Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fitratning adabiy-badiiy merosi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: FITRATNING ADABIY-BADIIY MEROSI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. ABDURRAUF FITRAT IJODIY FAOLIYATI ………………………5 1.1. Fitratning jadid ijodkorlari orasida tutgan o‘rni……………………………...5 1.2. Jadidchilik harakati va Fitratning undagi mafkuraviy ishtiroki……………..11 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………...15 II BOB. FITRATNING ADABIY-BADIIY MEROSIDA JANR VA MAVZU XILMA-XILLIGI……………………………………………………………….16 2.1. Fitrat nasriy va lirik asarlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari……………..16 2.2. Fitrat dramaturgiyasida ijtimoiy masalalar talqini…………………………...22 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………...28 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek adabiyoti va ijtimoiy tafakkurida yuz bergan tub o‘zgarishlar jadidchilik harakati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda Abdurauf Fitratning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Fitrat adib, dramaturg, shoir, publitsist va olim sifatida milliy adabiyotimizni yangilash, xalq ongini uyg‘otish, ma’rifat va taraqqiyot g‘oyalarini targ‘ib etishda muhim xizmat qilgan ijodkorlardan biridir. Uning adabiy-badiiy merosi milliy ozodlik, vatanparvarlik, ijtimoiy adolat, ma’naviy uyg‘onish kabi masalalarni o‘zida mujassam etgani bilan bugungi kunda ham ilmiy va estetik ahamiyatini yo‘qotmagan. Shu bois Fitrat ijodini adabiy-badiiy jihatdan tahlil qilish, uning merosini zamonaviy nuqtayi nazardan qayta baholash mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Fitratshunoslik sohasidagi yetakchi olimlar qatorida Hamidulla Boltaboyev, Bahodir Qosimov, va Ibrohim G aniyevʻ kabi tadqiqotchilar turadi, ular Fitratning hayoti va ijodini, adabiy, ilmiy va huquqiy merosini o rganishga katta hissa qo shganlar, bu sohada ko plab ʻ ʻ ʻ monografiyalar va ilmiy maqolalar chop etishgan. Hamidulla Boltaboyev: Fitratning ilmiy merosi, adabiyotshunosligi, huquqshunosligi va “Boburshoh” asari bo yicha tadqiqotlar olib borib, uni chuqur ʻ o rgangan olim. ʻ Bahodir Qosimov: Fitrat va uning davri maslakdoshlari (Behbudiy, Ajziy) haqida, “Milliy uyg onish” mavzusida muhim asarlar yaratgan. ʻ Ibrohim G aniyev: ʻ Fitratning adabiy faoliyati, dramaturgli gi va “Fitratshunoslik” asari bilan bu sohani boyitgan. Alisher Ali(yev): Fitratga bag ishlangan ilk yirik asarlardan birini yozgan. ʻ Bu olimlar Fitratni shoir, dramaturg, nosir, huquqshunos, tilshunos va olim sifatida chuqur tahlil qilib, uning buyuk merosini xalqimizga yetkazishda muhim rol o ynaganlar. Fitrat ijodi o‘zbek adabiyotshunosligida turli davrlarda tadqiq etilgan. ʻ Jadid adabiyoti, milliy uyg‘onish jarayoni, dramaturgiya va publitsistika masalalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlar Fitrat merosining ayrim qirralarini yoritib bergan. Mustaqillik yillarida esa Fitrat ijodiga nisbatan munosabat tubdan o‘zgardi, 3 uning asarlari qayta nashr etildi va xolis baholashga keng yo‘l ochildi. Fitratning adabiy-badiiy merosini janr, mavzu va g‘oya yaxlitligida, tizimli tarzda o‘rganish hali ham dolzarb ilmiy muammo bo‘lib qolmoqda. Mahmudova G. 1 va Narziyeva M. 2 kabilar mazkur mavzuni tizimli ravishda tadqiq etishgan. Kurs ishining obyekti. Mazkur ishning obyekti Abdurauf Fitratning adabiy- badiiy merosi, jumladan, uning nasriy, dramatik va she’riy asarlaridir. Kurs ishining predmeti. Fitrat asarlarida aks etgan g‘oyaviy-badiiy xususiyatlar, mavzu doirasi, janrlar xilma-xilligi hamda adabiy-estetik qarashlardir. Kurs ishining maqsadi. Ishning asosiy maqsadi Abdurauf Fitratning adabiy- badiiy merosini ilmiy tahlil qilish, uning o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari:  Fitrat hayoti va ijodiy faoliyatining asosiy bosqichlarini yoritish;  Jadidchilik g‘oyalarining Fitrat ijodidagi aksini tahlil qilish;  Fitratning nasr, dramaturgiya va she’riyatidagi badiiy xususiyatlarni aniqlash;  Adib asarlarining g‘oyaviy-estetik ahamiyatini ochib berish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kirish, ikki bob, to‘rt fasl, bob bo‘yicha xulosalar, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Jami 32 betni tashkil qiladi.1 Mahmudova G. Jadidizm va Turkistonda axloqiy-estetik fikr taraqqiyoti. –T., 2006. 2 Narziyeva M. Abduraof Fitrat va jadidlarning ta’limdagi o‘rni. // Scientific theoretical and methodical journal . 4 I BOB. ABDURRAUF FITRAT IJODIY FAOLIYATI 1.1. Fitratning jadid ijodkorlari orasida tutgan o‘rni “Ming afsuski, jadidlar o‘z oldiga qo‘ygan ezgu maqsadlarni amalga oshirishga mavjud vaziyat, ijtimoiy tuzum yo‘l barmadi. Ma’rifat fidoyilari o‘sha davrning turli johil kimsalarining tuhmat-u malomatlariga duchor bo‘ldilar. Avval chor, keyinchalik sovet hukumati ularni ayovsiz quvg‘in va qatag‘on qildi. Shu tariqa milliy uyg‘onish va taraqqiyot harakatli el-yurtimiz uchun armon bo‘lib qoldi” 3 . Keltirilgan fikrlar shuni ko‘rsatadiki, jadidlar harakati, xususan, Abdurauf Fitrat faoliyati mustamlaka va keyinchalik sovet tuzumi sharoitida nihoyatda murakkab va fojeali kechgan. Ezgu maqsadlar yo‘lida kurashgan ma’rifatparvarlar jamiyatni uyg‘otish, millatni taraqqiyot sari yetaklashni bosh vazifa deb bilgan bo‘lsalar-da, davrning keskin siyosiy bosimi ularning orzu- intilishlarini to‘liq ro‘yobga chiqarishga imkon bermadi. “30-yillar Fitrat uchun ayni kamolot yillari bo‘ldi. U bir qator yangi asarlar yaratdi. U maorif sohasida ham qizg‘in faoliyat ko‘rsatdi. Ilmiy tadqiqot, o‘qituvchilarning malakasini oshirish oliygohlari va dorilfununlarda dars berdi. Abdurauf Fitrat 1927-yilda O‘zbekistonga qaytadi va Samarqanddagi Oliy pedagogika instituti (hozirgi SamDU) da, keyinchalik esa Toshkentda Fanlar qo‘mitasi va Madaniyat institutida faoliyat yuritadi. Qomusiy bilim va badiiy iste’dod egasi bo‘lgan Fitrat ilk aspirantlarga rahbarlik qilgan” 4 . 1928-yilda u Samarqand dorilfununida faoliyat ko‘rsatadi. Sharq tillari va adabiyoti bo‘yicha ma’ruzalar qiladi. Musiqashunos olim sifatida “Shashmaqom”, “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi”, “Sharq musiqasi” kabi tadqiqotlarini 3 Kurganboyeva N . Jadid adabiyoti namoyandasi. abduraof fitrat – ma’rifatparvar ijodkor. // “uchinchi renessans poydevorini qo‘yishda filologik tadqiqotlarning nazariy va amaliy ahamiyati” mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari to‘plami. – 307-B. 4 XX asr o‘zbek adabiyoti. I. T. Andijoniy – “Andijon” nashriyoti 1993 –yil “xalq dushmani” sifatida 1938-yil 4oktabrda otib tashlanadi. Lekin sud qarori 5-oktabrda chiqariladi. 5 yaratadiki,bu asarlar to hozirgi kungacha o‘z ilmiy qimmatini saqlab kelmoqda. Buxoroda musiqa maktabi ham ochgan. O‘smirlik yillari u Mijmar (“Xushbo‘y o‘t yoqiladigan cho‘g‘don”) taxallusi bilan, so‘ngra Fitrat (“tug‘ma iste’dod”, “tug‘ma tabiat”) taxallusi bilan ijod qilgan. 1930-villarda vaqtli matbuotda, ketma-ket uyushtirilgan majlislarda Fitrat “millatchi”, “turkparast”, “islomparast”, “g‘arbning josusi” sifatida nohaq qoralanadi. 1937-yilning mash’um qora dovuli o‘zbek xalqining fidoyi farzandlari ko‘ksiga “xalq dushmani” tamg‘asini bosdi. Fitrat 1937-yil 24-aprelda qamoqqa olinadi va Adibning hayoti va ijodini adolatli o‘rganish XXasrning 80-yillari oxirida boshlandi. Uch jilddan iborat “Tanlangan asarlar”i bosilib chiqdi.Adib asarlari 1991yilda Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofotiga munosib topilgan. 2000-yilda Fitratning 2 jildlik “Tanlangan asarlar”i nashr qilingan. Abdurauf Fitratga “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni ham berilgan. Fitrat yetuk ma’rifatparvar olim sifatida o‘zbek, tojik tili va adabiyoti bo‘yicha bir qator darsliklar yaratdi. Uning tilshunoslik, adabiyotshunoslik, adabiy tanqid, adabiyot tarixi, musiqa nazariyasi va tarixi, tarix, etnografiya, folklor, din kabi sohalar bo‘yicha olib borgan ishlari alohida qimmatga molikdir. “Fitrat 1917-yilda “O‘quv. Ibtidoiy o‘quv maktablarining so‘ng sinflari uchun” darsligini yaratdi. Shuni ta’kidlash kerakki, bu asar uning kelajakdagi tadqiqotlari uchun asos bo‘ldi. “Adabiyot qoidalari” 1926-yilda nashr etildi. Bu asar 1939yilgacha adabiyot nazariyasiga oid yagona qo‘llanma sifatida qo‘llanildi. U to hozirgi kunga qadar ham o‘z ilmiy ahamiyatini saqlab kelmoqda.Fitrat yetuk aruzshunos sifatida ham bir qator ishlarni amalga oshirgan bo‘lib, “Aruz haqida” (1936) risolasi bu jihatdan ibratlidir. Bu asarning amaliyot uchun ahamiyati shundaki, unda vazn belgilaydigan foilotun kabi tilda ma’no anglatmaydigan so‘zlar 6 o‘rniga doira ohanglarini (bak-baka-bum-bak kabi) kiritadi. Bu aruz va musiqa o‘rtasidagi yaqinlikdan kelib chiqib qo‘llanilgan” 5 . Bu davrda Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Ubaydulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat, Ibrat domla, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Ashurali Zohiriy va boshqa yana yuzlab ulug‘ insonlar milliy uyg‘onish va millatparvarlik harakatining oldingi saflarida turdilar. Ular yangi usul maktablari bilan bir qatorda, odamlarning dunyoqarashi va turmush tarzini o‘zgartirishga qaratilgan gazeta-jurnallar, nashriyot va kutubxonalar, teatrlar tashkil etdilar. Axloq olimlari insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lganlar: afsus nafs tarbiya topib,yaxshi ishlarni qilishga odat qilsa, yaxshilikka sifatlab “yaxshi xulq’’, agar tarbiyasiz o‘sib, yomon ishlaydigan bo‘lib ketsa, yomonlikka sifatlab “yomon xulq’’ deb ataganlar. Inson tabiati qabul qiluvchidir. Agar yaxshi tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanib, go‘zal xulqlarga odatlanib katta bo‘lsa, har kimning nazdida maqbul, beixtiyor bir inson bo‘lib chiqadi. Shu jumladan yana bir jadidlardan biri Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi. Uning zamonida adabiyotni jamiyatga xizmat qildirish bilan shug‘ullanmagan ijodkorni topish qiyin bo‘lsa-da, so‘z va ish birligini hech kim u olib chiqqan maqomga ko‘tara olgan emas. Abdurauf Fitrat timsolida yozuvchi, tarixchi, adabiyotshunos, tilshunos, san’atshunos va siyosatshunos olimlik qirralari mujassam. Fitrat faoliyatining har bir qirrasi o‘zbek ma’naviyatida yangi sahifalarning ochilishiga sabab bo‘lgan. Fitratning san atshunoslikka oid xizmatlari ham tahsinga sazovordir. U ʼ 1921 yil Buxoroda “Sharq musiqasi maktabi’’ni tashkil etib, bu maktabning birinchi direktori lavozimida ishlaydi. Maktabga mumtoz musiqa bilimdonlari (sozanda, xonandalar) bilan birga Viktor Uspenskiy singari musiqashunoslarni ham taklif etdi. 5 XX asr o‘zbek adabiyoti. I. T. Andijoniy – “Andijon” nashriyoti 1993 –yil 7 U shu vaqtdan boshlab „Shashmaqom“ kuylarini to plash va notaga yozib olishʻ ishlariga rahbarlik qildi. Fitratning tashabbusi bilan ota Jalol va ota G iyosdan ʻ Buxoro Shashmaqomi V. Uspenskiy tomonidan ilk bora notaga olinib, nashr etildi. Fitrat „Shashmaqom“, „O zbek musiqasi to g risida“ maqolalari va ʻ ʻ ʻ „ O zbek klassik musiqasi va uning tarixi ʻ “ ( 1927 ) risolasi bilan XX asr o zbek ʻ musiqashunoslik faniniboshlab berdi . O‘quv dargohi uchun Fitrat dastlab o‘z uyini ajratib berishi va uning faoliyatiga bevosita mutassadilik qilishi, shuningdek, maktabga Ota Jalol, Ota G‘iyos, Levicha, Domla Halim Ibodov, Shohnazar Sohibov, Boboqul Fayzullaev, Ma’rufjon Toshpo‘latov kabi mashhur hofizu maqomshunoslarni jalb etishi, Buxoro ziyolilarining musiqa maktabidan ko‘zlayotgan maqsadlari naqadar ulug‘ ekanligidan dalolat beradi. Bu dargohda asosan mumtoz musiqa -Shashmaqom targ‘iboti va ta’limi yo‘lga qo‘yildi. Musiqa madaniyati sohasidagi say’i harakatlarning mutassil davomi sifatida yana bir tarixiy tadbir amalga oshirildi. U ham bo‘lsa, Fitrat tashabbusi bilan rus etnograf va musiqashunosi V.Uspenskiy Shashmaqomni ilk bor zamonaviy notaga olish uchun Buxoroga taklif qilindi. Eng avvalo shuni ta’kidlash joizki, Fitrat o‘zining o‘zbek musiqasi to‘g‘risidagi maqolalari hamda “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” risolasi bilan XX- asr o‘zbek musiqashunosligining tamal toshini qo‘yishga intildi. Ma’lumki, bizda o‘zbek adabiyot va musiqiy merosiga nisbatan ilk marotaba “klassik” tushunchasini A.Fitrat o‘zining “Adabiyot qoidalari” va “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” asarlarida kiritdi. Uning keng mafkurasi, jumladan, yevropacha bilimlari bu umumiy universal atamaning joriy qilganligini asosiy sababi deyish mumkin. Zero, ko‘p o‘rinlarda “klassik” so‘zi o‘zbek tilidagi “mumtoz” so‘zlari bilan ma’nodosh o‘rnida qo‘llanilganligini eslatib o‘tib, professor Fitratning aynan “klassik” atamasida to‘xtalganligi va butun boshli risolaning “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” deb nomlanganida ham o‘ziga xos ma’no borligini ta’kidlash zarur. Ma’lumki, “klassik” tushunchasi insoniyat badiiy merosining oltin nuqtasi sifatida tan olingan eng mukammal va dunyoviy ahamiyatga molik namunalariga nisbatan ishlatiladi. Keyingi eng muhim nuqtalardan biri Fitrat tomonidan bot-bot 8 takrorlangan shoshmaqom bayrog‘i ostiga kirmagan, el kuylari xususida bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi namunalariga “yopiq tizim”i o‘lchovida bo‘lgan holda “el kuylari” yoki “termalari” ekanligi va bu xususda tegishli nazariy ma’lumotlar yo‘qligini o‘rinli ta’kidlaydi. 1925-yilda G‘.Zafariy va M.Yunus (Elbek)larning “El ashulalari” to‘plam nashrida o‘z aksini topgan “Yallama-yorim”, “Dodimg‘a yet”, “Gulyor”, “Alla”, “Aliyor, alla”, “Omon-omon”, “Yor-yor” kabi namunalarni sanab o‘tadi va ularning misralaridagi eng jonli, ko‘p qo‘llanadigan so‘zlaridan asarning nomi kelib chiqishini ta’kidlash bilan chegaralanadi. Eng muhim jihati Fitrat mazkur el kuylarimizni tekshirish, ohanglarini buzmasdan notaga olish lozimligini hayajon bilan ta’kidlaydi. Fitrat Sharq cholg‘u asboblarining har biriga alohida to‘xtaladi. U nihoyatda teranlik bilan tanbur, dutor, rubob, g‘ijjak, nay, qo‘shnay, qo‘biz kabi o‘nga yaqin musiqa asbobining tuzilishi, shakli, uzunligi, qismlari va vazifasini aniq ko‘rsatib beradi. Kitobning “O‘zbek musiqasi” deb nomlangan qismida Fitrat, mumtoz va xalq kuylari, qo‘shiqlari haqida fikr yuritar ekan, “cholg‘ularimiz haqida ma’lumot berish”ga kirishadi. Tanbur cholg‘usining xususiyatlarini, avvalo, uning lug‘aviy ma’nosini izohlashdan boshlaydi. Yа’ni musiqiy kitoblarja bu so‘zning “tunbura” shaklida ishlatilishi, “yunoncha” dan kelib chiqqanligi bilan bog‘liq taxminlarni keltiradi. Shu asosda “Ravzat us safo”da “tunbur”, “barbat”, O‘rta Osiyo xalqlari orasida “do‘nbra” shaklida qo‘llaniluvchi bu cholg‘u turi tanburning ikki torli ibtidoiy turi bo‘lganligini ilmiy asoslab beradi. Yа’ni bundan baxshilarning “do‘nbira” asbobi bilan tanburning bir narsa ekanligi, fonetik o‘zgarishga uchrab, shu shaklga kelganligini anglash mumkin. Mashhur musiqashunos Darvish Ali Changiyning qarashlariga tayanib, Husayn Boyqaro, Shayboniy kabi podshohlar davrida mashhur bo‘lganligi haqida yozadi. “Bizning cholg‘ularimizning eng kattasi tanburdir, deb yozadi Fitrat. Shashmaqom kuylari tanburdagina ijro etiladir. Tanbur tut yog‘ochdan yasaladir. Sopi kichginasida sakkiz detsimetr, kattasida to‘qqiz detsimetrdir. Kosasi kattasida 13/32 santimetr, kichginasida 10/29 santimetr bo‘ladir. Kosaning yuzini 9 tut yog‘ochidan yupqag‘ina bir taxta bilan qoplaydirlar. Biroq bu taxtani pishib, tusi qaytqancha olovg‘a tutadirlar; qizarib tusi qaytqandan so‘ng, kosaga yopishtiradilar. Tanburning sariq simdan uch tori bo‘ladir. O‘rta torining ikki yon toridan ozgina yo‘g‘on bo‘lushi matlubdir”. Fitrat tanburning qanday yasalishi, uning o‘lchamlari, qismlari haqida aniq va mufassal fikr yuritgan. Eng muhimi, bu cholg‘u asbobining tayyorlanish jarayoni ham o‘ziga xos izchillikda, har bir detal va harakatlari bilan tushuntirib berilgan. Fitrat rubob haqida to‘xtalarkan, avvalo, bu cholg‘u asbobiing qadim tarixi, paydo bo‘lishi, u haqidagi asarlar bo‘yicha qimmatli ma’lumotlarni beradi. Keskin siyosiy o‘zgarishlar davrida vujudga kelgan Fitratning “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” risolasi milliy merosning qonuniyatlari jo bo‘lgan, o‘tmish va yangicha zamon mafkuralari mujassamlashgan ulkan tadqiqot namunasidir. U o‘zbek musiqasining yorqin shakli - Shashmaqom timsolida mintaqamiz musiqiy salohiyatini o‘rganish borasidagi yangi o‘zbek musiqashunosligining debochasi sifatida benazir ma’naviy boylik hamdir. Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati tarixning eng qaltis damlarida Millat va Vatanga xizmat qilmoqning yorqin namunasidir. Har qanday xolda ham xalq bilan birga bo‘lish, uning manfaatini har narsadan muqaddas tutish Fitrat shaxsiyatining eng muhim xususiyatlaridan biri edi. U ijodkor sifatida o‘zbek adabiyotini jahoniy miqyoslarga olib chiqqan, uni yangi hayotbaxsh g‘oyalar bilan boyitgan, tilimizning boy imkoniyatlarini, badiiy ifodaning betimsol namunalarini namoyish eta olgan iste’dod edi. U o‘zbek dramachiligini yuksak pog‘onaga ko‘tardi. U musiqaga ham o‘z hissasini qo‘shgan hamdir. Hozirgi kunda yosh avlodga boshlang‘ich maktablardan boshlab jadidlarimiz haqida, ularning ta’limni rivojlantirishga qo‘shgan hissalari haqida tushunchalar berib borilishi, ma’naviyat soatlarda, tarbiyaviy soatlarda ko‘proq bular haqida o‘rgatilishi o‘quvchilarning bilimini oshishiga katta hissa qo‘shadi. Tarixni shaxslar yaratadi, tarix tarjimayi hollardan, ayniqsa, atoqli kishilarning tarjimayi hollaridan iborat deydilar. Menimcha, biz ham Turkiston tarixining o‘tgan asr so‘ngidan boshlangan uyg‘onish davrini boshlab Munavvar qori yaratdi va Turkiston tarixining 10 jadidchilik davri boshdan oxirigacha Munavvar qorining tarjimayi holidan iborat desak yanglishmaymiz. Munavvar qori turkistonliklarning siyosiy tashkillanish ishlarida va mustaqil davlat qurish g‘oyasining qaror topishida uzoqni ko‘ra olgan bir ishonchli dohiy edi. Eli uchun kuyib-yongan, bag‘ri qonidan mayoq ko‘targan kishilarning nomi hech qachon unut bo‘lmaydi. Fidoyi kishilarni el- yurt ham, tarix ham o‘z yuragida asrab avaylaydi 6 . 1.2. Jadidchilik harakati va Fitratning undagi mafkuraviy ishtiroki XX asr boshidagi o‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotining asoschilaridanbiri, o‘zbek milliy she‘riyati, prozasi, adabiyotshunosligi, tilshunosligi, maorifi, jamiyatshunosligi singari o‘nlab sohalarning rivojigaulkan hissa qo‘shgan adib Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat 1886-yil Buxoroda ziyoli oilada tug‘ilgan 7 . Otasi Abdurahimboy sarroflik (pul almashtiruvchi) va savdogarlik qilgan. Fitratning Abdurahmon ismli ukasi, Mahbuba ismli singlisi ham ziyoli kishilar bo‘lib yetishganlar. Fitrat o‘zbek va fors tilini onasi Bibijon otin (Nastarbibi yoki Mustafbibi) dan o‘rganadi. Abdurauf Fitratning badiiy iste’dodining shakllanishida onasining xizmatlari beqiyosdir. Abdurauf dastlab eski usuldagi maktabda, so‘ngra Mir Arab madrasasida o‘qiydi. Bu erda o‘zining noyob iste’dodi bilan mudarrislar e’tiborini tortadi. S. Ayniy “Buxoro inqilobi tarixi” kitobida Fitratning talabalik yillari haqida to‘xtalib, bunday deb yozadi: “Bu davrning hur fikrli yoshlaridan biri Abdurauf Fitratdir. Bu kishi Buxoro talabalari ichida eng qobiliyatli va fozillardan biri edi”. U 18 yoshlarida bir muddat otasining ishlariga yordam beradi, u bilan birga hajga ham boradi.1904-1907 yillar mobaynida Turkiya, Eron, Hindiston, Arabiston, Rusiya mamlakatlarida bo‘ladi. 6 Narziyeva M. Abduraof Fitrat va jadidlarning ta’limdagi o‘rni. // Scientific theoretical and methodical journal . – 181-B. 7 N.Karimov va boshq. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinfi uchun darslik). - T: O‘qituvchi, 2004. 73-86-betlar; N.Karimov va bosh. XX asr o‘zbek adabiyoti (11-sinf uchun darslik), - T.: O‘qituychi, 2002. 11 Fitratning talabalik yillari ma’rifatparvarlik harakati qizg‘in tus olib, oynoma va ro‘znomalarga qiziqish kuchaya borayotgan bir davrga to‘g‘ri keldi, ijtimoiy- siyosiy hayotdagi bu to‘lqinlar, shubhasiz, ilm toliblari qalbida ham o‘ziga xos mavjlar yaratdi. Ularda millat va Vatan tuyg‘ulari uyg‘ona boshladi. Dunyoni ko‘rish, o‘zga yurtlar turmushining ilg‘or tomonlarini o‘rganib, o‘z yurtlarida tadbiq etish orzusi yoshlarga tinchlik bermasdi. 1909-yilda “Jamiyati xayriya” tashkil etildi. Uning maqsadi iste’dodli yoshlarni aniqlab, ularni chet elda o‘qitish edi. 1909-1913-yillarda adib “Tarbiyati atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) xayriya jamiyati orqali Turkiyaga jo‘natilgan besh nafar talabalardan biri sifatida Istanbuldagi “Dorulmual limin” – muallimlar gimnaziyasida tahsil oladi. Fitratshunos olim Hamidulla Boltaboyevning kuzatishlariga qaraganda, Fitrat Istambulda bilim olish barobarida mudarrislik ham qilgan ekan. Shu bois, u turk olimlari ichida katta hurmat va e’tiborga sazovar bo‘lgan. 1908 –yilda Turkiyada inqilob bo‘lib, uning aks-sadolari hali so‘nmagan, ayniqsa, yoshlar orasida o‘z ta’sirini ko‘rsatayotgan edi. Tabiiyki, buxorolik yoshlar dunyoqarashida ham bu harakat o‘z izlarini qoldirdi. U yerda zamondoshlari bilan birgalikda “Buxoro ta’limi maorif jamiyati degan uyushma tuzadi. Unda jadidchilik harakati keng targ‘ib qilindi. Fitrat Turkiyadan qaytgach (1914), qizg‘in ishga kirishib ketadi. “Usuli jadida” maktablarini ko‘proq ochish, ularda bilim berishni yanada takomillashtirish choralarini izlaydi. U ham boshqa taraqqiyparvar kishilardek yangi avlodni tarbiyalash, ularni zamonning ilg‘or ilmlaridan bahramand etish tadbirlari bilan qiziqdi. Uning orzusi turkistonlik yoshlar ham Sharq, ham G‘arb oliygohlarida bilim olmoqliklarini ta’minlash edi, u o‘zining orzusiga qisman bo‘lsa-da erishdi. Fitrat 1919-1920- yillarda Afg‘oniston hukumatining Toshkentdagi vakolatxonasida tarjimon, “Turon”, “Buxoroyi shari”, “Oina” kabi ko‘pgina gazeta va jurnallami tashkil etishda bosh-qosh bo‘ladi, 1918-yilda Toshkentda tashkil etilgan, Turkistonda til, adabiyot, san’at masalalari bilan ilk bor tashkiliy ravishda shug‘ullangan. O‘zbekiston hududida vujudga kelgan dastlabki ilmiy muassasa 12 va o‘ziga xos yozuvchilar uyushmasi bo‘lgan “Chig‘atoy gurungi” nomli ilmiy- ma’rifiy tashkilotga rahbarlik qiladi.Buxoro Xalq Respublikasining bir qator rahbar lavozimlarida ishlaydi.Buxoro amiriga berilgan ultimatum ham uning qalami bilan yoziladi. Fitrat Shahrisabz va Karkida jadid maktablarini ochadi, “Yosh buxoroliklar” partiyasini tuzib, unga sarkotib bo‘ladi. 1917-1918-yillarda Samargandda chop etiladigan “Hurriyat” gazetasida bosh muharrir bo‘ldi. Fitrat “Hurriyat” gazetasining 1917-yil 7-noyabr sonida “Rusiyada yangi bir balo bosh ko‘tardi: Bolshevik balosi!,- deb yozgan. Fitrat 1918-yilning bahorida Toshkentga chagiriladi va maorif va madaniy sohalarda faoliyat yuritadi, maktablarda, dorilfununda til va adabiyotdan dars beradi. 1919-yilning boshlarida Cho‘lpon bilan uchrashadi va ular bilan abadiy do‘st bo‘ladi. 1-o‘zbek proffesori.1920-yil oxirlarida Fitrat Fayzulla Xo‘jayev taklifi bilan Buxoroga qaytib, Buxoro hukumatining yirik lavozimlarida ishlaydi, ikkala davlat arbobi tashabbusi bilan 60 nafardan ko‘proq yoshlar Germaniyaga o‘qishga yuboriladi. 1921-yilning mart oyidan Buxoro jumhuriyatida turk (o‘zbek) tili davlat tili deb e’lon qilinadi. Buxoro teatri ish boshlaydi 8 . 1921-yilda Fitrat Buxoroda madaniyat ishlarini rivojlantirish maqsadida bir qator iqtidorli yoshlarni ishga taklif qiladi. Manon Uyg‘ur nomli davlat teatrida, Cho‘lpon esa “Buxoro axbori” ro‘znomasida faoliyat ko‘rsatadi. Uning mashhur “Xalq” she’ri Buxoro inqilobining bir yilligi munosabati bilan yozilgan edi. Fitrat 1921-22 yillar oralig‘ida bir qator katta lavozimlarda ishlab o‘zining davlat arbobi sifatidagi iste’dodini ko‘rsata oldi, “….qurultoy qaroriga binoan (1922yil 18-avgust) Buxoro MK a’zoligiga saylandi, 1922 –yil 19-sentabridan boshlab Tashqi ishlar Xalq Noziri, Xalq xo‘jaligi Kengashining raisi, BXShJ Xalq 8 Olim va boshq. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinf.uchun darslik-majmua). - T.: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,O‘zbekiston nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. 132-bet. 13 xo‘jaligi Oliy Kengashining raisi o‘rinbosari, BuxMIJ raisining o‘rinbosari, BXShJ Mehnat Kengashi Prezidiumining a’zosi vazifalarida ishladi” 9 . 1923-yil MK kotibi Ya.E. Rutzutak Buxoroga keladi.U o‘z nutqida Buxoro hukumati bir qator rahbarlarining, shu jumladan, Fitratning maorif noziri sifatidagi faoliyatida yo‘l qo‘ygan “xato” larini fosh etadi.Fitratga yopishtirilayotgan ayblar asossiz edi. Lekin u ishdan chetlatildi. Fitrat savdogar oilasidan bo‘lganligi uchun ham yuqori lavozimlarda ishlashi nojoiz deb topildi. Fitrat o‘zi faoliyat ko‘rsatgan tashkilotga asossiz qo‘yilgan ayblarni “non orasidan kir izlamak”, deya atagan edi. Adib: “Ne-ne yurtlarni kezdim, ko‘rdim, biroq Turkistonimiz kabi baxtsiz bir mamlakat yo‘qdir”, - deb nola qilgan. 1923-1924-yillarda Fitrat Moskva va Leningradda yashaydi. Sharq tillari institutida pedagoglik faoliyati bilan shug‘ullangan, hozirgi Sankt-Peterburg universitetining Sharq fakultetida ma’ruzalar o‘qigan va o‘zbek ziyolilari ichida birinchilardan bo‘lib professor ilmiy unvoniga sazovor bo‘lgan. Shu bilan birga Moskvada chiqarilgan “Uchqun” hamda “Бухарская жизнь” (“Buxoro hayoti”) gazetalarida ham ishladi.U dars berish bilan birga ijod bilan ham shug‘ullandi. Uning “Abulfayzxon”, “Bedil. Bir majlisda”, “Qiyomat”, “Shaytonning Tangriga isyoni” asarlari Moskvada yozildi va ayrimlari chop etildi. Uning “Abulfayzxon”, “Bedil. Bir majlisda”, “Qiyomat”, “Shaytonning Tangriga isyoni” asarlari Moskvada yozildi va ayrimlari chop etildi. Fitrat Moskvadan qaytgach, ilmiy-badiiy ijodni davom ettirdi. “Inqilob” oynomasi tahririyatiga a’zo bo‘ldi. Adabiyot nazariyasiga oid bir qator ma’ruzalar qildi. 1925-yilning boshlarida S.Siddiq bilan birgalikda Farg‘ona vodiysi va Buxoro bo‘ylab ilmiy ekspeditsiyaga chiqdi. U Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarining noyob qo‘lyozmasini Namangandan topdi. “Qutadg‘u bilig” asarini o‘rganishga kirishgan, mo‘g‘ul tilining lug‘atini tuzishga tayyorgarlik ko‘rgan. U 9 Olim va boshq. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinf.uchun darslik-majmua). - T.: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,O‘zbekiston nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. 132-bet. 14 shoirni “kichik, nozli qanotiga butun bashariyatni qo‘ya oladigan, “o‘ksuz, yo‘qsul ko‘ngillarni” ko‘taradigan bir bulbuldir”, deb ta’riflagan 10 . 1926-yilda Fitrat lotin yozuviga o‘tish qo‘mitasida Botu bilan birga ishladi. Bu erda u o‘zining yetuk tilshunos ekanini ko‘rsata oldi. “O‘zbek tilining sarfi”, “Sarfi zaboni tochiki”, “O‘zbekcha til saboqligi”, “Imlo konferensiyasi munosabati bilan” kabi asarlarini yaratdi. Bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati o‘zbek adabiyoti va ijtimoiy tafakkuri rivoji bilan uzviy bog‘liqlikda tahlil qilindi. Fitrat shaxsining shakllanishida Asr boshlaridagi murakkab tarixiy-siyosiy muhit, jadidchilik harakatining ma’rifiy va islohotchi g‘oyalari muhim omil bo‘lgani aniqlandi. Adibning adabiyotga kirib kelishi tasodifiy emas, balki millat taqdiri, xalq kelajagi uchun mas’uliyat hissi bilan bog‘liq holda yuzaga kelgani asoslab berildi. Fitratning ijodiy faoliyati faqat badiiy asarlar doirasi bilan cheklanmasdan, uning ma’rifatparvar, publitsist va ijtimoiy fikr yetakchisi sifatidagi qiyofasi ham ochib berildi. U yaratgan asarlarda milliy ongni uyg‘otish, jaholat va qoloqlikka qarshi kurash, erkin fikr va taraqqiyotga intilish g‘oyalari yetakchi mavqega ega ekani ko‘rsatildi. Shu jihatdan Fitrat ijodi o‘z davrining muammolariga faol munosabat bildirgan, adabiyotni ijtimoiy uyg‘onish vositasiga aylantirgan hodisa sifatida baholandi. Fitratning ijodiy shaxsiyati va dunyoqarashi shakllanish jarayoni ochib berildi. 10 Kurganboyeva N . Jadid adabiyoti namoyandasi. abduraof fitrat – ma’rifatparvar ijodkor. // “uchinchi renessans poydevorini qo‘yishda filologik tadqiqotlarning nazariy va amaliy ahamiyati” mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari to‘plami. 15 II BOB. FITRATNING ADABIY-BADIIY MEROSIDA JANR VA MAVZU XILMA-XILLIGI 2.1. Fitrat nasriy va lirik asarlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari Jadid ma’rifatparvarlarining nafaqat ta’lim tarbiyada balki ularning musiqa ijodiyotida qo‘shgan ulkan hissalarini ochiqroq bayon etishdir. Jadidlar mamlakatning, yurtning rivojlanishi uchun juda ham ko‘p harakat qilishgan. Ular ta’limning rivojlanishi uchun tarbiyaning rivojlanishi uchun turli xil o‘qitish maktablari barpo qilishgan. Turli xil drammalar, she’rlar shu kabi ko‘plab ijod namunalarini yaratib adabiyotimizga ham ulkan hissalarini qo‘shishgan. Shu jumladan Abdurauf Fitratning musiqa ijodiyotiga qo‘shgan yana bir ishi u Sharq cholg‘u asboblarining har biriga alohida to‘xtaladi. U nihoyatda teranlik bilan tanbur, dutor, rubob, g‘ijjak, nay, qo‘shnay, qo‘biz kabi o‘nga yaqin musiqa asbobining tuzilishi, shakli, uzunligi, qismlari va vazifasini aniq ko‘rsatib beradi. Tarixiy voqealarga asoslanib shuni aytish lozimki, Munavvar qori Abdurashidxonov milliy uyg‘onish jadidchilik harakatining asosiy yetakchilaridan biri bo‘lib, qadim islom tamadduni mamlakatimizda qayta tiklanishiga katta hissa qo‘shdishaxsan uning o‘zi yangi tamaddunning milliy ta’lim tizimiga bevosita asos soldi. Darhaqiqat, bu uch bosqichning birinchisi, to‘rt yillik boshlang‘ich va, ikknchisi, o‘rta maxsus “Rushdiya’’ maktablarini tashkil etish bilan birga ularning bitiruv imtihonlarini-da, tantanavor amalga oshirdi. 16 O‘rni kelganda yurtboshimizning 2020-yil 30-sentabrdagi “O‘qituvchi va murabbiylar – Yangi O‘zbekistonni barpo etishda katta kuch, tayanch va suyanchimizdir’’ deb nomlangan maruzasidan jadidlar hamda Munavvar qoriga bergan yuksak darajali baholari shu yerda to‘la-to‘kis keltirish joizdir: “Ko‘pchilik ziyolilar qatorida men ham bir fikrni hamisha katta armon bilan o‘ylayman: mamlakatimiz da Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma’rifatparvar jadid bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi. Nega deganda, bu fidoyi va jonkuyar zotlar butun fidoyi umrlarini milliy uyg‘onish g‘oyasiga bag‘ishlab, o‘lkani jaholat va qoloqlikdan olib chiqish, millatimizni g‘aflat botqog‘idan qutqarish uchun bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etdilar. [1] Shu yo‘lda ular o‘zlarining aziz jonlarini ham qurbon qildilar. Ular “Ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay’’ (Imom al-Buxoriy) hikmatini hayotiy e’tiqod deb bildilar. Milliy istiqlol, taraqqiyot va farovonlikka, avvalo, ma’rifat orqali, dunyoviy va diniy bilim, zamonaviy ilm-hunarlarni chuqur egallash orqali erishish mumkin deb hisobladilar. Fitratning ilmiy merosi haqida so‘z borganda, “Tilimiz” hamda “Yopishmagan gajaklar” naqolalari haqida to‘xtalish o‘rinlidir. “Tilimiz” 1919- yilda chop etilgan.Fitrat bu davrda “Chig‘atoy gurungi” tashkilotining faollaridan biri sifatida millatning ma’naviy ko‘zgusi bo‘lgan til va adabiyot, uning ertangi istiqboli haqida jonbozlik ko‘rsatayotgan edi. Ajnabiy so‘zlarning tilimizga bostirib kirishi bir qator achinarli va tashvishlanarli holatlarni keltirib chiqarayotgan edi. Olim, qolaversa, badiiy so‘z ustasi sifatida bu holatga befarq qarab tura olmas edi. Tilning sofligi, keragidan ortiqcha chet so‘zlarni majburan kiritish va turkiy so‘zlarni surib chiqarishga qarshi harakat 20-yillarning boshlarida kuchaydi, shubhasiz, uning boshida M. Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat kabi taraqqiyparvarlar bo‘ldi. Fitrat ham o‘zining yuqoridagi maqolasini ana shu maqsadda yozgan. Til-millatning qalb ko‘zgusi. Uning boyligini namoyon etish va bu boylikdan zargarona foydalanish o‘sha millatning madaniy saviyasini ko‘rsata oladigan belgilardandir. Har bir inson o‘z ona tilidagi ichki imkoniyatlardan foydalanmas ekan, u o‘z tilining qashshoqlashishiga zamin yaratadi. Nafaqat o‘zbeklar, boshqa bir qator 17 millatlar ham til sofligi uchun kurashga n. Demak, Fitrat boshliq taraqqiyparvarlarning bu harakatida hech qanday g‘ayri maqsadlar bo‘lmagan. Fitrat “Tilimiz” maqolasida arab va fors so‘zlarining turk tiliga kirib kelishi bilan bu til tarovati, go‘zalligiga putur yetganligini aytadi. Fitratning “O‘zbek adabiyoti namunalari” kitobi bir qator bahslarga sabab bo‘ldi. 1929-yilda “Qizil O‘zbekiston” ro‘znomasida Boybo‘latovning yuqoridagi kitobga taqrizi bosilib chiqdi. G‘ayri niyatlarda yozilgan bu maqolaning boshidan oxirigacha asosiz fikrlar bayon qilingan edi. Garchi maqola yuqoridagi asar haqida bo‘lsa-da, asarni tahlil etuvchi, muallif mehnatini baholovchi fikr yo‘q edi. Muallifning maqsadi Fitratning nomini yomonotliqqa chiqarish edi. Shu bois bo‘lsa kerak, Fitrat Boybo‘latov maqolasiga raddiya bildirib bildirib, “Yopishmagan gajaklar” ni e’lon qildi. Abdurauf Fitrat qomusiy olim bo‘lish bilan birga yetuk adib hamdir. Uning ilmiy asarlari yangi davr fani taraqqiyotiga qanday hissa qo‘shgan bo‘lsa, badiiy asarlariham XX asr o‘zbek milliy adabiyotining rivojiga salmoqli ulushini qo‘sha oldi. U zullisonayn ijodkor bo‘lgan. Uning ilmiy, badiiy asarlari tojik ko‘proq o‘zbek tilida yozilgan bo‘lib, asosan, turkiy tilning boy imkoniyatlarini targ‘ib qildi. U yangi davr adabiyotining bir qator sohalarida chinakam islohlar qila olgan adibdir. U ilmdagi kabi so‘z san’atida ham o‘z maktabini yaratdi. Bu maktab Cho‘lpon, Elbek, Oybek, Mirtemir, U.Nosir kabi vakillarni yetkazib berdi. Fitrat Buxoroda o‘qib yurgan vaqtlarida “Mijmar” taxallusi bilan she’rlar yozgan bo‘lsa-da, ular deyarli saqlanmagan. Shoirning ilk to‘plami “Sayha” (“Chorlov”) nomi bilan 1910-yilda Istanbulda nashr etildi. Unda tojik tilida yozilgan she’rlar o‘rin olgan bo‘lib, har bir she’r yakunida turkcha (o‘zbekcha) izoh berilgan. Adibning “Muxtasar islom tarixi”, “Ro‘zalar“, “Shaytonning tangriga isyoni” (1924, mustabidlik avj olgan zamonda badiiylik va shartlilikning murakkab, yashirin shakllariga murojaat etib yaratilgan, yuzaki qaraganda dahriynamo bo‘lib ko‘rinsada, aslida tubida, zamirida ozodlikka intilish, mustaqillik uchun kurash g‘oyalari, Vatan va shaxs erki muammolari badiiy talqin etilgan asar), “Qiyomat” 18 kabi asarlari diniy mavzuda yozilgan. Fitratning “Muxtasar islom tarixi” (1915) va “O‘qu” (1917) asarlari bolalar tarbiyasida muhim rol o‘ynaydi. Fitrat garchi o‘z asarlarida dini islom g‘oyalarini targ‘ib qilgan bo‘lsa-da, bir dinni ikkinchi dindan ustun qo‘ymadi. Diniy kelib chiqishlaridan qat’iy nazar inson insonligicha qolmog‘i kerak, degan tushuncha bilan yashadi.Uning yuksak odamiylik fazilatlarini qadrlash haqidagi fikrlari bir qator dramalarida, chunonchi, “Hind ixtilolchilari” dramasida ham o‘ziga xos tarzda rivojlantiradi. Muallif asar qahramoni Rahimbaxsh tilidan bir o‘rinda shunday deydi: “Insonlik majuslik va musulmonlikka qaramaydir”. Qahramonning bu gaplari qatida mustamlakachilarga qarshi kurashda birlashish g‘oyalari yotadi. Abdurauf Fitrat Turkiyadan qaytgach, nafaqat ijtimoiy hayotda, balki so‘z san’atida ham bir qator islohlar o‘tkazilishi kerakligini his qildi. U usmonli turk she’riyatida keng qo‘llanilgan she’riy vaznlarni dadillik bilan o‘zbek she’riyatiga olib kirdi. Uning she’rlaridagi yangicha ohang va uslub o‘sha davr yoshlarining diqqatini tortdi. Albatta, hayotdagi o‘zgarishlar, millat va Vatan tuyg‘ularini so‘z san’atiga toboro chuqurroq kirib borishi Fitrat she’riyatiga ham ta’sir etmay qolmadi. U ham XX asr boshlarida adabiyot dargohiga kirib kelgan tengdoshlari kabi davrning urib turgan yuragini she’riyatga olib kirishni maqsad qilib oldi. Uning qahramoni- zamon farzandi. Millat va vatanning ertangi istiqboli haqida o‘ylovchi, bu yo‘lda kurashlarga tayyor turgan fidoyi inson. Fitratning she’riyati sharq badiyatiga xos latofatni o‘zida mujassam eta olgan she’riyat edi. U o‘zining davr muammolari haqidagi fikrlarini chiroyli timsollar vositasida berishga harakat qiladi: Cholg‘i qili sening nozli tirnog‘ing-la titrarkan, Umidimni qoplab turgan qora bulut yirtilsun! Fitrat lirikasining qamrovi keng. U goh oshiq qalbidan otilgan ishqiy faryodlarga zamon ruhini omuxta etsa, goh davr qadamlariga o‘z qadamlarini moslagan oshiqning sururlarini ko‘tarinki ohanglarda ifodalaydi. U chinakam 19 insoniy muhabbatni tarannum etar ekan, sadoqat, vafo, iymonga doim chanqoq yashaydigan qalb kechinmalari tasvirida mahzun pardalarni kuchaytiradi: Qizil gulim borlig‘imning sultoni, Jonim sening xayolingda kuchaydi. Yuragimning eng qimmatli armoni, Nechuk menga marhamating ozaydi?! Fitratning 20-yillardagi ijtimoiy-siyosiy qarashlarini o‘zida aks ettira olgan she’rlaridan biri “O‘qitguvchilar yurtiga”dir. Bunda “Yosh buxoroliklar”ning qurolli qo‘zg‘olon haqidagi fikriga shoirning e’tirozi bir qadar o‘z ifodasini topgan: Orqadoshlar, to‘planmaylik jangli o‘yin yiqqali, El ko‘zini olg‘on qorong‘u pardalarni yirtqali. Bir erurmiz ma’rifat arslonlari, ilm erlari, To‘planaylik, turing elga to‘g‘ri yo‘llar ochqali. Shoir tabiat hodisalaridan ijtimoiy ma’no axtaradi, uni topadi va davr, inson muammolariga bog‘laydi. “Qor” she’rida tabiat holatlari o‘ziga xos tarzda jonlantiriladi, inson ruhiyatidagi nuqtalar bilan muqoyasa etiladi: Kuchsiz, titroq, oppoq, kichik tomchilar, Turmay, tinmay tuproq uzra yog‘adur. “Mirrix yilduziga” she’ri haqida. She’r 1920-yilda yozilgan va “Go‘zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuvg‘oni” misrasi bilan boshlanadi.U istiqlol ruhi bilan sug‘orilgan, salkam 70 yil davomida millatchilik ruhidagi asar sifatida baholangan bo‘lib, unda sotqin, ikkiyuzlamachi,zolim odamlar, “qardosh etin to‘ymay yegan qoplonlar” qoralangan.Fitrat ushbu she’rida XX asr boshlarida Toshkentda va Turkistonning boshqa chekkalarida bo‘layotgan xunrezliklardan kuyinib yozgan: …. Bormi senda qorin-qursoq yo‘lida Elin, yurtin, borin-yo‘g‘in sotganlar? She’rda muallifning aynan Mirrix yulduziga murojaat qilishining sababi shuki, 20 Mirrix (ya’ni Mars) mifologikqarashlarga ko‘ra jang-u jadal ramzidir. Mars sayyorasi Shamsiy (Quyosh) yil hisobida Hamal (Mart) oyining homiy sayyorasi hisoblanadi. Shoir o‘z o‘lkasida bo‘lib o‘tayotgan xunrezliklar ko‘lamini urg‘ulab ifodalamoq uchun uni jang-u jadallar makoni - Mirrix (qonday qizil sayyora!) bag‘ridagi hodisalarga qiyoslaydi.Fitrat “Mirrix yulduziga” she’rida o‘zimizdan chiqqan sotqinlar -yurtfurushlarni ham dadil fosh qiladi. Kelgindi hukumat qutqusiga – va’dalariga uchib, o‘z millati va xalqini bosqinchilarga ipsiz bog‘lab berishdan toymagan, “qorin-qursoq yo‘lida elin, yurtin, borin-yo‘g‘in sotqonlar” shoirning o‘tli nafratiga duchor bo‘ladilar. Ular el-u yurtni o‘zgalarga sotish bilan “borinyo‘g‘in” - imonin, vijdonin, millatin sotdilar. “Go‘zalim, bevafo gulistonim...” she’ri haqida Go‘zalim, bevafo gulistonim, Bog‘i umrimda toza rayhonim, G‘am-u qayg‘ularim hujumindan Sen eding mehribon nigahbonim. Meni behuda tashlading-ketding, Nega o‘ldirmading-da, tark etding. Kel, gulim, kel, ayoqingg‘a yiqilay, Bir zamon qo‘y: to‘lib-toshib yig‘lay. Qo‘y, biroz qo‘yki, xoki poyingni Surmadek yoshli ko‘zuma suray… She’r barmoq vaznida bitilgan bo‘lsa-da, unda mumtoz she’riyatimizga xos bo‘lgan badiiy o‘xshatishlar, jonlantirish, istiora, qochirim singari adabiy san’atlardan keng foydalanilgan. Fitrat ushbu she’rida o‘z umrini bog‘ga qiyoslagan. She’r tarixi haqida Mutal Burxonov (bastakor) xotiralari: “Bu she’r opam Fotima Burhonovaga atalgan. Yuqorida aytganimday, amakilarim opamni Fitratga 1928 yili berishgan ekan. Bu paytda Fitrat 42 yoshda bo‘lib, ikki marta u‘ylanishga ulgurgan edi. Ammo nima sababdandir bir xotini 21 bilan murosasi kelishmagan, ikkinchi xotini esa vafot etgan. Fotima opam bilan Fitrat uch yil shirin turmush kechirishgan, keyin ajralishgan. Bu Fitrat uchun juda og‘ir zarba bo‘ladi. U ancha vaqtgacha o‘ziga kelolmay yuradi va yuragidagi bor dardini qog‘ozga to‘kib soladi. Shu tarzda “Nega tark etding meni?” degan she’riy maktub dunyoga keladi. Opam bu maktubni umrining oxiriga qadar ko‘z qorachig‘iday avaylab saqlagan. Men u kishining vafotlaridan so‘ng, qog‘ozlarini ko‘zdan kechirayotib, maktubni topib oldim va undan nusxa ko‘chirdim… va e’lon qildim. 2.2. Fitrat dramaturgiyasida ijtimoiy masalalar talqini “Abulfayzxon” fojiasi haqida. Muallif ta’rifi bilan aytganda, “yo‘qsul o‘lkasining tarixidan besh pardali fojia bo‘lgan “Abulfayzxon” asari birinchi o‘zbek fojiasidir. U dastlab 1924-yilda Moskvada nashr etilgan. Bu asarni yozishda Fitrat Mir Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydullanoma”, Abdurahmon Tole’ning “Abulfayzxon tarixi”,Mir Vafo Karmonag‘iyning “Tuhfayi x oniy” asarlaridan manba sifatidafoydalangan. Asardagi aksar voqealar va shaxslar tarixiy. Hakimbiy, Rahimbiy,tarixchi Mirvafo, Ibrohimbiy tarixiy shaxslardir. Davlat, Ulfat, Qozi Nizom singari obrazlar badiiy to‘qima obrazlardir. Asarda XVIII asr Buxoro hayoti-ashtarxoniylar sulolasining oxirgi namoyandalaridan biri Abulfayzxon hokimiyatining tanazzuli va mang‘itlar sulolasining dastlabki bosqichi tarixiy haqiqat asosida badiiy aks ettirilgan. Asar g‘oyasi va pafosini ochishda Xayol obrazi kata ahamiyat kasb etadi. Asar oxiridagi “ Ey qop-qora saodat sensan ” degan fikr asarning fojiaviy pafosini belgilaydi, “ qopqora saodat ” deganda yangi tuzumning va’da qilgan “saodat”i Turkiston xalqi boshiga qora kunlarni keltirganligi ramziy ishora tarzida ifodalangan 11 . Fitrat dramaturg sifatida juda katta shuhratga ega bo‘lgan. U barcha zamondoshlari tomonidan bu borada yakdillik bilan e’tirof etilgan ijodkor edi. 11 Kurganboyeva N . Jadid adabiyoti namoyandasi. abduraof fitrat – ma’rifatparvar ijodkor. // “uchinchi renessans poydevorini qo‘yishda filologik tadqiqotlarning nazariy va amaliy ahamiyati” mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari to‘plami. – 299-308-B. 22 Mutaxassislarning aniqlashlaricha, u o‘ndan ortiq dramatik asar yozgan. Fitratning dramaturgiyasi o‘z davrining inqilobiy o‘zgarishlari, milliy uyg‘onish g‘oyalari va ijtimoiy muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Uning asarlarida tarixiy haqiqat va badiiy talqin uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. Masalan, "Munozara" asari dramatik publitsistika namunasi sifatida jamiyatdagi islohot va taraqqiyot masalalarini muhokama qiladi. Asar ta’qib qilinganiga qaramay, jadidchilik harakatining ustozlaridan Mahmudxo‘ja Behbudiyning tavsiyasi bilan Hoji Mu’in Shukrulloh o‘g‘li tomonidan turkchaga (o‘zbekcha) tarjima qilinib, 1911-yilda dastlab, "Turkiston viloyatining gazeti"da, so‘ngra esa, alohida kitobcha holida "Turkiston kutubxonasi" ruknida chop qilingan. "Abulfayzxon" tragediyasi esa tarixiy dramalar ichida o‘zgacha o‘rin tutib, mustabid hokimiyatning halokatga yetaklovchi mohiyatini fosh etadi 12 . "Hind ixtilochilari" dramasida esa o‘sha davrdagi ozodlik harakatlari, milliy mustaqillik g‘oyalariga daxldor bo‘lgan asar sifatida baholanadi. Fitrat o‘z asarlarida nafaqat tarixiy voqealarni aks ettirgan, balki zamonasining ijtimoiy fikrini ham shakllantirishga intilgan. Shuning uchun uning dramaturgiyasi faqat sahna san’ati uchun emas, balki jamiyatning siyosiy-ma’naviy hayotiga ta’sir etish vositasi ham bo‘lib xizmat qilgan. Fitrat ijodida yaqqol namoyon bo‘ladigan jihat yangilanishga qaratilgan uslub bo‘lib, shu bilan bir qatorda, u jadidchilik harakatining namoyandasi sifatida yuksalish, milliy va ma’naviy uyg‘onishga intilgan. Misol qilib, Turkiyada o‘qib yurgan paytida "Yosh turklar" partiyasidan ilhomlanib, o‘zi ham "Yosh buxoroliklar" partiyasini tuzganini keltirishimiz mumkin. Begali Qosimov aytganidek: "Abdurauf Fitrat ijodi va faoliyati yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil etadi. U butun umri davomida Ona-Vatanni ozod va obod qilish dardi bilan yashadi". Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, Fitrat qaysi yo‘nalishdagi ijodidan bo‘lmasin, xoh nazmda, xoh nasrda bo‘lsin, unda mustaqil, 12 Rahmonqulov M., Gulchexra I. Fitrat dramaturgiyasida davr voqealari. // Scientific review of the problems and prospects of modern science and education. – 26-B. 23 erkin va demokratik davlatda yashash hissi mavjud edi. Dramaturg sifatida esa uning yozgan asarlari bizga shu davrdagi jamiyat, siyosat va boshqa holatlarni namoyon qiladi. Fitrat o‘z dramalari bilan o‘zbek dramaturgiyasi rivojida buyuk rol o‘ynadi. "Chin sevish" va "Hind ixtilochilari" asarlarida Hindiston xalqlarining ozodlik va mustaqillik uchun ingliz mustamlakachilariga qarshi olib borgan kurashlari orqali Turkiston xalqining tuganmas dardlari ifoda qilindi. "Chin sevish" 1920-yilda chop etilgan va Toshkentda Mannon Uyg‘ur tomonidan sahnaga qo‘yilgan. Cho‘lpon u haqda "o‘zbek sahnasi ulug‘ va ulug‘ligi qadar yuksak ham go‘zal bir tomosha ko‘rdi", deb yozgan. Fitratning bu asarlari butun musulmon olami, jumladan, Turkiya, Eron, Hindiston va Afg‘onistonga qadar yetib borgan. Taniqli yapon olimi Xisao Kumatsu Fitratning mashhur "Temur sag‘anasi", "Chin sevish", "Hind ixtilolchilari" kabi asarlariga alohida e’tibor qaratib: "Vatanparvarlik" g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan bu asarlarning tomoshasiga kelganlar shu qadar qattiq ta’sirlangan edilarki, ular har safar tomosha so‘ngida teatrlardan ko‘z yoshlarini oqizib chiqib ketardilar"", degan haqiqatni qayd etadi. Fitratning yana bir asari "Hind sayyohi bayonoti"da o‘lka hayotining ko‘plab muammolari, xalqning nochor ahvoli, harbiy nozirlarning intizomsizligi, shahar va uning atrofidagi qishloqlarning ekologik ahvoli, el sog‘ligini saqlash, tabobat va davolash usullari, sanoat va ishlab chiqarishning nochor holati, qozixonalar ishi, qator viloyatlarning milliyroznomaga muhtojligi, yo‘l qurilishi, hatto temir yo‘llar, dehqonchiligu hunarmandchilik hayotning barcha sohalari keskin islohga muhtoj ekanini Hind sayyohi nazari orqali idrok etiladi. Fayzulla Xo‘jayevning "...Mavjud tuzumni qattiq tanqid qilgan, uning barcha tanqidlarini ayovsiz ochib tashlagan, amirlikning chirik sistemasini ochib bergan "Sayyohi hindi" asarining ahamiyatini qayd etmasdan o‘tolmaymiz", – maqolasida aytilgan ushbu fikr ayni muddaodir. "Abulfayzxon" dramasi (yoki "Abulfayzxon" tragediyasi) — 1924-yilda chop etilgan bo‘lib, u o‘zbek adabiyoti tarixida yozilgan ilk tarixiy pyesa hisoblanadi. Fitrat bu asari orqali tarixiy haqiqatning badiiy talqinini namoyon etib, o‘z davriga ham ishora qilgan. Fitrat dramaturgiyasining shoh asari, shubhasiz, "Abulfayzxon" 24 fojiasidir. Dramaturg Buxoro tarixining bunday keskin burilish nuqtalaridan birini qalamga olishi bilan o‘zining ilmiy va tarixiy asarlarida aks ettirgan hukmron sulolaning hokimiyat tepasiga kelish sabablarini, bunday g‘ayriqonuniy yo‘l bilan hokimiyatni egallagan xonlarning xalqqa o tkazayotgan jabr-zulmi shu sabablarʻ zamirida yotganini ko rsatmoqchi bo ladi. Ayniqsa, ushbu asar orqali o'sha davr ʻ ʻ holatlarini insonlarga yetkazib bera oladi. “Dramaning muvaffaqiyatini ta'min etgan narsa muallifning tarix falsafasini anglaganida, davr voqealari va turmush manzaralarini nozik his qilishida, ota-bobolarimizning maishiy hayoti tafsilotlarini yaxshi bilishida, nihoyat, badiiy zehniyatida edi”. Asarda Buxorodagi Ashtarxoniylar sulolasining oxirgi vakili Abulfayzxon hokimiyatining tanazzuli va mang‘itlar sulolasining taxtga kelishi aks ettirilgan. Fitrat bu tarixiy hodisani dramatik obrazlar orqali jonlantirib, zo‘ravonlik asosida qurilgan tuzumning barbod bo‘lishini ko‘rsatgan. "Abulfayzxon" tragediyasi badiiy jihatdan yuksak darajada yozilgan bo‘lib, o‘zbek dramaturgiyasida "Shekspirona" ruhdagi ilk tarixiy tragediya sifatida e’tirof etiladi. Asarni mudhish bir ta’kid, ya’ni asarda Ulfat obrazi tilidan aytilgan «Podshohlik – qon bilan sug‘orilaturg‘on bir og‘ochdir» asosiga qurilgan desak ham bo‘ladi. Chunki toj-u taxt orzusi ko‘zlarni ko‘r, qalblarni nochor qilishi mumkin. Bunga asardagi bir qancha voqealar ham dalil bo‘la oladi. Xususan, tarixiy dalillarga ko‘ra, Abulfayzxon taxtga o‘tirish uchun akasining bahridan o‘tgan edi. Xon yon-atrofidagi ikkiyuzlamachi xoinlar dastidan, qolaversa, o‘zining nihoyatda kaltabinligi tufayli mag‘lubiyatga uchraydi. Asarning bosh g‘oyasi ham zulm asosiga qurilgan tuzumning oxir-oqibat inqirozga yuz tutishini ta’kidlashga yo‘naltirilgan. Kunlar o‘tgan sayin Abulfayzxonni marhumlar ruhi bezovta qila boshlaydi: qo‘rqinchli tushlar ko‘radi. Xon atrofi borgan sari sotqinlarga to‘lib boradi. Zero, bunga faqatgina uning o‘zi aybdor edi. Hatto eng ishonchli odamlaridan biri Hakimbiy Eron shohi Nodirshoh bilan do‘stlashadi. O‘g‘lini yashirin ravishda Nodirshoh huzuriga yuboradi. Hakimbiy bir tarafdan urushmaslik tarafdori bo‘lib ko‘rinsa ham, o‘z yurtini dushman qo‘liga topshirishi, dushman bilan yashirincha til biriktirishi, oxir-oqibat Eron shohining 25 Buxoroni egallab olishi – bularning barchasi millatparvarlik, vatanparvarlik nuqtayi nazaridan oqlab ham, yoqlab ham bo‘ladigan hodisalar emas. Asarda zamon ahvolidan oshkora norozi, yurt tinchligi uchun kuyingan kishilar Ibrohimbiy obrazi orqali tasvirlanadi. Ibrohimbiy haqiqat tarafida, u xalq manfaatini ko‘zlaydigan odam. Shuning uchun elga yomonlik qilgan, hukumat ishlariga qaramagan, «kecha-kunduz chog‘ir ichib» yotgan Abulfayzxon siyosatini ham, ish boshiga kelgan Rahimbiyni ham qo‘llab-quvvatlamaydi. Fitrat o‘zi anglab yetgan va anglatmoqchi bo‘lgan haqiqat bayoni uchun asar oxirida Siyovush timsolidagi Xayol obrazini yaratib Xayolni: «Sen fazilatli bilimlarning qo‘l, qanotlarini uzib tashlading. Inju tizg‘uchi adiblarning qalamlarini o‘choq supurgisiga aylantirding. Ota pichog‘i bilan bolalarni bo‘g‘izlading. Bola pichog‘i bilan otalarni yiqitding...», deya so‘zlatadi. Xayol asardagi eng kuchli va eng teran obrazlardan biri. Fojiadagi obrazlarning o‘zaro ziddiyatlarini, tarixiy haqiqat kim tomonida ekanini tushunish uchun asarni sinchiklab o‘qish va ayni damda o‘sha davr tarixini ham yaxshi bilish kerak bo‘ladi. Fitrat «Abulfayzxon» fojiasi uchun Buxoro tarixidagi o‘ta ziddiyatli bir zamonni tanladi. Zero, shu davrda yosh avlod uchun ta’lim olish juda muhim edi va bu ta’limlarni o‘rganish uchun bizga yetarlicha buyuklarimiz tomonidan ilmiy meroslar yetib kelgan. XVIII asrda Buxoroda hukm surgan ashtarxoniylar sulolasi tugab, ular o‘rniga mang‘it amirlarining kelish hodisalarini qalamga oldi. Fitrat real tarixiy shaxslar bilan birga to‘qima hamda ramziy obrazlardan unumli foydalanadi. Fitrat ijodining ta’siri keyinchalik Shayxzodaning "Mirzo Ulug‘bek", Abdulla Oripovning "Sohibqiron" kabi asarlarida ham davom etgan. Avvalambor, Abulfayzxonning o‘zi Buxoro taxtini razil yo‘llar bilan egallagan. Maqsadiga erishish uchun akasi Ubaydullaxonning joniga qasd qilgan. «Al qasos-ul minal haq» deganlaridek, o‘zi ham saroy fisq-u fujurlarining qurboni bo‘ladi: raqiblari tomonidan xoinlarcha o‘ldiriladi. Dramaturg saltanat tanazzuli sababini Abulfayzxon tabiatini tahlil etish orqali ko‘rsatadi. Xon butun mamlakatni, barcha amaldorlarni qo‘rquv, titroq, dahshat ostida tutib turdi. Chaqim-chilik, tuhmat, fisq- u fujur, odamlarni gijgijlashni yurtni boshqarish tuzumida yetakchi 26 qoidalar deb bildi. Mamlakatda o‘zaro ishonchsizlik, hadik avjiga chiqdi. Natijada, johillik zamiriga qurilgan, zo‘ravonlik siyosatiga yukingan saltanat uning egasi yanglig‘ inqirozga yuz tutdi. «Abulfayzxon» XVIII asr Buxoro hayotidan olib yozilgan, tarixiy haqiqat asosiga qurilgan birinchi tarixiy tragediyadir. Unda ilk bor o‘zbek dramaturgiyasida shekspirona teran tragik obrazlar yaratildi. U shu janrda jahon miqyosida tan olingan shoh asarlar qatoridan munosib o‘rin ola biladi. Uning ahamiyati o‘zbek xalqi tarixidagi muhim hodisa va tarixiy shaxslar qismati haqqoniy aks ettirilishidagina emas. Zo‘ravonlik va shafqatsizlik mohiyati, zulm va istibdod asosiga qurilgan hokimiyatning barbod bo‘lishi, ezgulikning zavoli, uvoli va kamolidagi mangu muammolarning go‘zal badiiy talqinida namoyon bo‘luvchi fazilatlar bu asarni zamon va makonga bo‘ysunmas ravishda e’tiborli va qimmatli qiladi. Yuksak mahorat bilan yozilgan drama muallifning san’atkor, millatparvar, vatanparvar sifatidagi siymosini uyg‘unlashtiradi. Abdurauf Fitrat ijodi o‘zbek dramaturgiyasi va umuman, milliy adabiyotimiz taraqqiyotida beqiyos o‘rin tutadi. Uning asarlari nafaqat sahna uchun yozilgan dramatik hikoyalar, balki ijtimoiy hayotning muhim masalalarini ko‘tarib chiqqan, millat taqdiriga daxldor badiiy hujjatlar hamdir. Fitrat dramaturgiyasining asosiy mohiyati – milliy uyg‘onish, erkinlik, mustaqillik va adolat g‘oyalari bilan sug‘orilganligidir.Uning “Munozara”, “Abulfayzxon”, “Hind ixtilochilari” kabi asarlari jamiyatdagi tub burilishlar, tarixiy o‘zgarishlar va siyosiy jarayonlarni yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Fitrat tarixiy haqiqat va badiiy talqinni mahorat bilan uyg‘unlashtirib, o‘z davrining dolzarb muammolariga o‘zining dramaturgik nigohi bilan yondashgan. Ayniqsa, "Abulfayzxon" tragediyasi mustabid tuzumning halokatga olib boruvchi mohiyatini fosh etib, tarixiy fojialar zamiridagi og‘riqli haqiqatlarni badiiy ifodalagan. Asarni o‘qish orqali biz shu davrda bo‘lib o‘tgan siyosiy holatlar va xalqning ahvolini anglab olishimiz mumkin bo‘ladi. Bu esa bizning hozirgi davrda shunday imkoniyatlarda va tinchlikda yashayotganligimizga shukr qilish kerakligiga bevosita undaydi. Fitratning asarlari nafaqat milliy adabiyotimiz, balki sahna san’ati, tarixiy adabiyot hamda publitsistikaga ham o‘z ta’sirini o‘tkazgan. U yaratgan dramatik 27 obrazlar – nafaqat sahnaviy qahramonlar, balki millat taqdiri bilan bog‘liq ijtimoiy tiplar hamdir. Ularning har biri o‘z zamonasining ruhini, xalqning orzu- intilishlarini, kurashlarini ifodalaydi. Shu bois Fitrat dramaturgiyasini o‘rganish nafaqat adabiy jarayon, balki milliy ong va ma’naviy merosni anglash nuqtayi nazaridan ham nihoyatda muhimdir. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Zero, tarixiy saboqlardan xulosa chiqarish, millat ravnaqi yo‘lida adabiyotning qudratini anglash har bir avlodning mas’uliyatidir. Shunday qilib, Fitrat dramaturgiyasi o‘zbek adabiyoti va sahna san’atining bebaho xazinasi bo‘lib, undagi badiiy yondashuv, ijtimoiy haqiqat va tarixiy ruh uyg‘unligi bizga milliy va ma’naviy merosimizni yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Bu asarlar har bir davr uchun dolzarb bo‘lib, ularning g‘oyalari yangi avlodlarni ham tafakkur va harakatga chorlaydi 13 . Bob bo‘yicha xulosa Abdurauf Fitratning adabiy-badiiy merosi janr va mavzu xilma-xilligi nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Fitrat nasr, dramaturgiya va she’riyat sohalarida barobar ijod qilgan serqirra adib ekani, har bir janrda o‘ziga xos badiiy tafakkur va estetik qarashlarni namoyon etgan. Uning asarlarida tarixiylik, zamonaviylik va milliylik unsurlarining uyg‘unlashuvi yetakchi xususiyat sifatida namoyon bo‘lishi asoslab berildi. Fitrat nasriy asarlarida jamiyat hayotidagi muammolar, inson va muhit munosabati, milliy taraqqiyot masalalari chuqur badiiy tahlil etilgani ko‘rsatildi. Dramaturgiyasida esa ijtimoiy adolatsizlik, zulm va jaholatga qarshi kurash, xalqni uyg‘otish g‘oyalari sahnaviy konfliktlar orqali ochib berilgani aniqlashtirildi. Fitrat dramalari o‘z davrida milliy teatr san’ati rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan badiiy hodisa sifatida baholandi. Fitrat she’riyatida milliy ong, ozodlik va vatanparvarlik g‘oyalari lirik ifoda topgani, unda his-tuyg‘u bilan ijtimoiy mas’uliyat bir butunlikda namoyon bo‘lishi ta’kidlandi. Shoir badiiy so‘z orqali xalq qalbiga ta’sir etishni, uni 13 Rahmonqulov M., Gulchexra I. Fitrat dramaturgiyasida davr voqealari. // Scientific review of the problems and prospects of modern science and education. – 31-B. 28 fikriy uyg‘onishga chorlay olgan ijodkor sifatida namoyon bo‘ldi. Fitratning adabiy-badiiy merosi janrlar va mavzular rang-barangligi asosida tahlil qilinib, uning ijodi o‘zbek adabiyotida yangicha badiiy tafakkur va yo‘nalishlarni shakllantirgan. UMUMIY XULOSA Mazkur kurs ishi Abdurauf Fitrat ijodini alohida asarlar yoki janrlar doirasida emas, balki milliy adabiy tafakkur taraqqiyoti jarayonidagi muhim madaniy hodisa sifatida talqin etish imkonini berdi. Fitrat merosi o‘z mohiyatiga ko‘ra, badiiy so‘z orqali jamiyatni o‘zgartirish, inson tafakkurini yangilash va millatning ma’naviy o‘zligini anglashga xizmat qiladi. Adib ijodi faqat tarixiy davr mahsuli bo‘lib qolmay, bugungi o‘quvchi va tadqiqotchilar uchun ham dolzarbligini saqlab kelayotgan manba hisoblanadi. Fitrat adabiy merosining asosiy qiymati undagi g‘oya va shakl uyg‘unligida namoyon bo‘lishidir. U milliy adabiyotda an’anaviy tasvir vositalarini saqlagan holda, ularga zamonaviy mazmun, ijtimoiy mas’uliyat va tanqidiy ruh olib kirgan ijodkor sifatida baholanadi. Fitrat badiiy tafakkurida shaxs erkinligi, millat istiqboli va ma’naviy uyg‘onish masalalari ustuvor yo‘nalish bo‘lib, ular badiiy obrazlar va konfliktlar orqali ta’sirchan tarzda ifodalangan. Fitrat ijodi o‘zbek adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan ijodiy maktab sifatida namoyon bo‘ldi. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar adabiyotning ijtimoiy vazifalarini kengaytirib, uni faqat estetik hodisa emas, balki fikriy va ma’naviy harakat vositasiga aylantirdi. Bu jihat Fitrat merosini jadid adabiyoti doirasidan chiqib, umummilliy madaniy meros darajasiga ko‘targan omil sifatida baholash imkonini beradi. Abdurauf Fitratning adabiy-badiiy merosi o‘zbek adabiyoti tarixida yangilanish, izlanish va ma’naviy jasorat timsoli bo‘lib, uni ilmiy 29 jihatdan chuqur o‘rganish va zamonaviy talqinlar asosida tahlil qilish milliy adabiyotshunoslik oldida turgan muhim vazifalardan biri bo‘lib qolaveradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Azizxodjaeva N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat – T., 2006. 2.Do‘stqorayev B. “O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi’’.-T. G‘. G‘ulom nomidagi NMIU.2009 y. 3.G affarov Sh. Istibdod davrida Turkistondagi ta lim tizimi. – Samarqand.: ʻ ʼ SamDU nashr, 200. 4.Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. –T.: Universitet, 1999. 5.Kurganboyeva N . Jadid adabiyoti namoyandasi. abduraof fitrat – ma’rifatparvar ijodkor. // “uchinchi renessans poydevorini qo‘yishda filologik tadqiqotlarning nazariy va amaliy ahamiyati” mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari to‘plami. 6.Mahmudova G. Jadidizm va Turkistonda axloqiy-estetik fikr taraqqiyoti. –T., 2006. 7.Narziyeva M. Abduraof Fitrat va jadidlarning ta’limdagi o‘rni. // Scientific theoretical and methodical journal . 8.Olim va boshq. Adabiyot (Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinf.uchun darslik-majmua). - T.: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,O‘zbekiston nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. 132-bet. 30 9.Qosimov B. “Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik’’.- T: Ma’naviyat, 2002. 10.Rahmonqulov M., Gulchexra I. Fitrat dramaturgiyasida davr voqealari. // Scientific review of the problems and prospects of modern science and education. 11.Rajabov T.I. Abdurauf Fitrat ijodi hamda O‘zbek klassik musiqasi. // Inter education &lobal study. 2024. №10 B.536-541. 12.Rajabov To‘xtasin Ibodovich Abdurauf Fitratning musiqiy-pedagogik qarashlari. Tа’limdа istiqbоlli izlаnishlаr Хаlqаrо ilmiy-mеtоdik jurnаl. № 9 2024 Noyabr 13.Rizayev Sh. “Jadid dramasi’’.-T: Sharq.1997 y. 14.Sotimjon Xolboyev “Jadidlar’’.2022 y. 15.Tog aev va boshq. Darsda jadidchilik va uning mohiyatini o rganish.// “Xalq ʻ ʻ ta limi”, 1993, 1-son. ʼ 16.Usmanaliev K. Creating a favorable atmosphere in the team, Innovations in Pedagogics and Psychology, 2019. 17.XX asr o‘zbek adabiyoti. I. T. Andijoniy – “Andijon” nashriyoti 1993 –yil “xalq dushmani” sifatida 1938-yil 4oktabrda otib tashlanadi. Lekin sud qarori 5- oktabrda chiqariladi. 18.XX asr o‘zbek adabiyoti. I. T. Andijoniy – “Andijon” nashriyoti 1993 –yil 19.Ziyodova T. “O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish”. Т, 2000. – 163 b. 20.Zunnunov A. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T.: “O‘qituvchi”, 1992. II. Elektron adabiyotlar 21. 22. 31 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ABDURRAUF FITRAT IJODIY FAOLIYATI

1.1. Fitratning jadid ijodkorlari orasida tutgan o‘rni

1.2. Jadidchilik harakati va Fitratning undagi mafkuraviy ishtiroki

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. FITRATNING ADABIY-BADIIY MEROSIDA JANR VA MAVZU XILMA-XILLIGI

2.1. Fitrat nasriy va lirik asarlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari

2.2. Fitrat dramaturgiyasida ijtimoiy masalalar talqini

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить