog‘lanmishdir. Arablar bosdiqlari o‘lkaga yolg‘uz hukumatlarini emas, dinlarini, yo‘sunlarini-da tanitg‘on, ol(dir)g‘on edilar. Musulmonlikning tubi, tomiri Qur’on bilan Hadisdir. Shuning uchun yangi musulmonlar arabcha o‘rganishni o‘zlariga vojib deb bildilar, o‘qidilar, o‘rgandilar, sevdilar. Bundan keyin forsicha va turkcha arabcha bo‘g‘uviga kirib qoldilar. Fors tilining holi butunlay yomonlashdi. Forslar o‘z tillarini tashladilar: yolg‘iz kitoblarini emas, o‘zaro yozuvlarini ham arabcha yoza boshladilar. Lekin bu ish ko‘b cho‘zilmadi. Fors tili bir silkinish bilan o‘zini arab bo‘g‘uvidan qutqara oldi. Fors tilining bu silkinishi Eron shoiri Firdavsiyning chiqishi edi. Firdavsiy arabchaliqqa qarshi qaynag‘on, qizig‘on bir millatchi edi. O‘ttiz yil tirishdi, dongli “Shohnoma” kitobini yozib chiqordi. “Shohnoma”ni yozib chiqaruvdan Firdavsiyning ikkita tilagi bor edi: Eron ulusini arabdan sovutib, eronli tuyg‘usini bermak va arab tilini Erondan surib chiqarmoq. Shuning uchun “Shohnoma”ning har bir yerinda eronlini maqtagan shoir arabliqqa kelganda: Zahiri shutur xo‘rdanu susimor, Arabro bajoyi rasidast kor. 36 ism va sifat yozilg‘on 18 qo‘shilganda 99 so‘z bo‘lur. Bu 99 tasida so‘z tollug‘i buyruqdir (ya’ni bil so‘zidir). Demak, turkchada bir tomirdan 98 so‘z undiring emish. Emdi yusup tugalligiga (mukammaliyati qavoidg‘a) boqaylik. Arab, fors, rus, nemis, fransuz tillaridan qay birining sarf kitoblarini olib qarasak, ko‘ramizkim bir so‘zni yasamoq uchun bir qancha yozilg‘on, undan so‘ng shul qoidadan tashqari qolg‘on (mustasno) so‘zlar deb to‘rt-besh so‘z ko‘rsatilgan. Turk so‘zlarinda esa, bunday so‘z topilmaydur. Yusupsizlik degan hollar (istisnolilik hollar) turkcha sarfda sira yo‘qdur. Tilimizning avji to‘g‘risida ham boyligi, tugalligi bilindimi? Emdi so‘zni turkchaning baxtsizligina ko‘chiraman. Turk tili shuncha boyligi, shuncha tugalligi bilan baxtsizlikdan qutula olmamishdir. Turk tili dunyoning eng baxtsiz tilidir. Turkchaning baxtsizligi arab bosqini bilan bog‘lanmishdir. Arablar bosdiqlari o‘lkaga yolg‘uz hukumatlarini emas, dinlarini, yo‘sunlarini-da tanitg‘on, ol(dir)g‘on edilar. Musulmonlikning tubi, tomiri Qur’on bilan Hadisdir. Shuning uchun yangi musulmonlar arabcha o‘rganishni o‘zlariga vojib deb bildilar, o‘qidilar, o‘rgandilar, sevdilar. Bundan keyin forsicha va turkcha arabcha bo‘g‘uviga kirib qoldilar. Fors tilining holi butunlay yomonlashdi. Forslar o‘z tillarini tashladilar: yolg‘iz kitoblarini emas, o‘zaro yozuvlarini ham arabcha yoza boshladilar. Lekin bu ish ko‘b cho‘zilmadi. Fors tili bir silkinish bilan o‘zini arab bo‘g‘uvidan qutqara oldi. Fors tilining bu silkinishi Eron shoiri Firdavsiyning chiqishi edi. Firdavsiy arabchaliqqa qarshi qaynag‘on, qizig‘on bir millatchi edi. O‘ttiz yil tirishdi, dongli “Shohnoma” kitobini yozib chiqordi. “Shohnoma”ni yozib chiqaruvdan Firdavsiyning ikkita tilagi bor edi: Eron ulusini arabdan sovutib, eronli tuyg‘usini bermak va arab tilini Erondan surib chiqarmoq. Shuning uchun “Shohnoma”ning har bir yerinda eronlini maqtagan shoir arabliqqa kelganda: Zahiri shutur xo‘rdanu susimor, Arabro bajoyi rasidast kor. 36 Ki taxti Kayanro ko‘nad orzu Tufu, bar tu, charx kardai tufu! deb qiyqirmishdir. Bu so‘zlarning turkchasi shudir: Tuya suti bilan ilon eti yemakdan boshqa ish bilmagan arabning ishi, shu yerga chiqmishkim, Eron imperatorining taxtini istaydir. O, shu ishga sabab bo‘lgan falak tufu senga, tufu! Yana shuning uchundirkim, Eronda arabcha hokim bo‘lgan bir zamonda yozilg‘on “Shohnoma”da arabcha so‘zlar yo‘q darajada ozdir. Firdavsiy bu ikki tilakni bilib, onglab, ishga kirishganini bildirmakchi bo‘lib, yozadirkim: Bas, ranj burdam soli si, Ajam zinda kardam ba dini forsiy demishdir. Turkchasi: “Bu o‘ttiz yil ichinda ko‘p emkaifim, Eronni forsicha yozdigim shu kitob ila turg‘izdim”, demakdir. Forsi ishdi shunday qilib yoqasini qutqarmish. Lekin, bizning baxtsiz turkchamiz bir Firdavsiy yetishtira olmamish. Dunyoning eng boy tili bo‘lg‘on turkchamiz yolg‘uz arabcha qimruqlar bilan emas, forsicha tepkilari bilan daxi ezilmishdir. Ko‘zlarimizni to‘rt ochib qaraylik, dunyoning eng buyuk hakimi bo‘lg‘on ibn Sino turkdir. Ikkinchi Arastu atalg‘on Forobiy turkdir. Arab tilini mangulik tirgizib kelgan Javhariy turkdir. “Vahdati vujud” falsafasining imomlaridan bo‘lgan Jaloliddin Rumiy turkdir. Forsiy adabiyotining payg‘ambarlaridan bo‘lg‘on Nizomiy daxi turkdir. Shu yerda otlari yozilg‘on kimsalar yolg‘uz turk ulusini emas, butun dunyoning ulug‘ kishilarindan erurlar. Ikki turk ulusi bunlarning asarlarindan osig‘lanolmay qolmish, balki o‘zlarini ham yaxshigina taniyolmay qolmishdir. Bunlar o‘z biliqlarini turkcha yozsalar edi, bukun turk ulusining holi ehtimolki boshqa turli bo‘lar edi. Baxtsizlik bundinda ortiq bo‘lurmikin?! Turk o‘g‘li turk bo‘lg‘on Mahmud G‘aznaviy Firdavsiyni chaqirib, turk ezilishini ko‘rsatg‘on “Shohnoma”ni yozdursin, deya har yo‘lig‘a bir oltun bersun. Shul baxtsizlikdirkim, turk o‘g‘li bo‘lg‘on Usmonli 37 Ki taxti Kayanro ko‘nad orzu Tufu, bar tu, charx kardai tufu! deb qiyqirmishdir. Bu so‘zlarning turkchasi shudir: Tuya suti bilan ilon eti yemakdan boshqa ish bilmagan arabning ishi, shu yerga chiqmishkim, Eron imperatorining taxtini istaydir. O, shu ishga sabab bo‘lgan falak tufu senga, tufu! Yana shuning uchundirkim, Eronda arabcha hokim bo‘lgan bir zamonda yozilg‘on “Shohnoma”da arabcha so‘zlar yo‘q darajada ozdir. Firdavsiy bu ikki tilakni bilib, onglab, ishga kirishganini bildirmakchi bo‘lib, yozadirkim: Bas, ranj burdam soli si, Ajam zinda kardam ba dini forsiy demishdir. Turkchasi: “Bu o‘ttiz yil ichinda ko‘p emkaifim, Eronni forsicha yozdigim shu kitob ila turg‘izdim”, demakdir. Forsi ishdi shunday qilib yoqasini qutqarmish. Lekin, bizning baxtsiz turkchamiz bir Firdavsiy yetishtira olmamish. Dunyoning eng boy tili bo‘lg‘on turkchamiz yolg‘uz arabcha qimruqlar bilan emas, forsicha tepkilari bilan daxi ezilmishdir. Ko‘zlarimizni to‘rt ochib qaraylik, dunyoning eng buyuk hakimi bo‘lg‘on ibn Sino turkdir. Ikkinchi Arastu atalg‘on Forobiy turkdir. Arab tilini mangulik tirgizib kelgan Javhariy turkdir. “Vahdati vujud” falsafasining imomlaridan bo‘lgan Jaloliddin Rumiy turkdir. Forsiy adabiyotining payg‘ambarlaridan bo‘lg‘on Nizomiy daxi turkdir. Shu yerda otlari yozilg‘on kimsalar yolg‘uz turk ulusini emas, butun dunyoning ulug‘ kishilarindan erurlar. Ikki turk ulusi bunlarning asarlarindan osig‘lanolmay qolmish, balki o‘zlarini ham yaxshigina taniyolmay qolmishdir. Bunlar o‘z biliqlarini turkcha yozsalar edi, bukun turk ulusining holi ehtimolki boshqa turli bo‘lar edi. Baxtsizlik bundinda ortiq bo‘lurmikin?! Turk o‘g‘li turk bo‘lg‘on Mahmud G‘aznaviy Firdavsiyni chaqirib, turk ezilishini ko‘rsatg‘on “Shohnoma”ni yozdursin, deya har yo‘lig‘a bir oltun bersun. Shul baxtsizlikdirkim, turk o‘g‘li bo‘lg‘on Usmonli 37 hoqonlari o‘z tuyg‘ularini forsicha she’r bilan so‘ylatmishdir. Yana shul baxtsizlikdirkim: Kafkaziya turklarining yoqalarin tutmish deya fors tilining hurmati uchun Sakson yerinda (o‘rnida) Hashtot dedirmishdir. Turkcha baxtsizdir. Ming yildan beri ezila kelmishdir. Lekin bitmamishdir. Bitmas, yashamishdir, yashar. Negakim boydir. Turkcha yashamishdir. Yashar, lekin o‘zini arab, fors tillarindan qutqara olurmi, yo‘qmi? So‘zni bu yerga yetirgach, barmog‘imni yaraning o‘zagina bosmish bo‘ldim. Bu so‘rdug‘img‘a ikki turli javob kelari belgilikdir. Ha, yo‘q. Emdi shu yo‘q deganlar bilan yurishaylik. Bunlar deyalarkim, turkcha arab, fors tillarindan qutulolmas, nechun? Mana dalillari: a) Chunki arab, fors tillari boydir. Buning javobini berdikkim, turkcha ham boydir. Chunki, bu kungi turk dunyo-sining bilimli ulug’ yozuvchilari shu yo‘lg‘a kirmishdir. Bunga javob beramizkim: Turk dunyosining ulug’ hakimlari bo‘lg‘on Forobiy bilan Abu Ali o‘z asarlarini arabcha yozorg‘a qo‘l qo‘ygan edilar. Siz nechun ularning izidan chiqdingiz? Siz Abu Alining izidan chiqqanda, biz-da sizning izingizdan chiqa olsak kerak. Chunki tilimizda ko‘b narsaning oti yo‘qdir. Javobimiz: Bu so‘zdan tilagingiz nimadir? Shul choqda tilingizdagi arab, fors so‘zlarining turkchasi topilmaydur, demakchi bo‘lsangiz so‘zingiz yanglishdir. Turkchani bilmas ekansiz. O‘rganing. Hozirgi so‘zlarimizdagi arabcha, forschalardan bir nechasi uchun turkcha topilmaydir desangiz to‘g‘ridir. Biz ham ularni chiqarmoqchi emasmiz. Unlarni olurmiz, lekin o‘zimizniki qilurmiz. Turkchalashtirurmiz. “Qoida”ning turkchasi yo‘qdur. “Sarf”ning-da turkchasin topolmadik. Ikkisin daxi olurmiz. Lekin siz kabi “Havoyidi sarfiya” demasdan “Sarf qoidalari” dermiz. Chunki, ilmiy istilohlarning turkchasi yo‘qdir. Kim dedi buni? “Shams”ning turkchasi “quyosh”dir. “Kavokib”ning turkchasi yulduzlardir. “Minvar”ning turkchasi olov, o‘tdir. “Sahobi munavvar” — yorug‘ bulut; “handasa” — o‘lchov xat, chiziq, “zoviya” — burchak, puchmoqdir. 38 hoqonlari o‘z tuyg‘ularini forsicha she’r bilan so‘ylatmishdir. Yana shul baxtsizlikdirkim: Kafkaziya turklarining yoqalarin tutmish deya fors tilining hurmati uchun Sakson yerinda (o‘rnida) Hashtot dedirmishdir. Turkcha baxtsizdir. Ming yildan beri ezila kelmishdir. Lekin bitmamishdir. Bitmas, yashamishdir, yashar. Negakim boydir. Turkcha yashamishdir. Yashar, lekin o‘zini arab, fors tillarindan qutqara olurmi, yo‘qmi? So‘zni bu yerga yetirgach, barmog‘imni yaraning o‘zagina bosmish bo‘ldim. Bu so‘rdug‘img‘a ikki turli javob kelari belgilikdir. Ha, yo‘q. Emdi shu yo‘q deganlar bilan yurishaylik. Bunlar deyalarkim, turkcha arab, fors tillarindan qutulolmas, nechun? Mana dalillari: a) Chunki arab, fors tillari boydir. Buning javobini berdikkim, turkcha ham boydir. Chunki, bu kungi turk dunyo-sining bilimli ulug’ yozuvchilari shu yo‘lg‘a kirmishdir. Bunga javob beramizkim: Turk dunyosining ulug’ hakimlari bo‘lg‘on Forobiy bilan Abu Ali o‘z asarlarini arabcha yozorg‘a qo‘l qo‘ygan edilar. Siz nechun ularning izidan chiqdingiz? Siz Abu Alining izidan chiqqanda, biz-da sizning izingizdan chiqa olsak kerak. Chunki tilimizda ko‘b narsaning oti yo‘qdir. Javobimiz: Bu so‘zdan tilagingiz nimadir? Shul choqda tilingizdagi arab, fors so‘zlarining turkchasi topilmaydur, demakchi bo‘lsangiz so‘zingiz yanglishdir. Turkchani bilmas ekansiz. O‘rganing. Hozirgi so‘zlarimizdagi arabcha, forschalardan bir nechasi uchun turkcha topilmaydir desangiz to‘g‘ridir. Biz ham ularni chiqarmoqchi emasmiz. Unlarni olurmiz, lekin o‘zimizniki qilurmiz. Turkchalashtirurmiz. “Qoida”ning turkchasi yo‘qdur. “Sarf”ning-da turkchasin topolmadik. Ikkisin daxi olurmiz. Lekin siz kabi “Havoyidi sarfiya” demasdan “Sarf qoidalari” dermiz. Chunki, ilmiy istilohlarning turkchasi yo‘qdir. Kim dedi buni? “Shams”ning turkchasi “quyosh”dir. “Kavokib”ning turkchasi yulduzlardir. “Minvar”ning turkchasi olov, o‘tdir. “Sahobi munavvar” — yorug‘ bulut; “handasa” — o‘lchov xat, chiziq, “zoviya” — burchak, puchmoqdir. 38 “Kavkabi sobita” — turg‘uvchi yulduzdir. “Kavkabi zu-zanab” — quyruqli yulduzdir. Tuzuk bir necha istilohlarning turkchasini bu kungacha topolmag‘onmiz, ularni saqlarmiz. Chunki turkchamiz qabo (orqada)dir, do‘qqi (qo‘pol), adabiyot tili emasdir. So‘z bu yerga keldimi, chidamoq qo‘ldan kelmas. Haboliq, do‘qqiliq ko‘rsatmoqchi bo‘lib deymizki: Siz ulusingizni sevmaysiz. Shuning uchun turk ulusi va turk tilining siz bilan ishi yo‘qdir. Qarshingizdagi kishilar bu so‘zni eshitib o‘tirmaslar, qilarini qilarlar. Men ulusimni jonimdan ortiq sevaman derlar. Bunlarning mana shu so‘zlari qumuchdir. Tushingizda siz bir xotinni sevsangiz, tirishib, jon chekishib, kuch bilan uyiga kiribsiz, yoniga suqulgandan keyin yuziga qarab: “men sizni ko‘p sevaman, siz ko‘p chiroyliksiz, lekin shu ko‘zingiz ko‘p do‘qqidir, shuni chiqarib tashlang, burningiz yomon is beradir, shuni kesib oting”, desangiz sevgilingiz bo‘lg‘on xotin ikki-uch tayoq urib, sizni quvmasmi? Albatta, quvar. Turk ulusini sevamiz, lekin tili qabodir, musiqasi totsizdir, tarixi qorong‘udir deganlarning ham bir-ikki tayoq yeb, quvilmoqlari kerakdir. Lekin, turk tili baxtsizdir. ■ Lug‘at va izohlar Maqola “Ishtirokiyun” ro‘znomasining 1919-yil 12-iyundagi 132-sonida bosilgan. Ko‘pchilikning e’tiborini tortgani, turli munozaralarga sabab bo‘lgani uchun shu ro‘znomaning 23-avgust sonida Fitrat “Tilimiz” sarlavhasi ostida yana chiqish qilgan va turli xat, savollarga javob bergan. Qavs ichida berilgan izoh va tarjimalar Fitrat yoki ro‘znomachilar tomonidan bajarilgandir. Qavs ( ) belgisi ostida berilgan so‘zlar matbaada tushib qolgan so‘zlar bo‘lib, mazmun tushunarli bo‘lishi uchun shu usul bilan berishni lozim topdik. Matndagi ayrim chalkashliklar, o‘qilishi qiyin, o‘chib ketgan so‘zlarni tiklashga urunildi. Bu yo‘lda kamchiliklir bo‘lishi mumkinligini sezganimiz holda, 39 “Kavkabi sobita” — turg‘uvchi yulduzdir. “Kavkabi zu-zanab” — quyruqli yulduzdir. Tuzuk bir necha istilohlarning turkchasini bu kungacha topolmag‘onmiz, ularni saqlarmiz. Chunki turkchamiz qabo (orqada)dir, do‘qqi (qo‘pol), adabiyot tili emasdir. So‘z bu yerga keldimi, chidamoq qo‘ldan kelmas. Haboliq, do‘qqiliq ko‘rsatmoqchi bo‘lib deymizki: Siz ulusingizni sevmaysiz. Shuning uchun turk ulusi va turk tilining siz bilan ishi yo‘qdir. Qarshingizdagi kishilar bu so‘zni eshitib o‘tirmaslar, qilarini qilarlar. Men ulusimni jonimdan ortiq sevaman derlar. Bunlarning mana shu so‘zlari qumuchdir. Tushingizda siz bir xotinni sevsangiz, tirishib, jon chekishib, kuch bilan uyiga kiribsiz, yoniga suqulgandan keyin yuziga qarab: “men sizni ko‘p sevaman, siz ko‘p chiroyliksiz, lekin shu ko‘zingiz ko‘p do‘qqidir, shuni chiqarib tashlang, burningiz yomon is beradir, shuni kesib oting”, desangiz sevgilingiz bo‘lg‘on xotin ikki-uch tayoq urib, sizni quvmasmi? Albatta, quvar. Turk ulusini sevamiz, lekin tili qabodir, musiqasi totsizdir, tarixi qorong‘udir deganlarning ham bir-ikki tayoq yeb, quvilmoqlari kerakdir. Lekin, turk tili baxtsizdir. ■ Lug‘at va izohlar Maqola “Ishtirokiyun” ro‘znomasining 1919-yil 12-iyundagi 132-sonida bosilgan. Ko‘pchilikning e’tiborini tortgani, turli munozaralarga sabab bo‘lgani uchun shu ro‘znomaning 23-avgust sonida Fitrat “Tilimiz” sarlavhasi ostida yana chiqish qilgan va turli xat, savollarga javob bergan. Qavs ichida berilgan izoh va tarjimalar Fitrat yoki ro‘znomachilar tomonidan bajarilgandir. Qavs ( ) belgisi ostida berilgan so‘zlar matbaada tushib qolgan so‘zlar bo‘lib, mazmun tushunarli bo‘lishi uchun shu usul bilan berishni lozim topdik. Matndagi ayrim chalkashliklar, o‘qilishi qiyin, o‘chib ketgan so‘zlarni tiklashga urunildi. Bu yo‘lda kamchiliklir bo‘lishi mumkinligini sezganimiz holda, 39 mushtariylardan uzr so‘raymiz. Tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlarning izohi quyida beriladi. 20 1.Yona xud — yana shu 2.So‘zning ko‘pligi (kasrati kalimot) — lug‘at qatlami va uning boyligi nazarda tutilyapti. 3.Undirish kengligi (vus’ati ishtiqoq) — so‘z yasalishi. Quyiroqda undirik, undirilgan so‘zlari ham bor. 4.Yusup tugalligi (mukammalliyati k,avoid) — tilning gram- matik qonuniyatlar jihatidan mukammalligi, butunligi. 5.Bo‘lishi — fe’lning bo‘lishlilik kategoriyasi. 6.Qelajagi — zamon kategoriyasidagi hozirgi-kelasi, kelasi zamonlar. 7.Qo‘zg‘ovi — daraja yoki nisbat kategoriyasi. 8.Uft — o‘timlilik nazarda tutilayotgan bo‘lishi mumkin 9.Otlarning egalik va kelishiklarda turlanishi nazarda tutilyapti. 10.Tolluq(g‘) — o‘zak, negiz ma’nosida. 11.Sarf — morfologiya (ayrim manbalarda grammatika ham shu so‘z orqali izoh qilingan hollar ham mavjud). 12. Bosdiqlari o‘lkaga — “arablar tomonidan bosib olingan o‘lkaga” demokchi. 13.Bu so‘zning turkchasi mavjud bo‘lsa-da, Fitrat muomalada aktiv qo‘llaniladigan so‘zni ishlatgan. Buni muallifning ta’sirchanlikni oshirish uchun qilingan harakati deb tushunish mumkin. 14.Emkaifim, qimruq so‘zlari yo matbaada noto‘g‘ri terilgan, yoki boshqa sabablar bilan keltirilgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun “emkaifim”ni qiynaldim, alam chekdim; “qimruq”- ni bosib olingan o‘lkalarga sun’iy kiritilgan, majburiy istilohot deb tushunish mumkin. 15.Hozirda turli xil “ilmiy janjal”larga sabab bo‘layotgan bu fikrlar Fitrat tomonidan qat’iylik bilan (o‘zi aytganiday “shoirlik qilib” emas) aytilgan. Demak, muallif ishonchli asoslarga ega bo‘lgan bo‘lishi taxmin etiladi. 20 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 40 mushtariylardan uzr so‘raymiz. Tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlarning izohi quyida beriladi. 20 1.Yona xud — yana shu 2.So‘zning ko‘pligi (kasrati kalimot) — lug‘at qatlami va uning boyligi nazarda tutilyapti. 3.Undirish kengligi (vus’ati ishtiqoq) — so‘z yasalishi. Quyiroqda undirik, undirilgan so‘zlari ham bor. 4.Yusup tugalligi (mukammalliyati k,avoid) — tilning gram- matik qonuniyatlar jihatidan mukammalligi, butunligi. 5.Bo‘lishi — fe’lning bo‘lishlilik kategoriyasi. 6.Qelajagi — zamon kategoriyasidagi hozirgi-kelasi, kelasi zamonlar. 7.Qo‘zg‘ovi — daraja yoki nisbat kategoriyasi. 8.Uft — o‘timlilik nazarda tutilayotgan bo‘lishi mumkin 9.Otlarning egalik va kelishiklarda turlanishi nazarda tutilyapti. 10.Tolluq(g‘) — o‘zak, negiz ma’nosida. 11.Sarf — morfologiya (ayrim manbalarda grammatika ham shu so‘z orqali izoh qilingan hollar ham mavjud). 12. Bosdiqlari o‘lkaga — “arablar tomonidan bosib olingan o‘lkaga” demokchi. 13.Bu so‘zning turkchasi mavjud bo‘lsa-da, Fitrat muomalada aktiv qo‘llaniladigan so‘zni ishlatgan. Buni muallifning ta’sirchanlikni oshirish uchun qilingan harakati deb tushunish mumkin. 14.Emkaifim, qimruq so‘zlari yo matbaada noto‘g‘ri terilgan, yoki boshqa sabablar bilan keltirilgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun “emkaifim”ni qiynaldim, alam chekdim; “qimruq”- ni bosib olingan o‘lkalarga sun’iy kiritilgan, majburiy istilohot deb tushunish mumkin. 15.Hozirda turli xil “ilmiy janjal”larga sabab bo‘layotgan bu fikrlar Fitrat tomonidan qat’iylik bilan (o‘zi aytganiday “shoirlik qilib” emas) aytilgan. Demak, muallif ishonchli asoslarga ega bo‘lgan bo‘lishi taxmin etiladi. 20 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 40 16.Osig‘lanmoq — foydalanmoq. 17.Usmon imperiyasi davridagi (undan keyin ham) ayrim turkiy xoqonlar saroyida fors tilining amalda qo‘llanilishini istehzo qilyapti. 18.Kavkaz turklari fors tili ta’sirida sakson o‘rnida hashtot deyishadi, shunga ishora. 19.Fitrat fikr boshlanishida a) deb belgi qo‘ygan-u, biroq keyingi 6) va boshqa belgilarni uchratmadik. Matbaa xatosi bo‘lsa kerak. 20.Qumuch — yolg‘on, asossiz ma’nolarida qo‘llanilmoqda 2.3 Fitratning xorijdagi faoliyati manbalari. Ulug' o'zbek adibi va dramaturgi, olim va tarjimon, davlat va jamoat arbobi Abdurauf Abdurahim o'g'li Fitrat (18861938) ulug' shoir va yozuvchi, dramaturg va adabiyotshunos olim, davlat va jamoat arbobi bo'lishi bilan birga bir qator maqola, lavha, xabar va nomalar muallifi bo'lgan mohir publitsist hamdir. Shuningdek, ulug' adib va olim 1917-1918-yillarda Samarqandda nashir etilgan "Hurriyat" gazetasiga muharrirlik qilgan. 21 Fitratning publitsistik maqola va lavhalari, xabar va nomalari 1910-yildan keyin yaratila boshlagandi. Abdurauf Fitrat Buxorodagi Mirarab madrasasini xatm qilgach, Mijmar taxallusi bilan fors tilida she'rlar yoza boshlagan. Fitratning she'rlari o'z davrida shuhrat topib, zamonasining e'tiborli ziyolilari tomonidan tazkiralarga kiritilgan. Hoji Ne'matulloh Muhtaram o'z tazkirasida Fitratni "Hoji Abdurauf" sifatida tilga oladi. Fitratning publitsistik yo'nalishdagi asarlari dastlab Turkiyaning Istanbul shahrida taxsil olayotgan payti (1909-1913) da nashr etilgan. Fitratning xorijda e'lon qilingan publitsistik asarlarning yaratilish tarixi va manbalari. Fitratning xorijda e'lon qilingan birinchi publitsistik asari Istanbulda nashr etiladigan "Ta'rufi muslimin" gazetasi bosilgan bo'lib, Buxaro amirining 21 www. Zi у onet.uz 41 16.Osig‘lanmoq — foydalanmoq. 17.Usmon imperiyasi davridagi (undan keyin ham) ayrim turkiy xoqonlar saroyida fors tilining amalda qo‘llanilishini istehzo qilyapti. 18.Kavkaz turklari fors tili ta’sirida sakson o‘rnida hashtot deyishadi, shunga ishora. 19.Fitrat fikr boshlanishida a) deb belgi qo‘ygan-u, biroq keyingi 6) va boshqa belgilarni uchratmadik. Matbaa xatosi bo‘lsa kerak. 20.Qumuch — yolg‘on, asossiz ma’nolarida qo‘llanilmoqda 2.3 Fitratning xorijdagi faoliyati manbalari. Ulug' o'zbek adibi va dramaturgi, olim va tarjimon, davlat va jamoat arbobi Abdurauf Abdurahim o'g'li Fitrat (18861938) ulug' shoir va yozuvchi, dramaturg va adabiyotshunos olim, davlat va jamoat arbobi bo'lishi bilan birga bir qator maqola, lavha, xabar va nomalar muallifi bo'lgan mohir publitsist hamdir. Shuningdek, ulug' adib va olim 1917-1918-yillarda Samarqandda nashir etilgan "Hurriyat" gazetasiga muharrirlik qilgan. 21 Fitratning publitsistik maqola va lavhalari, xabar va nomalari 1910-yildan keyin yaratila boshlagandi. Abdurauf Fitrat Buxorodagi Mirarab madrasasini xatm qilgach, Mijmar taxallusi bilan fors tilida she'rlar yoza boshlagan. Fitratning she'rlari o'z davrida shuhrat topib, zamonasining e'tiborli ziyolilari tomonidan tazkiralarga kiritilgan. Hoji Ne'matulloh Muhtaram o'z tazkirasida Fitratni "Hoji Abdurauf" sifatida tilga oladi. Fitratning publitsistik yo'nalishdagi asarlari dastlab Turkiyaning Istanbul shahrida taxsil olayotgan payti (1909-1913) da nashr etilgan. Fitratning xorijda e'lon qilingan publitsistik asarlarning yaratilish tarixi va manbalari. Fitratning xorijda e'lon qilingan birinchi publitsistik asari Istanbulda nashr etiladigan "Ta'rufi muslimin" gazetasi bosilgan bo'lib, Buxaro amirining 21 www. Zi у onet.uz 41 vaziri Nasrullohga maktub tarzida yozilgan. Ushbu maqolada Buxoro siyosiy hayotidagi kamchiliklar bayon qilinib, yangi taxtga kelgan Buxoro amiri Olimxon va uning vaziriga murojaat qilgan. Mana shu davrda Istanbulda Mehmet Akif Erso'y (1873-1936) tomonidan asos solingan "Sirotu-l-mustaqiym" ("To'g'ri yo'l") jaridasining ishlariga ham faol qatnashgan. Fitrat va Mehmet Akif munosabati va ijodiy hamkorligi, bizningcha, ayni shu davrdan boshlangan. Ushbu nashrda Fitratning Buxoroda 1912-yildan chiqa boshlagan "Buxoroyi sharif" hamda uning o'zbekcha ilovasi hisoblangan "Turon" nomli gazetalari nomidan ham qatnashgan. Uning ayrim asarlari dastlab "Buxoroyi sharif'da chop qilingan bo'lsa, Fitrat o'z faoliyati bilan bu ikki nashr o'rtasida ko'prik vazifasini o'tagan 22 . Fitratning Turkiyadagi faoliyatiga doir dastlab Hamid Olimjon "Fitratning adabiy ijodi haqida" maqolasida xabar bergan. Bundan keyin sho'ro davrida Fitrat haqida maqola yozishgina emas, Fitrat nomini tilgan olish man qilingan. 1980- yillardan boshlab o'zbek va xorij olimlari Fitratning publitsistik maqolalari xususida o'z ishlarida fikr bildirganlar. Prof. E.Karimovning "O'zbek adabiyotida realizm taraqqiyoti" (rus tilida) monografiyasida mavzuga oid umumiy fikr yuritgan, Fitratning she'riy, nasriy, dramaturgik asarlari qatorida uning publitsistik faoliyati haqida xabar berilgan. Akad. N.Karimov "Mavlono Fitrat" maqolasida so'z yuritib, "Fitratning Turkiyaga o'qishga borishi", "Turkiyada yozgan asarlari" sarlavhali bo'limlarda fikr yuritgan. Olim H.Olimjon fikrlariga tayangan holda Fitratning 1909-1913- yillarda Istanbul (Turkiya)da bo'lganini tasdiqlaydi, ayni fakt yuzasidan bildirilgan X.Ko'matsu, H.Boltaboev, D.Rashidova ishlariga munosabat bildirgan. Prof. B.Qosimov "Maslakdoshlar" kitobida va oliy o'quv yurtlari uchun darslik tarzida yozilgan "Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti" kitobida 22 Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 42 vaziri Nasrullohga maktub tarzida yozilgan. Ushbu maqolada Buxoro siyosiy hayotidagi kamchiliklar bayon qilinib, yangi taxtga kelgan Buxoro amiri Olimxon va uning vaziriga murojaat qilgan. Mana shu davrda Istanbulda Mehmet Akif Erso'y (1873-1936) tomonidan asos solingan "Sirotu-l-mustaqiym" ("To'g'ri yo'l") jaridasining ishlariga ham faol qatnashgan. Fitrat va Mehmet Akif munosabati va ijodiy hamkorligi, bizningcha, ayni shu davrdan boshlangan. Ushbu nashrda Fitratning Buxoroda 1912-yildan chiqa boshlagan "Buxoroyi sharif" hamda uning o'zbekcha ilovasi hisoblangan "Turon" nomli gazetalari nomidan ham qatnashgan. Uning ayrim asarlari dastlab "Buxoroyi sharif'da chop qilingan bo'lsa, Fitrat o'z faoliyati bilan bu ikki nashr o'rtasida ko'prik vazifasini o'tagan 22 . Fitratning Turkiyadagi faoliyatiga doir dastlab Hamid Olimjon "Fitratning adabiy ijodi haqida" maqolasida xabar bergan. Bundan keyin sho'ro davrida Fitrat haqida maqola yozishgina emas, Fitrat nomini tilgan olish man qilingan. 1980- yillardan boshlab o'zbek va xorij olimlari Fitratning publitsistik maqolalari xususida o'z ishlarida fikr bildirganlar. Prof. E.Karimovning "O'zbek adabiyotida realizm taraqqiyoti" (rus tilida) monografiyasida mavzuga oid umumiy fikr yuritgan, Fitratning she'riy, nasriy, dramaturgik asarlari qatorida uning publitsistik faoliyati haqida xabar berilgan. Akad. N.Karimov "Mavlono Fitrat" maqolasida so'z yuritib, "Fitratning Turkiyaga o'qishga borishi", "Turkiyada yozgan asarlari" sarlavhali bo'limlarda fikr yuritgan. Olim H.Olimjon fikrlariga tayangan holda Fitratning 1909-1913- yillarda Istanbul (Turkiya)da bo'lganini tasdiqlaydi, ayni fakt yuzasidan bildirilgan X.Ko'matsu, H.Boltaboev, D.Rashidova ishlariga munosabat bildirgan. Prof. B.Qosimov "Maslakdoshlar" kitobida va oliy o'quv yurtlari uchun darslik tarzida yozilgan "Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti" kitobida 22 Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 42 Fitratning publitsistik faoliyatiga umumiy baho bergan, uning "Hurriyat" gazetasi muharriri sifatidagi faoliyatini ko'rsatish orqali Fitrat publitsistik faoliyatini yoritgan. Fitratning xorijiy publitsistikasi xususida so'z yuritgan yapon olimi prof. Xisao Ko'matsu "Munozara" xususida qaydlar", "XX asr boshlarida O'rta Osiyoda Davriy o'zgarishlar" tadqiqotlarida Istanbulda talabalik bilan birga "Ta'rufi muslimin" "Turk yurdu", "Sirotu-l-mustaqiym" kabi nashrlar haqida ma'lumot bergan. Prof. H.Boltaboev "Fitrat va jadidchilik" kitobining maxsus bobini "Fitratning Istanbul davrini tavsiflovchi manbalar"ga qaratadi. Unda olim Abdurauf Fitrat Istanbul universitetida tahsil olish barobarida Istanbuldagi O'zbeklar tekkasida yashagani, "Buxoro ta'mimi maorif jamiyati" tuzgani, bu oliygoh qoshidagi "Voizon" madrasasida mudarrislik qilgani, Turk dunyosining ulug' olimlari bilan qilgan muloqotlari va Istanbul davrida yaratilgan 11 asari haqida batafsil ma'lumot bergan. Jumladan, ushbu bo'limda 1911-yilda "Turk yurdu", "Ganj qalamlar" nashrlari bilan bog'langanini ham yozadi. Bizning mavzuimiz bo'lgan Fitratning Istanbul davridagi publitsistik asarlariga obzor beradi, uning ayrim asarlarini nashr ettiradi. 23 Fitrat Eron orqali Istanbulga o'qishga kelgach, Buxorodan o'zi bilan birga tahsil olishi uchun kelgan Muqimiddin, Usmanxo'ja, Abdulaziz, Sodiq Ashur o'g'li bilan birga "Buxoro ta'limi maorif jomiyati"ni tuzadi. Ma'lumki, 1909-yil 1-iyunda Buxoro yoshlari tomonidan "Tarbiyati atfol" ("Bolalar tarbiyasi") nomli yashirin jamiyat tashkil qilingan edi. S.Ayniyning ma'lumot berilishicha, "Jamiyatning birinchi maqsadi Istanbulga o'quvchilarini yubormoq chorasiga kirishmoq" edi. "Buxoro ta'mimi maorif jamiyati" Nizomnomasining so'zboshida "jamiyat 1909-yil 26-sentyabrda Istanbulda Abdurauf Fitrat va Usmon Xo'ja kabi Buxoroli 23 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 43 Fitratning publitsistik faoliyatiga umumiy baho bergan, uning "Hurriyat" gazetasi muharriri sifatidagi faoliyatini ko'rsatish orqali Fitrat publitsistik faoliyatini yoritgan. Fitratning xorijiy publitsistikasi xususida so'z yuritgan yapon olimi prof. Xisao Ko'matsu "Munozara" xususida qaydlar", "XX asr boshlarida O'rta Osiyoda Davriy o'zgarishlar" tadqiqotlarida Istanbulda talabalik bilan birga "Ta'rufi muslimin" "Turk yurdu", "Sirotu-l-mustaqiym" kabi nashrlar haqida ma'lumot bergan. Prof. H.Boltaboev "Fitrat va jadidchilik" kitobining maxsus bobini "Fitratning Istanbul davrini tavsiflovchi manbalar"ga qaratadi. Unda olim Abdurauf Fitrat Istanbul universitetida tahsil olish barobarida Istanbuldagi O'zbeklar tekkasida yashagani, "Buxoro ta'mimi maorif jamiyati" tuzgani, bu oliygoh qoshidagi "Voizon" madrasasida mudarrislik qilgani, Turk dunyosining ulug' olimlari bilan qilgan muloqotlari va Istanbul davrida yaratilgan 11 asari haqida batafsil ma'lumot bergan. Jumladan, ushbu bo'limda 1911-yilda "Turk yurdu", "Ganj qalamlar" nashrlari bilan bog'langanini ham yozadi. Bizning mavzuimiz bo'lgan Fitratning Istanbul davridagi publitsistik asarlariga obzor beradi, uning ayrim asarlarini nashr ettiradi. 23 Fitrat Eron orqali Istanbulga o'qishga kelgach, Buxorodan o'zi bilan birga tahsil olishi uchun kelgan Muqimiddin, Usmanxo'ja, Abdulaziz, Sodiq Ashur o'g'li bilan birga "Buxoro ta'limi maorif jomiyati"ni tuzadi. Ma'lumki, 1909-yil 1-iyunda Buxoro yoshlari tomonidan "Tarbiyati atfol" ("Bolalar tarbiyasi") nomli yashirin jamiyat tashkil qilingan edi. S.Ayniyning ma'lumot berilishicha, "Jamiyatning birinchi maqsadi Istanbulga o'quvchilarini yubormoq chorasiga kirishmoq" edi. "Buxoro ta'mimi maorif jamiyati" Nizomnomasining so'zboshida "jamiyat 1909-yil 26-sentyabrda Istanbulda Abdurauf Fitrat va Usmon Xo'ja kabi Buxoroli 23 Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 43 jadidchilar tomonidan qurilgan" deb yozilgan. Fitrat Istanbulga kelgach, o'qshini davom ettirish uchun "Voizon" madrasasiga aniqlangan. Fitrat Istanbulda ekan, faqatgina tahsil bilan cheklanib qolmagan, u Istanbuldagi adabiy va ilmiy muhitga faol aralashgan. Rossiyadan kelib, "Yosh Turklar" jamiyatida ma'ruzalar o'qigan Ismoil Gasprinskiyning darslarida qatnashgan. O'zi kambag'al talaba bo'lishiga qaramay, bir necha asarlarini mana shu Istanbul davrida yaratgan. Hatto ayrim asarlari uning o'zi hisobidan nashir qilingan. Fitratning "Munozara" (1910), "Sayha" (1912), "Hind sayyohi bayonoti (1912) kabi kitoblari shu davrda nashr qilingan. 24 Fitratning xorijda yaratilgan birinchi publisistik asari "Buxoro vaziri Nasurullohbek Parvonachi afandi hazratlariga ochiq maktub" bo'lib, fors tilida yaratilgan bu asar Ahmad Tojiddin va Ya'qub Kamol tomonidan nashir etilayotgan "Ta'rufi Muslimin" ("Musulmonlar ta'riflari") nomli "diniy, siyosiy, tarixiy, falsafiy va olam ahvolidan xabardor qiluvchi haftalik majalla)da e'lon qilingan. Ushbu asarga Fitrat "Buxoroli Abdu-r-rauf" imzosini qo'ygan. Maktub fors tilida bitilgan bo'lib, "Ey vazoratpanoh, biz tartiboti jadidaga muhtojmiz" shoiri bilan boshlanadi. Bu ochiq xat Amir Olimxon Buxoro taxtiga o'tirgandan keyin bir qancha o'zgarishlar, islohotlar qilishga va'da bergani va uning bosh baziri (vazoratpanoh) lavozimiga Nasrulloh Parvonachini tayinlanishi munosabati bilan yozilgan. Bundan tashqari, Istanbulda yozilgan boshqa bir maqolasi (bu ham fors tilida) "Taraqqiy va tajaddud" ("Taraqqiyot va engilanishi") deb nomlangan bo'lib, Mahmud Tarziy (1865-1933) muharrirligida 1911-yildan Kobulda chiqa boshlagan "Sirojul-l-axbori afg'oniya" ("Afg'oniston nurli xabarlari") gazetasida elon etilgan. Maqolaga "Istanbul: Abdu-r-rauf Fitrat" imzosi qo'yilgan bu maqola 1913-yilning 16-noyabrida nashr etilgan. Ushbu maqola Mahmudxo'ja Behbudiy muharrirligida 24 Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 44 jadidchilar tomonidan qurilgan" deb yozilgan. Fitrat Istanbulga kelgach, o'qshini davom ettirish uchun "Voizon" madrasasiga aniqlangan. Fitrat Istanbulda ekan, faqatgina tahsil bilan cheklanib qolmagan, u Istanbuldagi adabiy va ilmiy muhitga faol aralashgan. Rossiyadan kelib, "Yosh Turklar" jamiyatida ma'ruzalar o'qigan Ismoil Gasprinskiyning darslarida qatnashgan. O'zi kambag'al talaba bo'lishiga qaramay, bir necha asarlarini mana shu Istanbul davrida yaratgan. Hatto ayrim asarlari uning o'zi hisobidan nashir qilingan. Fitratning "Munozara" (1910), "Sayha" (1912), "Hind sayyohi bayonoti (1912) kabi kitoblari shu davrda nashr qilingan. 24 Fitratning xorijda yaratilgan birinchi publisistik asari "Buxoro vaziri Nasurullohbek Parvonachi afandi hazratlariga ochiq maktub" bo'lib, fors tilida yaratilgan bu asar Ahmad Tojiddin va Ya'qub Kamol tomonidan nashir etilayotgan "Ta'rufi Muslimin" ("Musulmonlar ta'riflari") nomli "diniy, siyosiy, tarixiy, falsafiy va olam ahvolidan xabardor qiluvchi haftalik majalla)da e'lon qilingan. Ushbu asarga Fitrat "Buxoroli Abdu-r-rauf" imzosini qo'ygan. Maktub fors tilida bitilgan bo'lib, "Ey vazoratpanoh, biz tartiboti jadidaga muhtojmiz" shoiri bilan boshlanadi. Bu ochiq xat Amir Olimxon Buxoro taxtiga o'tirgandan keyin bir qancha o'zgarishlar, islohotlar qilishga va'da bergani va uning bosh baziri (vazoratpanoh) lavozimiga Nasrulloh Parvonachini tayinlanishi munosabati bilan yozilgan. Bundan tashqari, Istanbulda yozilgan boshqa bir maqolasi (bu ham fors tilida) "Taraqqiy va tajaddud" ("Taraqqiyot va engilanishi") deb nomlangan bo'lib, Mahmud Tarziy (1865-1933) muharrirligida 1911-yildan Kobulda chiqa boshlagan "Sirojul-l-axbori afg'oniya" ("Afg'oniston nurli xabarlari") gazetasida elon etilgan. Maqolaga "Istanbul: Abdu-r-rauf Fitrat" imzosi qo'yilgan bu maqola 1913-yilning 16-noyabrida nashr etilgan. Ushbu maqola Mahmudxo'ja Behbudiy muharrirligida 24 Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 44 chiqqan "Samarqand" gazetasining 1913-yil 13-sentabrdagi 44-sonidan ko'chirilib bosilgan. Bu ikki maqoladan tashqari Fitratning bir necha maqolalari mana shu davrda "Buxoroi sharif" gazetasida chop qilingan ular "Maktub ba idora" ("Idoraga maktub"), "Maxoriju-l-huruf ' ("Harflarining maxrajlari"), "Qavoidi qiroat" ("Qiroat qoidalari") kabilardir. Shu bilan birga Behbudiy muharrirligida chiqqan "Oyina" jumalida "Manfaat" (1913-yil 16-, 30-noyabr), "Hayot va g'oyayi hayot" ("Hayot va hayot g'oyasi", 1913-yil 14-, 21-dekabr) maqolalari chop qilingan. Fitrat xorijda nashr etilayotgan va o'ziga madrasa talabaligidan yaxshi tanish bo'lgan "Turk yurdu", "Sirotu-l-mustaqiym" va "Ta'rufi muslimin" kabi gazeta va jurnallar bilan hamkorlik qila boshladi. Ayniqsa, Turk shoiri Mehmet Akif Ersoy muharrirligida nashir etilgan "Sirotu-l-mustaqiym" ("To'g'ri yo'l") jurnali ishlarida faol qatnashdi. Jurnalning 1911-1914- yillardagi sonlarida Buxoro hayotiga oid o'nlab maqola va xabarlar berilgan. Ularning ko'pchiligi buxoroli muxbir G'iyosiddin Hasaniy qalamiga mansub. Biroq Buxorodan yuborib turilgan bu materiallar Abdurauf Fitrat tahriridan o'tgan keyin nashir etilgan. "Ta'rufi muslimin"dagi "Buxoro vaziri Nasrullohbek Parvonachi hazratlarina ochiq maktub"ida ham Buxoroning "qora xarobalar va o't orasida qolg'an parishonhol ahvoli" bayon qilinadi. Bu dardni engillashtirish choralari Buxoro amiri Olimxonga va uning vaziri Nasrullohbekka bog'liq ekani aytiladi: "Har qancha ko'z va qulog'ingizni berkitsangiz ham, bu qadimiy islom millatining faryodi va muqaddas vatanimizning xorobaligiga achinmay tura olmaysiz... Mullatimiz va yurtimizni shu holga keltirib qo'ydikki, dunyoning burchagida eng qiyin kunlarda tashvish chekib yashayotgan odamlar ham bizning ahvolimizga qon yig'lamoqdalar". Bunga o'xshash voqealar "Munozara" asarida ham tasvirlangan edi. Fitrat mamlakatdagi ahvolini tuzatishda birgina bosh vazir ojiz ekanini tushunib, bevosita amirning o'ziga qarata murojaat qilib yozgan: "Ey, Buxoro millatining mehribon otasi! Islomiyat saltanatining zaifligi mehribon qalbimizga va 45 chiqqan "Samarqand" gazetasining 1913-yil 13-sentabrdagi 44-sonidan ko'chirilib bosilgan. Bu ikki maqoladan tashqari Fitratning bir necha maqolalari mana shu davrda "Buxoroi sharif" gazetasida chop qilingan ular "Maktub ba idora" ("Idoraga maktub"), "Maxoriju-l-huruf ' ("Harflarining maxrajlari"), "Qavoidi qiroat" ("Qiroat qoidalari") kabilardir. Shu bilan birga Behbudiy muharrirligida chiqqan "Oyina" jumalida "Manfaat" (1913-yil 16-, 30-noyabr), "Hayot va g'oyayi hayot" ("Hayot va hayot g'oyasi", 1913-yil 14-, 21-dekabr) maqolalari chop qilingan. Fitrat xorijda nashr etilayotgan va o'ziga madrasa talabaligidan yaxshi tanish bo'lgan "Turk yurdu", "Sirotu-l-mustaqiym" va "Ta'rufi muslimin" kabi gazeta va jurnallar bilan hamkorlik qila boshladi. Ayniqsa, Turk shoiri Mehmet Akif Ersoy muharrirligida nashir etilgan "Sirotu-l-mustaqiym" ("To'g'ri yo'l") jurnali ishlarida faol qatnashdi. Jurnalning 1911-1914- yillardagi sonlarida Buxoro hayotiga oid o'nlab maqola va xabarlar berilgan. Ularning ko'pchiligi buxoroli muxbir G'iyosiddin Hasaniy qalamiga mansub. Biroq Buxorodan yuborib turilgan bu materiallar Abdurauf Fitrat tahriridan o'tgan keyin nashir etilgan. "Ta'rufi muslimin"dagi "Buxoro vaziri Nasrullohbek Parvonachi hazratlarina ochiq maktub"ida ham Buxoroning "qora xarobalar va o't orasida qolg'an parishonhol ahvoli" bayon qilinadi. Bu dardni engillashtirish choralari Buxoro amiri Olimxonga va uning vaziri Nasrullohbekka bog'liq ekani aytiladi: "Har qancha ko'z va qulog'ingizni berkitsangiz ham, bu qadimiy islom millatining faryodi va muqaddas vatanimizning xorobaligiga achinmay tura olmaysiz... Mullatimiz va yurtimizni shu holga keltirib qo'ydikki, dunyoning burchagida eng qiyin kunlarda tashvish chekib yashayotgan odamlar ham bizning ahvolimizga qon yig'lamoqdalar". Bunga o'xshash voqealar "Munozara" asarida ham tasvirlangan edi. Fitrat mamlakatdagi ahvolini tuzatishda birgina bosh vazir ojiz ekanini tushunib, bevosita amirning o'ziga qarata murojaat qilib yozgan: "Ey, Buxoro millatining mehribon otasi! Islomiyat saltanatining zaifligi mehribon qalbimizga va 45 sohibi davlatimizga aniq va ravshanmomanddirki, bugun yo erta dini islomni millat dushmanlari qaro kunlarga solarlar. Bu jinoyatchilarning vazifai avvali dini islomga xusumat bo'lib, yaqin zamonlar bizdan dinimizni tark qilishini tilab qilarlar. Imomimizni po'pga, azonimizni qo'ng'iroqqa, masjidimizni cherkovga almashtirmoqdan boshqa chora qolmas" Birgina amir va uning vuzaro hamda umarolarni bilan ishga ko'ngildagidek natijaning mumkin emasligini tushunib yotgan Fitrat shu paytdayoq muhtaram dindosh birodarlariga ham murojaat qiladi, "bu tanazzul, ya'ni nimaki boy berilayotgan bo'lsa, musulmonlarning unsizligi va harakatsizligi natijasidir... Bu qadar g'aflat va tanballikda, beg'ayrat va jaholatda o'tirganimiz bas, etar, bu asl dinimizning nobud bo'lishi, muqaddas vatanimizning bunday paymol etishining kamoli basharaflik bilan qabul qilsak, buni na shariat, na - da hayot qabul qiladi", -debyozadi Fitrat. Bunga o'xshash fikrlar, ya'ni o'z yurtini ozod ko'rish istagi "Hind sayyohi bayonoti" qissasida ham aks etgan edi. Qissada Fitrat hindistonlik sayyoh nomasidan Buxorodagi tartibotilarni, hayot tarzini kuzatadi va ko'zga tashlanadigan barcha kamchiliklarni ochiq bayon qilib bergan edi. 25 Fitrat talabalik vaqtlaridanoq mamlakatda yuz berayotgan ijtimoiy - siyosiy voqealarga aralashishiga to'g'ri keldi. 1910-yilda Buxoroda yuz bergan ishga va sunniy mazhabida musulmonlarning to'qnashuvi u tahsil olayotgan Mirarab madrasasida boshlangan edi. Asossiz ravishida bir millat vakillarining ikki firqaga ajralib bir - birining qonini nohaq ravishda to'kishi Fitratning g'azabini keltirgan, hali yosh bo'laturib, bu to'qnashuvning asl sabablarini yaxshi tushunib etmasa ham, biroq Buxoroda yuz berayotgan tartibsizliklarga amir va uning amaldorlari mas'ul ekanini yaxshi anglab yetgandi. Shuning uchun ham 1910-yilda Buxoro taxtiga Amir Olimxonning kelishidan ko'pchilik vaziyat o'zgarar degan umidda edi. Qolaversa, Amir Olimxon Evropaning bir qator shaharlarida bo'lgan, Sankt- Peterburgda tahsil olgani uchun ham buxorolik yosh talabalarning undan umidi katta edi. 25 www. LexUz 46 sohibi davlatimizga aniq va ravshanmomanddirki, bugun yo erta dini islomni millat dushmanlari qaro kunlarga solarlar. Bu jinoyatchilarning vazifai avvali dini islomga xusumat bo'lib, yaqin zamonlar bizdan dinimizni tark qilishini tilab qilarlar. Imomimizni po'pga, azonimizni qo'ng'iroqqa, masjidimizni cherkovga almashtirmoqdan boshqa chora qolmas" Birgina amir va uning vuzaro hamda umarolarni bilan ishga ko'ngildagidek natijaning mumkin emasligini tushunib yotgan Fitrat shu paytdayoq muhtaram dindosh birodarlariga ham murojaat qiladi, "bu tanazzul, ya'ni nimaki boy berilayotgan bo'lsa, musulmonlarning unsizligi va harakatsizligi natijasidir... Bu qadar g'aflat va tanballikda, beg'ayrat va jaholatda o'tirganimiz bas, etar, bu asl dinimizning nobud bo'lishi, muqaddas vatanimizning bunday paymol etishining kamoli basharaflik bilan qabul qilsak, buni na shariat, na - da hayot qabul qiladi", -debyozadi Fitrat. Bunga o'xshash fikrlar, ya'ni o'z yurtini ozod ko'rish istagi "Hind sayyohi bayonoti" qissasida ham aks etgan edi. Qissada Fitrat hindistonlik sayyoh nomasidan Buxorodagi tartibotilarni, hayot tarzini kuzatadi va ko'zga tashlanadigan barcha kamchiliklarni ochiq bayon qilib bergan edi. 25 Fitrat talabalik vaqtlaridanoq mamlakatda yuz berayotgan ijtimoiy - siyosiy voqealarga aralashishiga to'g'ri keldi. 1910-yilda Buxoroda yuz bergan ishga va sunniy mazhabida musulmonlarning to'qnashuvi u tahsil olayotgan Mirarab madrasasida boshlangan edi. Asossiz ravishida bir millat vakillarining ikki firqaga ajralib bir - birining qonini nohaq ravishda to'kishi Fitratning g'azabini keltirgan, hali yosh bo'laturib, bu to'qnashuvning asl sabablarini yaxshi tushunib etmasa ham, biroq Buxoroda yuz berayotgan tartibsizliklarga amir va uning amaldorlari mas'ul ekanini yaxshi anglab yetgandi. Shuning uchun ham 1910-yilda Buxoro taxtiga Amir Olimxonning kelishidan ko'pchilik vaziyat o'zgarar degan umidda edi. Qolaversa, Amir Olimxon Evropaning bir qator shaharlarida bo'lgan, Sankt- Peterburgda tahsil olgani uchun ham buxorolik yosh talabalarning undan umidi katta edi. 25 www. LexUz 46 Fitrat Istanbulga kelgach, bu yerda yevropacha yangi tartibni ko'rdi, madrasalardagi ta'lim tizimini havas bilan qabul qildi, o'sha vaqtda Osiyoning turli mamlakatlaridan kelgan talabalar bilan uchrashdi. Ayniqsa, "Yosh turklar" harakati uning qarashlarini o'zgartirib yubordi, ana shuning uchun ham 24 yoshli talaba Buxoro amirining vaziriga ochiq xat yozishga majbur bo'ldi. Fitratning podishoh Amir Olimxonga emas, bosh vazirga maktub bitayotganing sababi u "Munozara" asari orqali tojdor hazrat Amir Olimxonga va ahli Buxoroga murojaat qilgandi, endi ushbu maktub bilan bosh vazirga murojaat qilishining sababi, mamlakatdagi o'zgarishlaru hammasi uchun uning mas'ul ekanini eslatishdir. Chunki ayni shu yillarda Eron va Turkiyadagi inqiloblar natijasida "mashrutiyat", ya'ni konstitutsion monarxiya tarafdori bo'lgan kishilar, jumladan, jadidlar ham podshohning xalq tomonidan saylanishini (nasliy merxo'rlik asosida emas) istar edilar. So'ngra esa, jahondagi ulug' millatlardan biri turklikning XX asr boshlariga kelib, "yurti xaroblik, xalqi falokat, ayonlari pastkashlik, idora ahli fasod, zolimlarning qonxo'rligi, ajnabiylarning kalakalari" kabi illatlarga mubtalo bo'lgani aytiladi. Bu ilatlarni Fitrat "Munozara" asarida mudarris vositasida savodsizlik, harakatsizlik, yoshlarning kelajagiga befarqlik, jahon taraqqiyotidan qolib ketib, hatto o'z mamlakatining nufuzini bilmaslik singari hodisalari millat taraqqiyotini to'sayotganini anglatgan edi. "Butun mamlakat va millatni shu ahvolga keltirib qo'ydikki, dunyodagi eng qiyin va tashvishli kunlarda yashayotgan odamlar ham bizning ahvolimizga ma'yus tortib, qon yig'lamoqdalar" Shuning uchun ham Fitrat dastlab bosh vazirga murojaat qilib, Alloh tomonidan fuqaroning ishlarini "tanzim qilish", ya'ni nizomga solishga, mamlakatdagi boshboshdanoqlikni tartibga solishga yuborilganini eslatadi. Biroq bosh vazir ishga tushganiga bir yildan ortiqroq vaqt bo'lsa ham, undan kutilayotgan siyosiy islohotlar amalga oshirilmadi. Bosh vaziming ish boshlagan kunini o'z milliy bayramidek qarshi olgan xalh "istiq booning saodati uchun tashabbus bo'la oladigan biror ish qilinmadi" Maktubda, bir jihatdan maqtov ("Ey, mehribon ona Vatanning barkamol farzandi!"), ikkinchi 47 Fitrat Istanbulga kelgach, bu yerda yevropacha yangi tartibni ko'rdi, madrasalardagi ta'lim tizimini havas bilan qabul qildi, o'sha vaqtda Osiyoning turli mamlakatlaridan kelgan talabalar bilan uchrashdi. Ayniqsa, "Yosh turklar" harakati uning qarashlarini o'zgartirib yubordi, ana shuning uchun ham 24 yoshli talaba Buxoro amirining vaziriga ochiq xat yozishga majbur bo'ldi. Fitratning podishoh Amir Olimxonga emas, bosh vazirga maktub bitayotganing sababi u "Munozara" asari orqali tojdor hazrat Amir Olimxonga va ahli Buxoroga murojaat qilgandi, endi ushbu maktub bilan bosh vazirga murojaat qilishining sababi, mamlakatdagi o'zgarishlaru hammasi uchun uning mas'ul ekanini eslatishdir. Chunki ayni shu yillarda Eron va Turkiyadagi inqiloblar natijasida "mashrutiyat", ya'ni konstitutsion monarxiya tarafdori bo'lgan kishilar, jumladan, jadidlar ham podshohning xalq tomonidan saylanishini (nasliy merxo'rlik asosida emas) istar edilar. So'ngra esa, jahondagi ulug' millatlardan biri turklikning XX asr boshlariga kelib, "yurti xaroblik, xalqi falokat, ayonlari pastkashlik, idora ahli fasod, zolimlarning qonxo'rligi, ajnabiylarning kalakalari" kabi illatlarga mubtalo bo'lgani aytiladi. Bu ilatlarni Fitrat "Munozara" asarida mudarris vositasida savodsizlik, harakatsizlik, yoshlarning kelajagiga befarqlik, jahon taraqqiyotidan qolib ketib, hatto o'z mamlakatining nufuzini bilmaslik singari hodisalari millat taraqqiyotini to'sayotganini anglatgan edi. "Butun mamlakat va millatni shu ahvolga keltirib qo'ydikki, dunyodagi eng qiyin va tashvishli kunlarda yashayotgan odamlar ham bizning ahvolimizga ma'yus tortib, qon yig'lamoqdalar" Shuning uchun ham Fitrat dastlab bosh vazirga murojaat qilib, Alloh tomonidan fuqaroning ishlarini "tanzim qilish", ya'ni nizomga solishga, mamlakatdagi boshboshdanoqlikni tartibga solishga yuborilganini eslatadi. Biroq bosh vazir ishga tushganiga bir yildan ortiqroq vaqt bo'lsa ham, undan kutilayotgan siyosiy islohotlar amalga oshirilmadi. Bosh vaziming ish boshlagan kunini o'z milliy bayramidek qarshi olgan xalh "istiq booning saodati uchun tashabbus bo'la oladigan biror ish qilinmadi" Maktubda, bir jihatdan maqtov ("Ey, mehribon ona Vatanning barkamol farzandi!"), ikkinchi 47 tomondan esa, kinali tanqid ruhi hukmron ("Ey, Buxoro ezilgan millatiningbesabot tarafdori!"). Bosh vazirlikni Fitrat "muqaddas xizmat", ya'ni "islom millatining xizmati va muqaddas shar'iy dinimizning mustahkamlanishi" deb bilgandi. Yuqorida tilga olingan shialar va sunniylar o'rtasidagi nifoq, ya'ni qonli harakati talabani butun millat nomidan gapirishga majbur etadi: "Nima sababdandirki, siz o'zingizdan lozim xizmatlarni oshkor, ochiq qilmaysiz? Ne mone'lik borki, tartiboti jadida vositasi bilan milliy saodatimizning yangi istiqbolli yo'llarini ochib, qadrimiz va taqdirimizni a'lo darajada sharaflay olmaymiz?" Fitratning nazarida amaldorlarning harakatsizligi va tanballigi, so'zi nufuzli bo'lgani holda jim turishi, qilichi keskir bo'lgani holda uni jaholat yo'lida qo'lga olishi eng katta jinoyat bilan barobardir. SHuning uchun ham xalqning harakatsizligi, uning rahbarlarining sustkashligi bilan bog'liq. Millatning g'aflatda qolishi, o'sha millatning otalari bo'lgan ziyolilarnmng g'aflatda yotganini bildiradi. Fitrat maktubda yozadi: "Magar boshqalar g'aflatda qolgan bo'lsalar, Siz-da g'aflatda qolmang. Boshqalar g'aflatining tashvishi Sizning g'aflatingizchalik bo'lmaydi!" Bunday g'aflatda yotish va harakatsizlik, gunoh ekanligini aytib, "ertaga intiqom olg'uchi Allohning oldida (qiyomatda) nima deb javob berasiz?" deb so'roqqa tutadi. 26 Fitratning xorij matbuoti (Turkiya)da e'lon qilingan "Buxoro vaziri Nasurullohbek Parvrnachi afandi hazratlariga ochiq maktub"da yurtdagi siyosiy vaziyat, Turkiston va Buxoroning boshqa mamlakatlaridan iqtisodiy va madaniy jihatdan ortda qolish sabablari ko'rsatilgan, ularni bartaraf etish uchun muallif Buxoro amrining bosh vaziri Nasrullohga maktub shaklida murojaat qilgan. Muallifning mana shu Istanbuldalik davrida yozilib, Mahmud Tarziy (18651933) muharrirligida Kobulda nashr etilayotgan "Sirojul-l-axbori afg'oniya" ("Afg'oniston nurli xabarlari") gazetasida e'lon etilgan fors tilidagi yana bir maqolasi "Taraqqiy va tajaddud" ("Taraqqiyot va yangilanish") deb nomlanadi. 26 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 48 tomondan esa, kinali tanqid ruhi hukmron ("Ey, Buxoro ezilgan millatiningbesabot tarafdori!"). Bosh vazirlikni Fitrat "muqaddas xizmat", ya'ni "islom millatining xizmati va muqaddas shar'iy dinimizning mustahkamlanishi" deb bilgandi. Yuqorida tilga olingan shialar va sunniylar o'rtasidagi nifoq, ya'ni qonli harakati talabani butun millat nomidan gapirishga majbur etadi: "Nima sababdandirki, siz o'zingizdan lozim xizmatlarni oshkor, ochiq qilmaysiz? Ne mone'lik borki, tartiboti jadida vositasi bilan milliy saodatimizning yangi istiqbolli yo'llarini ochib, qadrimiz va taqdirimizni a'lo darajada sharaflay olmaymiz?" Fitratning nazarida amaldorlarning harakatsizligi va tanballigi, so'zi nufuzli bo'lgani holda jim turishi, qilichi keskir bo'lgani holda uni jaholat yo'lida qo'lga olishi eng katta jinoyat bilan barobardir. SHuning uchun ham xalqning harakatsizligi, uning rahbarlarining sustkashligi bilan bog'liq. Millatning g'aflatda qolishi, o'sha millatning otalari bo'lgan ziyolilarnmng g'aflatda yotganini bildiradi. Fitrat maktubda yozadi: "Magar boshqalar g'aflatda qolgan bo'lsalar, Siz-da g'aflatda qolmang. Boshqalar g'aflatining tashvishi Sizning g'aflatingizchalik bo'lmaydi!" Bunday g'aflatda yotish va harakatsizlik, gunoh ekanligini aytib, "ertaga intiqom olg'uchi Allohning oldida (qiyomatda) nima deb javob berasiz?" deb so'roqqa tutadi. 26 Fitratning xorij matbuoti (Turkiya)da e'lon qilingan "Buxoro vaziri Nasurullohbek Parvrnachi afandi hazratlariga ochiq maktub"da yurtdagi siyosiy vaziyat, Turkiston va Buxoroning boshqa mamlakatlaridan iqtisodiy va madaniy jihatdan ortda qolish sabablari ko'rsatilgan, ularni bartaraf etish uchun muallif Buxoro amrining bosh vaziri Nasrullohga maktub shaklida murojaat qilgan. Muallifning mana shu Istanbuldalik davrida yozilib, Mahmud Tarziy (18651933) muharrirligida Kobulda nashr etilayotgan "Sirojul-l-axbori afg'oniya" ("Afg'oniston nurli xabarlari") gazetasida e'lon etilgan fors tilidagi yana bir maqolasi "Taraqqiy va tajaddud" ("Taraqqiyot va yangilanish") deb nomlanadi. 26 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 48 Maqolada 1910-yillarning boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy masalalar qalamga olingan. Uni nashrga tayyorlagan prof. R.Inomxo'jaev yozadi: "Maqola Turkiya voqeligi taassurotlari asosida yozilgan bo'lib, buni muallifning o'zi ta'kidlangan bo'lsa ham, adibning mushohadalari, katta umumlashmalarga intilishi Turkiyada qo'rgan yangiliklari misolida tabyaat, ijtimoiy hayot sohasida qat'iy va shafqatsiz amal qilib turadigan rivojlanish va yangilanish dialektikasini bayon qilinishi o'z oldiga maqsad qilib qo'yganini ko'rsatadi". Fitrat o'z maqolasida va yangilanishi jarayonida taraqqiy etgan mamlakatlar bilan birga qadam tashlashga harakat qilmaslik oxir oqibatda tanazzulga olib kelishi mumkinligini aytadi: "Buyuk Parvardigor bashariyat xamirturuishini taraqqiyot va yangilanish javhari bilan qo'shib qorigandir. Odamzod o'z tabiatiga ko'ra taraqqiyot va yangilanish qobiliyatiga egadir... bundan keyin ham u ilgaridek taraqqiyot va yangilanish shahko'chasidan chetga chiqmaydir". Fitratning aniqlashicha, taraqqiyot va yangilanish jarayoni talablari bilan voqelik shakllari orasida mutanosiblik bo'lishi shart, kimda kim buni ilg'ab olmasa va unga moslasha olmasa, nest-nobudlik girdobiga g'arq bo'laveradi. Fitrat o'z maqolasida rivojlanish va yangilanishi qonunlari insonlar hayotining barcha sohalari, shu jumladan, mafkuraviy va ma'naviy hayotni ham qamrab olishini, hatto dinham bu qonundan chetda qolishi mumkmn emasligini, buning oqibatida yangi dunyo eskisi o'rniga kelishini ta'kidlaydi. Diniy taassub hukm surgan 1908-yilda Buxoroda bo'lib o'tgan "jadidchilar" va "qadimchilar" munozarasida "qadimchilar"ning qo'li baland kelgani Fitratni hayratga solgan. Shuning uchun ham bu maqolada ham yangilanish sari qadam tashlayotgan jadidchilarni qo'llash ruhidan borgan. "Olam sahnasida o'z hamjinslari qatoridan joy egallamoqchi bo'lgan millat qanday xatti-harakatni o'ziga dastur qilib olishi kerak? Bu shunday masalaki, agar bizning kattalarimiz uni to'g'ri hamda kamoli ixlos va pok niyat bilan hal qilsalar, oramizdagi "qadim" va "jadid" (eski va yangi) nomi bilan mavjud bo'lgan qarama-qarshiliklarni yo'qotish kerak". 49 Maqolada 1910-yillarning boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy masalalar qalamga olingan. Uni nashrga tayyorlagan prof. R.Inomxo'jaev yozadi: "Maqola Turkiya voqeligi taassurotlari asosida yozilgan bo'lib, buni muallifning o'zi ta'kidlangan bo'lsa ham, adibning mushohadalari, katta umumlashmalarga intilishi Turkiyada qo'rgan yangiliklari misolida tabyaat, ijtimoiy hayot sohasida qat'iy va shafqatsiz amal qilib turadigan rivojlanish va yangilanish dialektikasini bayon qilinishi o'z oldiga maqsad qilib qo'yganini ko'rsatadi". Fitrat o'z maqolasida va yangilanishi jarayonida taraqqiy etgan mamlakatlar bilan birga qadam tashlashga harakat qilmaslik oxir oqibatda tanazzulga olib kelishi mumkinligini aytadi: "Buyuk Parvardigor bashariyat xamirturuishini taraqqiyot va yangilanish javhari bilan qo'shib qorigandir. Odamzod o'z tabiatiga ko'ra taraqqiyot va yangilanish qobiliyatiga egadir... bundan keyin ham u ilgaridek taraqqiyot va yangilanish shahko'chasidan chetga chiqmaydir". Fitratning aniqlashicha, taraqqiyot va yangilanish jarayoni talablari bilan voqelik shakllari orasida mutanosiblik bo'lishi shart, kimda kim buni ilg'ab olmasa va unga moslasha olmasa, nest-nobudlik girdobiga g'arq bo'laveradi. Fitrat o'z maqolasida rivojlanish va yangilanishi qonunlari insonlar hayotining barcha sohalari, shu jumladan, mafkuraviy va ma'naviy hayotni ham qamrab olishini, hatto dinham bu qonundan chetda qolishi mumkmn emasligini, buning oqibatida yangi dunyo eskisi o'rniga kelishini ta'kidlaydi. Diniy taassub hukm surgan 1908-yilda Buxoroda bo'lib o'tgan "jadidchilar" va "qadimchilar" munozarasida "qadimchilar"ning qo'li baland kelgani Fitratni hayratga solgan. Shuning uchun ham bu maqolada ham yangilanish sari qadam tashlayotgan jadidchilarni qo'llash ruhidan borgan. "Olam sahnasida o'z hamjinslari qatoridan joy egallamoqchi bo'lgan millat qanday xatti-harakatni o'ziga dastur qilib olishi kerak? Bu shunday masalaki, agar bizning kattalarimiz uni to'g'ri hamda kamoli ixlos va pok niyat bilan hal qilsalar, oramizdagi "qadim" va "jadid" (eski va yangi) nomi bilan mavjud bo'lgan qarama-qarshiliklarni yo'qotish kerak". 49 Muallifning bunday o'tkir mulohazalari Mahmud Tarziy kabi Afg'oniston taraqqiyparvarlarining ham e'tiborini jalb qilgan va shuning uchun ham ushbu maqolani e'lon qilish bilan birga unga gazeta tahririyati nolishdan "Bizning muhtaram o'rtog'imiz va qalamdoshimi "Samarqand" gazetasida Abdurauf Fitrat imzosi bilan fors tilida maqola chop etilibdi. Biz ham muhtaram o'quvchilarimiz foydalanishlari uchun uni aynan ko'chirib bosmoqdamiz" deb yozgan edi. Ma'lumki, "Siroju-l-axbori afg'oniya" gazetasining muharriri Mahmud Tarziy 21 yoshdan 36 yoshgacha Turkiyada yashagan, uning dunyoqarashi ko'p jihatdan ana shu mamlakatda shakllangan. Fitrat maqolasida Mahmud Tarziyning dilidagi va tilidagi fikrlar bayon etilgani uchun Fitratning taraqqiyot va yangilanshi jarayonining uzluksizligi borasidagi mulohazalari allomaning e'tiborini topgan. Lekin mana shu maqolada XX asr boshlarida vatanimizdagi ma'rifatparvarlik jarayoni, uning tashvish va kamchiliklari faqatgina bizning yurtimiz uchun emas, balki, umuman, Sharq mamlakatlari uchun ham dolzarb ekanini tushunamiz: "Insonlar ahtiyoji har doim ham bir xil bo'lib qolavermaydi, u kundan kunga ko'payadi, rivojlanadi. Shuning uchun ham biz ehtiyojlarimizni qondirish vositalarini rivojlantirib, yangilab boramiz. O'zining zamonaviy ehtiyojlarini mukammal vositalar orqali qandirgan har qanday millatni biz rivojlangan va yangilangan deb ataymiz". 27 27 Karimov I.A. Buyuk maqsad yulidan ogashmaylik.-T.:O‘zbekiston, 1993 50 Muallifning bunday o'tkir mulohazalari Mahmud Tarziy kabi Afg'oniston taraqqiyparvarlarining ham e'tiborini jalb qilgan va shuning uchun ham ushbu maqolani e'lon qilish bilan birga unga gazeta tahririyati nolishdan "Bizning muhtaram o'rtog'imiz va qalamdoshimi "Samarqand" gazetasida Abdurauf Fitrat imzosi bilan fors tilida maqola chop etilibdi. Biz ham muhtaram o'quvchilarimiz foydalanishlari uchun uni aynan ko'chirib bosmoqdamiz" deb yozgan edi. Ma'lumki, "Siroju-l-axbori afg'oniya" gazetasining muharriri Mahmud Tarziy 21 yoshdan 36 yoshgacha Turkiyada yashagan, uning dunyoqarashi ko'p jihatdan ana shu mamlakatda shakllangan. Fitrat maqolasida Mahmud Tarziyning dilidagi va tilidagi fikrlar bayon etilgani uchun Fitratning taraqqiyot va yangilanshi jarayonining uzluksizligi borasidagi mulohazalari allomaning e'tiborini topgan. Lekin mana shu maqolada XX asr boshlarida vatanimizdagi ma'rifatparvarlik jarayoni, uning tashvish va kamchiliklari faqatgina bizning yurtimiz uchun emas, balki, umuman, Sharq mamlakatlari uchun ham dolzarb ekanini tushunamiz: "Insonlar ahtiyoji har doim ham bir xil bo'lib qolavermaydi, u kundan kunga ko'payadi, rivojlanadi. Shuning uchun ham biz ehtiyojlarimizni qondirish vositalarini rivojlantirib, yangilab boramiz. O'zining zamonaviy ehtiyojlarini mukammal vositalar orqali qandirgan har qanday millatni biz rivojlangan va yangilangan deb ataymiz". 27 27 Karimov I.A. Buyuk maqsad yulidan ogashmaylik.-T.:O‘zbekiston, 1993 50 XULOSA X asr boshlarida butun Turkistonda yangi kuchga kira boshlagan jadidchilik harakati o‘lkaning barcha sohadagi ishlarining kelajagini belgilab berdi. Jumladan, yangi adabiyot, publitsistika, siyosat va hokazolar. Davr ushbu yo‘nalishlarning xarakterini aniqlab bergan namoyandalarini ham o‘rtaga chiqardi. Ushbu islohotchilik, ya’ni jadidchilik nomi bilan tarixga kirgan keng qamrovli harakat jamiyatning barcha sohalarini teng qamrab oldi. O‘sha davr ko‘zga tashlangan islohotchi shaxslaridan biri Abdurauf Fitrat (1886 – 1938) bo‘lib, uning faoliyati va ijodi yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Jadidshunos olim, Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti prorektori Zaynobiddin Abdurashidov buyuk mutafakkir hayoti va ijodi haqida s‘oz yuritadi. 28 28 Tursunov I. istiqlolga intilgan qalblar nidosi. –T: O’qituvchi. 1993. 48-b 51 XULOSA X asr boshlarida butun Turkistonda yangi kuchga kira boshlagan jadidchilik harakati o‘lkaning barcha sohadagi ishlarining kelajagini belgilab berdi. Jumladan, yangi adabiyot, publitsistika, siyosat va hokazolar. Davr ushbu yo‘nalishlarning xarakterini aniqlab bergan namoyandalarini ham o‘rtaga chiqardi. Ushbu islohotchilik, ya’ni jadidchilik nomi bilan tarixga kirgan keng qamrovli harakat jamiyatning barcha sohalarini teng qamrab oldi. O‘sha davr ko‘zga tashlangan islohotchi shaxslaridan biri Abdurauf Fitrat (1886 – 1938) bo‘lib, uning faoliyati va ijodi yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Jadidshunos olim, Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti prorektori Zaynobiddin Abdurashidov buyuk mutafakkir hayoti va ijodi haqida s‘oz yuritadi. 28 28 Tursunov I. istiqlolga intilgan qalblar nidosi. –T: O’qituvchi. 1993. 48-b 51 Fitrat hayoti va ijodi zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan juda keng o‘rganilganiga qaramay, uning ilk faoliyati va tarjimai holi, xususan, Turkiyada o‘tkazgan yillariga oid ko‘p savollar o‘z javobini topgani yo‘q. Fitratning ilk hayot yo‘li haqida, ayniqsa 1909-yilgacha bo‘lgan davri borasida biz deyarli hech narsa bilmaymiz. Fitrat ijodi va hayot yo‘lini o‘rgangan barcha tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, u 1886-yili savdogar oilasida dunyoga kelgan. Fitrat an’anaviy boshlang‘ich eski maktabni tugatgandan so‘ng o‘qishini avval Miri Arab madrasasida, so‘ng Buxorodagi yana bir boshqa madrasada davom ettirgan. Buxoro amiri Abdulahadxon saroyida xizmat qilgan Ne’matulloh Muhtaram XX asr boshlarida tuzgan tazkirasida qayd etishicha, Fitrat yosh bo‘lishiga qaramay Buxoro adabiy davralarida yetarli darajada mashhur bo‘lgan. U “Mijmar” (Yoqimli hid tarqatuvchi cho‘g‘don) taxallusi ostida she’rlar yozgan. Ne’matulloh Muhtaram Fitratni Hoji Mulla Abdurauf, deb tilga oladi. Bundan ko‘rinadiki, Fitrat yoshlik chog‘ida haj amalini bajarish uchun sayohatga chiqqan va Sharqda Turkiya, Hindiston, Arabiston hamda markaziy Rossiya – Moskva, Peterburg bo‘ylab sayohat qiladi. Fitrat o‘sha vaqtda haj safarining an’anaviy yo‘li hisoblangan Hindiston orqali emas, balki temir yo‘l bilan Odessa, Turkiya orqali Arabistonga safar qilgan va Hindiston orqali Buxoroga qaytib kelgan. Fitrat, o‘zi yozishiga qaraganda, dastlab jadidlarga qarshi bo‘lgan va ayrim kishilarning ta’siri ostida unda yangi usul maktabi va umuman, jadidchilikka moyillik, qiziqish paydo bo‘lgan. U buxorolik yoshlarning birinchilari qatorida Turkiyaga o‘qishga ketdi. 1910-1914-yillar davomida Turkiyada tahsil olgan Fitrat Turkistonga anchagina mashhur shaxs sifatida qaytib keldi. Uning 1911-1912- yillarda Istanbulda nashr qilingan “Munozara” va “Bayonoti sayyohi Hindiy” kabi birinchi nasriy asarlari hamda “Sayha” she’riy to‘plami nafaqat Buxoro, balki butun Turkiston jadidlarini yana-da kuchlantirdi. Sadriddin Ayniyning ta’biri bilan aytganda, Fitratning birgina “Munozara”si davr taraqqiyotiga g‘oyat kuchli va samarali ta’sir ko‘rsatdi. 29 29 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 52 Fitrat hayoti va ijodi zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan juda keng o‘rganilganiga qaramay, uning ilk faoliyati va tarjimai holi, xususan, Turkiyada o‘tkazgan yillariga oid ko‘p savollar o‘z javobini topgani yo‘q. Fitratning ilk hayot yo‘li haqida, ayniqsa 1909-yilgacha bo‘lgan davri borasida biz deyarli hech narsa bilmaymiz. Fitrat ijodi va hayot yo‘lini o‘rgangan barcha tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, u 1886-yili savdogar oilasida dunyoga kelgan. Fitrat an’anaviy boshlang‘ich eski maktabni tugatgandan so‘ng o‘qishini avval Miri Arab madrasasida, so‘ng Buxorodagi yana bir boshqa madrasada davom ettirgan. Buxoro amiri Abdulahadxon saroyida xizmat qilgan Ne’matulloh Muhtaram XX asr boshlarida tuzgan tazkirasida qayd etishicha, Fitrat yosh bo‘lishiga qaramay Buxoro adabiy davralarida yetarli darajada mashhur bo‘lgan. U “Mijmar” (Yoqimli hid tarqatuvchi cho‘g‘don) taxallusi ostida she’rlar yozgan. Ne’matulloh Muhtaram Fitratni Hoji Mulla Abdurauf, deb tilga oladi. Bundan ko‘rinadiki, Fitrat yoshlik chog‘ida haj amalini bajarish uchun sayohatga chiqqan va Sharqda Turkiya, Hindiston, Arabiston hamda markaziy Rossiya – Moskva, Peterburg bo‘ylab sayohat qiladi. Fitrat o‘sha vaqtda haj safarining an’anaviy yo‘li hisoblangan Hindiston orqali emas, balki temir yo‘l bilan Odessa, Turkiya orqali Arabistonga safar qilgan va Hindiston orqali Buxoroga qaytib kelgan. Fitrat, o‘zi yozishiga qaraganda, dastlab jadidlarga qarshi bo‘lgan va ayrim kishilarning ta’siri ostida unda yangi usul maktabi va umuman, jadidchilikka moyillik, qiziqish paydo bo‘lgan. U buxorolik yoshlarning birinchilari qatorida Turkiyaga o‘qishga ketdi. 1910-1914-yillar davomida Turkiyada tahsil olgan Fitrat Turkistonga anchagina mashhur shaxs sifatida qaytib keldi. Uning 1911-1912- yillarda Istanbulda nashr qilingan “Munozara” va “Bayonoti sayyohi Hindiy” kabi birinchi nasriy asarlari hamda “Sayha” she’riy to‘plami nafaqat Buxoro, balki butun Turkiston jadidlarini yana-da kuchlantirdi. Sadriddin Ayniyning ta’biri bilan aytganda, Fitratning birgina “Munozara”si davr taraqqiyotiga g‘oyat kuchli va samarali ta’sir ko‘rsatdi. 29 29 Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 52 XIX asrning oxirigi choragida Qrimda dunyoga kelgan “usuli jadid” maktablari Rossiya imperiyasining musulmonlar yashaydigan mintaqalarida keng yoyila boshladi. Maktablar Turkistonga ham yoyildi. Lekin bu maktablar dinga zid kelishini da’vo qilgan ulamo qarshiligiga duch keldi. Ayniqsa, bunday qarshilik Buxoroda 1908-yilda ochilgan maktab atrofida juda katta janjalga sabab bo‘ldi. Fitrat ana shu maktab janjali ta’sirida yaratgan “Munozara” asari yangi usul maktablardan musulmon dunyosi shariat yuzasidan foydalanishi mumkinligini isbot eta oldi. Faqat shu asarning bosilib chiqishi tufayligina Buxoroda yangi usul maktablari qayta ochildi va ulardan mulla-mudarrislarning tavqi la’natlari olib tashlandi. “Munozara”ning markazida buxorlik yoshlar tashkil etgan birinchi “usuli jadid” maktabi va uning atrofida paydo bo‘lgan janjal voqealari turadi. Ushbu maktabning tarixiga qisqacha nazar tashlaymiz. Maktab 1908-yil 5-oktabr kuni Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Munzim, Homidxo‘ja Mehriy va Ahmadjon mahdum Hamid (bu ikkisi Ayniyning madrasadosh do‘stlari edi) tarafidan Abdulvohid Munzim hovlisida ochiladi. Oradan deyarli bir yil o‘tib, 1909-yil 6- sentabr kuni maktabda tantanali ochiq imtihon o‘tkaziladi. Buxoroda jadid maktablarini taqiqiga olib kelgan voqealar aynan shu kuni sodir bo‘ldi. Fitrat bu haqda oradan 20 yil o‘tib yozgan bir maqolasida shunday eslaydi: “ 1908-yilda (Fitrat bu yerda yilni yanglish ko‘rsatadi, asarning markazida turgan voqealar 1909-yil bo‘lgan edi. Yuqorida bu haqda yozib o‘tildi – A.Z.) yozganim bir asarimda Buxoro amiriga qaratilgan bir xatim bor... (bu xat “Munozara”ning so‘ngida ilova qilingan – A.Z.) Lekin 8-yilda Buxoro xonligida hukm surgan diniy taassubni va shunga tayangan idora usuli... hibs qilish, o‘ldirish, sangsor (toshbo‘ron – A.Z.) qilish kundagi odatlardan edi. U zamonlarda kitob yozishning o‘zi “kofirlik” edi. Men shu vaqtlarda birinchi asarimni yozdim. Buxoroning idora usulini, ta’lim-tarbiya usulini, bir ko‘p rasmiy idoralarni tanqid qildim ”. 30 30 www. mahalla.Uz 53 XIX asrning oxirigi choragida Qrimda dunyoga kelgan “usuli jadid” maktablari Rossiya imperiyasining musulmonlar yashaydigan mintaqalarida keng yoyila boshladi. Maktablar Turkistonga ham yoyildi. Lekin bu maktablar dinga zid kelishini da’vo qilgan ulamo qarshiligiga duch keldi. Ayniqsa, bunday qarshilik Buxoroda 1908-yilda ochilgan maktab atrofida juda katta janjalga sabab bo‘ldi. Fitrat ana shu maktab janjali ta’sirida yaratgan “Munozara” asari yangi usul maktablardan musulmon dunyosi shariat yuzasidan foydalanishi mumkinligini isbot eta oldi. Faqat shu asarning bosilib chiqishi tufayligina Buxoroda yangi usul maktablari qayta ochildi va ulardan mulla-mudarrislarning tavqi la’natlari olib tashlandi. “Munozara”ning markazida buxorlik yoshlar tashkil etgan birinchi “usuli jadid” maktabi va uning atrofida paydo bo‘lgan janjal voqealari turadi. Ushbu maktabning tarixiga qisqacha nazar tashlaymiz. Maktab 1908-yil 5-oktabr kuni Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Munzim, Homidxo‘ja Mehriy va Ahmadjon mahdum Hamid (bu ikkisi Ayniyning madrasadosh do‘stlari edi) tarafidan Abdulvohid Munzim hovlisida ochiladi. Oradan deyarli bir yil o‘tib, 1909-yil 6- sentabr kuni maktabda tantanali ochiq imtihon o‘tkaziladi. Buxoroda jadid maktablarini taqiqiga olib kelgan voqealar aynan shu kuni sodir bo‘ldi. Fitrat bu haqda oradan 20 yil o‘tib yozgan bir maqolasida shunday eslaydi: “ 1908-yilda (Fitrat bu yerda yilni yanglish ko‘rsatadi, asarning markazida turgan voqealar 1909-yil bo‘lgan edi. Yuqorida bu haqda yozib o‘tildi – A.Z.) yozganim bir asarimda Buxoro amiriga qaratilgan bir xatim bor... (bu xat “Munozara”ning so‘ngida ilova qilingan – A.Z.) Lekin 8-yilda Buxoro xonligida hukm surgan diniy taassubni va shunga tayangan idora usuli... hibs qilish, o‘ldirish, sangsor (toshbo‘ron – A.Z.) qilish kundagi odatlardan edi. U zamonlarda kitob yozishning o‘zi “kofirlik” edi. Men shu vaqtlarda birinchi asarimni yozdim. Buxoroning idora usulini, ta’lim-tarbiya usulini, bir ko‘p rasmiy idoralarni tanqid qildim ”. 30 30 www. mahalla.Uz 53 Fitrat o‘z dramalarida, she’rlarida Sharq, xususan, Hindiston xalqining mustamlakachi inglizlarga qarshi kurashi orqali ona Vatan – Turkistonning tuganmas dardlarini ifoda qildi. Fitrat tarixiy drama janriga asos soldi. U “Abulfayzxon”, “Abo Muslim” kabi dramalarida tarixga yuzlanar ekan, o‘tmishdagi voqelikning mazmun- mohiyatini tarixiy shaxslar obrazi orqali ularning taqdirlari misolida qayta jonlantirishga hamda ulardan zamon uchun kerakli xulosalar chiqarishga muvaffaq bo‘lgan ijodkordir. Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati tarixning eng qaltis damlarida Millat va Vatanga xizmat qilishning yorqin namunasidir. Yirik jadidshunos olim Begali Qosimovning so‘zlari bilan aytganda, har qanday holda ham xalq bilan birga bo‘lish, uning manfaatini har narsadan ustun qo‘yish, har narsadan muqaddas bilish Fitrat shaxsiyatining eng muhim xususiyatlaridan edi. Fitrat va Fitrat zamondoshlarining millat haqida qayg‘urishlari, alamli va achchiq o‘y surishlari, keskin tanqidlari asr boshlarida qadim Turon osmonida o‘sha par-par ko‘k yulduzday yongan edi. Keyin bu yulduzni ko‘zlarimiz ilg‘amay qo‘ydi. Ko‘zimizni chirt yumib u yo‘q dedik. Ko‘zdan yiroq — ko‘ngildan yiroq bo‘ldi. Ammo ko‘k yulduz Turon osmonini qoplagan bulutlar ortida porlar, chorlar, yo‘ldosh bo‘l deb chaqirardi. 54 Fitrat o‘z dramalarida, she’rlarida Sharq, xususan, Hindiston xalqining mustamlakachi inglizlarga qarshi kurashi orqali ona Vatan – Turkistonning tuganmas dardlarini ifoda qildi. Fitrat tarixiy drama janriga asos soldi. U “Abulfayzxon”, “Abo Muslim” kabi dramalarida tarixga yuzlanar ekan, o‘tmishdagi voqelikning mazmun- mohiyatini tarixiy shaxslar obrazi orqali ularning taqdirlari misolida qayta jonlantirishga hamda ulardan zamon uchun kerakli xulosalar chiqarishga muvaffaq bo‘lgan ijodkordir. Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati tarixning eng qaltis damlarida Millat va Vatanga xizmat qilishning yorqin namunasidir. Yirik jadidshunos olim Begali Qosimovning so‘zlari bilan aytganda, har qanday holda ham xalq bilan birga bo‘lish, uning manfaatini har narsadan ustun qo‘yish, har narsadan muqaddas bilish Fitrat shaxsiyatining eng muhim xususiyatlaridan edi. Fitrat va Fitrat zamondoshlarining millat haqida qayg‘urishlari, alamli va achchiq o‘y surishlari, keskin tanqidlari asr boshlarida qadim Turon osmonida o‘sha par-par ko‘k yulduzday yongan edi. Keyin bu yulduzni ko‘zlarimiz ilg‘amay qo‘ydi. Ko‘zimizni chirt yumib u yo‘q dedik. Ko‘zdan yiroq — ko‘ngildan yiroq bo‘ldi. Ammo ko‘k yulduz Turon osmonini qoplagan bulutlar ortida porlar, chorlar, yo‘ldosh bo‘l deb chaqirardi. 54 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Ra h bariy adabiyotlar. 1. Karimov I.A. Buyuk maqsad yulidan ogashmaylik.-T.:O‘zbekiston, 1993. 2. Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat.-T.: O‘zbekiston, 1994 3. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqil taraqqiyot yo‘lida. -T.: O‘zbekiston, 1994. Maxsus adabiyotlar 1. Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi // Barkamol avlod - O ‘ zbekiston taraqqiyotining poydevori .- T ., 1997. 2. Abdullaev R. Milliy siyosiy g‘oyalar tarixidan –T: 1991. 3. Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar shoirlari ilm-ma’rifat haqida.-T.: O‘qituvchi, 1972. 4. Adabiy zamondoshlarimiz. Davra suhbati // O‘zbekiston adabiyoti san’ati.- 1989.-26 may. 2. Ashurov S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar.-T.: Adabiynashr, 1952. 55 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Ra h bariy adabiyotlar. 1. Karimov I.A. Buyuk maqsad yulidan ogashmaylik.-T.:O‘zbekiston, 1993. 2. Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat.-T.: O‘zbekiston, 1994 3. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqil taraqqiyot yo‘lida. -T.: O‘zbekiston, 1994. Maxsus adabiyotlar 1. Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi // Barkamol avlod - O ‘ zbekiston taraqqiyotining poydevori .- T ., 1997. 2. Abdullaev R. Milliy siyosiy g‘oyalar tarixidan –T: 1991. 3. Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar shoirlari ilm-ma’rifat haqida.-T.: O‘qituvchi, 1972. 4. Adabiy zamondoshlarimiz. Davra suhbati // O‘zbekiston adabiyoti san’ati.- 1989.-26 may. 2. Ashurov S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar.-T.: Adabiynashr, 1952. 55 6. Boltaboev H. Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi.-T.: Fan, 1992. 64 7. Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 8. Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 9. Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 10. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 . 11. Fitrat A. Insoniyat haqida Navoiyning fikri. //Sirli olam. 1992. - № 12. 12. Fitrat A. Islom tarixi //Sirli olam. - 1992. - № 3-4. 13. Fitrat A. Ittifoq etaylik //Xurriyat. - 1917. - 25 iyul. 14. Fitrat A. O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi. - T.:Fan, 1983. 15. Fitrat A. Hind sayyohining qissasi. //SHarq yulduzi.-1991. №8 B. 16. Cho’lpon Abdulhamid Sulaymon. Istiqlol uchun kurash. Sovet O’zbekistoni.- T: 1990. 98-b 17. Tursunov I. istiqlolga intilgan qalblar nidosi. –T: O’qituvchi. 1993. 48-b 18. Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 19. Fitrat.A Hindistonda bir farangi ila buxoroli mudarrisning bir necha masalalari ham usuli jadidi xususinda qilg’on munozarasi.-T: Turkiston kutubxonasi. 1913. 134-b 20. Fitrat.A Hind sayyohining qissasi. // Sharq yulduzi. 1991.№8 39-b Internet saytlari 1. www. Ziуonet.uz 56 6. Boltaboev H. Abdurauf Fitrat hayoti va ijodi.-T.: Fan, 1992. 64 7. Boltaboev H. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi: Fil. fan. doktorliga dissertatsiyasi.-T., 1996. 8. Karimov E. Fitrat hayoti va ijodi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.- 1990.- № 3 9. Turdiev SH. Fitrat jahon kezadi //Fan va turmush.-1991.№ 2 10. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. - T.: O‘qituvchi, 1995 . 11. Fitrat A. Insoniyat haqida Navoiyning fikri. //Sirli olam. 1992. - № 12. 12. Fitrat A. Islom tarixi //Sirli olam. - 1992. - № 3-4. 13. Fitrat A. Ittifoq etaylik //Xurriyat. - 1917. - 25 iyul. 14. Fitrat A. O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi. - T.:Fan, 1983. 15. Fitrat A. Hind sayyohining qissasi. //SHarq yulduzi.-1991. №8 B. 16. Cho’lpon Abdulhamid Sulaymon. Istiqlol uchun kurash. Sovet O’zbekistoni.- T: 1990. 98-b 17. Tursunov I. istiqlolga intilgan qalblar nidosi. –T: O’qituvchi. 1993. 48-b 18. Ahmad Zakiy Validiy To’g’on. Bugungi tuk eli.Turkiston va yangi tarixi. Istanbul. 1981. 351-b 19. Fitrat.A Hindistonda bir farangi ila buxoroli mudarrisning bir necha masalalari ham usuli jadidi xususinda qilg’on munozarasi.-T: Turkiston kutubxonasi. 1913. 134-b 20. Fitrat.A Hind sayyohining qissasi. // Sharq yulduzi. 1991.№8 39-b Internet saytlari 1. www. Ziуonet.uz 56 2. www. edu.uz www. 3. www. mahalla.Uz 4. www. LexUz 5. www. Kitob.Uz 57 2. www. edu.uz www. 3. www. mahalla.Uz 4. www. LexUz 5. www. Kitob.Uz 57 i i

MUNDARIJA

I BOB. ABDURAUF FITRATNING UMR YO’LLARI

1.1. Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati

1.2. Abdurauf Fitrat lirikasi va ilmiy merosi

II BOB. ABDURAUF FITRAT MILLATGA “NAJOT YO’LI” KO’RSATGAN JADID

2.1 Abdurauf Fitrat dramaturgiyasi. “Abulfayzxon” dramasi tahlili

2.2 Abdurauf Fitrat maqolalari

2.3 Fitratning xorijdagi faoliyati manbalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить