Фитратнинг адабий жанрларга оид қарашлари (ашула, лапар,эртак ва достонлар мисолида)

Фитратнинг адабий жанрларга оид қарашлари (ашула, лапар,эртак ва достонлар мисолида) Бакалавр даражасинини олиш учун ёзилган битирув малакавий иши Қарши Р е ж а : Кириш: . I Б О Б . Ф и т р а т – а д а б и ё т ш у н о с о л и м I . 1 . Ф и т р а т и ж о д и й и з л а I . 1 . Ф и т р а т н и н г х а л қ о ғ з а к и и ж о д и х у с у с и я т л а р и т ў ғ р и с и д а г и қ а р а ш л а р и I I Б О Б . Ф И Т Р А Т Н И Н Г Ў З Б Е К Х А Л Қ О Ғ З А К И И Ж О Д И Ж А Н Р Л А Р Т А Р К И Б И Г А О И Д К У З А Т И Ш Л А Р И I I . 1 . Ф и т р а т х а л қ қ ў ш и қ л а р и ( а ш у л а , л а п а р ) ҳ а қ и д а I I . 2 . Ф и т р а т э р т а к в а д о с т о н л а р ҳ а қ и д а I I . 3 . Ф и т р а т н и н г п а р е м и к ж а н р л а р ( м а қ о л , т о п и ш м о қ ) т ў ғ р и с и д а г и қ а р а ш л а р и Х у л о с а Ф о й д а л а н и л г а н а д а б и ё т л а р р ў й х а т и . КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Фольклор асарлари ҳозирги ёш авлодга илдизи узоқ замонларга бориб тақаладиган маданиятимизни, бадиий ижод анъаналаримизни, элу юртимиз озодлиги ва эрки йўлида олиб борган курашларимизни билиб олиш баробарида ватанпарварлик ва бунёдкорлик туйғуси аждодларимизга мерос эканини тўла ҳис қилишларига ёрдам беради. Шу орқали ёшлар ўз юртида абадий эканини, ўзига хос муқаддас тарихи ва бетакрор анъаналари, миллий қадриятлари борлигини англайди. Шуни инобатга олиб, жуда қадимдан олиму шоирлар эл адабиёти намуналарини алоҳида тўплаб ўрганишга аҳамият қаратиб келишган. Ҳатто кўпгина ижодкорлар яратаётган асарларининг халқ кўнглига тез етиб боришини кўзлаб, фольклор асарларига хос содда ифода шакли ва услубдан, анъанавий эпик образ ва мотивлардан, ўйноқи ва сержило оҳангда Шунингдек, Фитратнинг фольклорга дахлдор билими у яратган бадиий асарлар мисолида янада равшанлашади. Ижодкорнинг шеърларида, насрий ва драматик асарларида учрайдиган фольклоризмлар ўзига хос бетакрорлиги билан ажралиб туради. Фитрат ўз даврида халқ ижодиётининг чуқур билимдонларидан бири сифатида унинг ҳормас-толмас тарғиботчисига айланди. У тузган “Ўзбек адабиёти намуналари” (1928) хрестоматиясида биринчи марта эл адабиётидан намуналар келтирилган. Бироқ ҳозиргача ўзбек адабиётшунослиги ва фольклоршунослигида Фитратнинг бу хизматлари махсус тадқиқ қилиниб, ўз холис баҳосини олган эмас. Ҳолбуки, Фитратнинг ўзбек фольклори билимдони, тарғиботчиси ва тадқиқотчиси сифатидаги серқирра фаолиятини, унинг бадиий ижодидаги фольклоризмларни алоҳида ўрганиш зарур. Чунки бу масала, аввало, фольклори ў рганишга қаратилган тадқиқот етишмайди. Тўғри, фитратшунослар Ҳ.Болтабоевнинг “ХХ аср бошлари ўзбек адабиётшунослиги ва Фитратнинг илмий мероси”, 1 Ш.Турдиевнинг “Фитрат ва фольклор”, 2 И.Ғаниевнинг “Фитрат драмалари поэтикаси”, 3 У.Жўрақуловнинг “Фитратнинг тадқиқотчилик маҳорати”, 4 Н.Давурбоеванинг “Фитрат драмаларида миллий озодлик ғоясининг талқини” 5 , тилшунос Ё.Саидовнинг “Фитрат бадиий асарлари лексикаси” 6 сингари тадқиқотларида мазкур масалага алоқадор айрим фикр-мулоҳазалар учрайди. Шунингдек, яна О.Шарафиддинов, Б.Қосимов, Н.Каримов, О.Сафаров, О.Ҳамроева ва бошқа олимларнинг асар ва мақолаларида ҳам бу ҳақда баъзи мулоҳазалар билдириб ўтилгани кузатилади. Ўтган асрнинг 80-йиллари иккинчи ярмидаги қайта қуриш ва Ўзбекистонда миллий истиқлолнинг ғалабаси туфайли Фитрат ижодиё Битирув малакавий ишининг мақсади Абдурауф Фитратнинг фольклорга оид қарашларини ва эстетик муносабатини ўрганишд ан иборат. Битирув малакавий ишининг вазифалари: - Фитратнинг “эл адабиёти”, яъни ўзбек фольклори, табиати, ўзига хос хусусиятлари ҳамда унинг жанрий тизими ва таркиби ҳақида билдирган илмий қарашларини ўрганиш; - Фитратнинг халқ қўшиқлари ҳақидаги қарашлари билан танишиш; - Фитратнинг ўзбек фольклоридаги паремик жанрларга муносабатини ўрганиш; - Фитратнинг халқ ижоди анъагналаридан ўз ижодида фойдаланиш маҳоратини аниқлаш; - Фитратнинг халқ ижодиёти тўпловчиси сифатидаги фаолиятини кўрсатиб бериш ва ҳ.к. Битирув малакавий ишининг объекти. Тадқиқот объекти сифатида Абдурауф Фитратнинг “Адабиёт қоидалари” қўлланмаси ҳамда унинг кўп томлик танланган асарлар тўпламлари олинди. Бит Битирув малакавий ишининг методологияси ва методлари. Президент И.А.Каримовнинг тарихий хотирани ва маънавий қадриятларни тиклашга доир асарлари ушбу ишнинг методологик асосини ташкил этади. Фитратнинг фольклор хусусиятлари ва жанрлари ҳақидаги қарашларини ҳамда унинг асарларидаги фольклоризмлар табиатини ва поэтик вазифаларини тадқиқ этишда Ҳ.Зарифов, Н.Маллаев, Т.Мирзаев, О.Собиров, Ғ.Жалолов, Б.Саримсоқов, О.Носиров, Ғ.Мўминов, О.Сафаров, Н.Каримов, Б.Қосимов, Ҳ.Болтабоев, М.Ҳакимов, И.Ёрматов, М.Жўраев, А.Мусақулов, И.Ғаниев, Д.Ўраева, Л.Шарипова каби филолог олимларнинг илмий ишларига таянилди. Ишда қиёсий-тарихий, типологик ва таҳлилий методлардан фойдаланилди. Битирув малакавий ишининг илмий ва амалий аҳамияти . Ушбу ишнинг асосий таҳлилий хулосалари ва умумлашмалари нафақат А.Фитра Битирув малакавий ишининг тузилиши. Иш кириш, икки асосий боб, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. I Б О Б А Б Д У Р А У Ф Ф И Т Р А Т – С Е Р Қ И Р Р А И С Т Е Ъ Д О Д С О Ҳ И Б И I . 1 . Ф и т р а т и ж о д и й и з л а н и ш л а р и н и н г с е р қ и р р а л и г и А б д у р а у ф Ф и т р а т а д а б и ё т и м и з т а р и х и д а ш о и р в а о л и м , н о с и р в а д р а м а т у р г , ў қ и т у в ч и в а м а ъ р и ф а т п а р в а р с и ф а т и д а м у ҳ и м ў р и н э г а л л а й д и . У 1 8 8 6 й и л д а Б у х о р о д а з и ё л и о и л а с и д а т у ғ и л г а н б ў л и б , Б у х о р о , И с т а м б у л м а д р а с а л а р и в а д о р и л ф у н у н л а р и д а ў қ и д и . Ф и т р а т а р а б , ф о р с , т у р к т и л л а р и н и м у к а м м а л б и л г а н л и г и т у ф а “ С а й ҳ а ” ( “ Ч о р л о в ” ) н о м и б и л а н ч о п э т и л г а н . “ С а й ё ҳ и ҳ и н д ” , “ М у н о з а р а ” к а б и а с а р л а р и ҳ а м ш у й и л л а р д а н а ш р э т и л г а н . 1 9 0 9 – 1 9 1 3 й и л л а р д а Т у р к и я д о р и л ф у н у н и д а ў қ и ё т г а н и д а у н и н г з у к к о , б и л и м д о н л и г и п р о ф е с с о р - ў қ и т у в ч и л а р н и ҳ а й р а т г а с о л а д и . У н г а Ф и т р а т – Д о н и ш м а н д т а х а л л у с и н и б е р а д и л а р . Ф и т р а т и ж о д и Т у р к и с т о н д а и н қ и л о б и й ҳ а р а к а т л а р к у ч а й г а н , “ Ш а р қ у й ғ о н г а н ” д а в р л а р г а т ў ғ р и к е л д и . У ҳ а м ў з с а л а ф л а р и к а б и а в в а л о м а ъ р и ф а т п а р в а р л и к ғ о я л а р и н и и л г а р и с у р д и . У н и н г 1 9 к а б и ш е ъ р л а р и д а и з л а н и ш ж а р а ё н и у ч р а й д и . “ Ш о и р ” ш е ъ р и д а “ ў з и м у ч у н к ў п у м и д л а р т ў қ и д и м ” д е г а н х у л о с а г а к е л а д и . У н и н г 1 9 2 0 й и л д а ё з и л г а н “ К и м д е й а й с е н и ” ш е ъ р и д а о ш и қ н и н г м а ъ ш у қ қ а к а т т а у м и д б и л а н и н т и л и ш и , к у т и ш и , с у ю ш и л и р и к б и р о ҳ а н г д а к у й л а н а д и к и , б у ҳ о л а т ш о и р э н д и и ж о д н и н г я н г и п а ғ о н а с и г а к ў т а р и л а ё г г а н и д а н д а л о л а т б е р а д и . Ш о и р и ж о д и д а , д у н ё қ а р а ш и д а с и л ж и ш , я н г и л и к к а , г ў з а л л и к к а и н т и л и ш с е з и л а д и . Х у д д и ш у ҳ о л у н и н г “ А б у л ф а й з х о н ” , “ А р с л о н ” в а “ В о с е ъ ” ( т о м и с о л и д а я қ қ о л к у з а т и л а д и . У н и н г и ж о д и й и ш л а р и в а и ж т и м о й ф а о л и я т и х а л қ н и ж а ҳ о л а т , т у р ғ у н л и к , ғ а ф л а т д а н у й ғ о т и ш , и л м - м а ъ р и ф а т г а ч о р л а ш , э р к и н , о з о д , б а х т - с а о д а т л и ҳ а ё т г а , б и р и н ч и н а в б а т д а , м и л л и й м у с т а қ и л л и к к а ч о р л а ш г а қ а р а т и л г а н э д и . У ў з б е к л а р н и ў з л и г и н и т а н и ш г а , о т а - б о б о л а р и к а б и у л у ғ к а ш ф и ё т л а р қ и л и ш г а , б и р л а ш г а н , к у ч л и , қ у д р а т л и д а в л а т т у з и ш г а в а д у н ё н и н г и л ғ о р м а д а н и й м а м л а к а т л а р и г а е т и б о л и ш г а ч а қ и р д и . Б у т у н и ж о д и н и н г м о ҳ и я т и х а л қ н и н г қ а л б к ў з х а л қ л а р и т и л и , а д а б и ё т и , м а д а н и я т и д а н м а ъ р у з а л а р ў қ и д и , п р о ф е с с о р л и к к а с а й л а н д и . Ф и т р а т Ў з б е к и с т о н г а 1 9 2 7 й и л и қ а й т и б к е л д и . С а м а р қ а н д д а я н г и т а ш к и л т о п г а н О л и й п е д а г о г и к а и н с т и т у т и д а и ш б о ш л а д и . У ў з ҳ а ё т и д а в о м и д а ю з л а б ж а н г о в о р м а қ о л а л а р , ў н л а б и ж т и м о и й - с и ё с и й р и с о л а л а р я р а т д и . Б и р г и н а Т у р к и с т о н м а т б у о т и э м а с , А ф ғ о н и с т о н , Ҳ и н д и с т о н , Т у р к и я , К а в к а з , В о л г а б ў й и м а т б у о т и д а ф а о л и ш т и р о к э т д и . “ Ў з б е к т и л и ” д а р с л и г и , “ Ў з б е к т и л и с а р ф и ” ( г р а м м а т и к а с и ) к и т э т и л г а н . 1 9 9 6 й и л и т а в а л л у д и н и н г 1 1 0 й и л л и г и м а м л а к а т м и қ ё с и д а н и ш о н л а н д и . Ў з б е к и с т о н Р е с п у б л и к а с и П р е з и д е н т и ф а р м о н и г а к ў р а Н а в о и й м у к о ф о т и в а М у с т а қ и л л и к о р д е н и б и л а н т а қ д и р л а н д и . Х у л л а с , ХХ аср Шарқ, жумладан, ўзбек халқи ижтимоий ҳаёти, маданияти ва маънавияти тарихида Абдурауф Фитратнинг алоҳида ўрни ва хизматлари бор. Инқилобчи шоир, оташин маърифатчи ва тарихшунос, публицист ва мусиқашунос, драманавис, адабиётшунос, тилшунос, шунингдек, ўзига хос фольклоршунос олимнинг ижтимоий, ижодий, илмий фаолият доираси ана шу тарзда кенг ва серқиррадир. I . 2 . Ф и т р а т н и н г х а л қ о ғ з а к и и ж о д и х у с у с и я т л а р и т ў ғ р и с и д б и р г а у л а р н и н г ў з а р о и ч к и т а ъ с и р в а а л о қ а л а р и н и ҳ а м т е р а н т а ҳ л и л э т а д и . Ф и т р а т ф о л ь к л о р н и н г ё з м а а д а б и ё т д а н ф а р қ л и т о м о н л а р и н и к ў р с а т а р э к а н , у н и н г х а л қ р у ҳ и я т и в а к а й ф и я т и , о н г и в а т у ш у н ч а л а р и н и и ф о д а л а ш и н и , ф о л ь к л о р к е н г о м м а т о м о н и д а н я р а т и л и ш и н и , х а л қ м а р о с и м л а р и д а а й т и л и ш и н и , а с р л а р м о б а й н и д а о ғ и з д а н - о ғ и з г а к ў ч и б ў з г а р и б , с а й қ а л л а н и б б о р и ш и н и а й т а д и . О л и м ф а қ а т ш у к у з а т и ш в а м у л о ҳ а з а л а р и б и л а н ч е к л а н и б қ о л м а й , В а д у д М а ҳ м у д , А . Д и в а е в , Ғ о з и о л и м Ю н у с о ё з м а , э л а д а б и ё т и н и а й и р м о қ в а б у л а р н и ж о м и , м о н и , т а ь р и ф қ и л м о қ қ и й и н д и р , ҳ а т т о м у м к и н э м а с д и р . Ё з м а а д а б и ё т н и н г б и р х у с у с и я т и ё з м а л и г и , и к к и н ч и с и а с а р э г а с и н и н г м а ь л у м б ў л и ш и д и р , э л а д а б и ё т и н и н г х у с у с и я т и д а ш у с и ф а т л а р н и н г б ў л м а с л и г и в а о ғ и з д а н - о ғ и з г а к ў ч и б ю р и ш и д и р ” . К ў р и н я п т и к и , В . М а ҳ м у д а д а б и ё т н и ё з м а в а о ғ з а к и ( я ъ н и э л а д а б и ё т и ) д е б а ж р а т и ш г а , б у н д а у л а р н и н г я р а т и л и ш и г а к ў р а б и р и ё з м а в а м у а л л и ф л и , и к к и н ч и с и э с а о ғ з а к и в а м у а л л и ф с и з б ў л и ш и н и а с о с и й б к ў р и б э г а л а р и н и б и л г а н б ў л м а с а к , у л а р н и э л а д а б и ё т и д а н а ж р а т а о л м а с э д и к 2 . . . ” – д е б ё з а д и . А ё н л а ш а д и к и , В а д у д М а ҳ м у д н и н г ф и к р и ч а , а д а б и ё т и м и з д а о ғ и з д а н - о ғ и з г а ў т и б к е л а ё т г а н д о с т о н у э р т а к л а р , қ ў ш и қ л а р ҳ а м қ а ч о н д и р к и м д и р т о м о н и д а н я р а т и л г а н б ў л и б , о ғ и з д а н - о ғ и з г а , а в л о д д а н - а в л о д г а ў т г а н с а р и я н а д а с а й қ а л л а н и б , м а з м у н а н б о й и б , м у а й я н ў з г а р и ш л а р г а у ч р а г а н . Ш у т а р и қ а б и р к и ш и я р а т г а н а с а р г а к ў п ч и л и к б е з а к б е р и ш и т у ф а й л и у к ў п ч и л и к и ж о д и м а ҳ с у л и к ў р и н и ш и н и т у ш у н ч а с и д а қ ў л л а г а н . Ш у н и н г у ч у н у : “ Ш а ҳ а р л а р д а , с а р о й , м а д р а с а т е г р а л а р и д а й и ғ и л и б , м а д а н и я т ч а и л г а р и б о с қ о н , и қ т и с о д ч а к ў т а р и л г а н , т у й ғ у ч а - з а в қ ч а и н г и ч к а л а н г а н б и р “ к ў м а 4 ” д а н к е й и н г а қ а р а с а н г и з м а д а н и я т , э ь т и қ о д , т у й ғ у , з а в қ ҳ а м т у ш у н ч а д а т у б а н д а қ о л ғ а н б у ю к б и р к ў п ч и л и к н и к ў р и ш и н г и з а н и қ д и р . М а н а ш у ч е т д а қ о л г а н к ў п ч и л и к н и н г т у ш у н и ш и г а , з а в қ и г а , т у й ғ у с и г а , р у ҳ и г а қ а р а т и б я р а т и л г а н к е н г б и р а д а б и й а с а р л а р б о р . М а н а ш у а с а р л а р г а б и з э л а д а б и ё т и д е й м и деб номланувчи китоби бу жиҳатдан эътиборга сазовордир. 20-йиллар мутахассислари учун адабиётшуносликдан дарслик вазифасини ўтаган бу китобда ёзма адабиёт назарияси билан бир қаторда оғзаки адабиёт, яъни фольклор назариясига алоқадор тушунчалар ҳам берилган. Аҳамиятли томони шундаки, Фитратнинг бу борадаги қарашлари адабиётшунослик ва фольклоршунослик нуқтаи назаридан бугунгача ўз кучини йўқотмай турибди. М а ъ л у м к и , о ғ з а к и и ж о д ҳ а р қ а н д а й ё з м а а д а б и ё т г а т а я н ч в а з и ф а с и н и б а ж а р г а н . Ё з у в ч и л а р и ж о д с и р л а р и н и а й т и м ч и л а р д а н қ о л г а н а с а р л а р а с о с и д а ў р г а н и ш г а н . Ҳ а р б и р м и л л а т н и н г қ и ё ф а с и н и б е л г и л а ш д а у н и н г а д а б и ё т и ҳ а л қ и л у в ч и а ҳ а м и я т К ў з д а н ё ш н и м у н ч о қ - м у н ч о қ т и з д и р с а , Қ ў ш қ а н о т н и н г қ у й р у ғ и н и с ў з д и р с а Б о б о х о н д а н п о й г а қ и л и б ў з д и р с а О т и и л д а м б о й б а ч ч а г а т е г а м а н . Т а ш б е ҳ л а р в а м у б о л а ғ а л а р а с о с и д а т и з и л г а н б у с а т р л а р х а л қ о ғ з а к и и ж о д и д о с т о н л а р и д а у ч р а й д и . Н е г а д о с т о н л а р д а д е б а й т а я п м и з ? Ч у н к и к ў п д о с т о н л а р д а б у с а т р л а р н и у ч р а т а м и з . М а с а л а н , “ Г ў р ў ғ л и ” , “ А л п о м и ш ” , “ М а л и к а а й ё р ” в а б о ш қ а д о с т о н л а р д а ҳ а м у н и у ч р а т и ш м у м к и н . Ё к и қ у й и д а г и л а п а р а л о ҳ и д а ж а н р н а м у н а с и с и ф а т и д а я ш а ш и б и л а н б и р г а д Ҳ и ж р о н ў т и б и р л а б а ғ р и м н и д о ғ л а б , Қ а й с и б и р о ш н о д и н с е н и с ў р о қ л а б , Ш у н қ о р и м , л о ч и н и м , қ ў з и м , а й р и л м а . Ю қ о р и д а а й т и б ў т и л г а н э л л а п а р и в а А н д а л и б н и н г “ Ю с у ф в а З у л а й ҳ о ” с и д а г и ш е ь р л а р д а : о ч и л м а г а н г у л ғ у н ч а н и н г б у л б у л с а й р а ш и б и л а н о ч и л и ш и к а б и ч и р о й л и к и н о я , “ к ў з а о л и б с у в г а ч и қ м о қ ” , “ қ ў л г а қ и р ғ и й б е р и б , к ў к р а г и д а ж о н б е р м а к ” , с е з г и г а “ қ ў з и , ш у н қ о р , л о ч и н ” д е б у н д а м о қ “ к ў м а ” , я ь н и з у м р а ш о и р л а р и м и з г а ё қ а д и г а н т а ъ б и р л а р э м а с д и р . М а н а э л а д а б и ё т и н и “ а д а б и ё т ” д а н р у ҳ ш у н о с л и к в а д и н т а р и х и б и л а н , х а л қ а х л о қ и й қ а р а ш л а р и н и и ф о д а л а б т а р б и я ш у н о с л и к б и л а н , м у с и қ а , р а қ с в а ҳ а р а к а т л а р г а о м у х т а л и г и б о и с с а н ь а т ш у н о с л и к б и л а н в а н и ҳ о я т , ж о н л и с ў з л а ш у в т и л и д а я р а т и л г а н л и г и с а б а б л и т и л ш у н о с л и к ф а н л а р и б и л а н с и н г и ш г а н л и г и д а н а м о ё н б ў л а д и . Б у у н и н г к ў п в а з и ф а л и ҳ о д и с а л и г и н и т а ь м и н л а г а н о м и л д и р . Ш у н и н г б и л а н б и р г а , х а л қ о ғ з а к и и ж о д и и н с о н к ў н г и л т о р л а р и н и ч е р т а о л г а н қ а д и м и й к у й ё к и о ҳ а н г д е с а к м у б о л а ғ а б ў л м а й д и . Ш у о ҳ а н г т у р л а р и д и д и б о р . Ф о л ь к л о р ҳ а м и ш а ш у х а л қ о н а э с т е т и к п р и н ц и п г а а м а л қ и л и б я ш а й д и . Б у – ф о л ь к л о р д а г и а н ъ а н а в и й л и к н и ҳ а р а к а т г а с о л а д и . М а с а л а н , и ж т и м о и й т а ф а к к у р т а р а қ қ и ё т и х а л қ э ъ т и қ о д и д а я с а г а н т у б б у р и л и ш л а р о қ и б а т и д а б а д и к , к и н н а , б у р е й - б у р е й ж а н р л а р и , ш у н и н г д е к , “ С у с т х о т и н ” , “ Ч о й м о м о ” , “ Б а р о т к е л д и ” м а р о с и м л а р и с ў н и б , и с т е ъ м о л д а н ч и қ и б к е т д и . X X а с р н и н г и к к и н ч и ч о р а г и д а н б о ш л а б я н г и в о қ е л и к н и н г ю з а г а к е л и ш и т у ф а й л и д о с т о н я р а т и ш а н ъ а н а с и ҳ а м с ў н и ш с а р и ю з т у т Ў т м и ш г а н а з а р т а ш л а с а к , э н г қ а д и м д а и н с о н п а й д о б ў л г а н д а в р д а н б о ш л а б , х а л қ о ғ з а к и и ж о д и й э л е м е н т л а р и к ў р и н а б о ш л а г а н . М а с а л а н , м о м о қ а л д и р о қ б ў л и б , ч а қ м о қ ч а қ и ш и в а о д а м л а р б у ҳ о л а т н и и л о ҳ и й л а ш т и р и б , у н и ҳ а й д а ш м а қ с а д и д а ҳ а р х и л э л е м е н т л а р д а н ф о й д а л а н г а н л и г и в а ш а м о л н и “ о л и б к е л и ш ” м а қ с а д и д а ҳ а р х и л с ў з л а р к е л т и р и б ў т и л г а н л и г и ҳ а м ф о л ь к л о р н и н г и л к н а м у н а с и ҳ и с о б л а н а д и . “ Д е в о н у л у ғ о т и т т у р к ” д а т у р к и й х а л қ л а р н и н г у р ф - о д а т л а р и , и ш о н ч - э ъ т и қ о д л а р и , м а р о с и м Абдурауф Фитрат “Адабиёт қоидалари” қўлланмасида халқ оғзаки ижоди билан боғлиқ “Эл адабиёти” номли жажжигина тадқиқотини эълон қилди. Туркий халқларнинг оғзаки ижоди Абдурауф Фитратга қадар бир неча асрлар олдин Маҳмуд Қошғарий, Абулқосим Маҳмуд Замахшарий, Алишер Навоий, Абулғози Баҳодирхон, Муҳаммад Шариф Гулханий каби адибларнинг эътиборини ҳам ўзига жалб қилган. Улар халқ оғзаки ижодининг қўшиқ, марсия ва мақол жанрига оид намуналарини тўплаб, ўз асарларига киритишган. Шу билан бирга улар ҳақида баъзи назарий фикрларни ҳам билдириб ўтишган. Бу фольклоршунослигимизнинг ниҳоятда қадим сарчашмага эга эканлигининг далилидир. ХХ аср бошига келиб, жаҳоннинг кўпгина мамлакатларида фольклор фан сифатида шаклланган, халқ ижодиёти намуналарини тўплаш, уларни ўрганиш аллақачон бошланган эди. Биз ҳисса қўшган, унинг пойдеворига тамал тошини қўйганлардан биридир. Бироқ адиб фаолиятининг бу қирраси ҳали махсус ўрганилганича йўқ. I I Б О Б Ф И Т Р А Т Н И Н Г Ў З Б Е К Х А Л Қ О Ғ З А К И И Ж О Д И Ж А Н Р Л А Р Т А Р К И Б И Г А О И Д К У З А Т И Ш Л А Р И I I . 1 . Ф и т р а т х а л қ қ ў ш и қ л а р и ( а ш у л а , л а п а р ) ҳ а қ и д а А б д у р а у ф Ф и т р а т х а л қ о ғ з а к и и ж о д и г а а л о ҳ и д а н а з а р т а ш л а б , у н и н г ж а н р л а р т а р к и б и г а қ и з и қ д и . А й н и қ с а , у х а л қ қ ў ш и қ л а р и д а н а ш у л а в а л а п а р л а р н и б и р м у н ч а ў р г а н и б , у л а р г а х о с х у с у с и я т л а р н и о ч и б б е р и ш г а и н т и л д и . Б и н о б а р и н , Ф и т р а т х а л қ қ ў ш и қ л а р и ҳ а қ и д а т ў х т а л а р э к а н , А ш у л а л а р и м и з к ў п р а к м и л л и й в а з н ( п а р м о қ в а з н и ) д а б ў л а д и . А ш у л а ш е ъ р л а р и м и з д а н э н г к ў п и т ў р т л и к л а р д и р 1 ” . А б д у р а у ф Ф и т а р т т а л қ и н и ч а , а ш у л а б а р м о қ в а з н и д а б ў л и б г и н а қ о л м а й , у н д а к у й , о ҳ а н г м у ж а с с а м л а ш а д и . У ў ш а д а в р д а “ а ш у л а ” д е б а т а г а н х а л қ о ғ з а к и и ж о д и н и н г б у ж а н р и ҳ о з и р д а “ қ ў ш и қ ” д е б ю р и т и л а д и . “ Қ ў ш и қ ” а т а м а с и н и н г и л м и й и с т и л о ҳ ҳ о л а т и г а к е л т и р и л г а н л и г и г а ж у д а к ў п а с р л а р б ў л г а н . З е р о , у к е н г м а ъ н о д а х а л қ п о э з и я с и н и а н г л а т с а , т о р м а ъ н о д а х а л қ л и р и к а с и ш а к л и н Ф и т р а т э ъ т и р о ф э т г а н и д е к , б и р и н ч и , и к к и н ч и в а б е ш и н ч и м и с р а л а р ў з а р о қ о ф и я л а н г а н , у ч и н ч и – т ў р т и н ч и қ а т о р л а р д а э с а у м у м а н қ о ф и я л а н и ш х у с у с и я т и й ў қ . Ҳ а р д о и м г и д е к х а л қ қ ў ш и қ л а р и д а “ ё р ” м о т и в л а р и ў з ў р н и н и т о п г а н . Х а л қ қ ў ш и қ л а р и д а и н с о н н и н г р у ҳ и й о л а м и , и ч к и к е ч и н м а л а р и , т у р м у ш и д а с о д и р б ў л у в ч и к ў н г и л л и в а к ў н г и л с и з в о қ е а л а р , ғ а м - а н д у ҳ ё к и ш о д л и г - у – х у р р а м л и к л а р и , м е ҳ н а т м а ш а қ қ а т л а р и , с е в г и и з т и р о б л а р и , ҳ и с - т у й ғ у л а р о р қ а л и а н и қ б а д и и й о б р а з л а р д а г а в д а л а Я н а б и р н а р с а г а э ъ т и б о р қ а р а т а й л и к : О . С а ф а р о в , Д . Ў р а е в а “ Ў з б е к х а л қ о ғ з а к и б а д и и й и ж о д и ” қ ў л л а н м а с и н и н г б и р и н ч и қ и с м и д а : “ Қ ў ш и қ х а л қ ш е ъ р и с и ф а т и д а ҳ а м б а р м о қ , ҳ а м а р у з в а з н л а р и д а я р а т и л с а - д а , ж а м о а , с о з л и к ( к у й л и ) в а с о з с и з ( к у й с и з ) и ж р о л а р г а м ў л ж а л л а н г а н л и г и б и л а н ў з а р о ф а р қ қ и л а д и ” , - д е б ё з и ш а д и . Л е к и н н е г а д и р А . Ф и т р а т “ Х а л қ қ ў ш и ғ и , а с о с а н , б а р м о қ в а з н и д а ё з и л а д и ” д е б а й т и б ў т г а н . О р и қ т ў л а с у в о қ а р , С у в т а г и д а қ у м о қ а р , С е в г а н и м т а ш л а б к е т с а , М е н г а к у л и б к Ф и т р а т х а л қ қ ў ш и қ л а р и г а к а м э ъ т и б о р б е р м а д и . Ч у н к и у қ ў ш и қ н и н г ф о л ь к л о р ш у н о с л и к д а г и ў р н и б е қ и ё с э к а н л и г и н и к у з а т и б б и л д и . У к е л т и р г а н м и с о л г а э ъ т и б о р и м и з н и қ а р а т с а к : Б о ғ а й л а н и б ш а ф т о л и , У ч г а н к и м н и н г к а п т а р и . А й т с а м а д о б ў л м а й д и р , Б е в а ф о н и н г д а ф т а р и . И ш қ и й м а в з у д а г и у ш б у х а л қ қ ў ш и ғ и д а қ о ф и я а , а , б , а т а р з и д а б е р и л г а н . Ш у н д а й қ ў ш и қ л а р д а н я н а б и р и г а э ъ т и б о р и м и з н и қ а р а т с а к : Б о ғ и н г б ў л с а қ ў р а қ и л , Ў ғ л и н г б ў л с а м у л л а қ и л . М у л л а л и к к а к ў н м а с а , С а т а н г л а р г а ж ў р а қ М у с у л м о н б о л а с и г а . А н д и ж о н б о р а й д е д и м , б о р о л м а д и м . Р о ҳ а т л и к қ и л а й д е д и м , қ и л о л м а д и м . Ф и т р а т у ш б у л и р и к а с а р н и н г т а ҳ л и л и д а ш у н д а й ё з а д и : “ Г ў ё к и , о ш и қ м а ъ ш у қ а н и н г қ о ш и г а ш а й д о , қ о р а қ о ш и г а х о л б ў л и б , ҳ е ч қ а ё қ қ а қ ў й и б ю б о р м а й , у м р б ў й и у б и л а н б и р г а б ў л а й , л е к и н м а ъ ш у қ а х о л б ў л и ш г а , ў з и г а ч а н г о ш и р и ш г а қ о й м а й д и , м е н д е к б у ғ а р и б г а , м у с у л м о н й и г и т г а р а ҳ м и к е л м а й д и . Б у н д а н с ў н г я н а ю қ о р и д а г и н а қ а р о т а й т и л а д и р . О н д а н к е й и н я н а т ў р т л и к , я н а н а қ а р о т д а в о м э т а д и р . Н а қ а р б о б о л а р и м и з т о м о н и д а н т ў й – т ў й г а к ў ч и р и л и б б у ю к ҳ а в а с б и л а н а й т и л и б к е л г а н б у “ а д а б и ё т ” б у к у н с ў н а р ҳ о л г а е т м и ш д и р . Л а п а р “ о п е р а ” г а я қ и н р о қ б и р р у ҳ д а а й т и л г а н а с а р б ў л и б , б у н и қ и з н и н г н и к о ҳ и д а н б и р – и к к и к у н б у р у н ў й и н к е ч а с и д а “ к у й ” б и л а н а й т и б ў қ и й д и л а р . М у н д а к е л и н б ў л ғ у в ч и қ и з ў з и н и н г я қ и н ў р т о қ л а р и н и ч а қ и р и б , “ б а з м к е ч а с и ” я с а й д и л а р . Б у н и н г б и р к е ч а с и г а қ и з л а р д а н т а ш қ а р и х о т и р а л а р , к у ё в т о м о н и д а н й и г и т л а р ҳ а м к е л а д и р л а р . Б у к ў н г и л л и к е ч а н и б о ш қ а р и ш и ш и х о Ш у з а й л д а д а в о м э т а д и г а н х а л қ л а п а р и г ў з а л қ о ч и р и м л а р а с о с и д а б у н ё д б ў л г а н . Л а п а р а й т и ш а н ъ а н а с и ҳ о з и р ҳ а м а н ъ а н а с и ф а т и д а ҳ а м о н д а в о м э т м о қ д а . Т а н и қ л и ф о л ь к л о р ш у н о с Т . М и р з а е в н и н г т а ъ к и д л а ш и ч а : “ И л г а р и л а р и о б у о ш т о р т и л г а ч , ҳ о в л и д а г у л х а н ё қ и л и б , ҳ о в л и б а з м и ў т к а з и л г а н . Ш у н д а н к е й и н қ и з л а р р ў м о л ё й и л г а н у й г а , я ъ н и к е л и н н и н г с е п и ё й и л г а н , м а х с у с т а й ё р л а н г а н у й г а к и р г а н л а р . Қ и з л а р у й и ч и д а , й и г и т л а р т а ш қ а р и д а – э ш и к о л д и д а ё к и қ и з л а р у й н и н г т ў р и д а , й и г и т л а р п о Л а п а р т ў й м а р о с и м и ф о л ъ к л о р и г а о и д ж а н р б ў л и б , а с о с а н , н и к о ҳ д а н б и р к у н б у р у н ў т к а з и л г а н қ и з л а р й и ғ и н и д а и ж р о э т и л г а н . Х у с у с а н , С а й р а м д а я ш о в ч и ў з б е к л а р о д а т и ч а , қ а д и м д а н и к о ҳ т ў й и б и р н е ч а м а р о с и м л а р н и ў з и ч и г а о л г а н . “ М а с л а ҳ а т к у н и ” д а р ў м о л ё з и л г а н , с е п ё й и б у й я с а т г н а л а р . К у ё в т о м о н д а н и к к и х о т и н “ т ў й м у б о р а к ” к а к е л а д и . Қ у д а т а р а ф у л а р н и я х ш и л а б к у т и б о л и б , б и р к и й и м л и к д а н с а р у п о б е р и б ж ў н а т а д и л а р . Э р т а с и к у н и “ қ о з о н о ш и ” қ и л и н г а н . Б у к у н и к у ё в т о м о н д а н т ў р т х назарда тутган ва ўзбек халқ қўшиқларига хос жанрий хусусиятлар билан таништиришга уринган. Фитрат халқ қўшиғи ҳақидаги назарий қарашларини тасдиқлаш мақсадида мисоллар келтириб, уларни таҳлил қилган. Аммо у халқ қўшиқлари хусусида умумий фикр юритган, холос. Уларннинг кўпроқ вазни масаласига тўхталган. Энг муҳим масалалардан бири саналган, мавзуий турларига кўра фарқланишига эътибор қаратмаган. I I . 2 . Ф и т р а т э р т а к в а д о с т о н л а р ҳ а қ и д а Ф и т р а т ў з б е к х а л қ о ғ з а к и и ж о д и д а г и э п и к ж а н р л а р н и н г э н г с а л м о қ л и л а р и – э р т а к л а р в а д о с т о н л а р ҳ а қ и д а ҳ а м т ў х т а л и б , у л а р н и н г ж а н р и й т а б и а т и х у с у с и д а г и м у л о ҳ а з а л а р и н и б а ё н э т и б ў т г а н . Э р т а к ж а н р и н а с а р и д а т у р к и й х а л қ л а р д а у н и н г “ э т у к ” а т а м а с и б и л а н ю р и т и л г а н и н и қ а й д э т а д и . У н г а к ў р а , э т у к “ б и р о р в о қ е а н и о ғ з а к и б а ё н қ и л и ш ” н и а н г л а т а д и . Б и р о қ ж о н л и с ў з л а ш у в д а Ў з б е к и с т о н н и н г т у р л и ж о й л а р и д а , ч у н о н ч и , Н а м а н г а н в и л о я т и н и н г Ж а н у б и й қ и с м и д а “ э р т а н г и ” д е б ю р и т и л а д и г а н б у ҳ о д и с а – э р т а н г и б ў л и б ў т г а н , қ а д и м з а м о н л а р д а н қ и л и н а ж а к ҳ и к о я м а ъ н о с и н и а н г л а т с а , С а м а р қ а н д , Ф а р ғ о н а в а С у р х а н д а р ё д а б у ҳ о д и с а – м а т а л , Х о р а з м д а – в а р с а қ и , Б у х о р о д а – у ш у к , Т о ш к е н т д а – ч ў п К а м п и р н и я р и м ю в и н г а н ҳ о л д а ч и қ а р а д и л а р . К а м п и р ч о л г а қ а р а б : “ Н е г а с е н п о д ш о ҳ н и н г ф о л ч и с и э м а с с а н ” – д е б э р и б и л а н у р и ш а д и . Ч о л ф о л ч и л и к а с б о б л а р и н и о л и б , б о з о р г а б о р а д и . П о д ш о ҳ н и н г а м а л д о р л а р и у з о қ б и р в и л о я т н и н г с о л у ғ и н и й и ғ и б х а ч и р л а р и г а ю к л а б к е л а ё т г а н д а , й ў л д а б и р х а ч и р о л т у н н и й ў қ о т и б , п о д ш о ҳ г а х а б а р б е р а д и л а р . П о д ш о ҳ ҳ а л и г и ч о л н и ч а қ и р а д и , б и р х а ч и р о л т у н н и т о п и б б е р и ш и н и с ў р а й д и . У м р и д а ҳ е ч ф о л ч и л и к қ и л м а г а н ч о л н и м а д е с и н ! Х а ч и р н и н г й ў қ о л г а н ж о й и н и Кўриняптики, Фитрат достон ва эртакларнинг табиатан яқинлигини билдирмоқчи бўлган. Айни пайтда уларнинг бошқа-бошқа жанр эканлигини ҳам унутмаган. Дарҳақиқат, Фитрат таъкидлаганидек, “достон yлyғ воқеаларга аралашкан қаҳрамонларнинг қилған ишларини тасвир қиладир. Тартиб эткучилари, айтиб бергучилари «бахши» аталған эл шоирларидирлар. Достон нуқул тизим бўлғани каби тизим-сочим аралаш ҳам бўладир”. Демак, Фитрат ўз кузатишлари асосида достонларнинг эртакларга қараганда эпик кўламдорлигини, ҳажми катта бўлишини, асосан, бахшилар томонидан соз воситасида ижро этилишини илғаган. Айни пайтда яна унинг шеърий ва насрий қисмлардан тузилишини билган. Шулар асосида у достон ва эртак жанрларини фарқлаб кўрсатган. Фитрат достон жанрига мисол тариқасида ўзбек халқ қаҳрамонлик эпоси “Алпомиш”дан парча Алпомиш ў зининг севгилисини қ ут қ армо қ учун отланиб чи қ адир. Во қ еа шунинг теграсида юрадир. Фитрат достонда қайси ўринда насрдан, қайси ўринда назмдан фойдаланилганлигини ўз илмий кузатишлари асосида қуйидагича баён этади: “ Достонда қаҳрамонларнинг ўзаро сўзлари тизим билан борадир. Бахши буларнинг қаёққа борғанларини, нималар қилғанларини сочим билан айтадир. Сочимлари енгил, очиқ, қулай онглашиларликдир. Сўзнинг табиий боришини бузмасдан, ора-сира сажълар ясайдир. Баъзи жойларда сочимлар ярим тизим шаклини оладир: Тўқсон отни Йўқсон ботур минади. Жарашига жияк совут кияди. Эрта билан намоз ва қ ти б ў л ғ анда Бойсарининг овулина келади. Ҳатто Фитрат достондаги шеърий парчаларнинг вазни, қофия тизимини ҳам эътиборсиз қолдирмаган ҳолда шундай изоҳлайди: “Тизимлари бармоқ вазнидад Қасд айласа Олпон элинг олади. Тўқсонингга қирқ кун қирғин солади. Бир Барчин деб солса бошингга балони, Бир Барчин деб қ ир( қ ) Барчининг олади. Муҳими шундаки, Фитрат фақат “Алпомиш” достони эмас, балки бутун ўзбек халқ достончилигининг бетакрор намуналари, уларга хос хусусиятлар борасида ҳам тўхталишга уринган. Жумладан, у бу ҳақда шундай ёзган: “Бундан бурун ҳам ёзишга ўткарилган эл достонлари бизда кўбдир: «Санавбар», «Тоҳир-Зуҳра», «Баҳром-Гулан дом». Хивалик Нурмуҳаммад Андалибнинг «Юсуф-Зулайҳо» ҳикояси шу йўсинда ёзилған, ҳатто босилған эл достонларимиздандир. ( Буларнинг ҳаммаси сариқ қоғозда, ёмон янглиш, ўқулмас ёзий (ёзув) бирла тошбосмада босилған, текширишка ярамайдир. Илмий марказимиз ҳ иммат қилса-да, шуларнинг ҳаммасини йиғиб, тузатиб, бостирилса). Кўриняптики, Фитрат ўз Бизни йўқлаб кўздин ёшни тўкмасун, Банди бўлуб, марднинг кўнгли чўкмасун, Эй йигитлар, бизнинг бўлмасун, Туринг, беклар, айриб олай жонимни. Амирбекнинг онгланг энди сўзини, Ақлингизга келиб онгланг тўғрини, Худо ёр бўлса бир қирсоқ кофирни, Туринг, беклар, айриб олай ёримни. Бу йўсиндан бошқа, эски ғазал шаклида қатор қофия била ёзилған (эл) тизмалари ҳам бор. Фитрат халқ достонлари ҳақида “буюк воқеаларга аралашқон қаҳрамонларнинг бошидан ўтказганларини тас вир этиб ёзилған шоирона асарларга достон дейиладир” деган таърифни беради ва уларни “тўртка ажратмоқ мумкиндир” деб, достонларнинг қуйидаги таснифини келтиради: 1) қаҳрамон достонлари; 2) классик достонлар; 3) тақлидий-классик достонлар; 4) янги замон достонлари. М а ъ л у м к и , “ д о с т о н ” с ў з и қ и с с а , ҳ и к о я , с а р б о с и б ў т г а н . Д о с т о н л а р к ў п а с р л а р д а в о м и д а о ғ и з д а н о ғ и з г а ў т и б , х а л қ б а х ш и л а р и о р қ а л и б и з г а ч а е т и б к е л г а н . Ў з б е к х а л қ д о с т о н л а р и н и ҳ о я т д а к ў п т у р л а р г а б ў л и н и б , у з о қ а с р л а р к у й л а н и б к е л и н г а н . Д о с т о н л а р д а с т л а б В . М . Ж и р м у н с к и й в а Х . Т . З а р и п о в , к е й и н ч а л и к М . С а и д о в т о м о н и д а н т а с н и ф қ и л и н д и . Ў з б е к х а л қ д о с т о н л а р и қ а ҳ р а м о н л и к , ж а н г н о м а , т а р и х и й , р о м а н т и к в а к и т о б и й д о с т о н л а р г а б ў л и н а д и . Қ а ҳ р а м о н л и к д о с т о н л а р и ў з б е к х а л қ д о с т о н ч и л и к т а р а қ қ и ё т и д а қ а ҳ р а м о н л и к в д о с т о н л а р г а « О й с у л у в ” , “ Ш а й б о н и й х о н ” , “ Т у л у м б и й ” , “ Н а м о з ” , “ Ж и з з а х қ ў з ғ о л о н и ” к а б и д о с т о н л а р к и р а д и . Р о м а н и к д о с т о н л а р . Ў з б е к х а л қ д о с т о н л а р и н и н г э н г к а т т а т у р и р о м а н т и к д о с т о н л а р д и р . Б у т у р г а к и р у в ч и д о с т о н л а р с ю ж е т л а р и н и ҳ о я т д а б и р - б и р и г а ў х ш а ш б ў л и б , о д а т д а , қ а ҳ р а м о н г ў з а л қ и з г а о ш и қ б ў л и б с а ф а р г а о т л а н а д и , а ж о й и б - ғ а р о й и б ҳ о д и с а л а р н и б о ш и д а н к е ч и р а д и , қ и й и н ч и л и к л а р н и е н г и б ў з м а қ с а д и г а э р и ш а д и . Д о с т о н в о қ е а л а р и ҳ а ш а м а т л и с а р о й л а р д а , с е ҳ р л и б о ғ л э п о с д и р . Д о с т о н н и ў қ и ш г а к и и р ш г а н о д д и й к и т о б х о н ҳ а м а с а р в о қ е а л а р и т и з и м и д а м и л л и й қ и ё ф а в а х а р а к т е р а к с э т г а н и н и к ў р а д и . А с а р д а с о д и р б ў л а ё т г а н ҳ о д и с а л а р н и н г м о ҳ и я т и н и я х ш и а н г л а й д и . Б у н и н г а с о с и й с а б а б и э с а д о с т о н м о ҳ и я т и г а , ҳ а р б и р б ў л а г и г а ў з б е к м е н т а л и т е т и н и н г с и н г и б к е т г а н л и г и д и р . А н а ш у б о и с ҳ а м А б д у р а у ф Ф и т р а т ў з и н и н г “ А д а б и ё т қ о и д а л а р и ” а с а р и д а ё з м а а д б и ё т в а х а л қ о ғ з а к и и ж о д и н а м у н а л а р и н и ф а р қ л а ш д а “ А л п о м и ш ” д о с т о н и н и н г а й н и ш у х у с у с и я т и н и э ъ т и р “ А л п о м и ш ” д о с т о н и н и н г Ф о з и л Й ў л д о ш ў ғ л и т о м о н и д а н 1 9 2 2 й и л д а и л к б о р ё з и б о л и н г а н қ и с м и й ў қ о л г а н . Ш у м у н о с а б а т б и л а н у ҳ а қ д а т ў л а қ о н л и ф и к р ю р и т и б б ў л м а й д и . Д о с т о н 1 9 2 8 й и л д а қ а й т и б ё з и б о л и н г а н . И з л а н и ш л а р ш у н и к ў р с а т а д и к и , а в в а л г и қ ў л ё з м а д а г и м а т н с а қ л а н и б қ о л и н г а н . У л а р ў р т а с и д а г и ф а р қ 1 9 2 8 й и л д а ё з и б о л и н г а н в а р и а н т д а т а с в и р н и н г к е н г а й и ш и , м и с р а л а р н и н г қ и с қ а р и ш и , у л а р н и н г б о ш қ а ч а т а л қ и н қ и л и н и ш и , д и н и й т у ш у н ч а л а р н и н г к а м а й и ш и б и л а н и з о ҳ л а н а д и . Ш у н д а й д а в р и г а ч а б ў л г а н м а т н л а р к е л т и р и л а д и . Ш е ъ р и й п а р ч а л а р н и н г а к с а р и я т қ и с м и ҳ а м қ и с қ а р т и р и б б е р и л г а н , Б о й с и н - Қ ў н ғ и р о т н и н г қ а л м о қ э л и г а ж ў н а ш т а с в и р и т у ш и р и б қ о л д и р и л г а н , м а ж м у а д а г и п а р ч а л а р қ а л м о қ д е ҳ қ о н л а р и н и н г ш о ҳ Т о й ч а х о н г а а р з қ и л и ш в о қ е а л а р и б и л а н я к у н л а н а д и . Ф и т р а т м а ж м у а с и д а к е л т и р и л г а н п а р ч а л а р н и н г 1 9 9 8 й и л г и н а ш р б и л а н а й н а н б и р х и л э к а н л и г и г а о л и м н и н г “ А д а б и ё т қ о и д а л а р и ” а с а р и д а д о с т о н д а н к е л т и р и л г а н м и с о л л а р н и к у з а т и ш о р қ а л и и ш о н ч ҳ о с и л қ и л Ю с у п о в т о м о н и д а н “ Б и л и м ў ч о ғ и ” ж у р н а л и д а н а ш р э т т и р и л а д и . А м м о ш у п а р ч а г а қ а р а б ҳ а м Ҳ а м р о қ у л б а х ш и я х ш и г и н а д о с т о н ч и б ў л г а н л и г и , у н и н г “ А л п о м и ш ” и д о с т о н н и н г т у з у к в а р и а н т л а р и д а н э к а н л и г и г а и ш о н ч ҳ о с и л қ и л с а б ў л а д и . Б у п а р ч а д а Б о й с а р и б о ш л и қ ў н м и н г у й д и қ ў н ғ и р о т л и к л а р н и н г м о л л а р и қ а л м о қ д е ҳ қ о н л а р и э к и н л а р и н и е б к е т и ш и , д е ҳ қ о н л а р н и н г Т о й ч и х о н г а а р з қ и л и ш и , С у р х а й л к а м п и р н и н г с о в ч и л а р и , а л п л а р н и н г Б а р ч и н у ч у н ў з а р о т а л а ш и ш л а р и в а Б о й с а р и н и к и г а с о в ч и л и к к 1 9 6 9 й и л д а н а ш р э т и л г а н у ш б у д о с т о н д а з а м о н а з а й л и б и л а н ж у д а к ў п л а б д и н и й э ъ т и қ о д г а о и д ў р и н л а р қ и с қ а р т и р и л г а н . Б у ҳ о л а т н и д о с т о н н и н г 1 9 9 9 й и л г и қ а й т а н а ш р и б и л а н с о л и ш т и р и ш ж а р а ё н и д а я қ қ о л к ў р и ш м у м к и н . Ф и т р а т ў з м а ж м у а с и д а д о с т о н н и н г с ў н г г и қ и с м и н и Б е р д и б а х ш и в а р и а н т и д а н к е л т и р и л г а н и н и к ў р и ш м у м к и н . М а ж м у а д а н А л п о м и ш н и н г Т о в к а о й и м ё р д а м и б и л а н з и н д о н д а н қ у т у л и ш и в а Қ а л д и р ғ о ч н и н г н о р б о қ и б ю р г а н ҳ о л а т и а к с э т г а н п а р ч а л а р к и ч и к ҳ а ж м д а ў р и н о л г а н . У ш б у п а р ч с и н г а р и п а р е м и к ж а н р л а р х у с у с и д а ҳ а м ў з қ а р а ш л а р и н и б а ё н э т и б ў т г а н . А б д у р а у ф Ф и т р а т т о п и ш м о қ ж а н р и н и ш у н д а й т а в с и ф л а р э к а н , у н и “ т о п и ш м о қ ” д е б э м а с , “ т о п и ш м а ” д е б а т а й д и в а у ҳ а қ д а ш у н д а й ё з а д и : “ Б а ъ з и н а р с а л а р н и н г о т и н и а й т м а с д а н с и ф а т л а р и н и , б е л г и л а р и н и а й т и б , б о ш қ а л а р г а т о п т и р и ш г а “ т о п и ш м а ” д е й и л а д и . Э л о р а с и д а а д а б и й ў й и н л а р д а н с а н а л а д и р ” . Ш у м у л о ҳ а з а л а р д а н с ў н г Ф и т р а т ж а н р н а м у н а с и с и ф а т и д а қ у й и д а г и т о п и ш м о қ л а р н и м и с о л к е л т и р и б ў т а д и : Қ и ш д а к е л а р , Ё “ Т о п и ш м о қ ” с ў з и “ т о п ” б у й р у қ ф е ъ л и г а “ и ш - м о қ ” я с о в ч и л а р и қ ў ш и л и ш и б и л а н ч и г а л , м у р а к к а б , б е л г и х у с у с и я т и я ш и р и н б е р и л г а н б и р о р н о м а ъ л у м н а р с а н и т о п и ш м а з м у н и н и и ф о д а л а й д и г а н я с а м а о т г а а й л а н г а н . Т а б и а т в а ж а м и я т ҳ о д и с а л а р и к и ш и л а р о л д и г а к ў п м у р а к к а б ж у м б о қ л а р , м у а м м о л а р қ ў й г а н . И н с о н н и н г ў ш а м а с а л а л а р н и т о п и ш и , с и р л и б ў л и б к ў р и н г а н н а р с а л а р н и н г т у б , ҳ а қ и қ и й м о ҳ и я т и н и о ч и ш и у ч у н а қ л - и д р о к в а ў т к и р д и д т а л а б қ и л и н г а н . Т о п и ш м о қ л а р о ғ з а к и и ж о д н и н г о м м а в и й в у з в и й б о ғ л и қ л и г и н и т а ъ к и д л а ш , у л а р н и с е в и ш , а р д о қ л а ш т у й ғ у с и ҳ а м я ш и р и н г а н и д а д и р . Т о п и ш м о қ л а р х а л қ о ғ з а к и б а д и и й и ж о д и н и н г қ а д и м г и т у р и с и ф а т и д а ё з м а а д б и ё т г а б а р а к а л и т а ъ с и р к ў р с а т д и . Ш а р қ а д а б и ё т и , ж у м л а д а н , ў з б е к а д а б и ё т и д а ч и с т о н , т а р и х , м у а м м о , м у в а ш ш а х к а б и л и р и к ж а н р л а р н и н г п а й д о б ў л и ш и д а л и р и к т о п и ш м о қ л а р м у ҳ и м р о л ў й н а й д и . Ў з н а в б а т и д а ё з м а а д б и ё т ҳ а м ж у д а к ў п т о п и ш м о қ л а р н и н г п а й д о б ў л и ш и в а э л о р а с и д а к е н г т а р қ а л и ш и г а с а б а б б ў л д и . Т о п и ш м о қ л а р б у каттаю кичик томонидан айтилаверади. Шунинг учун бўлса керак, мақолга нисбатан берилаётган ҳозирги таърифларда бундай таъкид учрамайди. Негаки, мақоллар, одатда, болаларга ёшликдан ўргатилиб борилади. Ҳатто ҳозирги пайтда бошланғич синфлар учун мўлжаллаб тузилган дарсликларга ҳам мақол намуналари кўплаб киритилган. Шу таърифдан сўнг у қуйидаги мақолларни жанр намунаси сифатида кўрсатиб ўтади: Синамаған отнинг сиртидан ўтма. Отанг боласи бўлма, одам боласи бўл. Чумчуқ сўйса ҳам қассоб сўйсин. Чумчуқдан қўрққан тариқ экмас. Оч қорним – тинч қулоғим. Ўз уйим – ўлан тўшагим. Бўзчи белбоққа ёлчимас. Мулла билганин ўқир, товуқ кўрганин чўқир. Ётиб қолгунча – отиб қол. Оғзи қийшиқ бўлса-да бой боласи сўзласин. Мисол келтирилаётган ушбу мақолларнинг ҳар бири бадиий ижоднинг ўзига хос ҳодисаси сифа этади. Шунингдек, ҳар бири тилимиз кўркини, нутқимиз нафосатини, ақл- фаросот ва тафаккуримиз мантиқини ҳайротомуз бир қудрат билан намойиш этган ва эта оладиган бадиият қатралари сифатида эътиборни тортади. Улар халқимизнинг кўп асрлик ҳаётий тажрибалари ва маиший турмуш тарзининг бимисоли бир ойнасидир. Бу бадиий ойнада халқнинг ҳаётга, табиатга, инсон, оила ва жамиятга муносабати, ижтимоий-сиёсий, маънавий-марифий, ахлоқий эстетик ва фалсафий қарашлари, қисқаси ўзи ва ўзлиги тўла намоён бўлгандир. Шунинг учун ҳам мақоллар ғоятда кенг тарқалган бўлиб, асрлар давомида жонли сўзлашув ва ўзаро нутқий муносабатларда, бадиий, тарихий ва илмий асарларда, сиёсий ва публицистик адабиётда доимий равишда қўлланиб келган ва қўлланилмоқда. Мақолларга илк бор X I а с р н и н г у л к а н т и л ш у н о М а қ о л л а р о т а - б о б о л а р и м и з н и н г а с р л а р д а в о м и д а т ў п л а г а н ҳ а ё т и й т а ж р и б а л а р и н и з а м о н л а р о ш а е т к а з и ш д а м а ъ н а в и й к ў п р и к б ў л и б , а в л о д л а р н и н г б и р - б и р и г а б о ғ л а н и ш и д а б е м и н н а т х и з м а т қ и л и б к е л м о қ д а . Х у л о с а с и ф а т и д а ш у н и а й т и ш м у м к и н к и , А б д у р а у ф Ф и т р а т н и н г мақоллар ҳақидаги қарашлари, айрим илмий кузатишлари ва хулосалари уларнинг жанрий табиатини ўрганишда, мазмуни ва тузилишида рўй берган ўзгаришларни аниқлашда муҳим аҳамият касб эта олди. Х У Л О С А А б д у р а у ф Ф и т р а т н и н г а р у з ш у н о с , м о ҳ и р т а д қ и қ о т ч и н а с р в а н а з м д а , ш у н и н г д е к д р а м а т у р г и я д а қ а л т ў х т а л и б , у л а р н и н г х у с у с и я т л а р и ҳ а қ и д а ў з и л м и й қ а р а ш л а р и н и б а ё н э т г а н . Ф и т р а т х а л қ қ ў ш и қ л а р и н и “ а ш у л а ” д е б а т а б , у н и м и с о л л а р а с о с и д а т у ш у н т и р и ш г а ҳ а р а к а т қ и л г а н . Ш у н и н г д е к , л а п а р , э р т а к , т о п и ш м о қ , м а қ о л , д о с т о н к а б и ж а н р л а р г а ҳ а м ў з м у н о с а б а т и н и б и л д и р г а н . Х у л л а с , А б д у р а у ф Ф и т р а т т и л д а н т и л г а ў т и б к е л а ё т г а н х а л қ и ж о д и ж а н р л а р и г а э ъ т и б о р қ а р а т и б , у л а р н и т ў п л а ш г а , т а б и а т и н и т у ш у н т и р и ш г а ҳ а р а к а т қ и л г а н . Ш у н д а н к е л и б ч и қ и б , у н и н г ф о л ъ к л о р ш у н о с л и к к а м у а й я Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Каримов И.А. Буюк келажак сари. – Т.: Ўзбекистон, 1999. – 686 б. 2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 178 б. 3. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – Т: Ўзбекистон, 2010. – 40 б. 4. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – 432 б. 5. Адабиёт назарияси. 2-жилд. – Т.: Фан, 1979. – 197 б. 6. Адабаиётшунослик терминлари луғати. – Т.: Ўқитувчи, 1967. – 300 б. 7. Алиев А. Маънав ият, қадрият ва бадиият. – Т.: Академия, 2000. – 630 б. 8. Асқаров С. Қодирий ижодида фольклорнинг баъзи масалалари // Ўзбек тили ва адабиёти. – 1973. – №1. – Б.19-22. 9. Балдауф Ингеборг. ХХ аср ўзбек адабиётига чизгилар. – Т.: Маънавият, 2001. – 70 б. 10. Баракаев Р. Ўзбек болал 11. Болтабоев Ҳ. Фитрат ва жадидчилик. Илмий-тадқиқий мақолалар. – Т.: А.Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2007. – 285 б. 12. Болтабоев Ҳ. Қадимги туркий манбалар Фитрат талқинида. Сўзбоши // Фитрат. Энг эски турк адабиёти намуналари.–Т.: Мумтоз сўз, 2008.– Б.3-9. 13. Йўлдошев Н. Абдурауф Фитратнинг “Раҳбари нажот” (“Қутқарув йўли”) асаридан мухтасар фасллар. Услубий қўлланма. – Бухоро, 1996. – 77 б. 14. Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш. (Туркистон ва Бухоро жадидчилиги тарихига янги чизгилар). Даврий тўплам №1. – Т.: Университет, 1999. – 220 б. 15. Жўраев М. Фольклоршунослик асослари.: Ўқув қўлланма. – Т.: Фан, 2009. – 192 б. 16. Жўрақулов У. Ҳудудсиз жилва. Илмий-адабий мақолалар. – Т.: Фан, 2006. – 203 б. 17. Каримов Б. Жадид муна 24. Саримсоқов Б. Фольклор ва ёзма адабиёт муносабатларига доир изланишлар // Ўзбек тили ва адабиёти. – 1976. – № 5. – Б.85. 25. Туркистон матбуоти тарихи (1870-1917). Тузувчи Н.А. Абдуазизова. – Т.: Академия, 2000. – 238 б. 26. Фитрат А. Адабиёт қоидалари. – Т.: Ўқитувчи, 1995. – Б.82-83. 27. Фитрат А. Нажот йўли. – Т.: Шарқ, 2001. – 175 б. 28. Фитрат. Энг эски турк адабиёти намуналари.– Т.: Мумтоз сўз, 2008.– 124 б. 29. ХХ аср ўзбек адабиёти тарихи. – Т.: Ўқитувчи, 1999. – 544 б. 30. Чўлпоннинг бадиий олами. – Т.: Фан, 1994. – 130 б. 31. Шарафуддинов О. Абдурауф Фитрат ва “Ҳинд сайёҳи” қиссаси // Сардафтар саҳифалари. Мақолалар, хотиралар. – Т.: Ёзувчи, 1999. – Б.114- 147 б. 32. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Беш жилдлик. IY жилд. – Т.: ЎзМЭ, 2008. – 608 б. 33. Ўзбекистоннинг янги тарихи. М у н д а р и ж а Расмий қоғозлар........................................................................ 1-2 Кириш. ....................................................................................... 3-7 I Б О Б . А Б Д У Р А У Ф Ф И Т Р А Т – С Е Р Қ И Р Р А И С Т Е Ъ Д О Д С О Ҳ И Б И . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 I . 1 . Ф и т р а т и ж о д и й и з л а н и ш л а р и н и н г с е р қ и р р а л и г и . . . . 8 - 1 2 I . 1 . Ф и т р а т н и н г х а л қ о ғ з а к и и ж о д и х у с у с и я т л а р и т ў ғ р и с и д а г и қ а р а ш л а р и . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3 - 2 4 I I Б О Б . Ф И Т Р А Т Н И Н Г Ў З Б Е К Х А Л Қ