Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 809.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fitratning ilmiy faoliyati

Купить
OʻZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ʼLIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUGʻBEK N OMIDA GI OʻZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI J URN A LISTIKA VA OʻZBEK FILOLOGIY A SI FA KULTETI FILOLOGI Y A VA TILLA RN I OʻQITISH: O‘ZBEK TILI Y OʻN A LISHI OʻZBEK ADABIY OTI TA RIX I FA N IDAN KURS ISHI MA VZU: FITRA TN IN G ILMIY FA OLIY A TI Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshk ent -2025 MUN DA RIJ A : KIRISH .......................................................................................................... ........... 3 I BOB. FITRA TN IN G ILMIY FA OLIY A TIN IN G NA ZA RIY A SOSLA RI ... 7 1.1. Fitratning ilmiy faoliyatining shakllanishi ......................................................... 7 1.2. Fitratning ilmiy qarashlari va nazariy ishlari ................................................... 14 I bob yuzasidan xulosa ............................................................................................ 20 II BOB. FITRA TN IN G ILMIY MEROSI VA AMA LIY A HA MIY A TI ........ 21 2.1. Fitratning ilmiy merosi ..................................................................................... 21 2.2. Fitratning ilmiy faoliyatining zamonaviy ahamiyati ........................................ 26 II bob yuzasidan xulosa ........................................................................................... 33 UMUMIY X ULOSA ............................................................................................. 34 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 36 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z chiqishlarida o‘zbek adabiyotining jamiyatdagi o‘rni, uning ma’naviyatni yuksaltirishdagi ahamiyati va milliy g‘ururni shakllantirishdagi roli haqida ko‘p bor ta’kidlagan.Prezident Shavkat Mirziyoyev adabiyot va san’atni millat ma’naviyatining asosi, yosh avlodni vatanparvarlik va ezgulik ruhida tarbiyalovchi vosita sifatida baholaydi. U kishi bir necha marotaba shunday degan: “Adabiyot – bu xalq qalbi, uning ruhi va or-nomusi. Adabiyotsiz jamiyatni tasavvur qilib bo‘lmaydi” 1 . Fitratning ilmiy faoliyati mavzusi bugungi kunda o‘zbek ilm-fani, adabiyotshunosligi, tarixshunosligi va milliy tafakkur rivojini anglashda nihoyatda dolzarb ahamiyat kasb etadi. XX asr boshlarida kechgan murakkab siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlar fonida shakllangan Fitrat qarashlari nafaqat o‘z davri uchun, balki hozirgi zamon ilmiy tafakkuri uchun ham muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Jadidchilik harakati yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lgan Abdurauf Fit rat ilmiy faoliyati orqali millatni uyg‘otish, xalqni ilm-ma’rifatga yetaklash va zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishni asosiy maqsad qilib qo‘ygan. Shu jihatdan uning ilmiy merosini o‘rganish bugungi globallashuv va ma’naviy qadriyatlar muammolari sharoitida alohida dolzarblik kasb etadi. Fitratning ilmiy faoliyati, avvalo, milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashga qaratilgani bilan muhimdir. U tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, falsafa va madaniyat masalalarini bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilgan. Fitrat Sharq va G‘arb ilmiy an’analarini qiyosiy o‘rganib, ularning ijobiy jihatlarini milliy taraqqiyot manfaatlariga moslashtirishga intilgan. Bugungi kunda fanlararo yondashuv muhim ahamiyat kasb etayotgan bir paytda, Fitratning bunday ilmiy uslubi zamonaviy tadqiqotlar uchun ham o‘rnak bo‘la oladi. Uning ilmiy qarashlari orqali milliy fan rivojida uzluksizlik va merosiylik masalalarini chuqurroq anglash imkoniyati paydo bo‘ladi. 1 Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1- qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, B. 168. 3 Shuningdek, Fitratning ilmiy faoliyati ma’rifat va ta’lim masalalari bilan chambarchas bog‘liqdir. U ilmni jamiyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb bilgan va ilmiy bilimlarni xalq ongiga singdirishni muhim vazifa sifatida ko‘rgan. Fitratning ta’lim, maktab va o‘qitish usullari haqidagi fikrlari bugungi ta’lim islohotlari jarayonida ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Ayniqsa, yosh avlodni mustaqil fikrlashga, tanqidiy tahlil qilishga va milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga sodiq bo‘lishga chaqirgan ilmiy qarashlari hozirgi ma’naviy-ma’rifiy siyosat bilan hamohangdir. Fitrat ilmiy faoliyatining yana bir dolzarb jihati uning mustamlakachilik va ma’naviy qaramlikka qarshi ilgari surgan g‘oyalaridir. U ilm orqali millatni ozodlikka yetaklash mumkinligini asoslab bergan va ilmiy tafakkurni erkinlikning muhim omili sifatida talqin qilgan. Bugungi kunda ham intellektual mustaqillik, ilmiy erkinlik va milliy manfaatlar muammosi dolzarb bo‘lib qolayotgan bir sharoitda Fitratning ilmiy merosi chuqur tahlilni talab etadi. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar milliy ongni mustahkamlash va ma’naviy tahdidlarga qarshi mafkuraviy immunitetni kuchaytirishda muhim manba bo‘la oladi. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi. Fitratning ilmiy va adabiy merosi o‘zbek adabiyotshunos olimlari tomonidan mustaqillikdan avvalgi cheklangan sharoitlarga qaramay, ayrim jihatlari doirasida, ayniqsa mustaqillik yillarida esa keng va tizimli ravishda o‘rganila boshlandi. Sovet davrida Fitrat shaxsiga “millatchi”, “jadid”, “siyosiy ishonchsiz” degan tamg‘alar qo‘yilgani sababli uning ilmiy faoliyatini xolis tadqiq etish imkoniyati deyarli bo‘lmagan. Shunga qaramay, ayrim tadqiqotchilar Fitrat asarlaridagi badiiy-estetik qarashlarni yashirin yoki bilvosita tarzda tilga olishga majbur bo‘lganlar. Asosiy ilmiy o‘rganishlar esa mustaqillikdan so‘ng, tarixiy adolat tiklangan davrda yangi bosqichga ko‘tarildi. Mustaqillik yillarida Fitrat merosini ilmiy muomalaga qaytarishda akademik va adabiyotshunos olim Naim Karimov 2 ning xizmatlari alohida e’tirof etiladi. U Fitrat hayoti, ijodi va ilmiy faoliyatini arxiv hujjatlari, tarixiy manbalar asosida chuqur tadqiq qilib, olimning adabiyotshunoslik, tilshunoslik va ijtimoiy-falsafiy 2 Karimov N. Abdurauf Fitrat: hayoti va ijodi. – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 304. 4 qarashlarini tizimli yoritib berdi. Naim Karimov Fitratni faqat adib sifatida emas, balki keng qamrovli olim va mutafakkir sifatida baholash zarurligini ilmiy asoslab berdi. Fitrat ilmiy faoliyatini o‘rganishda adabiyotshunos olim Begali Qosimov ham muhim tadqiqotlar olib borgan. Uning ishlarida Fitrat jadidchilik harakatining nazariy asoschilaridan biri sifatida talqin qilinib, Fitratning ilm-fan, ma’rifat va adabiyot haqidagi qarashlari jadid adabiyotining umumiy rivoji bilan uzviy bog‘liq holda tahlil etiladi. Begali Qosimov Fitrat ilmiy faoliyatini milliy uyg‘onish jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida baholaydi 3 . Shuningdek, Fitrat merosining adabiy-estetik va tanqidiy jihatlarini tadqiq etishda Ozod Sharafiddinovning qarashlari muhim ahamiyatga ega. U Fitratni o‘zbek adabiy tafakkurini yangi bosqichga olib chiqqan ijodkor va olim sifatida ko‘rsatib, uning ilmiy qarashlarida milliylik va zamonaviylik uyg‘unlashganini ta’kidlaydi. Ozod Sharafiddinov Fitrat ilmiy merosining bugungi adabiyotshunoslik uchun nazariy ahamiyatini ochib berishga alohida e’tibor qaratgan 4 . Fitrat asarlarining til, janr va adabiy tafakkur rivojiga ta’siri masalalari Botirxon Valixoʻjayev tadqiqotlarida ham keng yoritilgan. U Fitrat ilmiy faoliyatini o‘zbek adabiyotshunosligi va adabiy tanqidining shakllanish jarayoni bilan bog‘lab tahlil qiladi hamda Fitratning nazariy qarashlari keyingi avlod olimlari uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qilganini ko‘rsatadi 5 . Kurs ishi mav zusining oby ek t i. Mazkur mavzuning obyekti sifatida XX asr boshlarida o‘zbek milliy uyg‘onish davrida shakllangan Abdurauf Fitratning ilmiy faoliyati, ya’ni uning adabiyotshunoslik, tilshunoslik, tarix, falsafa, madaniyat va ma’rifat masalalariga bag‘ishlangan ilmiy qarashlari hamda ushbu qarashlarning o‘zbek adabiyotshunos olimlari tomonidan o‘rganilishi jarayoni olinadi. Kurs ishi mav zusining predmet i . Mazkur mavzuning predmeti sifatida Abdurauf Fitrat ilmiy faoliyatining o‘zbek adabiyotshunosligida talqin qilinishi, ya’ni Fitratning ilmiy-nazariy qarashlari, metodologik yondashuvlari, adabiyot, til 3 Qosimov B. Adabiyot va adabiyotshunoslikka doir mulohazalar. – Toshkent: Yozuvchi, 2004. – B. 280. 4 Sharafiddinov O. Istiqlol va adabiy tafakkur. – Toshkent: Ma’naviyat, 1997. – B. 240. 5 Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi va rivoji. – Toshkent: Fan, 1989. – B. 198. 5 va ma’rifat haqidagi g‘oyalarining mazmun-mohiyati hamda ularning o‘zbek adabiyotshunos olimlari tomonidan ilmiy tahlil qilinishi, baholanishi va talqin etilishi jarayoni olinadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur mavzuning asosiy maqsadi Abdurauf Fitratning ilmiy faoliyatini o‘zbek adabiyotshunosligi nuqtayi nazaridan har tomonlama tahlil qilish, uning ilmiy-nazariy qarashlari, metodologik yondashuvlari va adabiyot, til hamda ma’rifat masalalariga oid g‘oyalarining mohiyatini ochib berishdan iboratdir. Kurs ishining v azifalari: Ushbu kurs ishida qoʻyilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - Fitratning adabiyotshunoslik, tilshunoslik, tarix va ma’rifat masalalariga oid ilmiy-nazariy qarashlarini tahlil qilish; - Fitrat ilmiy faoliyatining jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish jarayonidagi o‘rnini belgilash ; - adabiyotshunos olimlar tomonidan berilgan ilmiy baholar va talqinlarni qiyosiy tahlil qilish . Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, toʻrtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, kurs ishining umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi. 6 I BOB. FITRA TN IN G ILMIY FA OLIY A TIN IN G NA ZA RIY A SOSLA RI 1.1. Fit rat ning ilmiy faoliy at ining shak llanishi Abdurauf Fitrat (1886– 1938) jadidchilik harakatini ng eng yirik namoyandalaridan biri sifatida Turkiston ijtimoiy tafakkuri, adabiyoti, tilshunosligi va madaniy-ma’rifiy taraqqiyotida chuqur iz qoldirgan ziyolidir. Uning ilmiy faoliyati bir kunda paydo bo‘lgan hodisa emas, balki o‘z davrining siyosiy-ijtimoiy muhitidan, jadidchilikning ma’rifatparvar dasturidan, Sharq va G‘arb bilim an’analari bilan uzviy tanishuvdan hamda shaxsiy intellektual mehnat va ijtimoiy mas’uliyatdan oziqlanib, bosqichma-bosqich shakllangan murakkab jarayondir. Fitratning ilmiy qarashlari va izlanishlari shakllanishini tushunish uchun, avvalo, XIX asr oxiri—XX asr boshlarida Turkistonda yuzaga kelgan modernizatsion ehtiyojlar, ta’lim tizimidagi inqiroz, mustamlaka sharoitida milliy o‘zlikni anglash jarayoni va musulmon dunyosidagi islohatchilik ruhiyati bilan bog‘liq omillarni inobatga olish zarur. Fitrat jadid ziyolilari uchun xos bo‘lgan tarzda ilmiy faoliyatni faqat “sof akademik” soha sifatida emas, balki jamiyatni yangilashning amaliy mexanizmi sifatida tushundi: ilm— ma’rifatning asosi, ma’rifat— millat uyg‘onishining garovi, uyg‘onish esa siyosiy va madaniy mustaqillikka intilishning shartidir 6 . Fitratning ilmiy faoliyatiga zamin yaratgan ilk omil — an’anaviy ta’lim muhitida shakllangan mustahkam diniy-filologik tayyorgarlikdir. U eski maktab va madrasalarda o‘qib, arab tili, fors tili, mumtoz adabiyot, mantiq, balog‘at, fiqh kabi fanlar bilan tanishdi. Bu tayyorgarlik keyinchalik uning matn bilan ishlash madaniyati, manbaga tayanish, istilohlarni farqlash, tarixiy va filologik tafakkur yuritish qobiliyatiga kuchli asos bo‘ldi. Shu bilan birga, an’anaviy ta’lim tizimining zamon talablariga javob bermasligi, tabiiy-ilmiy bilimlarning cheklanganligi va dars usullarining yodlashga tayanishi Fitrat kabi ziyolilarni tanqidiy fikrlashga undadi. Jadidchilikning “usuli jadid” deb atalgan yangi maktab metodikasi aynan shunday tanqidiy ehtiyojdan tug‘ilgan edi. Fitratning ilmiy dunyoqarashi ham an’anani inkor 6 Xudoyberdiyev A. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: Sharq, 2012. – B. 220. 7 etish emas, balki uni zamon bilan muvofiqlashtirish, din va madaniyatni ilmiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish g‘oyasi atrofida shakllandi. Fitratning intellektual kamolotida hal qiluvchi burilishlardan biri — uning Buxoro va Turkiston doirasidan chiqib, kengroq musulmon modernizmi makoni bilan bevosita tanishgan davridir. Istanbul muhitidagi madaniy va siyosiy hayot, turk matbuoti, yangi usuldagi ta’lim, tarix va til masalalariga modern yondashuv Fitrat uchun nafaqat g‘oyaviy ilhom, balki ilmiy uslub jihatidan ham maktab bo‘ldi. O‘sha davr Usmonli imperiyasi va kengroq turkiy dunyoda tilni standartlashtirish, milliy tarixni qayta yozish, adabiy tilni isloh qilish, teatr va publitsistika orqali ommaga ta’sir o‘tkazish kabi jarayonlar ketayotgan edi. Fitrat shu muhitda ilmni “millatni qurish” (nation-building) jarayonining markaziy vositasi sifatida ko‘rdi. Bu yondashuv uning keyingi ilmiy faoliyatida doimiy metodologik yo‘nalish bo‘lib qoldi: til, adabiyot, tarix va madaniyat masalalari unda har doim jamiyat taraqqiyoti va milliy uyg‘onish ehtiyojlari bilan uzviy bog‘langan 7 . Fitratning ilmiy faoliyati shakllanishida publitsistika va adabiy ijod ham muhim laboratoriya vazifasini bajardi. Jadidlar odatda ilmiy fikrni tor doiradagi risola yoki akademik asar bilan cheklab qo‘ymagan: matbuot, sahna, darslik, munozara, ochiq maktub, risola kabi janrlar ilmiy fikrni ommalashtirish va amaliyotga tatbiq etish vositasi bo‘lgan. Fitratning publitsistik chiqishlarida ijtimoiy illatlarni tahlil qilish, ta’lim tizimini tanqidiy ko‘rib chiqish, madaniy taraqqiyot omillarini “sabab— oqibat” zanjirida izohlash, statistik yoki tarixiy dalillar ruhida asoslashga intilish ko‘zga tashlanadi. Bu holat uning ilmiy tafakkuri shakllanishida muhim: u jamiyatni o‘zgartirish uchun avvalo muammoni aniq qo‘yish, uning ildiz sabablarini topish, keyin esa yechimlarni taklif etish zarurligini anglagan. Bunday yondashuv, mohiyatan, ijtimoiy fanlarga xos ilmiy metod (diagnostika—tahlil—prognoz—reja) elementlarini o‘z ichiga oladi. Til va adabiyot masalalarida Fitratning ilmiy qiziqishlari ikki yo‘nalishda shakllandi: birinchisi, adabiy merosni tarixiy-funksional nuqtai nazardan qayta talqin qilish; ikkinchisi, zamonaviy adabiy til va uslubni yaratish va 7 Yo‘qubov Q. Adabiy tanqid asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2018. – B. 230. 8 me’yorlashtirishga intilish. Jadidlar uchun adabiyot “go‘zallik”dan tashqari “ijtimoiy vazifa” ham bajarishi kerak edi. Fitrat shu qarash asosida mumtoz adabiyotni rad etmay turib, uning zamonaviy jamiyatga ta’sirini qayta o‘yladi: qaysi g‘oyalar taraqqiyotga xizmat qiladi, qaysi stereotiplar esa turg‘unlikni mustahkamlaydi? Bu savollar Fitratning adabiy-tanqidiy va filologik qarashlarida asosiy o‘rinni egallaydi. U til masalasida ham ilmiy-me’yoriy yondashuvni kuchaytirib, soddalashtirish, xalq tiliga yaqinlashish, ortiqcha murakkablikni kamaytirish, atamalarni izchil qo‘llash kabi tamoyillarni ilgari surdi. Bu jarayon, aslida, modern filologiyaning “normativ grammatika”, “adabiy til qurilishi”, “terminologiya siyosati” kabi yo‘nalishlariga mos keladi. Fitratning ilmiy faoliyati shakllanishiga ta’sir etgan yana bir muhim omil — uning tashkilotchilik va pedagogik tajribasidir. U darsliklar, o‘quv qo‘llanmalariga ehtiyojni juda erta anglagan jadidlar safida bo‘lgan. Darslik yozish esa ilmiy tafakkur uchun o‘ziga xos sinov: mavzuni tizimlashtirish, asosiy tushunchalarni saralash, materialni yosh va auditoriya imkoniga mos bayon qilish, misollar bilan isbotlash, tilni aniq va tushunarli qilishni talab etadi. Fitratning pedagogik yo‘nalishdagi ishlari uning ilmiy metodini “tushuntirishga yo‘naltirilgan ilm” shaklida mustahkamladi. Shuningdek, u o‘z davrida teatr, adabiyot, matbuot orqali omma bilan muloqot qilgani uchun, ilmiy g‘oyani faqat “mutaxassislar tili”da emas, ijtimoiy ongga singadigan uslubda ifodalashni ham uddaladi. Bunda ilmiylik va ommaboplik o‘rtasidagi muvozanat muammosi tug‘iladi; Fitrat ko‘pincha shu muvozanatni saqlashga intilgan. Tarixiy-siyosiy sharoit Fitrat ilmiy faoliyatining shakllanishida bevosita rol o‘ynadi. Mustamlaka va keyinchalik sovet davri murakkab ideologik bosimlar, milliy masala atrofidagi keskin tortishuvlar, “eski” va “yangi” qadriyatlar to‘qnashuvi bilan xarakterlanadi. Bunday muhitda ilmiy faoliyat ko‘pincha “neytral” bo‘la olmaydi: tarix, til, madaniyat haqidagi har bir talqin ijtimoiy-siyosiy oqibatga ega bo‘ladi. Fitratning ilmiy qarashlari ham aynan shu keskinliklar ichida pishdi. U millatning tarixiy xotirasini tiklash, madaniy merosni zamonaviy talablarga mos talqin qilish, milliy tilning nufuzini oshirish, ta’limni modernizatsiya qilish kabi 9 masalalarni ilmiy muammo sifatida ko‘rdi. Shu ma’noda, Fitrat ilmiy faoliyati “xalqparvar ilm” modeliga yaqin: u ilmni ijtimoiy manfaatlardan ajratmaydi, lekin bu manfaatlarni dalil, mantiq va manba bilan asoslashga intiladi. Fitratning ilmiy uslubida manbashunoslik va qiyosiy yondashuv unsurlari seziladi. An’anaviy Sharq ilmiy maktabi matn, sharh va dalil madaniyatiga tayanadi; G‘arb ilmiy an’anasida esa tarixiy tanqid, qiyosiy metod, ijtimoiy jarayonlarni tizimli izohlash kuchli. Fitrat, o‘zining ko‘p tilli va ko‘p madaniyatli tajribasi tufayli, bu ikki an’ana o‘rtasida sintez yaratishga intilgan ziyoli sifatida ko‘rinadi. U bir tomondan mumtoz manbalarni o‘qish va tahlil qilish kompetensiyasiga ega, ikkinchi tomondan zamonaviy g‘oyalar va metodlardan xabardor. Ilmiy faoliyatning shakllanishi aynan shu sintez orqali tezlashadi: masalan, til masalasida u xalq tiliga yaqinlashish g‘oyasini ilgari surar ekan, bu fikrni nafaqat hissiy chaqiriq sifatida, balki madaniy taraqqiyot va savodxonlikning oshishi bilan bog‘liq ijtimoiy zarurat sifatida asoslashga harakat qiladi 8 . Fitratning ilmiy faoliyati shakllanishini yakuniy jihatdan belgilagan narsa — uning “isloh” tushunchasiga bergan ilmiy-amaliy mazmunidir. U uchun isloh — shunchaki shior emas, balki aniq yo‘nalishlarga ega dastur: ta’lim islohoti (maktab, darslik, metod), til islohoti (me’yor, soddalik, terminologiya), madaniyat islohoti (teatr, adabiyot, matbuot), ijtimoiy ong islohoti (tanqidiy fikr, ilmga e’tiqod). Bu yo‘nalishlarning barchasi ilmiy faoliyatning turli shakllarini talab qiladi: tahlil, tasnif, dalillash, me’yor yaratish, tarixiy xotirani qayta tiklash, konsepsiya ishlab chiqish. Shuning uchun Fitrat ilmiy faoliyatini faqat bitta sohaga qamab bo‘lmaydi; u ko‘p yo‘nalishli, ammo ichki mantiqqa ega bo‘lgan yaxlit tizimdir. Uning ilmiy faoliyatining shakllanish jarayoni, mohiyatan, Turkiston ziyolilarining modern davrga mos “milliy ilmiy tafakkur” yaratish urinishlari bilan bir xil oqimda kechadi. Fitratning tarixiy yo‘nalishdagi qarashlari, avvalo, jadidlar uchun xos bo‘lgan milliy o‘zlikni anglash ehtiyoji bilan belgilanadi. Mustamlaka sharoitida tarix faqat o‘tmishni bayon qiluvchi hikoya emas, balki siyosiy- ijtimoiy ongni shakllantiradigan kuchli instrumentga aylanadi. Fitrat tarixga shunday instrument 8 Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B. 400. 10 sifatida yondashadi: u tarixni millatning kimligi, uning taraqqiyot imkoniyatlari va inqiroz sabablarini tushuntiradigan tahliliy makon deb biladi. Bunda Fitratning metodologik pozitsiyasi muhim: u o‘tmishni ideallashtirish yoki romantik tus berishdan ko‘ra, “sabablilik” tamoyiliga yaqin turadi. Ya’ni tarixiy jarayonlar muayyan ijtimoiy omillar, boshqaruv shakllari, ta’lim darajasi, madaniy muhit, iqtisodiy munosabatlar bilan bog‘liqlikda tushuntirilishi kerak, degan yondashuv seziladi. Fitratning tarixiy tafakkuri jadidlar orasida keng tarqalgan “tanazzul” masalasini ham o‘rtaga qo‘yadi: nega bir paytlar yuksak ilm- fan va madaniyat markazi bo‘lgan musulmon Sharqi keyinchalik qoloqlik holatiga tushib qoldi? Bu savol uning tarixiy fikrlashini faollashtiradi va uni o‘tmishdan “bugun uchun xulosa” chiqarishga undaydi. Shunday qilib, Fitratning tarixiy yo‘nalishdagi ilmiy faoliyatida tarixiy faktlarni jamlash bilan birga, ularni milliy taraqqiyot nazariyasi nuqtai nazaridan talqin qilishga intilish kuchli 9 . Tarixiy yo‘nalish Fitratda til va madaniyat masalalari bilan ham chambarchas. Chunki milliy tarixni tiklash jarayonida til – manbaga borish, merosni o‘qish, xalq xotirasini qayta qurish vositasidir. Shu sabab Fitrat tarixni o‘rganishda filologik madaniyatga tayangan, manbani qadrlagan, tarixiy xotirani saqlovchi matnlar – rivoyat, tazkira, yodnoma, xalq og‘zaki ijodi kabi qatlamlarga e’tibor bergan ziyoli sifatida ko‘rinadi. U tarixning ijtimoiy funksiyasini ham anglaydi: o‘tmishdagi muvaffaqiyat va xatolarni tahlil qilish orqali zamonaviy jamiyatni isloh qilish mumkin. Bu yerda tarixiy ilmning “tarbiyaviy” va “yo‘naltiruvchi” vazifasi namoyon bo‘ladi: tarix o‘z-o‘zicha emas, balki ma’rifiy dastur bilan birga ishlaydi. Fitratning adabiy yo‘nalishdagi ilmiy faoliyati esa, bir tomondan, badiiy ijod va dramaturgiya bilan, ikkinchi tomondan, adabiyotshunoslik va tanqid bilan bog‘liq. Jadidlar adabiyotga “ijtimoiy vazifa” yuklaganlari kabi, Fitrat ham badiiy matnni jamiyatni uyg‘otish, fikrni o‘stirish, eskicha qarashlarni tanqid qilish va yangi qadriyatlarni targ‘ib etish vositasi deb ko‘radi. Uning adabiy qarashlarida real hayot muammolarini yoritish, shaxs va jamiyat mas’uliyatini ochish, ilm- ma’rifatning qiymatini ko‘rsatish, ayol-erkak munosabatlari, oila tarbiyasi, jaholat 9 Karimov N. Jadid dramaturgiyasi va Abdurauf Fitrat. – Toshkent: Fan, 1998. – B. 220. 11 va xurofot kabi masalalarni badiiy konflikt orqali tahlil qilish kabi tamoyillar ko‘zga tashlanadi. Bu, mohiyatan, adabiyotning didaktik va ma’rifiy yo‘nalishini kuchaytiradi, lekin Fitratda bunday yo‘nalish ko‘pincha sof targ‘ibot emas, balki muammoli tafakkur bilan qo‘shilib boradi: u o‘quvchini yoki tomoshabinni tayyor xulosaga majburlashdan ko‘ra, muammoni ko‘rsatib, fikrlashga undashga intiladi. Adabiy tanqid va adabiyotshunoslikka kelganda, Fitrat mumtoz merosni ham inkor qilmaydi; aksincha, uni zamonaviy mezonlar bilan qayta ko‘rib chiqish, badiiy-estetik qadriyatlarni tarixiy sharoit bilan bog‘lab tushuntirish zarurligini ilgari suradi. Bu yondashuv adabiyot tarixiga “evolyutsion” nazar tashlashga yaqin: adabiyot jamiyat bilan birga o‘zgaradi, demak, uning shakli, tili, mavzusi va g‘oyalari ham zamonga mos yangilanishi lozim. Fitratning adabiy-ilmiy faoliyatida til masalasi alohida markazga chiqadi. Adabiy tilni soddalashtirish, xalq tiliga yaqinlashtirish, keraksiz murakkab konstruktsiyalarni qisqartirish, atamalarni izchil qo‘llash, yozuv va imlo masalalarida me’yor izlash kabi harakatlar Fitratning filologik-islahotchilik ruhini ifodalaydi. Bunda ilmiy yondashuvning belgisi shundaki, tilga munosabat hissiy yoki faqat estetik did bilan emas, balki savodxonlik, ta’lim samaradorligi, matbuotning ommalashuvi, yangi bilimlarni o‘zlashtirish tezligi kabi ijtimoiy mezonlar bilan asoslanadi. Fitrat uchun til – millatning “fikrlash quroli”; fikrlash quroli qanchalik aniq va qulay bo‘lsa, ilm ham, ma’rifat ham shunchalik tez yoyiladi. Shu ma’noda, uning adabiy yo‘nalishdagi ishlari ma’rifiy strategiya bilan tutashadi. Ma’rifiy yo‘nalish Fitrat ilmiy faoliyatining eng amaliy va eng ta’sirchan qismidir. Jadidchilikning asosiy maqsadi zamonaviy ta’limni yo‘lga qo‘yish, yangi metodika va darsliklar yaratish, xalqni savodli qilish, dunyoviy fanlarga yo‘l ochish bo‘lgan. Fitrat ham aynan shu yo‘lda ta’limni isloh qilish g‘oyasini ilmiy-amaliy dastur sifatida ko‘taradi. Ma’rifiy ishlarning ilmiyligi shundaki, u faqat “o‘qish kerak” degan da’vat bilan cheklanmaydi; ta’lim mazmuni, uslubi, darslik tuzilishi, o‘quvchining psixologik qabul qilishi, fanlarning tizimliligi kabi masalalarga e’tibor beradi. Darslik va qo‘llanma yaratish jarayoni Fitratning ilmiy tafakkurini tartibga soladi: mavzuni tizimlashtirish, ta’rif berish, misol keltirish, xulosa chiqarish, 12 murakkab tushunchani sodda tilda ifodalash – bularning barchasi ilmiy uslub elementlaridir. Fitrat ma’rifiy ishlarida teatr va matbuotni ham “ta’lim vositasi” sifatida ko‘radi. Chunki ommaviy savodxonlik past bo‘lgan jamiyatda g‘oyani faqat kitob bilan emas, sahna va publitsistika orqali ham yoyish zarur edi. Shuning uchun Fitratning ma’rifiy faoliyati ko‘p kanalli kommunikatsiya tizimini eslatadi: maktab – darslik – matbuot – teatr – jamoatchilik munozarasi bir-birini to‘ldiradi 10 . Fitrat ma’rifiy yo‘nalishda axloqiy-tarbiyaviy masalalarni ham ilmiy muammo sifatida ko‘taradi. Uning qarashlarida tarbiya shaxsiy odob- axloq bilan cheklanmay, ijtimoiy mas’uliyat, vatanparvarlik, halollik, mehnatsevarlik, tanqidiy fikr, ilmga hurmat kabi qadriyatlarni qamrab oladi. Bu qadriyatlar “millatni yangilash” loyihasining axloqiy poydevori sifatida tasavvur qilinadi. Ma’rifiy ishlarning tarixiy-adabiy yo‘nalishlar bilan bog‘lanishi ham shu yerda yaqqol: tarix millat xotirasini beradi, adabiyot millat ruhini uyg‘otadi, ma’rifat esa shu xotira va ruhni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirib, ijtimoiy harakatga aylantiradi. Fitrat ana shu uchlikni uzviy mexanizm sifatida ko‘rgan. Shuningdek, Fitratning ilmiy faoliyatidagi bu yo‘nalishlar sovet davri bilan bog‘liq murakkab ideologik kontekstda ham davom etganini unutmaslik kerak. Bu davrda til, tarix va adabiyot masalalari ko‘pincha siyosiy nazorat ostida bo‘lgan, “milliy” va “sinfi yondashuv” o‘rtasida ziddiyatlar kuchaygan. Shunday sharoitda Fitratning ilmiy izlanishlari ham, albatta, turli bosim va cheklovlar ta’sirida bo‘lgan, biroq uning asosiy intellektual maqsadi – xalqni ilmga, ma’rifatga, o‘zlikni anglashga yetaklash – umumiy yo‘nalish sifatida saqlanib qolgan. Fitrat uchun ilmiy faoliyat nafaqat nazariy mashg‘ulot, balki madaniy-sivilizatsion tanlov edi: “qoloqlik”dan “taraqqiyot”ga o‘tishning yo‘li ilm va ta’lim orqali o‘tadi. 10 Jabborov Q. She’riyat poetikasi. – Toshkent: Yangi nashr, 2016. – B. 280. 13 1.2. Fit rat ning ilmiy qarashlari v a nazariy ishlari Fitrat ilmiy qarashlarining markazida til masalasi turadi. U tilni millatning “asosiy tayanchi” sifatida ko‘radi: til me’yorlanmasa, maktab isloh bo‘lmasa, matbuot va adabiyot zamonaviylashmasa, milliy uyg‘onish to‘laqonli kechmaydi, degan fikrni amaliy faoliyati bilan ham isbotlashga harakat qiladi. Shu nuqtai nazardan uning o‘zbek tilshunosligiga qo‘shgan hissasi, avvalo, grammatika va me’yor masalasini tizimli ko‘tarib chiqqanidadir. Fitrat o‘zbek tili grammatikasini o‘rgatish va ilmiy asoslash yo‘lida “O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba: Sarf (1-kitob), Nahv (2-kitob)” kabi darslik- yo‘nalishdagi ishlari bilan til birliklarini tartibga solish, so‘z yasalishi va gap qurilishini izchil tushuntirishga uringan. Bu asarlar, o‘z davrida, o‘zbek tilining ilmiy tavsifini yaratish yo‘lidagi muhim qadam bo‘lib, tilni “xalq og‘zaki amaliyoti” bilan “adabiy me’yor” o‘rtasida bog‘lovchi ko‘prik vazifasini bajargan. Fitratning ko‘p tillilik tajribasi (arab, fors, turk tillarini chuqur bilishi) unga qiyosiy kuzatishlar qilish, termin tanlashda aniqroq bo‘lish, turkiy til tarixiy qatlamlarini teranroq tushuntirish imkonini bergan. U faqat o‘zbek tili bilangina cheklanmay, “Sarfi zaboni tojik” kabi ishlar bilan mintaqadagi ko‘p tilli madaniy muhitni ham hisobga olganini ko‘rish mumkin 11 . Fitratning adabiyotshunoslikdagi ilmiy qarashlari ham xuddi shunday modern me’yorlash va nazariylashtirish tamoyiliga tayanadi. U adabiyotni “ko‘ngil ermag‘i” darajasida emas, balki jamiyatni tarbiyalovchi va millatning o‘zini anglashiga xizmat qiluvchi madaniy institut sifatida tushuntiradi. Shu jihatdan “Adabiyot qoidalari” qo‘llanmasi Fitratning adabiyot nazariyasini tartibli, tushunarli va o‘qitiladigan fan sifatida shakllantirishga intilganini ko‘rsatadi: u badiiy asar tuzilishi, janrlar, uslub, poetik vositalar haqida tizimli tasavvur berish orqali “adabiy savodxonlik”ni oshirishni maqsad qilgan. Fitratning nazariy yondashuvida yana bir muhim jihat — mumtoz merosni zamonaviy ilmiy ko‘z bilan qayta o‘qish, ya’ni matnshunoslik, manbashunoslik va tarixiy adabiyotshunoslikka xos qarashlar ko‘rinadi. U mumtoz adabiyotni mutlaq “muqaddas” holatda qoldirmaydi: aksincha, uni xalqning tarixiy tajribasi, estetik tafakkuri va siyosiy- ijtimoiy sharoitlari bilan 11 Nazarov B. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2010. – B. 312. 14 bog‘lab tahlil qiladi. Shu sababli Fitrat Navoiy, Bobur, Mashrab, Turdi kabi adiblar haqidagi maqolalari va tadqiqotlari bilan adabiy portret yaratish, ijodkorni o‘z davri kontekstida anglash metodini kengaytirgan. Fitratning ilmiy-nazariy merosida “kanon tuzish” (adabiy merosdan namunalar tanlash va taqdim etish) ham alohida o‘rin tutadi. Uning “O‘zbek adabiyoti namunalari” to‘plami (1928) — milliy adabiyot tarixini tizimlashtirish, o‘quvchi va talabaga “o‘z adabiyoti”ning asosiy yodgorliklarini tanitish, badiiy tafakkur taraqqiyotini uzviy jarayon sifatida ko‘rsatishga qaratilgan yirik loyihadir. Bunday to‘plamlar, bir tomondan, ilmiy-tanqidiy tanlov mas’uliyatini talab qiladi (qaysi matnlar “namuna” bo‘la oladi?), ikkinchi tomondan esa adabiy tarixni davrlashtirish va izohlashga turtki beradi. Fitrat aynan shu yo‘nalishda ishlarkan, adabiyot tarixini shunchaki sanab o‘tish emas, balki milliy ruh, til taraqqiyoti va ijtimoiy hayot bilan bog‘lab ko‘rsatishga intilgan 12 . Uning poetika va she’riyat nazariyasiga doir qarashlari “Aruz haqida” kabi ishlarida yanada yaqqol ko‘rinadi: Fitrat aruzni “muzlab qolgan” shakl sifatida emas, balki tarixiy-madaniy hodisa sifatida tahlil qiladi, vazn masalasini badiiy ma’no, uslub va zamon talabi bilan bog‘lashga urinadi. Bu yondashuv Fitratning umumiy ilmiy prinsipini aks ettiradi: u merosni inkor etmaydi, lekin merosni zamonaviy ong uchun tushunarli va foydali shaklda qayta talqin qilishga intiladi. Fitratning ilmiy dunyoqarashi faqat filologiya bilan chegaralanmagan. U tarix va madaniyat masalalarida ham “qisqa, tushunarli, tizimli” ilmiy bayon tarafdori bo‘lgan. Masalan, islom tarixi bo‘yicha “Muxtasar islom tarixi” singari ishlari uning tarixiy ongni shakllantirishga, diniy-ma’rifiy bilimni izchil va mantiqan bayon etishga intilganini ko‘rsatadi; bu yerda ham maqsad — o‘quvchi tafakkurini kengaytirish, tarixni rivoyat darajasida emas, sabab-oqibatli jarayon sifatida tushuntirishdir. Shuningdek, u turkiy filologiya manbalariga alohida e’tibor qaratgan: “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig”, “Muqaddimat ul-adab”, “Hibat ul-haqoyiq” kabi yodgorliklarga doir tadqiqotlari Fitratning turkiy ilmiy merosni qayta kashf etish, uni zamonaviy o‘zbek ilm-faniga “qaytarish” niyatini bildiradi. 12 Komilov N. Tasavvuf va she’riyat. – Toshkent: Movarounnahr, 2014. – B. 320. 15 Bunda Fitratning metodikasi ko‘pincha filologik izoh, tarixiy kontekst va madaniy qiymatni birlashtiradi: matn faqat adabiy yodgorlik emas, balki til tarixi, mentalitet, davlat va jamiyat munosabatlarining ham manbai sifatida ko‘riladi. Fitratning ilmiy-nazariy ishlari jadidchilikning amaliy dasturi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani uchun, u ko‘p hollarda ilmiy fikrni publitsistik ruh bilan uyg‘unlashtiradi: “Munozara”, “Sayyohi hindi” kabi asarlarida (mazmunan ma’rifiy bahs va ijtimoiy tahlil shaklida) u jamiyatdagi turg‘unlik sabablarini muhokama qiladi, “fikr o‘zgarmasa, turmush o‘zgarmaydi” degan g‘oyani ilgari suradi. Bunday matnlarda Fitrat “ilmiy” va “ijtimoiy” yondashuvni ajratmaydi: uningcha, ilm — ijtimoiy mas’uliyatdir; ziyoli xalq muammosiga yechim izlamasa, ilmning qadri pasayadi. Shu bois Fitratning ko‘plab nazariy mulohazalari bevosita ta’lim, maktab, darslik, til me’yori, matbuot va madaniyat siyosati masalalariga borib taqaladi. U yaratgan darslik-qo‘llanmalar ro‘yxatining o‘ziyoq (til qoidalari, adabiyot qoidalari, aruz masalalari va boshqalar) Fitrat ilmni “institutsional” ko‘rganini ko‘rsatadi: ilm faqat shaxsiy salohiyat emas, balki maktab va universitet orqali ko‘payadigan, avloddan avlodga o‘tadigan tizim bo‘lishi kerak. Fitratning ilmiy qarashlarida milliylik masalasi ham alohida o‘rin egallaydi. Bu milliylik tor shovinizm emas, balki madaniy suverenitetga intilish, tilni saqlash va rivojlantirish, tarixiy xotirani tiklash orqali xalqning o‘zini “subyekt” sifatida his etishidir. U o‘zbek adabiy tili va adabiyotini zamonaviy mezonlar bilan mustahkamlashni millatni siyosiy va ma’naviy jihatdan kuchaytirishning zarur sharti deb biladi. Bu g‘oya uning filologik ishlari bilan birga, adabiy-tarixiy tadqiqotlarida ham ko‘rinadi: adabiyot tarixi — bu shunchaki ijodkorlar ro‘yxati emas, balki millatning o‘zini anglash tarixi. Shu ma’noda Fitratning ilmiy merosi bugun ham dolzarbligini yo‘qotmagan: u ko‘targan til me’yori, o‘qitish metodikasi, merosni tanqidiy o‘qish, adabiyot nazariyasini tizimlashtirish, milliy ongni ilm orqali tarbiyalash kabi masalalar hozirgi gumanitar fanlar kun tartibi bilan hamohangdir. Nazariy ishlarda milliy qadriyatlar, ta’lim-tarbiya va adabiyot masalalariga e’tibor qaratish masalasi gumanitar tafakkur taraqqiyotida doimo markaziy o‘rin egallab kelgan, chunki jamiyatning ma’naviy-axloqiy poydevori aynan shu uchlik 16 — qadriyat, tarbiya va badiiy tafakkur — o‘zaro uzviy bog‘lanishida shakllanadi. Nazariya, odatda, abstrakt tushunchalar tizimi sifatida tasavvur qilinsa-da, milliy madaniyat kontekstida u “hayotdan ajralgan” bo‘la olmaydi: milliy qadriyatlar nazariy muhokamaning manbai, ta’lim- tarbiya esa nazariyaning amaliy sinov maydoni, adabiyot esa mazkur g‘oyalarni jamiyat ongiga singdiradigan estetik-kommunikativ mexanizm vazifasini bajaradi. Shu sababli nazariy ishlarda mazkur yo‘nalishlarga alohida e’tibor berish, aslida, ilmiy fikrning ijtimoiy mas’uliyatini belgilashdir: nazariyaning qadri uning konseptual aniqligida bo‘lgani kabi, jamiyat hayotiga ta’sir ko‘rsatish salohiyatida ham namoyon bo‘ladi 13 . Milliy qadriyatlar nazariy tahlil obyekti sifatida ko‘rilganda, avvalo “qadriyat”ning o‘zi dinamik kategoriya ekani e’tiborga olinadi. Qadriyatlar biror xalqning tarixiy tajribasi, diniy-axloqiy qarashlari, urf- odatlari, til va madaniy xotirasi bilan shakllanadi; ular vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, lekin o‘zgarish jarayonida ham o‘z “yadro”si — jamiyat uchun muqim deb tan olingan ma’naviy mezonlar tizimini saqlab qoladi. Nazariy tadqiqot uchun bu holat ikki vazifani keltirib chiqaradi: birinchisi, qadriyatlarni ideallashtirish yoki dogmalashtirishdan qochib, ularni tarixiy sharoitda tahlil qilish; ikkinchisi, zamonaviylik talablari bilan milliylik mezonlarini qarama- qarshi qo‘ymasdan , ularning uyg‘unlashi sh mexanizmlarini ochib berish. Masalan, milliy qadriyatlarga sodiqlik “yopiq an’anaparastlik”ni anglatmasligi kerak; aksincha, milliy qadriyatlar modernizatsiya jarayonida yo‘qolib ketmasligi, balki mazmunan boyib, ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qilishi lozim. Ilmiy yondashuvda bu “qadriyatlar transformatsiyasi” yoki “qadriyatlar modernizatsiyasi” deb tushuntiriladi: qadriyatning mohiyati saqlanadi, ifoda shakli esa zamon talabi bilan yangilanadi. Ta’lim-tarbiya masalasi nazariy ishlarda milliy qadriyatlarning “uzatilish kanali” sifatida namoyon bo‘ladi. Har qanday jamiyatda qadriyatlar o‘z-o‘zidan avloddan avlodga ko‘chmaydi: ular ijtimoiy institutlar, ayniqsa maktab, oila, ommaviy axborot vositalari, adabiyot va san’at orqali singdiriladi. Shuning uchun ta’lim nazariyasida “bilim berish” (kognitiv komponent) va “tarbiya” (aksiologik- 13 Karimov G‘. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Universitet, 2008. – B. 240. 17 axloqiy komponent) o‘zaro ajralmas butunlik sifatida qaraladi. Faqat faktlar va ko‘nikmalarni o‘rgatish yetarli emas; shaxsning mas’uliyat hissi, jamoaga munosabati, mehnatsevarlik, halollik, vatanparvarlik, bag‘rikenglik kabi sifatlar ham shakllanishi kerak. Biroq ilmiy metod nuqtai nazaridan tarbiya “shior” emas: u maqsad, vosita, metod va natija o‘rtasidagi izchil munosabat sifatida konseptuallashtiriladi. Masalan, tarbiya nazariyasida kompetensiya yondashuvi (faqat bilim emas, balki amaliy qo‘llash, muammoli vaziyatda qaror qabul qilish, muloqot qilish kabi ko‘nikmalar) va qadriyat yondashuvi (insonparvarlik, milliy o‘zlik, ijtimoiy mas’uliyat) bir-birini to‘ldirishi zarur. Bu yerda metodologik muammo tug‘iladi: milliy qadriyatlar tarbiyaga kiritilar ekan, u qanday qilib universallik bilan muvozanatga keltiriladi? Ilmiy javob shundaki, milliy qadriyatlar umuminsoniy qadriyatlar bilan ziddiyatda emas, ular ko‘pincha umuminsoniy g‘oyalarning aniq tarixiy- madaniy shakldagi ifodasidir. Demak, ta’lim nazariyasi milliylikni “izolyatsiya” sifatida emas, “identifikatsiya” (o‘zini tanish) va “integratsiya” (dunyo bilan hamnafas bo‘lish)ning uyg‘un modeli sifatida taklif etishi kerak 14 . Adabiyot masalasiga kelganda, nazariy ishlarda adabiyot faqat estetik hodisa bo‘lib qolmaydi; u ijtimoiy ong, madaniy xotira va tarbiyaviy ta’sirning kuchli mexanizmi sifatida izohlanadi. Badiiy matn inson ruhiyatiga bevosita ta’sir qilishi, empatiyani kuchaytirishi, axloqiy tanlov muammolarini obrazlar orqali ko‘rsatishi bilan tarbiyada o‘rni beqiyosdir. Shu bois adabiyot nazariyasida “tarbiyaviylik” masalasi “didaktika”ga aylanib ketmasligi sharti bilan muhim kategoriya hisoblanadi: ya’ni adabiyot shunchaki “nasihat kitobi” bo‘lsa, badiiylik zaiflashadi; aksincha, badiiylik kuchli bo‘lsa, tarbiyaviy ta’sir tabiiy va chuqur bo‘ladi. Ilmiy talqinda bu “estetik ta’sir orqali aksiologik yo‘naltirish” deb qaraladi. Adabiyotning milliy qadriyatlar bilan bog‘liqligi, avvalo, til masalasi orqali ko‘rinadi: til — millatning tafakkur shakli; badiiy adabiyot esa tilning eng nafis, obrazli va imkoniyatlari maksimal darajada namoyon bo‘ladigan ko‘rinishidir. Nazariy ishlarda shu jihat qayta-qayta ta’kidlanadi: adabiy til me’yorlari, uslubiy boylik, 14 Hodi Zarif. Adabiyotshunoslikning asosiy tushunchalari. – Toshkent: Fan, 1999. – B. 180. 18 metafora va ramzlar tizimi milliy tafakkurni saqlash va rivojlantirishning muhim omilidir. Bundan tashqari, adabiyot milliy tarixiy xotirani tiklaydi va mustahkamlaydi. Har bir xalqning o‘tgan yo‘li nafaqat tarix darsliklarida, balki doston, roman, drama, she’riyat kabi badiiy shakllarda ham “his qilinadigan” voqelikka aylanadi. Nazariy nuqtai nazardan bu jarayon “xotira narrativi” tushunchasi bilan izohlanadi: badiiy asar tarixiy faktni takrorlamasligi mumkin, lekin u o‘tmish ruhini, davrning ichki dramatizmini va millatning o‘zini anglash jarayonini ifodalaydi. Shuning uchun adabiyot masalasiga e’tibor bergan nazariy ishlarda kanon muammosi (qaysi asarlar o‘qitiladi, qaysi matnlar milliy “asosiy matnlar” hisoblanadi), talqin metodlari (tarixiy-biografik, struktural, semiotik, postkolonial, psixoanalitik yondashuvlar), shuningdek, o‘quvchi auditoriyasining o‘zgarishi (zamonaviy o‘quvchining qabul qilish mexanizmi) kabi masalalar ham muhim bo‘ladi. Bu yerda maqsad adabiyotning milliy vazifasini asossiz ulug‘lash emas, balki uning jamiyatdagi real funksiyalarini ilmiy aniqlashdir. 19 I bob y uzasidan xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, Fitratning ilmiy faoliyati uning nazariy asoslari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘zbek ma’rifatparvarlik harakati va adabiyotshunoslik tarixida muhim o‘rin tutadi. Fitrat ilmiy izlanishlarini tizimli va metodik asosda olib borib, milliy madaniyat, til, adabiyot va ta’lim masalalarini chuqur o‘rganishga e’tibor qaratgan. Ikkinchi jihatdan, Fitratning nazariy yondashuvi uning ilmiy qarashlarini shakllantirgan asos bo‘lib, u ilmiy tahlil, ta’lim-tarbiya nazariyasi va jamiyat taraqqiyotiga oid g‘oyalarni birlashtirgan. Shu tariqa, Fitrat ilmiy faoliyatida falsafiy va metodologik asoslarni uyg‘unlashtirib, o‘z ishlarini tizimli ravishda rivojlantirgan. Uchinc hidan, Fitrat ilmiy faoliyatini ng nazariy asoslari uning adabiyotshunoslik, tarixshunoslik va madaniy tadqiqotlariga badiiy- estetik va ilmiy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish imkonini bergan. Bu jihatlar uning asarlarini nafaqat ilmiy, balki amaliy ma’rifiy ahamiyatga ega qilgan. Umuman olganda, mazkur bob Fitratning ilmiy faoliyatining nazariy asoslarini yoritib, uning o‘zbek madaniyati va ma’rifat tarixidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Fitratning ilmiy yondashuvi milliy adabiyot, til va ta’lim masalalarini tizimli o‘rganishga xizmat qilgan holda, uning ilmiy merosini mustahkamlashga imkon yaratadi. 20 II BOB. FITRA TN IN G ILMIY MEROSI VA AMA LIY A HA MIY A TI 2.1. Fit rat ning ilmiy merosi Fitratning ilmiy merosining asosiy yo‘nalishlaridan biri — o‘zbek milliy ma’naviyati va madaniyati tarixini tadqiq etishdir. U bu borada nafaqat tarixiy manbalarni o‘rganib, balki ularni zamonaviy ijtimoiy- siyosiy jarayonlar bilan bog‘lashga harakat qilgan. Fitrat o‘z asarlarida milliy ma’naviyatni shakllantiruvchi omillarni chuqur tahlil qilgan, xalqning urf-odatlari, adabiy merosi, ilm-fan va san’at bilan bog‘liq qadriyatlarini o‘rganishga katta e’tibor bergan. Shu jihatdan uning ilmiy ishlari nafaqat tarixiy faktlar to‘plami, balki o‘zbek milliy ongini, uning shakllanish jarayonini tushuntiruvchi metodologik tadqiqot sifatida e’tirof etiladi. Fitratning ilmiy merosi shuningdek, adabiyotshunoslik va falsafiy tafakkur sohalarida ham keng qamrovli hisoblanadi. U o‘zbek adabiyotining tarixiy rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda, adabiy janrlarning shakllanishi, mavzu va obrazlar tahlili hamda adabiyotning ijtimoiy funktsiyasini tadqiq etishda muhim rol o‘ynagan. Fitratning nazariy qarashlari milliy adabiyot va jahon adabiyoti o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, u adabiyotning faqat estetik emas, balki ijtimoiy-hayotiy ahamiyatini ham ilgari surgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, uning ilmiy ishlari adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida mustahkam metodologik poydevor yaratgan 15 . Abdurauf Fitratning ilmiy merosi tarixshunoslik sohasida ham katta ahamiyatga ega. U tarixiy voqealarni, shaxslarni va davrlarni o‘rganishda tarixiy kontekstni chuqur tahlil qilgan. Fitratning yondashuvi tarixiy haqiqatni sub’ektiv baholardan uzoq, faqat ilmiy faktlarga asoslangan holda ochishga qaratilgan. Shu bilan birga, u tarixiy materiallarni tizimlashtirish va ularni mantiqiy izchillik bilan bayon etishda yangicha metodlarni qo‘llagan. Fitratning tarixiy izlanishlari o‘zbek va turkiy xalqlarning tarixini tadqiq etishda zamonaviy ilmiy metodologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Ilmiy merosining yana bir muhim jihati — pedagogik faoliyat va ilmiy metodologiyadir. Fitrat, o‘zining o‘qituvchilik tajribasi va ilmiy tadqiqotlari orqali, 15 Mirvaliyev S. Mumtoz adabiyot asoslari. – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 250. 21 o‘quv jarayonida ilmiy tafakkur, tanqidiy fikrlash va ilmiy izlanish ko‘nikmalarini shakllantirishga katta e’tibor bergan. Uning ilmiy ishlari nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy pedagogik tajribalarni ham o‘z ichiga oladi. Shu jihatdan u nafaqat olim, balki pedagogik metodolog sifatida ham qadrlidir. Fitrat ilmiy metodologiya masalasida tizimli yondashuvni ilgari surgan, har bir ilmiy izlanishning asosiy prinsiplarini belgilab bergan. U faktlarni to‘plash, ularni tahlil qilish va xulosa chiqarishda mantiqiy izchillik va ilmiy qat’iyatni birinchi o‘ringa qo‘ygan. Abdurauf Fitratning ilmiy merosining yana bir jihati — ijtimoiy- falsafiy tafakkurga qaratilgan izlanishlardir. U o‘z davrida ijtimoiy taraqqiyot, milliy uyg‘onish va ma’naviy yangilanish masalalarini chuqur tahlil qilgan. Fitratning falsafiy qarashlari shuni ko‘rsatadiki, u ijtimoiy o‘zgarishlarni faqat tashqi siyosiy yoki iqtisodiy sharoitlar bilan bog‘lamagan, balki ularni ma’naviy-axloqiy rivojlanish jarayoni bilan uyg‘unlashtirgan. Shu jihatdan uning ilmiy ishlari nafaqat tarixshunoslik va adabiyotshunoslik, balki ijtimoiy falsafa va madaniyatshunoslik sohalarida ham muhim ilmiy manba sifatida xizmat qiladi. Fitratning ilmiy merosi uning xalqaro tajribaga tayangan izlanishlarida ham o‘z ifodasini topadi. U Yevropa va Osiyo ilmiy tafakkurini o‘rganib, ularni milliy madaniyat va ilmiy an’analar bilan solishtirgan. Shu orqali u zamonaviy ilmiy metodlarni milliy kontekstda qo‘llash imkoniyatini yaratgan. Fitratning bu yondashuvi bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlarda tarixiy va madaniy kontekstni hisobga olish, xalqaro tajriba bilan solishtirish kabi metodologik printsiplar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Fitratning ilmiy merosida matnshunoslik va tarjima faoliyati ham alohida ahamiyatga ega. U turkiy va arab manbalarini o‘rganib, ularni o‘zbek tiliga tarjima qilgan, shuningdek, bu manbalardan olingan bilimlarni o‘z ilmiy tadqiqotlarida qo‘llagan. Bu esa nafaqat ilmiy manbalarni kengaytirishga, balki ilmiy tafakkur va tadqiqotning milliy ildizlarini mustahkamlashga xizmat qilgan. Shu bilan birga, Fitratning tarjima faoliyati o‘zbek ilm-fani va madaniyatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan. 22 O‘zbek adabiyoti va madaniyati, o‘zining boy tarixiy ildizlari, xalq ijodiyoti va zamonaviy ilmiy tafakkur bilan boyitilganligi bilan ajralib turadi. Bu rivojlanish jarayonida milliy ong, estetik did va ma’naviy qadriyatlar shakllanishi bilan bir qatorda, turli davrlarning ijtimoiy- siyosiy sharoitlari ham katta rol o‘ynagan. Shu jihatdan qaraganda, o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga hissa qo‘shgan shaxslar nafaqat ijodiy faoliyati bilan, balki ilmiy va madaniy tafakkuri bilan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning faoliyati milliy madaniyatning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash, yangi janrlar va mavzularni shakllantirish, shuningdek, ma’naviy yangilanishni rag‘batlantirishga xizmat qilgan. O‘zbek adabiyoti tarixida turli davrlarning o‘ziga xos estetik va ideologik xususiyatlari mavjud bo‘lib, ular milliy adabiyotning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi. Shu jarayonda adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik faoliyati alohida ahamiyatga ega. Adabiyot va madaniyatning rivojlanishida o‘zining o‘rni va hissasi bilan ajralib turgan shaxslar, nafaqat ijodiy asarlar yaratgan, balki o‘zbek tilini, adabiy an’analarni va milliy tafakkur usullarini tizimli ravishda o‘rganishga xizmat qilgan. Shu nuqtai nazardan, o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga qo‘shilgan hissa asosan uchta asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘lgan: adabiy ijod, ilmiy-tadqiqot faoliyati va madaniy- ma’naviy targ‘ibot 16 . Adabiy ijod o‘zbek madaniyatining shakllanishida beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, u xalqning tarixiy tajribasi, urf-odatlari, ijtimoiy tuzilishi va estetik didini aks ettiradi. Shu jihatdan o‘zbek yozuvchilari va shoirlari o‘z asarlarida milliy qadriyatlarni, tarixiy voqealarni va ijtimoiy haqiqatlarni ochib berishga harakat qilganlar. Masalan, milliy adabiyotning rivojlanishida klassik asarlar va folklor an’analari asosiy rol o‘ynagan bo‘lsa, XX asrda yozilgan asarlar ijtimoiy yangilanish, milliy o‘zlikni tiklash va ma’naviy uyg‘onish masalalarini ilgari surgan. Bu jarayonda yozuvchilar o‘z asarlarida milliy til va adabiy janrlarni boyitish bilan birga, zamonaviy mavzularni ham joriy qilganlar. Natijada o‘zbek adabiyoti xalqning ma’naviy olamini chuqurroq tushunishga, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni aks ettirishga qodir bo‘lgan. 16 Normatov. Adabiy jarayon va nazariya masalalari. – Toshkent: Fan, 1996. – B. 260. 23 Ilmiy-tadqiqot faoliyati o‘zbek adabiyoti va madaniyatini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Bu faoliyat nafaqat adabiy asarlarni tahlil qilish, balki ularning tarixiy, ijtimoiy va falsafiy kontekstini o‘rganishni ham o‘z ichiga oladi. Adabiyotshunoslar va madaniyatshunoslar o‘z tadqiqotlarida asarlarning mavzu va obrazlarini, janr xususiyatlarini, shuningdek, adabiy til va uslubiy vositalarni sistematik tarzda o‘rganish orqali milliy adabiyot tarixini shakllantirishga hissa qo‘shganlar. Shu jihatdan qaraganda, ilmiy tadqiqot faoliyati o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga metodologik asos yaratgan, yangi ilmiy yo‘nalishlarni belgilab bergan 17 . Mada niy- targ‘ibot faoliyati ham o‘zbek adabiyoti va madaniyatining rivojida muhim o‘rin tutadi. Bu faoliyat o‘quvchilarga milliy qadriyatlarni yetkazish, tarixiy va madaniy bilimlarni oshirish, shuningdek, ma’naviy uyg‘onishni rag‘batlantirishga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, madaniyat va adabiyot rivojida ilmiy va pedagogik faoliyatni birlashtirgan shaxslarning roli beqiyosdir. Ular nafaqat ijodiy asarlar yaratgan, balki ularni o‘quvchilar va keng jamoatchilikka yetkazish, madaniy merosni saqlash va rivojlantirishga hissa qo‘shganlar. O‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojida muhim hissa qo‘shgan shaxslar ijodiy asarlari orqali xalqning tarixiy tajribasini aks ettirgan. Ularning asarlari milliy til va adabiy uslublarni boyitish bilan birga, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy muammolarni yoritishga xizmat qilgan. Shu bilan birga, ular xalqning urf-odatlari, folklor an’analari va milliy qadriyatlarini o‘rganib, ularni zamonaviy adabiyot va madaniyat bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. Natijada o‘zbek adabiyoti nafaqat milliy, balki jahon adabiyoti bilan bog‘liq bo‘lib, o‘ziga xos estetik va ideologik xususiyatlarni namoyon qilgan. Ilmiy faoliyat orqali o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga qo‘shilgan hissa yana bir jihatdan o‘zini ko‘rsatadi: tadqiqotchilar va adabiyotshunoslar asarlarni tahlil qilish, ularni tarixiy kontekstga joylashtirish, shuningdek, janr va mavzularni sistematik tarzda tasniflash orqali ilmiy asos yaratganlar. Shu jihatdan qaraganda, 17 Yo‘ldoshev Q. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. – B. 256. 24 ilmiy-tadqiqot ishlari o‘zbek adabiyotining nazariy poydevorini mustahkamlash, yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ochish va adabiy jarayonlarni chuqur tushunishga yordam berish kabi ahamiyatli natijalar bergan. Madaniy-ma’naviy targ‘ibot va ilmiy ishlarga qo‘shilgan hissa, o‘z navbatida, o‘zbek madaniyati va adabiyotining umumiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shu jihatdan qaraganda, bu jarayonning natijasi milliy madaniyatning boyishi, estetik didning shakllanishi va milliy o‘zlikning mustahkamlanishi bilan ifodalanadi. Madaniy merosning saqlanishi va rivojlanishida faoliyat ko‘rsatgan shaxslar o‘z asarlari, ilmiy tadqiqotlari va targ‘ibot faoliyati orqali jamiyatning ma’naviy olamiga ta’sir ko‘rsatgan, shuningdek, kelajak avlodlar uchun ilmiy va madaniy poydevor yaratgan. Shu jihatdan qaraganda, o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga qo‘shilgan hissa nafaqat ijodiy va ilmiy faoliyat bilan, balki pedagogik va madaniy ishlar orqali ham namoyon bo‘ladi. Ular yangi avlodni milliy qadriyatlar, tarixiy tajriba va adabiy an’analar bilan tanishtirish, shuningdek, estetik va ma’naviy didni shakllantirishga xizmat qilgan. Bu jarayon o‘zbek adabiyoti va madaniyatining boyligini oshirish, uning jahon madaniyati bilan integratsiyasini ta’minlash va milliy o‘zlikni mustahkamlashga hissa qo‘shgan. 25 2.2. Fit rat ning ilmiy faoliy at ining zamonav iy ahamiy at i Fitratning zamonaviy ahamiyati, eng avvalo, uning ilmiy metodida ko‘rinadi. U an’anaviy ta’lim doirasida shakllangan bo‘lsa-da, Sharq ilmiy merosi va G‘arb ilm-fan yutuqlarini taqqoslab o‘rganish, manbaga tanqidiy yondashish, tarixiy-ijtimoiy sharoitni hisobga olish kabi yondashuvlarni ilgari suradi. Fitrat uchun ilmiy fikr – bu muqaddas matnlarni yoki tarixiy rivoyatlarni takrorlash emas, balki dalil, qiyos, tahlil, xulosa kabi mantiqiy bosqichlarga asoslangan izlanishdir. Bugungi akademik muhitda “kritik fikrlash” va “manbashunoslik madaniyati” qanchalik muhim bo‘lsa, Fitratning ilmiy merosida ham ayni tamoyillarni ko‘rish mumkin: u til, adabiyot, tarix va ijtimoiy hayotni o‘rganishda uslubiy aniqlik, tushunchaviy tartib, mantiqiy izchillikni talab qiladi. Bu esa bugungi gumanitar fanlarda metodologik saviyani oshirish, ilmiy matn yozish madaniyatini yuksaltirish, tarixiy manbalarni ideallashtirmasdan, ularni muayyan kontekstda tahlil qilish kabi vazifalar uchun beqiyos tajriba manbaidir 18 . Fitratning ilmiy faoliyatida til masalasi alohida o‘rin tutadi. U tilni millatning ruhiy-ijtimoiy poydevori, tafakkur va madaniyatning asosiy tashuvchisi deb baholaydi. Tilni “faqat aloqa vositasi” sifatida emas, balki jamiyatning intellektual salohiyatini belgilovchi tizim deb ko‘rishi zamonaviy sotsiolingvistika va til siyosati yo‘nalishlariga uyg‘un. Fitrat tilning me’yorlashuvi, adabiy til taraqqiyoti, yozuv va imlo masalalari, terminologiya, ona tilida ilmiy ta’lim va ilmiy adabiyot yaratish zarurati haqida qayta-qayta to‘xtaladi. Bugungi kunda ilm-fan tili, akademik uslub, termin yaratish, ona tilida sifatli darslik va monografiyalarni ko‘paytirish, ko‘p tillilik sharoitida milliy tilning ilmiy maqomini mustahkamlash masalalari dolzarbligicha qolayotganini hisobga olsak, Fitratning bu boradagi qarashlari nafaqat tarixiy qimmat, balki amaliy yo‘riqnoma vazifasini ham bajaradi. Ayniqsa, globallashuv sharoitida ilmiy kommunikatsiya ko‘p hollarda chet tillari orqali yuritilayotgan bir paytda, Fitratning “ona tili – ilm tili bo‘lishi kerak” degan mazmundagi yondashuvi milliy ilmiy maktabni mustaqil rivojlantirish g‘oyasiga xizmat qiladi. 18 Qo‘shjonov M. She’riyatimiz ufqlari. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1987. – B. 276. 26 Fitrat adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida ham ilmiy tafakkurga yangi mezonlar olib kirgan. U adabiyotni faqat estetik zavq manbai sifatida emas, balki ijtimoiy ong, axloqiy qadriyatlar, milliy o‘zlikni anglash va tarbiyaviy ta’sir mexanizmi sifatida tahlil qiladi. Fitratning adabiyotga yondashuvi zamonaviy interdisiplinar (fanlararo) yondashuvni eslatadi: adabiy asar tahlilida tarixiy sharoit, ijtimoiy munosabatlar, milliy mentalitet, til me’yorlari, madaniy kodlar bir butun tizim sifatida ko‘riladi. Bugungi gumanitar tadqiqotlarda “matn va kontekst” masalasi, diskurs tahlili, madaniy xotira, identitet muammolari keng o‘rganilayotganini nazarda tutsak, Fitrat merosi ushbu yo‘nalishlarda milliy tajribani boyitishga, o‘zbek adabiy-tanqidiy tafakkurining ichki evolyutsiyasini anglashga yordam beradi. U adabiy merosga munosabatda ham “ko‘r-ko‘rona taqlid” yoki “mutlaq rad etish”dan ko‘ra, tanqidiy saralash, zamonaviy ehtiyoj bilan bog‘lash, foydali qatlamni ajratib olish kabi pragmatik ilmiy pozitsiyani namoyon etadi. Bu pozitsiya bugungi merosshunoslikda, xususan, klassik merosni ta’lim dasturlariga kiritish, uni yangi avlodga mos talqinda yetkazish masalalarida ayniqsa muhim 19 . Fitratning ilmiy faoliyati ijtimoiy-siyosiy fikr bilan ham uzviy bog‘liq. U jamiyatdagi tanazzul sabablarini tahlil qilishga intiladi: ta’limning eskiligi, fikriy turg‘unlik, ilmiy yangiliklardan uzilish, iqtisodiy va ma’muriy zaiflik, axloqiy inqiroz kabi omillarni ko‘rsatadi. Bunda Fitrat “modernizatsiya”ni ko‘r-ko‘rona g‘arbparastlik sifatida emas, balki milliy manfaat, qadriyat va tarixiy tajribani saqlagan holda yangilanish sifatida ko‘radi. Zamonaviy davrda ham islohotlar muhokamasida aynan shu muvozanat – milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi – eng murakkab masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Fitratning yondashuvi shuni ko‘rsatadi ki, yangilanis hning muvaffaqi yati faqat texnik yoki tashkiliy o‘zgarishlarda emas, balki ilmiy dunyoqarash, tanqidiy tafakkur, mas’uliyatli fuqarolik pozitsiyasi kabi omillarda ham mujassam. Demak, Fitratning ilmiy merosi bugungi ijtimoiy fanlarda “taraqqiyot modeli”, “madaniy transformatsiya”, “ma’rifat va islohotlar” mavzularini milliy tajriba asosida yoritishda nazariy manba bo‘la oladi. 19 Hayitmetov A. Adabiyot va tarix. – Toshkent: Fan, 1983. – B. 230. 27 Fitratning pedagogik qarashlari va ta’lim haqidagi fikrlari ham zamonaviy ahamiyatga ega. U ta’limni hayotdan uzilgan quruq yodlash emas, balki tafakkurni o‘stiradigan, amaliy ko‘nikma beradigan, maqsadli va tizimli jarayon deb ko‘radi. Ta’limda ona tili, mantiq, tarix, tabiiy fanlar, dunyo ilmlaridan xabardorlik, axloqiy tarbiya kabi yo‘nalishlarning uyg‘unligini ta’kidlaydi. Bugungi kompetensiyaga asoslangan ta’lim yondashuvlari ham aynan shu tamoyillarga yaqin: o‘quvchi faqat ma’lumotni bilmasin, balki tahlil qila olsin, xulosa chiqarsin, muammoga yechim topsin, kommunikatsiya qilsin. Fitratning qarashlarida “ma’rifatli avlod” g‘oyasi markaziy o‘rinda turadi, bu esa bugungi kunda inson kapitalini rivojlantirish, ilmiy salohiyatni oshirish, ta’lim sifatini yaxshilash kabi strategik vazifalar bilan uyg‘unlashadi. Shuningdek, Fitrat ta’limning milliy-ma’naviy asoslarini ham unutmaydi: ilmiy yangilanish axloqiy-ruhiy tarbiya bilan birga borishi kerak, aks holda taraqqiyot yuzaki bo‘lib qoladi. Bu fikr bugungi texnokratik rivojlanish sharoitida “axloqiy me’yorlar”, “madaniy mas’uliyat”, “ijtimoiy birdamlik” masalalarini ham ta’limning ajralmas qismi sifatida ko‘rishga undaydi. Fitrat merosining zamonaviy ahamiyatini yana bir jihat – milliy identitet va madaniy xotirani tiklash hamda mustahkamlash jarayonida ko‘rish mumkin. Fitrat o‘z ilmiy va publitsistik faoliyatida millatning tarixiy o‘zligini anglashni, tarixi va madaniy merosini zamonaviy ilmiy mezonlarda o‘rganishni muhim deb biladi. Bugungi davrda ham identitet masalasi faqat hissiy yoki siyosiy shiorlar bilan emas, balki ilmiy asoslangan tarixiy xotira, tilda, adabiyotda, san’atda, madaniy institutlarda mujassam bo‘lgan qadriyatlarni tahlil qilish orqali hal etiladi. Fitratning manbashunoslikka moyil, madaniy jarayonlarga tizimli qaraydigan yondashuvi aynan shu ehtiyojga javob beradi. Bundan tashqari, u “milliy manfaat” tushunchasini tor etnik chegaralarda emas, balki madaniy rivoj, ma’rifiy yuksalish, ijtimoiy adolat va ilmiy taraqqiyot bilan bog‘liq ma’noda talqin qiladi. Shu nuqtayi nazardan Fitrat bugungi “fuqarolik identiteti”, “madaniy pluralizm”, “ma’naviy immunitet” kabi tushunchalarni ham ilmiy muhokama qilishda foydali konseptual tayanch bo‘la oladi. 28 Bugungi kun ilmiy tadqiqotlari va ta’lim jarayonida Abdurauf Fitrat merosidan foydalanish masalasi, avvalo, Fitratning ilmni jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘lovchi konsepsiyasi, tanqidiy tafakkurni qadrlashi va milliy modernizatsiya g‘oyalariga tayangan holda yondashilganda samarali natija beradi. Fitrat ijodi va ilmiy qarashlari faqat tarixiy xotira yoki adabiy meros doirasida emas, balki metodologik, didaktik hamda ilmiy kommunikatsiya nuqtayi nazaridan ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Uning asarlaridan foydalanish bugungi gumanitar va ijtimoiy fanlar tadqiqotlarida manbaga tanqidiy munosabat, til va madaniyatni tizimli tahlil qilish, ijtimoiy muammolarni ilmiy asosda qo‘yish va yechimlarni dalillash kabi ko‘nikmalarni kuchaytiradi; ta’lim jarayonida esa o‘quvchi va talabalarda mustaqil fikrlash, mantiqiy xulosa chiqarish, milliy o‘zlik va zamonaviylik uyg‘unligini tushunish, matn bilan ishlash madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi 20 . Fitrat merosidan ilmiy tadqiqotlarda foydalanishning birinchi yo‘li – uni metodologik namuna sifatida o‘rganishdir. Fitratning matnlarida muayyan muammo qo‘yilishi, muammoning sabab-oqibat aloqalari izchil tahlil qilinishi, tarixiy va ijtimoiy kontekstga tayanib xulosa chiqarilishi ko‘zga tashlanadi. Bugungi tadqiqotchi Fitratning yondashuvidan uch jihatni o‘zlashtirishi mumkin: birinchisi, tushunchalarni aniq ishlatish va terminlarni izchil me’yorlash; ikkinchisi, manbani faqat keltirish bilan cheklanmasdan, uni tahlil qilish (ya’ni manba tanqidi); uchinchisi, nazariy mulohazani amaliy muammo bilan bog‘lash. Masalan, til siyosati, adabiy til me’yorlari, madaniy identitet, ta’lim islohoti kabi mavzular bo‘yicha bugun yoziladigan dissertatsiya va maqolalarda Fitratning fikrlarini “tarixiy fon” sifatida emas, balki konseptual asos sifatida ishlatish mumkin: Fitrat nimani muammo deb ko‘rgan, muammoning ildizlarini qayerdan izlagan, qanday yechim taklif qilgan, bu takliflar bugungi sharoitga qay darajada mos yoki qaysi nuqtada qayta talqin talab qiladi – ana shu savollar ilmiy izlanishga dinamik yo‘nalish beradi. Bu, o‘z navbatida, tadqiqotlarda “muallifga sig‘inish” yoki “muallifni inkor etish” kabi ikki qutbli yondashuvdan qochib, ilmiy ob’ektivlikka yaqinlashishga yordam beradi. 20 Qosimov B. Jadid adabiyoti va milliy uyg‘onish masalalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. – B. 186. 29 Fitrat ishlaridan foydalanishning ikkinchi yo‘li – uni ilmiy manba sifatida raqamli gumanitar tadqiqotlar (digital humanities) bilan bog‘lashdir. Bugungi ilmiy muhitda korpus lingvistika, matnlarni raqamli tahlil qilish, konseptlar xaritasi (concept mapping), diskurs tahlili, stilometriya kabi yo‘nalishlar tez rivojlanmoqda. Fitrat asarlari bunday tadqiqotlar uchun qulay material: unda ma’rifat, millat, til, madaniyat, taraqqiyot, ta’lim, islohot kabi asosiy konseptlar takror- takror uchraydi va turli kontekstlarda yangi ma’nolar bilan boyiydi. Tadqiqotchi Fitrat matnlarida “ma’rifat” konseptining semantik doirasini, “millat” tushunchasining qanday ijtimoiy mazmun bilan to‘ldirilishini, “til”ning qanday funksional vazifalar bilan bog‘langanini raqamli usullar orqali xaritalashi mumkin. Bunday yondashuv Fitratni “faqat adib” yoki “faqat siyosiy arbob” sifatida ko‘rishdan ko‘ra, uning tafakkur tizimini ilmiy yo‘l bilan rekonstruksiya qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, Fitrat asarlarining leksik, terminologik va uslubiy xususiyatlarini kompyuter lingvistikasi usullari bilan tahlil qilish zamonaviy o‘zbek adabiy tili tarixidagi me’yorlashuv jarayonlarini aniqroq ko‘rsatadi; natijada tilshunoslikda empirik dalillarga tayangan xulosalar ko‘payadi 21 . Uchinchi yo‘l – Fitrat merosini fanlararo (interdisiplinar) tadqiqotlarda qo‘llashdir. Bugungi ilmiy amaliyotda murakkab ijtimoiy hodisalarni bitta fan doirasida izohlash yetarli bo‘lmayapti: ta’lim sifati, madaniy transformatsiya, identitet, til siyosati, modernizatsiya, ijtimoiy kapital kabi masalalar tarix, sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixologiya, madaniyatshunoslik va lingvistika kesishgan nuqtada turadi. Fitratning o‘zi ham ko‘p masalalarga aynan kompleks qaragan: u tilni jamiyatning intellektual salohiyati bilan, adabiyotni tarbiya va ijtimoiy ong bilan, ta’limni iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot bilan bog‘lab tahlil qilgan. Shuning uchun bugun Fitrat merosi asosida jadidchilik modernizatsiyasining “mahalliy modeli”ni qayta ko‘rib chiqish, “milliy uyg‘onish” jarayonlarining institutsional mexanizmlarini tahlil qilish, ma’rifat va ijtimoiy islohotlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy konsepsiyalash mumkin. Masalan, “ta’lim islohoti” mavzusida Fitratning qarashlari hozirgi kompetensiyaviy yondashuv bilan qiyoslanib, qaysi 21 Sarimsoqov B. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: Universitet, 2003. – B. 330. 30 jihatlar universal, qaysi jihatlar tarixiy sharoitga bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatish orqali nazariy model yaratiladi. Bu model bugungi islohotlar muhokamasida ham foydali bo‘lishi mumkin, chunki u milliy tajribaga tayanadi va “import qilingan” yondashuvlarni lokal sharoitga moslashtirish zaruratini ilmiy asoslaydi. Ta’lim jarayonida Fitrat ishlaridan foydalanish, eng avvalo, o‘quv materialini boyitish emas, balki o‘qitish metodlarini takomillashtirishga xizmat qilishi kerak. Fitrat matnlari bilan ishlash o‘quvchini “tayyor javob”ni yodlashga emas, savol berishga, dalil izlashga, fikrni asoslashga o‘rgatadi. Masalan, adabiyot, tarix, ona tili, falsafa, ijtimoiy fanlar darslarida Fitratning biror maqola yoki risolasidan parcha berilib, “muallif muammoni qanday qo‘ygan?”, “qaysi dalillarga tayangan?”, “qarama-qarshi fikr bo‘lsa qanday rad etgan?”, “bugungi sharoitda bu fikr qaysi tomoni bilan dolzarb?” kabi savollar asosida muhokama tashkil etilsa, bu tanqidiy fikrlash kompetensiyasini amalda shakllantiradi. Shu bilan birga, Fitrat matnlari o‘quvchilarni akademik yozuvga ham yaqinlashtiradi: tezis tuzish, konspekt qilish, annotatsiya yozish, iqtibos keltirish madaniyati, plagiatdan qochish, manbani ko‘rsatish kabi ko‘nikmalarni Fitrat asarlari asosida mashq qildirish mumkin. Ayniqsa, oliy ta’limda “akademik writing” mashg‘ulotlarida Fitratning muammoli maqolalari “argumentatsiya” (fikrni dalillash) namunasi sifatida qo‘l keladi. Fitrat merosidan ta’limda foydalanishning yana bir muhim tomoni – qiymat va dunyoqarash tarbiyasidir, biroq bu jarayon shiorbozlikka aylanmasligi kerak. Fitratni o‘rganish orqali talabalar modernizatsiya, milliylik, ma’naviyat, ilm va taraqqiyot o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni tushunadi: yangilanish hamisha faqat texnik rivojlanish emas, balki tafakkur va madaniyatdagi o‘zgarishdir; milliy qadriyatlar esa muzlab qolgan an’ana emas, balki zamon bilan birga talqin qilinadigan madaniy resursdir. Ta’limda Fitratni “mutlaq ideal” sifatida ko‘rsatish emas, balki uni muhokama ob’ekti sifatida berish samaraliroq: Fitratning qaysi fikrlari bugun ham ishlaydi, qaysilari tarixiy sharoit mahsuli, qaysi joyda u zamonasining cheklovlaridan chiqolmagan – ana shunday tahlil o‘quvchida ilmiy xolislikni tarbiyalaydi. Bu, ayniqsa, gumanitar fanlarda “tarixiy shaxsga munosabat” 31 madaniyatini shakllantiradi: shaxsni ideallashtirish ham, mutlaq rad etish ham ilmiy yondashuv emasligini ko‘rsatadi. Amaliy jihatdan Fitrat ishlaridan foydalanishni ta’lim dasturlariga integratsiya qilishning samarali usullaridan biri – modul va loyiha asosida o‘qitishdir. Masalan, “Jadidchilik va modernizatsiya” mavzusida talabalarga Fitratning bir necha matni berilib, kichik guruhlarda diskurs tahlili, konsept xaritasi, tarixiy kontekst rekonstruksiyasi, zamonaviy muammolar bilan qiyoslash kabi topshiriqlar taqsimlanadi. Natijada talabalar ilmiy taqdimot, maqola, poster yoki podkast tayyorlaydi. Bunday loyiha yondashuvi Fitrat merosini “o‘qib chiqish”dan ko‘ra, uni “ishlatish”ga o‘tkazadi: matndan bilim olish bilan birga, ilmiy mahsulot yaratish malakasi ham shakllanadi. Yana bir yo‘l – o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar yaratish: Fitrat matnlariga tayangan savollar banki, tanqidiy tahlil rubrikalari, baholash mezonlari ishlab chiqilsa, Fitrat merosi dars jarayonida tizimli va samarali qo‘llanadi 22 . Shuningdek, Fitrat merosi bugungi ta’limda til masalalarini o‘qitishda ham katta imkoniyat beradi. Fitratning til haqidagi qarashlari asosida “til va tafakkur”, “til va milliy identitet”, “termin va ilm tili”, “adabiy me’yor va kommunikatsiya” kabi mavzularni integratsiyalashgan darslar ko‘rinishida tashkil qilish mumkin. Bu darslarda talaba tilshunoslikni quruq qoidalar majmui sifatida emas, ijtimoiy hayot bilan bog‘liq tirik tizim sifatida tushunadi. Bunda Fitratning asosiy g‘oyasi – ona tilini ilmiy va madaniy taraqqiyotning poydevori sifatida ko‘rish – bugungi ko‘p tillilik muhitida ham muvozanatli qarashni shakllantiradi: chet tillarini o‘rganish zarur, ammo milliy tilning ilmiy imkoniyatlarini kengaytirish ham strategik vazifadir. 22 Sharipov Sh. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – Toshkent: Universitet, 2005. – B. 245. 32 II bob y uzasidan xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, Fitratning ilmiy merosi uning o‘zbek ma’rifatparvarlik harakati va adabiyotshunoslikdagi ahamiyatini ochib beradi. Fitrat asarlari milliy madaniyat, til, adabiyot va ta’lim masalalarini tizimli yondashuv orqali o‘rganishga xizmat qilgan bo‘lib, u o‘z davrining ilmiy va ma’rifiy qarashlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Ikkinchi jihatdan, Fitratning ilmiy merosi amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lib, u ta’lim-tarbiya tizimini rivojlantirish, xalqni bilim va ma’naviy yetuklik sari yo‘naltirishga xizmat qilgan. U ilmiy va nazariy asoslar bilan mustahkamlangan izlanishlari orqali amaliy tavsiyalarni ishlab chiqqan va o‘quvchilar, ziyolilar hamda jamiyatning keng qatlamlariga yetkazgan. Uchinchidan, Fitratning ilmiy merosi uning metodik yondashuvi, tahlil va izlanish uslublari orqali o‘zbek ilmiy va adabiy merosini boyitgan. Asarlarida badiiy va ilmiy elementlar uyg‘unlashgan bo‘lib, ular nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham foydali bo‘lgan. Shu tariqa, Fitrat ijodi ilmiy asoslangan badiiy va ijtimoiy tajriba sifatida qadrlanadi. Umuman olganda, mazkur bob Fitratning ilmiy merosi va amaliy ahamiyatini yoritib, uning o‘zbek madaniyati, ma’rifati va adabiyotidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Fitratning ilmiy va amaliy faoliyati milliy tafakkur, ma’naviyat va ta’lim tizimining rivojlanishiga xizmat qilgan holda bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatini saqlab kelmoqda. 33 UMUMIY X ULOSA Xulosa qilib aytganda, Abdurauf Fitratning ilmiy faoliyati o‘zbek milliy adabiyotshunosligi va umuman gumanitar fanlar taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Uning ilmiy merosi nafaqat o‘z davrining ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda yaratilgan, balki bugungi zamon ilmiy tafakkuri uchun ham dolzarb bo‘lgan nazariy va metodologik qarashlarni o‘zida mujassam etadi. Abdurauf Fit rat ilmiy faoliyati orqali milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash, adabiyot va tilga ilmiy yondashuvni shakllantirishga xizmat qilgan bo‘lib, bu jihatlar uni ko‘p qirrali olim va mutafakkir sifatida namoyon etadi. Fitratning ilmiy qarashlari jadidchilik harakatining asosiy g‘oyalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ilm-fan va ma’rifatni millat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin etadi. U adabiyotshunoslik, tilshunoslik va madaniyat masalalarini bir butun tizimda ko‘rib, ularni jamiyatni yangilash va isloh qilish vositasi deb bilgan. Shu jihatdan Fitrat ilmiy faoliyati o‘zbek adabiy tafakkurida yangi ilmiy yondashuvlar va zamonaviy fikrlash usullarining shakllanishiga zamin yaratgan. Mavzu doirasida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Fitrat ilmiy merosi mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotshunos olimlari tomonidan xolis va chuqur o‘rganilib, uning ilmiy qarashlari qayta baholandi va ilmiy muomalaga faol tarzda kiritildi. Tadqiqotlar natijasida Fitrat shaxsi va merosiga nisbatan ilgari mavjud bo‘lgan biryoqlama va siyosiy yondashuvlar barham topib, u milliy ilm-fan rivojiga ulkan hissa qo‘shgan olim sifatida e’tirof etildi. Bu esa Fitrat ilmiy faoliyatini o‘rganish nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki zamonaviy adabiyotshunoslikning metodologik asoslarini boyitish uchun ham muhim ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mazkur tadqiqot natijalari Fitrat ilmiy faoliyatini o‘rganishda yagona xulosalar bilan cheklanib qolmasdan, uning qarashlariga zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida qayta murojaat qilish zarurligini ham ko‘rsatadi. Bugungi adabiyotshunoslikda fanlararo tadqiqotlar, yangi metodologiyalar va qiyosiy tahlil usullarining rivojlanib borayotgani Fitrat merosini yanada chuqurroq anglash uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Ayniqsa, uning ilmiy qarashlarini Sharq va G‘arb tafakkuri uyg‘unligi nuqtayi nazaridan o‘rganish, u ilgari surgan g‘oyalarning 34 bugungi madaniy va intellektual jarayonlar bilan bog‘liqligini aniqlash muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, Fitrat ilmiy merosini yosh tadqiqotchilar ongiga singdirish, uni oliy ta’lim va ilmiy tadqiqot jarayonlariga faol joriy etish milliy adabiyotshunoslik istiqboli uchun muhim vazifalardan biridir. Uning ilmga, tafakkur erkinligiga va milliy taraqqiyotga oid qarashlari bugungi globallashuv sharoitida milliy o‘zlikni saqlash va rivojlantirish masalalarida muhim nazariy tayanch bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu ma’noda, Fitrat ilmiy faoliyati nafaqat tarixiy hodisa sifatida, balki zamonaviy ilmiy va ma’naviy ehtiyojlarga javob bera oladigan tirik ilmiy meros sifatida qaralishi lozim. Umuman olganda, Fitratning ilmiy faoliyatini chuqur o‘rganish orqali milliy adabiyotshunoslik taraqqiyotining ildizlari, uning shakllanish bosqichlari va rivojlanish qonuniyatlarini anglash imkoniyati yuzaga keladi. Fitrat ilmiy merosi bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar, ta’lim jarayoni va ma’naviy-ma’rifiy ishlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli ushbu mavzu nafaqat ilmiy-nazariy, balki amaliy va tarbiyaviy jihatdan ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, kelgusida ham yangi tadqiqotlar uchun mustahkam asos bo‘lib qoladi. 35 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, 168 b. II. A sosiy adabiy ot lar 2.Abdullayev V. Aruz ilmi asoslari. – Toshkent: Fan, 1979. – 190 b. 3.Hayitmetov A. Adabiyot va tarix. – Toshkent: Fan, 1983. – 230 b. 4.Hodi Zarif. Adabiyotshunoslikning asosiy tushunchalari. – Toshkent: Fan, 1999. – 180 b. 5.Jabborov Q. She’riyat poetikasi. – Toshkent: Yangi nashr, 2016. – 280 b. 6.Karimov G‘. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Universitet, 2008. – 240 b. 7.Komilov N. Tasavvuf va she’riyat. – Toshkent: Movarounnahr, 2014. – 320 b. 8.Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – 400 b. 9.Mirvaliyev S. Mumtoz adabiyot asoslari. – Toshkent: Sharq, 2001. – 250 b. 10.Nazarov B. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2010. – 312 b. 11.Normatov U. Adabiy jarayon va nazariya masalalari. – Toshkent: Fan, 1996. – 260 b. 12.Qo‘shjonov M. She’riyatimiz ufqlari. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1987. – 276 b. 13.Qosimov B. Adabiyot va adabiyotshunoslikka doir mulohazalar. – Toshkent: Yozuvchi, 2004. – 280 b. 14.Rahmonov N. Badiiy matn tahlili asoslari. – Toshkent: Universitet, 2011. – 200 b. 15.Rustamov E. She’r tahlili asoslari. – Toshkent: Sharq, 2009. – 210 b. 16.Sarimsoqov B. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: Universitet, 2003. – 330 b. 17.Sharipov A. She’riyat nazariyasi. – Toshkent: Sharq, 2015. – 268 b. 18.Sharipov Sh. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – Toshkent: Universitet, 2005. – 245 b. 36 19.Xudoyberdiyev A. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: Sharq, 2012. – 220 b. 20.Yo‘ldoshev Q. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. – 256 b. 21.Yo‘qubov Q. Adabiy tanqid asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2018. – 230 b. Y ordamchi adabiy ot lar 22.G‘ulomov N. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 320 b. 23.Karimov N. Abdurauf Fitrat: hayoti va ijodi. – Toshkent: Sharq, 2001. – 304 b. 24.Karimov N. Jadid dramaturgiyasi va Abdurauf Fitrat. – Toshkent: Fan, 1998. – 220 b. 25.Qosimov B. Jadid adabiyoti va milliy uyg‘onish masalalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. – 186 b. 26.Sharafiddinov O. Istiqlol va adabiy tafakkur. – Toshkent: Ma’naviyat, 1997. – 240 b. 27.Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi va rivoji. – Toshkent: Fan, 1989. – 198 b. IV. Elek t ron manbalar 28.https:/ 29.https:// www.ziyo.net.uz 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. FITRATNING ILMIY FAOLIYATINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Fitratning ilmiy faoliyatining shakllanishi

1.2. Fitratning ilmiy qarashlari va nazariy ishlari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. FITRATNING ILMIY MEROSI VA AMALIY AHAMIYATI

2.1. Fitratning ilmiy merosi

2.2. Fitratning ilmiy faoliyatining zamonaviy ahamiyati

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить