Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fitratning «Munozara» asari poetikasi

Купить
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI MILLIY UNIVERSITETI O’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O’QITISH ( O’ZBEK TILI) YO’NALISHI O’ZBEK ADABIYOTI TARIXI VA YANGI O’ZBEK ADABIYOTI FANIDAN YOZGAN KURS ISHI Mavzu: “ Fitratning “Munozara” asari poetikasi” TOSHKENT - 2025 MUNDARIJA 1 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | KIRISH. ...................................................................................................................3 I-BOB FITRAT ADABIYOTSHUNOS OLIM 1.1. Abdurauf Fitratning " Munozara "asari va o’zbek adabiyotiga qo’shgan hissasi………………………………………………………………………………..7 1.2 Fitrat - mumtoz adabiyot tadqiqotchisi..............................................................12 II. BOB. Fitrat xalq poetik ijodi janrlari sinchisi 2.1 Ertak va doston janrlari haqida Fitratning nazariyasi……………………….....19 2.2 Fitratning xalq poetik ijodiga doir qarashlari………………………….............26 XULOSA ................................................................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................36 K I R I SH 2 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Mavzuning dolzarbligi . Fitrat qomusiy ilmga ega, o‘z qalamini badiiy va ilmiy ijodning juda ko‘p sohalarida sinab ko‘rgan va muvaffaqiyat qozongan kamyob iste’dodlardan edi. H. Boltaboyev «Noma’lum Fitrat» maqolasida adib asarlarining 87 ta ko‘rsatkichini ilova qilgan edi. Ilhom G‘aniyev va B. Ergashev 2019 - yilda bu ko‘rsatkichni 134 taga yetkazadilar. Ularning salmoqli bir qismi she’r, hikoya, ijtimoiy nasr, drama singari badiiy janrlarda yozilgan asarlardir. Ikkinchi bir qismi — publitsistika, kundalik maqolalar. Yana bir qismini turli-tuman o‘quv darsliklari tashkil qiladi. Nihoyat, yana muhim bir qismi ilmiy-adabiy tadqiqotlardan iborat. Darvoqe, uning ilmiy tadqiqotlari birgina adabiyotshunoslik doirasida cheklanmaydi. U zabardast tilshunos, tarixchi, faylasuf, huquqshunos, musiqashunos. U o‘rta asrlardagi qomusiy ziyolilarimiz singari musiqaning ham nazariyasi, ham amaliyoti bilan shug‘ullangan, u haqda maxsus risola yaratgan. U shaxmat tarixi haqida tanqidiy maqolalar yozgan, hatto yer qurilishining ilmiy jihatlari bilan qiziqqan va yaqindan shug‘ullangan keng qamrovli iste’dod ekanligi ma’lum bo‘ladi. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda ana shunday qomusiy bilimga ega olim Fitratning xalq og‘zaki ijodi janrlarini alohida o‘rganish borasida olib borgan taqiqotlarini tahlil qilishni vazifa qilib oldik. Fitratda folklorga havas bolaligidanoq onasining el ichida mashhur qo‘shiqlarni kuylab berishi ta’sirida uyg‘ondi va bu havas unga umr bo‘yi hamrohlik qildi. Fitrat, avvalo, “el adabiyoti”ga katta e’tibor qaratib, uning tabiati, janriy tizimi va tarkibi to‘g‘risida qimmatli nazariy qarashlarni ilgari surdi. Uning bu boradagi qarashlari esa alohida e’tiborni tortadi. Ayniqsa, olimning folklor asarlarining yozma asarlardan farqi, folklorga xos spetsifik belgilar, o‘zbek xalq qo‘shiq janri tabiati xususida bildirgan mulohazalari, folklorning turli janrlariga munosabati hozirgacha o‘z ilmiy qimmatini saqlab kelayotir. Fitrat o‘z davrida xalq ijodiyotining chuqur bilimdonlaridan biri sifatida uning hormas-tolmas targ‘ibotchisiga aylandi. U tuzgan “O‘zbek adabiyoti namunalari” (1928) 3 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | xrestomatiyasida birinchi marta el adabiyotidan namunalar keltirilgan. Biroq hozirgacha o‘zbek adabiyotshunosligi va folklorshunosligida Fitratning bu xizmatlari maxsus tadqiq qilinib, o‘z xolis bahosini olgan emas. Holbuki, Fitratning o‘zbek folklori bilimdoni, targ‘ibotchisi va tadqiqotchisi sifatidagi serqirra faoliyatini, uning badiiy ijodidagi folklorizmlarni alohida o‘rganish zarur. Chunki bu masala, avvalo, folklorizmlardan foydalanish badiiy adabiyot taraqqiyotining XX asr boshlari davrida qanday kechganligini, uning bu tadrijiy bosqichiga xos xususiyatlarni, qolaversa, Fitratning she’rda, nasrda va dramaturgiyada folklorizmlardan foydalanishdagi uslub va mahoratini maxsus bilib olishga yordam berishi jihatidan juda muhimdir. Ana shu masalalarning muayyan bir tadqiqot doirasida yaxlit o‘rganilayotganligi bitiruv malakaviy ishimiz mavzusining dolzarbligini ko‘rsatadi. KURS ISHIning maqsad va vazifalari. Abdurauf Fitratning folklorga oid qarashlarini va estetik munosabatini o‘rganishdan iborat. - Olimning adabiyotshunos olim sifatida mumtoz adabiyot an’analarini tadqiqotchisi ekanligini o‘rganish; - Fitratning “el adabiyoti”, ya’ni o‘zbek folklori, tabiati, o‘ziga xos xususiyatlari hamda uning janriy tizimi va tarkibi haqida bildirgan ilmiy qarashlarini o‘rganish; - Fitratning xalq poetik ijodining ertak va doston janrlariga munosabatini tadqiq etish; - Olimning xalq og‘zaki ijodining ashula va lapar janrlariga oid nazariy qarashlarini tahlil qilish; - Fitratning xalq ijodi an’analaridan o‘z ijodida foydalanish mahoratini aniqlash; Mavzuning o‘rganilish darajasi . Abdurauf Fitratning o‘zbek adabiyotshunosligi, adabiy tanqidchiligi, dramaturgiyadagi mahorati, ijtimoiy-huquqiy, pedagogik qarashlari, tilshunoslik merosini o‘rganish sohasida qator salmoqli doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yoqlangan, ilmiy-adabiy va ijtimoiy faoliyatini o‘rganishda vatanimiz sarhadlaridan tashqarilarda ham birmuncha tadqiqotlar yaratilgan. Lekin har to‘kisda bir kemtiklik bor deganlaridek, shular qatorida Fitratning folklorshunoslik faoliyati hamda folklordan o‘z ijodida badiiy-estetik maqsadda foydalanish mahorati, asarlaridagi folklorizmlar tabiati va vazifalarini o‘rganishga qaratilgan tadqiqot yetishmaydi. To‘g‘ri, 4 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | fitratshunoslar H.Boltaboyevning “XX asr boshlari o‘zbek adabiyotshunosligi va Fitratning ilmiy merosi”, Sh.Turdiyevning “Fitrat va folklor”, I.G‘aniyevning “Fitrat dramalari poetikasi”,U.Jo‘raqulovning “Fitratning tadqiqotchilik mahorati”, N.Davurboyevaning “Fitrat dramalarida milliy ozodlik g‘oyasining talqini”, tilshunos Y.Saidovning “Fitrat badiiy asarlari leksikasi” 1 singari tadqiqotlarida mazkur masalaga aloqador ayrim fikr-mulohazalar uchraydi. Shuningdek, yana O.Sharafiddinov, B.Qosimov, N.Karimov, O.Safarov, O.Hamroyeva va boshqa olimlarning asar va maqolalarida ham bu haqda ba’zi mulohazalar bildirib o‘tilgani kuzatiladi. O‘tgan asrning 80-yillari ikkinchi yarmidagi qayta qurish va O‘zbekistonda milliy istiqlolning g‘alabasi tufayli Fitrat ijodiyotini tadqiq qilish, asarlarini alohida-alohida o‘rganish, qayta baholash va umumadabiy jarayondagi qimmatini belgilash harakati birmuncha jonlandi. Shu munosabat bilan Ilhom G‘aniyevning Fitrat ijodiy merosini o‘rganishga bag‘ishlagan “Fitratning tragediya yaratish mahorati”, “Fitrat. E’tiqod. Ijod” va “Fitrat va fitratshunoslik” nomidagi uch monografiyasining bosilib chiqishi ana shunday jonli harakatning nishonasi bo‘ldi. Umuman aytganda, Fitratning folklorga munosabatini va u haqdagi qarashlarini alohida o‘rganishga to‘g‘ri keladi. Kurs ishining obyekti . Tadqiqot obyekti sifatida Abdurauf Fitratning “Adabiyot qoidalari” qo‘llanmasi hamda uning ko‘p tomlik tanlangan asarlar to‘plamlari olindi. Abdurauf Fitratning folklor xususiyatlari va janrlar tarkibi to‘g‘risidagi qarashlarini va uning badiiy ijodida folklor an’analaridan foydalanish mahoratini ko‘rsatish tadqiqot ishining predmetidir. Kurs ishining ilmiy yangiligi . O‘zbek adabiyoshunosligida Fitratning adabiyotshunos olim sifatidagi jonkuyarligi o‘rganilganligini yuqorida ya’ni mavzuning o‘rganilganlik darajasida to‘xtaldik. Mazkur bitiruv malakaviy ishimizda esa olimning xalq poetik ijodining janrlariga oid qarashlarini baholi qudrat tahlil qilishga o‘rindik. Ana shu jihati kichik ilmiy ishimizning o‘ziga xosligini belgilab ko‘rsatadi. Kurs ishining amaliy ahamiyati . Ushbu ishning asosiy tahliliy xulosalari va umumlashmalari nafaqat A.Fitratning o‘zbek folklori janrlari tabiati xususidagi 1 5 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | qarashlarini o‘rganishda, balki uning va u bilan zamondosh ijodkorlarning xalq ijodi an’analariga munosabatini qiyosiy tadqiq qilishda o‘ziga xos nazariy ahamiyat kasb etadi. Ishda keltirilgan dalillar, nazariy fikr-mulohazalardan oliy o‘quv yurtlarida, akademik litsey va kollejlarda, o‘rta maktablarda adabiyot va folklor fanlari bo‘yicha maxsus kurslar o‘tishda yoki dars mashg‘ulotlari olib borishda foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 6 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | I BOB FITRAT ADABIYOTSHUNOS OLIM 1.1. Abdurauf Fitratning " Munozara "asari va o’zbek adabiyotiga qo’shgan hissasi. Buyuk ma’rifatparvar jadid, serqirra ijodkor, yorqin iste’dod sohibi Abdurauf Fitrat XX asr o‘zbek adabiyotining mashhur vakillaridan biri. Fitrat o‘zbek adabiyotini o‘zining istiqlol ruhidagi she’rlari, nasriy asarlari, dramalari hamda tilshunoslik va adabiyotshunoslikka oid tadqiqotlari bilan boyitdi. Dastlab ijodini she’rlar yozishdan boshlagan Fitrat XX asrning boshlaridayoq o‘zining erk va ozodlik g‘oyalari kuylangan she’rlari bilan ijod ahliga tanilgan edi. Fitrat ijodining o‘ta semazmun pallalaridan biri, uning Istanbul davridir. 1909-1913 yillarda Turkiya dorilfununida tahsil oladi. Bu yillar mobaynida Fitrat qizg‘in badiiy ijod bilan shug‘ullanadi. Istanbulda Fitratning bir qator asarlari forsiy tilda bosib chiqiladi. Shulardan biri, 1909- yilda “Munozara” (Hindistonda bir farangi ila buxoroli bir mudarrisning jadid maktablari xususida qilg‘on munozarasi) asari bosildi. Bu asar jadidchilik harakati rivoji yo‘lidagi ilk nazariy asardir. Bu asarda tarixiy taraqqiyotning ikki pog‘onasida turib qolgan din va dunyo, jamiyat va ma’rifat haqida ikki xil qarashga ega bo‘lgan ikki kishining bahsi asosiga qurilgan edi. “Munozara” asari Buxoro amirligida ta’qiqlab qo‘yilishiga qaramasdan, turli yo‘llar bilan Buxoroga olib kelinib, keng tarqaladi. Dastlab “Munozara” asari 1911-yilda Hoji Muin Shukrulloh o‘g‘li tarjimasida “Turkiston viloyatining gazetasi” da, bosib chiqilgan, keyinchalik esa, 1913- yilda Behbudiy so‘zboshisi bilan alohida kitob holida nashr qilingan. Dastlab, bu asar teatrlarda ayrim qismlari tushirilgan holda sahnalashtiriladi. “Munozara” asari Buxoro amirligi va Rossiya hukumati tomonida ta’qiq qilinishiga qaramasdan butun Turkiston o‘lkasida, sharq va g‘arb mamlakatlarida ham keng tarqalgan va mashhur 7 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | bo‘lgan. Xalqning ko‘zi ochilishida muhim rol o‘ynaydi. Sadriddin Ayniy “Namunai adabiyoti tojik” da “Munozara” davr taraqqiyotiga g‘oyat kuchli va samarali ta’sir ko‘rsatdi”,- deb yozadi. Bu asarning ilk tadqiqotchisi va nashr etuvchisi Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘lgan. Behbudiy bu asarning o‘sha paytdagi zamon uchun eng muhim bo‘lgan xususiyatlarini ta’kidlab, shunday deydi: “Usuli jadida maktablarni nafligi va fununi zamoniya tahsilining buxoriylar uchun luzumi to‘g‘risida farangi afandi ila mudarris buxoriy janoblarini oralarida bo‘lgan bahs va suhbat- “Munozara” isminda bir risola shaklinda forsiy tilg‘a tab’ va nashr bo‘lubdur. Bizda ko‘zdun kechurdukki, haqiqatan buxoriylar uchun nofe’dir. Farangiy va mudarris tilidan bu muhim bahslik risolani tahrir etuvchi vahmi zoing‘a arzi tashakkur qilarman, inshoollo, bu risola buxoriylarni uyg‘onmoqig‘a bois bo‘lub, “Munozara” muharririni rahmat ila yod etarlar” 2 Bu asar to‘g‘risida taniqli adabiyotshunos olim Hamidulla Boltaboyev yozganidek: “Ulug‘ yunon faylasufi Aflotun asarlari uslubida ya’ni suhbat-bahs uslubida yozilgan”. Asarning nomlanishidan ham anglashilganidek, farangi va buxorolik mudarris bahs- munozara qiladi. Munozara “usuli qadim” va “usuli jadid” maktablari xususida ketsa ham, asarda Buxoro amirligining ma’naviy- ma’rifiy, ta’limiy-tarbiyaviy ahvolidan tashqari, ziyoli ulamolar qatlamining jaholat botqog‘iga botganligi, amirlik aholisining naqadar nochor, qashshoqlikda kun kechirishi, amirlikning mustamlakaga aylanib qolganligi va bularga Buxorodagi amirlik tuzumi va Rossiya hukumatining zulmi sabab bo‘layotganligi farangi va mudarrisning munozarasi asosida ochib berilgan. Diniy va dunyoviy bilimga ega bo‘lgan, dunyo ko‘rgan, hattoki, musulmon dinidan xabardor bo‘lgan farangi mudarrisning ilmsizligi, johilligidan hayratga tushib, musulmon farzandlarining taqdiri shunday mudarrislar qo‘liga tushib qolganligidan afsuslanadi. Mudarrisning oddiy dunyoviy bilimlardan ham xabarsiz kishi ekanligini farangining “Sizning yurtingizda jug‘rofiyo o‘qimaylarmi?” - deb bergan savoliga mudarris: “Men bir mudarris bo‘lsam, kechalari kitob ko‘raman, kunduzlari dars aytaman. Qachon qo‘lim tegibdiki, munday hikoyat kitoblarni o‘qisam”– deb bergan javobidan ham bilish mumkin. Mudarris dunyo svilizatsiyasidan, taraqqiyotidan xabarsiz, hatto jug‘rofiya ilmi 2 Asqarov S. Qodiriy ijodida folklorning ba’zi masalalari // O‘zbek tili va adabiyoti. – 2017. – №1. – B.19-22. 8 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | haqida ham tasavvurga ega emas. Mudarrisning fikricha: “Hamma ilimli bo‘lishi mumkin emas. Agar hamma olim bo‘lib ketsa, boshqa ishlar egasiz qoladi.” Demak, hamma ilm bilan mashg‘ul bo‘lsa, boshqa kasblar qolib ketadi va dunyo xarob bo‘ladi. Mudarrisning javobidan anglashiladiki, Buxoro ilm ahli, hatto, Qur’oni Karim oyatlari va Hadisi Sharif ma’nolaridan juda yiroqlashib ketgan. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) ning “Ilmni chindan bo‘lsa ham izlang”, “Beshikdan qabrgacha ilm izlang”, “Ilm dunyoning izzati va oxiratning sharafidir” kabi hikmatlari bilan ummatlarini ilm- ma’rifatga chorlaganini ham idrok qilishga qodir emas. Madrasada 25-30 yil arab tilini o‘qib erkin gaplasha olmaydilar, hatto biror oyat, hadisni sharhlab bera olmaydilar. Qur’oni Karimni o‘qib, savobini faqat ota-onalarining ruhiga bag‘ishlashga o‘rganib qolishgan. Farangi (Farangi qiyofasida Fitratni ko‘rish mumkin) bunday holatlarni qoralaydi. Fitrat Vatanini, xalqini ozod ko‘rishni, millatini ilm-ma’rifatli bo‘lishini xohlaydi va bu yo‘lda harakat qiladi. Jadid adabiyotida bo‘lgani kabi, Fitrat ijodida ham ayollarni yuqori o‘rinlarga qo‘yadi, ularni ilmli bo‘lishiga katta ahamiyat beradi. Ayol zoti birinchi navbatda ona, u kelajak avlodning tarbiyachisidir. Ayol kishi diniy va dunyoviy bilimlarga ega bo‘lsa, jamiyat, millat, Yurt ravnaq topadi, rivojlanadi. Afsuski, XX asrning boshlarida kelib, ayol kishiga faqat, “tavolud va tanosul”, ya’ni tug‘ish va nasl qoldirish vazifasi yuklatildi, bilim olishdan bebahra qoldi. Mudarrisning fikricha, ayol kishi 37 yoshgacha tahsil olsa, 37 yoshdan keyin ularda “silsilai tanosul” (ketma-ket nasl qoldirish) buzilgan bo‘ladi. Farangi mudarrisning bu fikrlarini inkor etib, Payg‘ambarimizning “Talab ul ilmi farizatun ala kulli muslimin va muslimatin” ya’ni “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir” hadisini keltirib o‘tadi. Hozirgi tahsil olish usuli mushkul, ko‘p vaqt talab qilishini, nuqsonli tahsil usuli ekanligini va bunday usulni butunlay o‘zgartirish kerakligini ta’kidlaydi. Abu Ali va Farobiydek buyuk olimlarni, komil insonlarni yetishtirgan Buxoroning bugungi ahvoliga, ilmsizlik botqog‘iga botib ketayotganiga achinadi. Farangi ilimsizlik, nodonlik qachongacha davom etishini, ilm mamlakat obodligi, millat tarqqiyaotining asosiy kaliti ekanligini qayta-qayta eslatib o‘tadi. Fitrat farangi tilidan ilmning qudratini, katta kuchga ega 9 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | ekanligini ta’kidlaydi: “Ilmdirki, Amriqo vahshiylarining qaynashini ushbu darajadagi takomul va buyuklik martabasiga yetkazgan. Ilmdirki, Eron zaminida ziyolilarni yo‘q qilmoqchi bo‘lg‘an ikki otni tanazzul va zillat chohiga qulatg‘an…” Farangi Buxoro o‘tmishda mustaqil, ikki million aholiga ega ekanligini, Amir Muzaffarning mag‘lubiyatidan so‘ng, xalqi uch baravar, yer maydoni o‘n baravarga kamayib ketganligini va Rossiya mustamlakasiga aylanib qolganini, bu jaholat, g‘aflat, ilmsizlik davom davom etaversa, Buxoranoning ahvoli xarob bo‘lishini aytib o‘tadi. Farangining bu so‘zlari mudarrisni ham vahimaga soladi. “Birodar, meni vahimaga qo‘ydingiz, so‘zlaringizning haybatidan jonim tan qolibidan chiqib, parvoz etib ketishiga oz qoldi. Azbaroyi xudo, ayting, bizning ilojimiz nima? Bu dardi bedavoning chorasi qaysi? Qayerg‘a boraylik? Nima qilaylik? Qaysi tuproqni boshimizga sochaylik? Qachon bu falokat holatidan va istiqbol mushkulliklaridan dimog‘imizga xalos bo‘lishlik bo‘yi yetib keladi”. Mudarrisning bunday savollariga javoban, farangi bu jaholat, ilm-ma’rifatsizlik, g‘aflat, qaramlikdan qutilishning birdan bir yo‘li “usuli jadid” maktablarini ochish ekanligini aytadi. Bu gapni eshitgan mudarris jazavaga tushib, bunday maktab Buxoroda ochilgani va bir yillik faoliyatidan keyin yopilib ketganini aytadi. Bu o‘rinda mudarris Buxoroda 1908- yil oktyabr oyida Sadriddin Ayniy va Mirzo Abdulvohid Munzimlar ochgan birinchi “usuli jadid” maktabi to‘g‘risida gapiryapti. 3 Farangi bu maktablarning nimasi xarom, nimasi shar’iyatga zid ekan? Bu maktabda tahsil olayotgan bolalar shar’iyatga zid biror bir ish qilishdimi? Tahorat va namozda sustkashlik qilishdimi? Bu maktabda ta’lim beradigan muallimlarning ilmi yetarli emasmi? kabi savollarga mudarris ijobiy javob beradi. Farangi “usuli jadid” maktabi “usuli qadim”dan keskin farq qilishini, ular o‘rtasidagi farqlarni birma bir sanab o‘tadi. “Usuli jadid” maktablarining afzalliklarini, vaqt kam sarf etilishini, binobarin, ayollar tahsil olishi uchun ham ayni muddao ekanligini, ayollar ta’lim olsagina, ularning qo‘lida tarbiya topayotgan yosh avlod ham ilmli bo‘lib yetishishini aytib o‘tadi. Buxoroning jaholat botqog‘iga botib, ilmsizlik, zulm avj olib ketgan bu ahvolidan qutulishning yagona yo‘li, najot yo‘li- yangi jadid maktablarini ochib, yangi tahsil usulini joriy qilish edi. Fitrat yurtdoshlarini g‘aflat uyqusidan uyg‘onishga chaqiradi, 3 Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari.– T.: Mumtoz so‘z, 2018.–124 b. 10 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | yevropaliklar yangi-yangi kashfiyotlar qilayotganda, ular bilan qadam- baqadam harakat qilishga chorlaydi. Bularga erishish uchun ilm-ma’rifatga keng yo‘l ochish va yangi jadid maktablarini kengaytirish zarur ekanligini ta’kidlaydi. Asarning xotima qismida Fitrat Buxoro amiri Said Olimxonga: “Ey, Buxoro millatining mehribon otasi! Raiyat holig‘a tushunib, rahm qilg‘in, muborak vujudingga Haq taolo tarafidan topshirilgan Muhammadning nurli shar’iyatig‘a xizmat qilib, yiqilg‘an millatingning nurli fikrlarig‘a va maorif taraqqiyotining tavsiyasiga iqdom qil”, deya murojaat qiladi. Fitrat Amirni xalqni, millatni zulmdan, mutelikdan, haqoratlardan, mamlakatni g‘aflat va jaholat botqog‘idan, muqaddas dinimizni turli xil tahqirlardan qutqarishga da’vat etadi. Fitrat mazkur asarning juda ko‘p o‘rinlarida Qur’oni Karim oyatlari va Hadisi Sharifdan misollar keltiradi va ularning ma’nosini sharhlaydi. Bu orqali muqaddas dinimiz bo‘lgan islomning mohiyatini to‘g‘ri, ya’ni dinimiz ilm- fan, jamiyat rivoji, yurt ravnaqi, millat taraqqiyoti uchun to‘siq emas, ayniqsa, taraqqiyotning muhim omili ekanligini ochib berdi. Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, barcha jadidchilik harakati namoyondalari singari Abdurauf Fitrat ham o‘z Vatani, millatini erkin va ozod ko‘rishni istadi. Bu yo‘lda “Usuli jadid” maktablarini ochish orqali xalqni ilmli, xat-savodli qilish, onggini oshirish va taraqqiylashgan, ma’rifatlashgan xalq yordamida mustamlakalikdan qutilishga harakat qildi. “Munozara” asarida ham, yangi jadid maktablarining eski tahsil usulidan farqlarini, afzalliklarini, mamlakat taraqqiyoti, xalq ravnaqi uchun naqadar zarur ekanligini, Buxoro amirligini jaholat botqog‘idan qutulishi, mustamlaka zulmiga barham berishning yagona yo‘li xalqni ilm-ma’rifatli qilish ekanligini farangi va mudarrisning bahs-munozaralari yordamida ochib beradi. Asarda eski tahsil usuli va yangi tahsil usuli xususidagi bahs asosida Buxoro amirligining ijtimoiy-siyosiy holatlarini ham aks ettirilgan. Chunonchi, asarda yozilishicha, amirlik aholisi dastlab, o‘n million bo‘lgan, Rossiya hukumati hujumlaridan keyin atigi ikki millionga tushib qolgan va ulardan yetmish minggi shaharda istiqot qiladi. Shu qism ham o‘n turfa sinfga bo‘ligan va o‘ndan to‘qqiz qismi xat-savodga ham ega emasligi achinarli tasvirlangan. 11 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Eng achinarlisi, ziyoli qatlam ya’ni madrasa mudarrislari va mullabachchalar ham jadid va qadim, shia va sunniy kabi muxolifatlar asosida o‘zaro ziddiyatda bo‘lishgan. Ma’lumki, barcha zamonlarda ham jamiyatning asosini ziyoli qatlam tashkil etib kelgan. Asarda esa, ziyolilarning o‘zaro nizolari, bilimsizligi, nosha’riy amallari natijasida dunyo sivilizatsiyasi, taraqqiyotidan orqada qolib ketganligi ko‘rsatib berilgan. Umuman olganda, bu asar Buxoroda jadidchilik harakatining rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Natijada, yangi usuldagi jadid maktablari qaytadan ochila boshlandi. 1.2. Fitrat - mumtoz adabiyot tadqiqotchisi Fitratni adabiyotshunos olim sifatida mumtoz adabiyot, biror shoirning umuman ijodigina emas, balki ayrim olingan asarlar ham qiziqtirgan. Bu borada uning “Devoni lug’at-it turk”, “Hibat-ul haqoyiq”, “Ming bir kecha” haqida yaratgan tadqiqotlari, “Qutadg’u bilig”, “Farhod va Shirin” dostoni to`g’risida” nomli maqolalari e`tiborga molikdir. Fitratning maqolasi yana shunisi bilan e`tiborliki, u faqat o`zining qo`lidagi nusxa haqida fikr yuritmaydi, balki asarning boshqa nusxalari bilan chog’ishtirib, bir xulosaga kelishga urinadi. Uningcha, “Qutadg’u bilig”ning to o`sha kungacha ma`lum bo`lgan nusxalarida nasriy muqaddima, mundarija ma`nosidagi “Fixrast” va keyin asosiy she`riy qism keladi: olim qo`lidagi nusxada esa nasriy muqaddima ancha kam, aniqrog’i, bir yarim sahifadan iborat. Fitrat “Qutadg’u bilig”da chinakam matnshunos, uslubshunos olim sifatida ko`rinadi. U “Qutadg’u bilig”ning uslubidan, asarning umumiy ruhidan kelib chiqib, to o`ziga qadar “Fixrast” ham Yusuf Xos Hojib qalamiga mansub, degan fikrga qo`shilolmasligini ochiq bayon etadi: “Menim fikrimcha, bizning qo`limizdog’i nusxaning “Fixrast”da ko`rsatilgan bob qismlari bilan matndagi “Bob” qismlari orasida ancha oyirma borlig’i ko`rinadur: kitobning ichida xudoni, payg’ambarni, sahobalarni, Qaro Bug’raxonni moxtob yozilg’on to`rt bobning ismlari “Fixrast”da ko`rsatilmaydir”. Shundan so`ng Fitrat asardan ayrim parchalar keltiradi, yana ayrim boblarning asar 12 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | matnida mavjud bo`lgani holda “Fixrats”da ko`rsatilmaganini ta`kidlaydi va shundan kelib chiqib, “Fixrast” boshqa kishi tomonidan yozilgan, degan fikrni dalillaydi. Fitratning uslubshunos ekanligi, asarning janriy xususiyatlari haqida yozganlarida ham yaqqol ko`rinadi. Olim “Qutadg’u bilig” masnaviy shaklida yozilgan bo`lsa-da, unda ruboiylarga ham keng o`rin berilganligini ta`kidlab ko`rsatadi. Ammo, “kitobda ruboiylarg’a ayricha ahamiyat berilg’on, oltin suvi bilan yozilg’on” bo`lishiga qaramasdan, “turkchilik olimlaridan” birortasi unga ahamiyat bermagan. Fitrat o`z qo`lidagi nusxaning 171 bayt kamchiligi borligidan kelib chiqib, asardagi ruboiylar soni balki bundan ham ko`p bo`lgandir degan fikrni o`rtaga tashlaydi. Fitrat mazkur ruboiylar ularda “Tingla emdi, shoir nima degan!”, “Shoir bu masalaga o`xshotib shu so`zni aytadir” deyilishiga qaramasdan, aynan Yusuf qalamiga mansub ekanligini asoslab beradi: “... bu ruboiylarning boshqa shoir tomonidan aytilgani, Yusuf Xos Hojibning esa u shoirning ruboiylaridan o`z kitobiga kerak bo`lg’onlarini olg’oni xotirga keladir. Biroq ruboiylarning vazni “Qutadg’u bilig” vaznidadir, uslubda ham oyirmasi hech ko`rinmaydir. Fitratning alohida olingan asar tahliliga bag’ishlangan maqolalaridan yana biri “Farhod va Shirin” dostoni to`g’risida” maqolasidir. Maqola “Alanga” oynomasining 1930-yil 1- 2-sonlarida bosilgan. Maqolada qiyosiy tahlil usulidan foydalanilgan. Fitrat shu mavzuda yozilgan Nizomiy, Xusrav va Navoiy dostonlarini tahlil qilar ekan, asosiy diqqatni Navoiy dostoniga qaratadi. Olim izchil tahlil yo`lidan boradi, dostonlarni voqeama-voqea tahlil qiladi, o`rni kelganda tarixiy manbalarga ham murojaat qila boradi. Ushbu maqolada Fitrat Navoiy falsafasi va Sharqda “Farhodu Shirin” mavzusida chuqur tekshirishlar qiladi. Bu maqola qiyosiy tahlilning yetuk namunasi sifatida ham alohida ahamiyatga molik. Chunki Fitrat bunda Navoiy “Xamsa”sining ikkinchi dostonini Sharqda keng yoyilgan “Farhodu Shirin” sujeti bilan chog’ishtirib, bu syujet dastlab Firdavsiyning “Shohnoma”sida, so`ngra Nizomiy va Xusrav Dehlaviyning “Xamsa”larida qo`llanganini aytish bilan cheklanmay, asosiy e`tiborni Navoiy dostonining o`ziga xos jihatlarini o`rganishga qaratadi. Og’zaki va yozma adabiyot tarixida “Farhodu Shirin” sujetining paydo bo`lishi hamda uning og’zaki adabiyotda 13 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | rivoyat, ertak va cho`pchak shaklidagi ko`rinishlari Firdavsiy “Shohnoma”si tufayli ilk bor yozma adabiyotga kirib kelganligini o`rinli qayd qiladi. Sharq adabiyotining ulug’lari sanalgan Nizomiy, Dehlaviy, Jomiy va Navoiy “Xamsa”larida ko`ringan bu doston nisbatan o`rinli kiritilgani, ularning o`zaro qiyosi natijasida kuzatiladi. Fitrat bunday qiyosiy tahlil natijasida Farhod va Shirinlarning asl vatani, voqea sodir bo`lgan hududlar hamda Farhod obrazining asosiy qahramon darajasiga ko`tarilish yo`llarini chuqur tushuntirib beradi. Maqolada Fitratning Navoiyga katta hurmat bilan qaraganligi sezilib turadi. U Navoiyning san`atkorligi, badiiy mahoratini ko`rsatish maqsadida asardan katta-katta parchalarni maqolaga olib kiradi. Bu jihatdan Farhod va Xusrav bahsi Fitratni juda maftun etadi. U yozadi: “... Xisrav Parviz bilan Farhod orasida bir musohaba tasvir qilinadir. ... Dostonning hayajonli bir sahifasini tashkil qilganligi hamda burungi shoirlarning “so`zga ustalik”larini ko`rsatishga munosib bir o`rin bo`lganligi uchun Xisrav Dehlaviyu Alisher Navoiy ham bu musohabani tasvir qilmay o`tolmaganlar. Biz musohaba haqida bo`lgan Xisrav Dehlaviyning she`rlarini gapirmaymiz. U Nizomiyning bu haqdagi she’rlariga qaraganda tubandir. Navoiy bilan Nizomiyning bu sahifalarini yondashtirib maqolamizga ko`chiramiz. Fitrat bunday ko`chirishdan ikkinchi bir maqsadni – Navoiy Nizomiyning tarjimoni bo`lmagan degan fikrni ilgari surishni, Navoiyga ana shundan ta`na toshlarini otayotgan adabiyotshunoslarga har ikki shoirning o`z asarlarini yonma-yon keltirish orqali javob berishni nazarda tutgan. Umuman, maqola Navoiyni ana shunday noo`rin malomatlardan himoya qilishga, uning ulug’ turkiy shoir bo`lganini aynan qiyosiy tahlil misolida isbot etishga qaratilgandir. Fitrat bu mulohazani ham Nizomiy va Navoiy asarlaridagi voqealar qiyosi, ham uslubiy o`ziga xosliklar, ham ikki shoir tayangan metodning turlichaligi orqali asoslay beradi. U bir o`rinda yozadi: “Shu Bahrom voqeasining o`zi juda yaxshi ko`rsatadirki, Navoiy dostonini Nizomiynikidan boshqacha shaklga qo`ymoq uchun ko`proq tarixiy asarlarga emas, xayolga tayanadir”. Fitrat mumtoz adabiyot va adabiyot nazariyasining nodir bilimdoni edi. Bugungi 14 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | adabiyot muxlisiga uning bu borada qilgan ishlarini, yozganlarini sanab o`tishning hojati yo`q. “Adabiyot qoidalari” kitobi Fitratning adabiyot nazariyasini naqadar chuqur bilganligi va o`z bilganlarini lo`nda, sodda, tushunarli qilib ifodalab bera olganligini ko`rsatuvchi bir ko`zgudir. Bugungi adabiyotshunoslar bahslashib, talashib, yoqa yirtib muhokama etib yurgan masalalarni Fitrat 20-yillardayoq hal etgan va ommabop qilib tushuntirib bera olgan ekan. Bu mulohazalar shuni oldindan tasdiqlaydiki, Fitrat lirikasi badiiyatini tekshirish, undagi badiiy san`atlar, kompozitsion qurilish masalalarini tadqiq etish hech qachon yo`q narsani bor qilish yoki Fitratni zo`rma-zo`raki mahorat sohibi qilib ko`rsatish emas, balki adabiyot nazariyasini shu qadar teran bilgan va tadqiq etgan olimning shoir sifatida o`sha bilganlarini amalga tadbiq eta olganligini ko`rsatishdir. Fitrat alohida shoirlar ijodi haqida ham bir qancha maqolalar, risolalar e`lon qilgan. “Fors shoiri Umar Hayyom”, “Bedil”, “Mashrab”, “Yassaviy kim edi?” kabi ishlarini shu jumlaga kiritish mumkin. Ana shunday adabiy portretlardan biri “Fors shoiri Umar Hayyom” risolasidir. Ushbu kitobcha 1929- yilda O`zdavnashrning Samarqand bo`limida nashr etilgan. Biz ushbu nashrning kserokopiyasidan foydalandik. Asar “Bir-ikki so`z” deb nomlangan kirish maqolachasi bilan ochiladi. Unda aytilishicha, Fitrat dastlab Umar Hayyom haqida kichik bir maqola yozadi va uni “Qizil qalam” majmuasida e`lon qiladi. Unda Hayyomning tarjimai holini mukammallashtirishga urinilgan. Bunda Fitrat g’arb olimlari tayangan manbalarni asos qilib olgan. Fitratning yozishicha, maqola terishga berilgandan so`ng bir kitobcha qo`liga tushib qoladi. Bu Xorazmda arab tilida Imom Zahiriddin Abdul Hasan al-Bayhaqiy tomonidan yozilgan “Tatimmatu savvon ul-hikma” kitobchasidir. Kitob Hayyom zamonida yozilgani bilan qadrli edi. Kitobcha qo`liga tushgach Fitrat maqolada Hayyom haqida aytgan ayrim fikrlarini o`zgartirish maqsadida nashriyotga yuguradi. Ammo maqola nashrga berib bo`lingan edi. Shundan so`ng Fitrat maqolani mana shu yangi manba asosida qayta ishlaydi va bu ishdan ko`zda tutgan maqsadini: “Sharq adabiyotini tekshiruvchi G’arb olimlarini bu yangi ma`hazdan xabardor etmakdir” deb belgilaydi. 15 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Mana shu holning o`zi ham Fitrat har bir yozgan narsasiga, hatto u kichkina bir maqola bo`lsa-da, katta mas`uliyat bilan yondoshganligini ko`rsatadigan muhim faktdir. Bir narsani alohida ta`kidlash kerakki, Fitrat Umar Hayyom asarlarini mavzu va g’oyalari, badiiyati jihatdan tahlil yoki tadqiq etishni o`z oldiga maqsad qilib qo`ymagan. Risoladan maqsad shoirning mukammalroq tarjimai holini yaratish, bu tarjimai holni to risola yozilgunga qadar mavjud bo`lgan xatolardan tozalash, Umar Hayyom maslagini oydinlashtirish bo`lgan. Ana shu maqsaddan kelib chiqib Fitrat o`nlab mo`tabar manbalarga murojaat etadi, ularni bir-biri bilan chog’ishtiradi, asosli, haqiqatga yaqinlari asosida buyuk ruboiynavis shoirning qiyofasi, hayot yo`lini ko`z oldimizda gavdalantiradi. Xuddi ana shu o`rinlarda ham Fitrat “haqiqat bahslarda ochiladi” degan aqidaga amal qilguvchi chinakam olim sifatida namoyon bo`ladi. Fitrat aniqlashga kirishgan birinchi masala Umar Hayyomning ismi va unvonini aniqlashdir. Qizig’i shundaki, biz hozir ko`proq va xo`broq shoir sifatida taniydigan Umar Hayyom, Fitratning yozishicha, o`z davrida va keyingi davrlarda Evropa hamda Amerikada hakim, faylasuf va munajjim sifatida mashhur bo`lgan. Olim yozadiki, Umar Hayyomning mukammal tarjimai holi berilgan biror manba yo`q, balki, mag’riblik olimlar har qaysi manbadan ikki-uch jumla topib, shular asosida Hayyom avtobiografiyasini yaratganlar. Fitratning o`zi ham shu yo`ldan boradi, ammo yevropalik olimlar tayyor qilib bergan narsani shunchaki takrorlab qo`ya qolmaydi. Fitrat “Hayyom” so`zining lug’aviy ma`nosi “chodirchi” ekanligini ta`kidlar ekan, bu shoirning ota kasbi bo`lsa kerak, deydi. Keyingi davr adabiyotshunosligi mana shu mulohazani Fitratdan istifoda etadi. Ammo Fitrat boshqa ayrim manbalarda, shoirning o`zi yozgan “Jabr va muqobala” kitobida bu taxallus “Hayyomiy” tarzida ham uchrashidan kelib chiqib, bu taxallus emas, balki oila oti, ya`ni familiya bo`lishi ham ehtimol, degan fikrni aytib o`tadi. Bizningcha ham, keyingi fikr haqiqatga yaqinroq. Chunki maqolaning keyingi qismlarida Umar Hayyomning shohlar saroyida xizmat qilganligi (faqat shoir sifatida emas, hakim va munajjim sifatida ham) aytiladi. Agar Hayyom hunarli kishi bo`lganda, uning saroyda xizmat qilishiga hojat bo`lmas edi. Fitrat maqolada Hayyomning tug’ilgan joyini ham aniqlashga harakat qilgan. Uning 16 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | yozishicha, shoirning nishopurlik ekanligi haqiqatga yaqin va juda ko`p manbalarda ko`rsatilgan bo`lsa-da, uni Marv shahri yaqinidagi Lakar shahrida tug’ilgan, deb da`vo qiluvchilar bor. Fitrat ana shunday fikrning boshida turgan nimis olimi Fridrix Ruzanning qarashlarini ishonchli manbalar va ishonchli dalillar asosida rad etadi. Uningcha, bu xato arabcha “u”ni “o`” deb o`qishdan kelib chiqqan. Aslida Fitratni nashriyotga yugurib borishga va maqolaning e`lon qilinishini to`xtatib qolishga urinishi, bu urinish zoye ketgach, maqoladagi ayrim da`volarini o`zgartirib, yangi risola yozishga majbur etgan narsa ham ana shu xato edi: “...Almon olimi do`ktur Fridrix Ruzan tomonidan Hayyomning Lukar shahrida tug’ilg’onig’a oid maydonga tashlang’an fikrning ham churuk ekanin ko`rsatadir”. Fitrat maqolada Umar Hayyom hayotiga oid juda ko`p qiziqarli fakt va hikoyalar keltiradiki, bularning hammasi o`quvchi ko`z o`ngida Hayyom siymosini mukammallashtirishga xizmat qiladi. Fitratning yozishicha, Umar Hayyom dindor kishi bo`lmagan, munajjim sifatida podshohlar yonida ko`p darajada hurmatli bo`lgan. Uning alohida xizmatlaridan yana biri Malikshohning buyrug’i bilan tuzilgan taqvimni isloh qilish ilmiy hay`atiga (sakkiz kishilik) boshchilik qilgani va ularning sa`y- harakatlari bilan “Taqvimi Jaloliy” nomli Yevropada ham mukammalligi e`tirof etilgan taqvimning yaratilganligidir. Fitratning maqolasida Umar Hayyomning shaxsiy xarakteriga bog’liq xususiyatlar ham qayd etilgan, bu fazilatlar, xususiyatlar shoir ruboiylarining mazmunini tushunishga kalit vazifasini o`tay bilishi bilan qimmatlidir. Ya`niki, Hayyom shod tabiatli, hayotsevar, ammo tor ko`ngilli, asabiy kishi bo`lgan ekan. Fitratning ishonchli manbalar asosidagi bu qaydlari bugun ham Hayyom lirikasini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi shubhasiz. “Hayyomning asarlari” deb nomlangan ikkinchi bo`limda shoir asarlarining ro`yxati keltiriladi. Ammo Fitratning ta`kidlashicha, bu ro`yxat mukammal emas. Fitrat Hayyomning maslagi masalasiga alohida bo`limda keng to`xtaladi. Chunki maslak – shoir ijodi mohiyatini ochuvchi kalit. Fitrat Hayyomni tushunishda uch yo`nalish borligini ko`rsatadi: shoirni sarxush (piyonista) deb biluvchilar, uni so`fiy deb 17 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | anglovchilar va o`z jamiyatidan yuqori turgan bir dohiy deyuvchilar. Fitrat ularning birortasiga ham qo`shilmagani holda, uning tarjimai holi va asarlaridan kelib chiqib shoir dunyoqarashini belgilashga harakat qiladi. Hayyom tabib, munajjim, faylasuf va shoir bo`lgan. Hayotining asosiy qismi saroyda, shohlar xizmatida o`tgan. Hayyomning tasavvuf maslagida bo`lmaganini eski manbalar ochiq aytganlar. Yana Fitratning izlanishlari natijasiga ko`ra uning shunday ruboiylari borki, ularni aslo tasavvuf bilan kelishtirib bo`lmaydi. Hayyom o`zining usta san`ati soyasida bu vazifani haqiqatan yaxshi bajara olgan”, - deb yozadi u. Risola Hayyom ruboiylaridan bir qanchasini tarjimasi bilan berish ila tugatiladi. Umuman olganda, bu risolada Umar Hayyomning mukammal tarjimai holi yaratilgan, qaysi maslakda, g’oyada ekanligi aniq isbot-dalillar bilan ochib berilgan. Bu esa risolada o`z zimmasiga olmagani – Hayyom ijodini tahlil qilishda dasturilamal bo`lishi tabiiy. Fitratning alohida ijodkorga bag’ishlangan yana bir asari “Bedil” kitobidir. Fitrat dastlab “Mirzo Bedil” nomli maqola yozadi va “Tong” oynomasining 1920 -yil 2-sonida chop ettiradi. Bu maqola Fitrat bedilshunosligining ilk mevalaridan sanaladi. 1923- yilda esa olim “Bedil. Bir majlisda” nomli kitobini yozadi. Bedilshunoslikning har ikkala namunasi birlashtirilib, 1923- yilda Moskvadagi “Markaziy Sharq” nashriyotida chop etilgan. Asarning janrini Hamid Olimjon qanday belgilaganini yuqorida aytgan edik. Fitratshunos olim H.Boltaboyev uni “badeha” deb ataydiki, bu atama, bizningcha, asarning janriy xususiyatini ocha olmaydi. Boltaboyev “Abdurauf Fitrat” nomli qo`llanmasida L.Klimovich, E.Karimov, A.Aliyev singari adabiyotshunoslar “Bedil” asarining janrini ilmiy ateistik ocherk deb belgilaganlarini qayd etadi. Bizningcha ham bu asarni ilmiy ocherk deyish haqiqatga biroz yaqinroq. Fitratning o`zi esa asarning janri haqida gapirmagan. Mazkur ishning maqsadi “Bedil”ning janriy xususiyatlariga keng to`xtalishni nazarda tutmaganligi uchun, biz batafsil tahlillardan saqlanamiz. Ammo bir narsani ta`kidlash kerakki, ushbu asardagi singari ilmiy mazmunni qiziqarli, ommabop shaklda berish tamoyili, aniqrog’i usuli 90-yillar adabiyotshunosligida ancha kuchaygan. 18 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Bunday tahlillarni S.Salimov, M.Olimov, I.G’aniyev, O.Otaxonov singarilarning ayrim ishlarida kuzatish mumkin. Biz yuqorida “Umar Hayyom” risolasini tahlil eta turib, unda asosan, shoirning mukammal tarjimai holini yaratish nazarda tutilganligi, risola o`z oldiga Hayyom ruboiylarini ilmiy tadqiq qilishni maqsad qilib qo`ymaganligini ta`kidlagan edik. “Bedil. Bir majlisda” ilmiy ocherkida esa shunga teskari holatni – ya`ni nuqul Bedil asarlarining tahlilini uchratamiz. Ocherk chindanam bir majlisda Bedil asarlarining tahlil etilishi yoritiladi. Bu yerda bizni qiziqtirgan asosiy narsa asarning qiziqarli, hikoyanamo tomoni, Fitratning bu boradagi mahorati yoki topqirligi emas, balki Fitratning olim sifatida Bedilni qay darajada kashf eta bilganligidir. 4 Ma`lumki, Bedil fors adabiyotining yirik namoyondalaridan biri, so`fiy shoir, faylasuf va insonparvar shaxsdir. “Bedil. Bir majlisda” ilmiy ocherkidan ko`rinib turibdiki, Fitrat Bedilni mana shu tariqa har tomonlama inkishof etishni o`z oldiga maqsad qilib qo`ymagan. Uni faqat ulug’ shoirning gumanizmi qiziqtirgan. Bu bevosita Fitrat yashagan davr va adibning o`z dunyoqarashidan kelib chiqqan bo`lsa kerak. II.BOB. FITRAT XALQ POETIK IJODI JANRLARI SINCHISI. I.1 ERTAK VA DOSTON JANRLARI HAQIDA FITRATNING NAZARIYASI Ertaklar dunyodagi boshqa xalqlar og‘zaki ijodida keng tarqalganidek, o‘zbeklarda ham eng ommaviy janrlardan biri sifatida turli viloyatlarimizda yashaydigan yurtdoshlarimiz tomonidan sevib aytib kelingan. Ularning juda qadim zamonlardan yaratilganini «ertak» atamasining Mahmud Koshg‘ariy tomonidan 1074 yilda yozilgan «Devonu lug‘oti-t-turk» asarida «etuk» tarzda qo‘llanganidan bilsa bo‘ladi: «Etuk – hikoya, ertak; biror maqsadni shohga bildirish, hikoya qilish uchun ham bu so‘z qo‘llanadi. Asli bir narsani hikoya qilishdan olingan» . Bu janrning qadimiyligini qozoq, 4 Saidov Y.S. Fitrat badiiy asarlari leksikasi: Filol. fan. nomz... diss. avtoref. – T., 2021. – 24 b. 19 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | qirg‘iz, turkman va boshqa bir qator turkiy xalqlar oilasiga kiruvchi millatlar og‘zaki ijodida ham ertak deb atalishi, isbotlashi mumkin. Shuningdek, miflar, afsona, rivoyatlar haqida fikr yuritganimizda, diffuzion jarayonning keyingi bosqichi ertak ekanligini eslatib o‘tganmiz. Demak, agar xalqimiz og‘zaki ijodini qadimgi qadriyatlar sifatida e’zozlasak, bu xazinaning noyob durdonasi sifatida hech ikkilanmay ertaklarni qayd etish mumkin ekan. Ertak terminini O‘zbekistondagi hamma viloyatlar aholisi juda yaxshi bilsa-da, bu janrga oid asarlar turlicha hududlarda turlicha atalgan. Xususan, toshkentliklar «cho‘pchak», farg‘onaliklar «matal», xorazmliklar «varsaqi», o‘zbek va tojik tilida so‘zlashuvchi vatandoshlarimiz «ushuk» tarzda atashgan. Bulardan tashqari jonli so‘zlashuvda ba’zan afsona, o‘tirik, tutal atamalari ham uchraydi. Hatto hazrat Alisher Navoiy ham g‘azallaridan birida «cho‘pchak» so‘zini qo‘llaganlar; Habibim husni vasfin uyla muhlik anglakim bo‘lg‘ay, Qoshinda qissai Yusuf bir uyqu kelturur cho‘pchak . (Baytdagi «cho‘pchak» «Navodiru-sh-shabob»ning 1959 yilgi nashrida «cho‘rchak» shaklida yozilgan. Shuning uchun Alisher Navoiy zamonida «cho‘rchak» yoki «cho‘pchak» atamasi bor edi deb xulosa qilish mumkin bo‘ladi). Ayni paytda baytdagi «uyqu» so‘ziga e’tibor bering. Ma’lum bo‘ladiki, oqshom payti bolalarni uxlatishda ertakning sehrli ta’sir kuchidan bugungi kunda foydalanar ekanmiz, bu an’ana ham bejiz paydo bo‘lmaganini qayd etamiz. Ertaklarning miflardan ijod usulini o‘zlashtirganligi haqida fikr yuritgan edik. Bu an’ana o‘zbek xalq ertaklarining umumiy mazmunida bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Ehtimol, bu janr asarlarining yashovchanligini ta’minlagan asosiy xususiyat ham shundan iboratdir. Xalq o‘z ertaklarida chegarasiz ravishda xayolot olamini kezib chiqadi. Ya’ni ularda xalq fantaziyasi mahsuli bo‘lgan chegara bilmas uydirmalar, transfiguratsiya (bir shakldan ikkinchi shaklga o‘tish) holatlari tinglovchini o‘ziga jalb etadi. Vaholanki, ertak boshlanmalaridagi “Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir och ekan, bir to‘q ekan, bo‘ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan...” (olimlar boshlanmadagi tarkibiy “ekan” qismlarning 20 ga yaqin bo‘lishini belgilashgan) ibora va jumlalar mutaxassislar 20 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | fikricha, ertakda bayon qilingan voqealarning aslida umuman bo‘lmagani va ro‘y berishi mumkin emasligini anglatar ekan. Haqiqatan ham, dostonlarda biz bu mazmundagi boshlanma – zachinlarni uchratmaymiz. Shu bois odatga ko‘ra dostonlardagi voqealar hayotda bo‘lgan deb qabul qilinadi. Ertakda esa tamom boshqa holat hukm suradi. Chunki bu janr boshlanmasidagi “bor-yo‘q”, “och-to‘q” so‘zlarining o‘zi hikoya qilinayotgan voqeaga nisbatan shubha uyg‘otadi. Ammo masalaning qiziq tomoni shundaki, voqea boshlanmasdan atayin shubha uyg‘otishga bo‘lgan harakat tinglovchiga deyarli ta’sir qilmaydi. Biz ertaklardagi uydirmalarga to‘la ishonamiz, asar qahramonlarining taqdiriga befarq qaray olmaymiz, sevikli malika yoki cho‘pon muvaffaqiyat qozonsa, bu g‘alaba o‘zimiznikidek quvonaveramiz. Xalq ertaklari mazmunida ijtimoiy, iqtisodiy, maishiy hayotning hamma masalalari o‘z ifodasini topadi, desak xato bo‘lmaydi. Shuning uchun ham yer yuzining hamma mintaqalarida yashaydigan xalqlarda umumiy hayot tarzi yaqin bo‘lgani sabab bir xil mazmundagi ertaklar ko‘p uchraydi. Fransuz, ingliz, xitoy, yapon ertaklari aksariyat hollarda o‘zbeklar ijodidagi bu janrdagi asarlar mazmunini takrorlaydi. Faqat fransuzlarda pishloq, uzum; xitoylarda guruch; o‘zbeklarda tuxum yoki qatiq kabi narsalar farqi seziladi. Agar boshqa xaqlardagi ertaklar matnida shu yoki boshqa narsalar nomini milliy predmetlar bilan alishtirsak, ko‘pincha, boshqa xalqlar namunalari ham o‘zbekniki bo‘ladi-qoladi. Bu holat sababini avval qayd qilganimizdek, bir xalqdan ikkinchi xalqning o‘zlashtirishi deb emas, umumiy hayot tarzining yaqinligi bilan asoslash ma’qulroqdir. Masalan, yoqut xalqidagi “Bekinmachoq”, ruslardagi “O‘n ikki oy” (“Morozbobo”) va o‘zbekdagi “Zumrad va Qimmat” ertaklarida voqea tugunidan tortib yechimigacha bir xil yo‘nalishda kechadi. Ammo bu asarlarning har biri bevosita o‘sha xalq ijodi namunasi deb tan olinadi.. Xalq tabiatan hamisha adolatni yoqlaydi, himoya qiladi. Ertaklar yaratilish jihatdan miflarga asoslansa, mavzuning tanlanishi, obrazlar tizimidagi yo‘nalishlar, hayot muammolarini aks ettirishda adolat mezoniga bo‘ysunadi. Qalloblik, vijdonsizlik, xiyonat, yolg‘onchilik, ma’naviy nopoklik kabi illatlar doimiy ravishda qoralanadi. 21 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Mardlik, to‘g‘riso‘zlik, mehnatsevarlik, iymonlilik, poklik fazilatlari hurmat bilan tilga olinadi. Voqeaning tuguni ham hamisha ana shu fazilatlarni ulug‘lash bilan yechimini topadi. Mohir xalq farzandlari tomonidan o‘ylab topilgan fantastik hodisalar, uydirma lavhalar, sehrli narsa-buyumlar, jodular, g‘ayritabiiy hodisalar esa tom ma’noda yovuzlikning qoralanishi, ezgulikning maqtalishida poetik xomashyo sifatida foydalaniladi. Fitrat o‘zbek xalq og‘zaki ijodidagi epik janrlarning eng salmoqlilari – ertaklar va dostonlar haqida ham to‘xtalib, ularning janriy tabiati xususidagi mulohazalarini bayon etib o‘tgan. Ertak janri necha ming yillik tarixga ega. Xalq og‘zaki ijodining bu janri Fitrat qarashlarida ham “ertak” deb yuritilgan. Folklorshunos olimlarning e’tirofi bo‘yicha, ertak eng qadimiy janrlardan biridir. U o‘tmishda ibtidoiy ajdodlarimizning mifologik dunyoqarashi, qadimiy urf-odatlari, marosimlari asosida paydo bo‘lgan. Ertaklarda, odatda, xalqning maishiy turmushi va olijanob insoniy fazilatlar haqidagi orzu-o‘ylar xayoliy va hayotiy uydirmalar vositasida bayon etiladi. Qadimda odamlar oddiy voqealarni bir-biroviga bayon qilib berganidan ertak namunalari paydo bo‘la borgan. Har xil ilohiy detallarga ishonish ertaklarga fantastik ruh bag‘ishlagan. O‘tmishda ertak aytishning o‘z mavsumi bo‘lgan. Aytuvchilik qobilyatiga ega kishilar, ya’ni yoshi ulug‘ insonlar ertak hikoya qilib berganlar. Ertak umumfolklor hodisasi sifatida eng qadimiy epik janrlardan bo‘lib, Mahmud Qoshg‘ariy o‘z “Devonu lug‘ot-it turk” asarida turkiy xalqlarda uning “etuk” atamasi bilan yuritilganini qayd etadi. Unga ko‘ra, etuk “biror voqeani og‘zaki bayon qilish”ni anglatadi. Biroq jonli so‘zlashuvda O‘zbekistonning turli joylarida, chunonchi, Namangan viloyatining Janubiy qismida “ertangi” deb yuritiladigan bu hodisa – ertangi bo‘lib o‘tgan, qadim zamonlardan qilinajak hikoya ma’nosini anglatsa, Samarqand, Farg‘ona va Surxondaryoda bu hodisa – matal, Xorazmda – varsaqi, Buxoroda – ushuk, Toshkentda – cho‘pchak yana boshqa bir maskanlarda hikoya, hikoyat, og‘zaki hikoya, o‘trik yoki o‘tirik, afsona deb yuritilsa-da, fol’klorshunoslikda ertak ilmiy istilohi qabul qilingan va muhim muomalada bo‘lib, ruslardagi “skazka” istilohiga teng ekvivalentga 22 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | aylangan. Zero, Alisher Navoiy asarlarining qadimgi lug‘ati sanalovchi “Abushqa”da ham ertak istilohi uchraydiki, bu istiloh uzoq o‘tmishda bo‘lganini ham ta’kidlaydi. Ertaklarning tuzilishi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Fitratning ertak haqidagi qarashlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, u bu xususda quyidagilarni bayon etadi: «El adabiyotidag‘i hikoyalarga ertak deyiladir. Ertak el shoirlarining xayollari yordami bilan tuzuladir. Bulardan biri Abubakr Devoyev imzosi bilan nashr etilgan “Erksiz folchi” ertagidir. O‘lkamizning eng zararli qurtlaridan bo‘lgan folchi-duoxonlarga juda chiroylik etib kulgani uchun muhumdur. Bu chiroylik ertakning qisqacha mazmuni mana shundaydir, - deb ta’kidlaydi. Shundan so‘ng Fitrat ushbu ertakning mazmuni bilan tanishtiradi: “Bir cholning xotini hammomga yuvinishga boradi. Bir vaqt podshohning folchisining xotini hammomga keladi. Kampirni yarim yuvingan holda chiqaradilar. Kampir cholga qarab: “Nega sen podshohning folchisi emassan” – deb eri bilan urishadi. Chol folchilik asboblarini olib, bozorga boradi. Podshohning amaldorlari uzoq bir viloyatning solug‘ini yig‘ib xachirlariga yuklab kelayotganda, yo‘lda bir xachir oltunni yo‘qotib, podshohga xabar beradilar. Podshoh haligi cholni chaqiradi, bir xachir oltunni topib berishini so‘raydi. Umrida hech folchilik qilmagan chol nima desin! Xachirning yo‘qolgan joyini taxmin aytadi, taxmini esa to‘g‘ri chiqadi. Yana bir kun podshohning xazinasini o‘margan odmni topib beradi. Shundan so‘ng, u folchilar boshlig‘i bo‘ladi. Chol yolg‘on fol ochishini bilishlaridan qo‘rqib, bir fikrga keladi. O‘zini devonadek tutib, hammomdan yalang‘och holatda chiqqancha podshoh oldiga boradi. Podshohning taxtidan tortib tushirib yuboradi va o‘sha asnoda taxt ayvonchasi qulaydi. Mug‘ombir chol ming bahonalar bilan qutulib qoladi. Shunday qilib axmoq xon cholni bir umr saroyda olib qoladi. Fitrat ertak tabiatini shu tarzda tushuntirar ekan, fikrini xalq ertagidan misol keltirish bilan dalillashga urinadi. Ertaklar insonlar axloq, odob, tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi sabab, Fitrat unga alohida e’tibor qaratgan. Fitrat dostonlar haqida ham o‘z qarashlarini bayon etgan. U boshqa folklor janrlari 23 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | qatorida dostonni ham chetda qoldirmagan. Faqat u: “Doston – bu, asosan, ertakdir. Biroq o‘zining qahramonlarining bo‘lushi, uzun ham kengligi, sof tizim yoki tizim- sochim aralashligi, baxshilar tomonidan cholg‘i bilan aytilishi bilan ertaklardan ayriladir” deb yozadi. Ko‘rinyapdiki, Fitrat doston va ertaklarning tabiatan yaqinligini bildirmoqchi bo‘lgan. Ayni paytda ularning boshqa-boshqa janr ekanligini ham unutmagan. Darhaqiqat, Fitrat ta’kidlaganidek, “doston yolg‘on voqealarga aralashkan qahramonlarning qilg‘an ishlarini tasvir qiladir. Tartib etkuchilari, aytib berguchilari «baxshi» atalg‘an el shoirlaridirlar. Doston nuqul tizim bo‘lg‘ani kabi tizim-sochim aralash ham bo‘ladir”. Demak, Fitrat o‘z kuzatishlari asosida dostonlarning ertaklarga qaraganda epik ko‘lamdorligini, hajmi katta bo‘lishini, asosan, baxshilar tomonidan soz vositasida ijro etilishini ilg‘agan. Ayni paytda yana uning she’riy va nasriy qismlardan tuzilishini bilgan. Shular asosida u doston va ertak janrlarini farqlab ko‘rsatgan. Fitrat doston janriga misol tariqasida o‘zbek xalq qahramonlik eposi “Alpomish”dan parcha keltiradi. “Bu dostonlardan biri – el adabiyoti yo‘lida tirishguchilarimizdan o‘rtoq G‘ozi Olimning 1922 yilda Toshkent va Samarqand uyezdlarida yashayturg‘an uzbeklarning mashhur oqinlari – Hamroqul baxshi va Fozil jirov Yo‘ldosh o‘g‘lining og‘zidan yozib olg‘ani «Alpomish» dostonidir”, - deydi u va misol keltiradi: O‘n olti uruq Qung‘irot elida Dovonbiy degan o‘tdi. Dovonbiydan Olpinbiy degan paydo bo‘ldi... deb qisqa, jumlasi ochiq, fasih bir sochim bilan boshlangan bu doston so chim, tizim aralash dostonlardandir. Shundan so‘ng olim doston qahramonlari va uning yetakchi syujet voqealari haqida ma’lumot beradi: “Dostonning qahramonlari Boybo‘rining o‘g‘li Alpomish, Olpon bilan Boysari qizi Barchinoydir. Alpomishning musulmoncha oti Hakimbekdir. O‘zi madrasada tahsil ko‘radir. Bir kun otasiga zakotdan ma’lumot beradir. Otasi Boybo‘ri Boysarining molidan zakot talab qiladir. Boysari akasiga zakot bermaydir. Qo‘ng‘irot elidan ko‘chadir. Musulmon bo‘lmagan qalmoq yurtiga borib, qo‘nadir. Ondag‘i 24 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | boturlardan Qorajon bilan Ko‘kaldosh uning qizi Barchinoyga oshiq bo‘ladirlar, uni olmoq istaydir: bu xabarni eshitkan Alpomish o‘zining sevgilisini qutqarmoq uchun otlanib chiqadir. Voqea shuning tegrasida yuradir. Fitrat dostonda qaysi o‘rinda nasrdan, qaysi o‘rinda nazmdan foydalanilganligini o‘z ilmiy kuzatishlari asosida quyidagicha bayon etadi: “Dostonda qahramonlarning o‘zaro so‘zlari tizim bilan boradir. Baxshi bularning qayoqqa borg‘anlarini, nimalar qilg‘anlarini sochim bilan aytadir. Sochimlari yengil, ochiq, qulay onglashilarlikdir. So‘zning tabiiy borishini buzmasdan, ora-sira saj’lar yasaydir. Ba’zi joylarda sochimlar yarim tizim shaklini oladir: To‘qson otni Yo‘qson botur minadi. Jarashiga jiyak sovut kiyadi. Erta bilan namoz vaqti bo‘lg‘anda Boysarining ovulina keladi. Hatto Fitrat dostondagi she’riy parchalarning vazni, qofiya tizimini ham e’tiborsiz qoldirmagan holda shunday izohlaydi: “Tizimlari barmoq vaznidadir. Qofiya to‘g‘risida erkli bir yo‘l tutilg‘an. Qofiyasi bo‘lsa ham belgili bir tartib bilan emas. Qofiyasiz misra’lari ham bor: Ko‘kaldosh: Boysari aka, eshit menim so‘zimdi, To‘qson polvon eng kattasi o‘zimdi. Barchinoyni to‘qson polvon taladi, Olib chiqqin Barchin degan qizingdi, Barchinoy saylasin, bo‘lsun anga bosh. Boysari: Aytkaningga, ey Ko‘kaldosh, ko‘nmayman. Mol emasman, hayvoningga yurmayman. Barchinoyning Alpomishday eri bor, Ul turganda senga qizim bermayman. Alpomishim bu chog‘da yoshdir, Yosh bo‘lsa ham Qo‘ng‘irot eliga boshdir, Bu so‘zing eshitsa Olpon keladi, Qasd aylasa Olpon eling oladi. 25 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | To‘qsoningga qirq kun qirg‘in soladi. Bir Barchin deb solsa boshingga baloni, Bir Barchin deb qir(q) Barchining oladi. Muhimi shundaki, Fitrat faqat “Alpomish” dostoni emas, balki butun o‘zbek xalq dostonchiligining betakror namunalari, ularga xos xususiyatlar borasida ham to‘xtalishga uringan. Jumladan, u bu haqda shunday yozgan: “Bundan burun ham yozishga o‘tkarilgan el dostonlari bizda ko‘bdir: «Sanavbar», «Tohir va Zuhra», «Bahrom va Gulandom». Xivalik Nurmuhammad Andalibning «Yusuf va Zulayho» hikoyasi shu yo‘sinda yozilg‘an, hatto bosilg‘an el dostonlarimizdandir. (Bularning hammasi sariq qog‘ozda, yomon yanglish, o‘qulmas yoziy (yozuv) birla toshbosmada bosilg‘an, tekshirishka yaramaydir. Ilmiy markazimiz himmat qilsa-da, shularning hammasini yig‘ib, tuzatib, bostirilsa). Ko‘rinyaptiki, Fitrat o‘zbek xalq dostonlarini tezroq yozib olib, xalq mulkiga aylantirish yo‘lida alohida jonkuyarlik va jonbozlik ko‘rsatib, bunga hammani jalb qilishni o‘z insoniy burchi deb anglagan ma’rifatparvar shaxslardan biri bo‘lgan. Olim bu dostonlarning eng muhimi «Ahmadbek», «Yusufbek» dostonlari ekanligini alohida qayd qila turib, “shu dostonlarning-da hammasi sochim-tizim aralashdir. Sochimlarida «Alpomish» dostonida bo‘lg‘an fasihlik yo‘qdir. Sababi bular(ni) baxshilar aytqoncha yozilmay, u zamongi yozish yo‘llariga ergashtirilgani bo‘lsa kerak. Tizimlari yuqorida ashula shaklida ko‘rganimiz to‘rtliklardan tuzulgan” deya ularning badiiyati haqida muhim ma’lumot berib o‘tadi va quyidagi parchani misol keltiradi: Yazidlardin og‘ir lashkar kelibdir, Yusufbekka yo‘q savdolar solibdir, «Valloh, a’lam» Yusufbek qul bo‘lubdur, Turing, beklar, ayrib olay jonimni. Bizni yo‘qlab ko‘zdin yoshni to‘kmasun, Bandi bo‘lub, mardning ko‘ngli cho‘kmasun, Ey yigitlar, bizning bo‘lmasun, Turing, beklar, ayrib olay jonimni. 26 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Amirbekning onglang endi so‘zini, Aqlingizga kelib onglang to‘g‘rini, Xudo yor bo‘lsa bir qirsoq kofirni, Turing, beklar, ayrib olay yorimni. 5 Bu yo‘sindan boshqa, eski g‘azal shaklida qator qofiya bila yozilg‘an (el) tizmalari ham bor. Fitrat xalq dostonlari haqida “buyuk voqealarga aralashqon qahramonlarning boshidan o‘tkazganlarini tas vir etib yozilg‘an shoirona asarlarga doston deyiladir” degan ta’rifni beradi va ularni “to‘rtka ajratmoq mumkindir” deb, dostonlarning quyidagi tasnifini keltiradi: 1) qahramon dostonlari; 2) klassik dostonlar; 3) taqlidiy-klassik dostonlar; 4) yangi zamon dostonlari. Fitratning “Alpomish” dostonining ilk variantlari kiritilgan majmuasining milliy urf-odat va qadriyatlarni o‘rganishdagi ahamiyati beqiyosdir. Xulosa qilib aytganda, Abdurauf Fitrat o‘zbek xalq og‘zaki ijodining eng salmoqli, keng tarqalgan, an’anaviy janrlaridan ertak va dostonlar xususida alohida to‘xtalib, ularning janriy tabiati, o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy jihatdan ochib berishga e’tibor qaratgan. Muhimi, olimning u haqdagi qarashlari bu borada keyinchalik yaratilgan tadqiqotlar uchun o‘ziga xos dasturulamal vazifasini o‘tagan. 2.2 FITRATNING XALQ POETIK IJODIGA DOIR QARASHLARI Abdurauf Fitrat Turkiston madaniyati tarixida faqat shoir, adabiyotshunos, dramaturg va pedagog sifatidagina emas, balki o‘lkamizning boy qadimiy tarixi, iqtisodi, ijtimoiy-falsafiy tafakkur rivoji, musiqa va folklorining dastlabki tadqiqotchisi va targ‘ibotchisi sifatida ham ma’lumdir. Uning 1919 yil Toshkentda “Chig‘atoy gurungi”ni tashkil etib, Buxoro, Farg‘onadan ko‘plab mumtoz adabiyot va musiqa asarlarini to‘plab, xalq kuy va ashulalarining nodir namunalarini yozdirib keltirishi va e’lon qildirishi, 5 Karimov B. Yangilanish sog‘inchi. – T.: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi 19. 19. “Adabiyot jamg‘armasi” nashriyoti, 2021. – 80 b. 27 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | buning yorqin dalilidir. Fitrat jumhuriyat oliy o‘quv yurtlari uchun o‘zbek tilida “Adabiyot qoidalari” (1926) 6 qo‘llanmasini yaratdi va unda yozma adabiyotning asosiy manbasi bo‘lgan folklor san’atining tur va janrlari, o‘ziga xos xususiyat va fazilatlari xususida xolis ilmiy ta’rif va fikrlar bayon qildi. Bundan tashqari ushbu asarda folklorning ashula, ertak, doston, lapar, topishmoq va maqol kabi janrlarining o‘ziga xos tuzilishi, poetikasi bilan birga ularning o‘zaro ichki ta’sir va aloqalarini ham teran tahlil etadi. Fitrat folklorning yozma adabiyotdan farqli tomonlarini ko‘rsatar ekan, uning xalq ruhiyati va kayfiyati, ongi va tushunchalarini ifodalashini, folklor keng omma tomonidan yaratilishini, xalq marosimlarida aytilishini, asrlar mobaynida og‘izdan-og‘izga ko‘chib o‘zgarib, sayqallanib borishini aytadi. Vadud Mahmud, A.Divayev, G‘ozi olim Yunusov, Elbek va boshqalarning maqola va monografiyalariga ham suyanadi. Bu jabhada Abdurauf Fitratning “Adabiyot qoidalari” qo‘llanmasidagi el adabiyotiga doir fikr va o‘ylar, uning sohada to‘plagan tajriba va xulosalari Hodi Zarif, Miyonbuzruk Solihov, ularning shogirdlari Mansur Afzalov, Muzayyana Alaviya, Buyuk Karimov va boshqalarning dostonchilik, ertakchilik, qo‘shiqchilik haqidagi amaliy va nazariy tadqiqotlari uchun dastlabki dasturulamal bo‘lgan deyishga asos bo‘ladi. Fitrat, avvalo, adabiyotni ikkiga: yozma va el adabiyoti deb ajratishlariga alohida e’tibor qaratadi hamda buni to‘liq ma’qullaydi. U bu ajratish to‘g‘risida o‘sha davr tanqidchisi Vadud Mahmud bilan qizg‘in bahsga kirishadi. U ko‘tarib chiqqan muammoning ahamiyatli ekanligini alohida ta’kidlaydi. Bunda u dastlab V.Mahmudning yosh adabiyotchi ekanligiga e’tiborni qaratadi. Shu bilan go‘yo V.Mahmudning bu boradagi nazariy qarashlarda chalkashlikka yo‘l qo‘yishiga uning yoshligi, tajribasizligi sabab bo‘lganligini uqtirmoqchi va ayni paytda navqiron adabiyotshunosni sezilar-sezilmas himoya qilmoqchi bo‘ladi. Jumladan, Fitrat yozadi: “Yosh adabiyotchilarimizdan V.Mahmudovning shu ahamiyatli fikrini tinglaylik: “... lekin yozma, el adabiyotini ayirmoq va bularni jomi, moni, tarif qilmoq qiyindir, hatto mumkin emasdir. Yozma adabiyotning bir xususiyati 6 А. Фитрат. Адабиёт қоидалари. – Т.,Ўқитувчи ,1995, 18-19 бетлар 28 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | yozmaligi, ikkinchisi asar egasining malum bo‘lishidir, el adabiyotining xususiyatida shu sifatlarning bo‘lmasligi va og‘izdan-og‘izga ko‘chib yurishidir”. Ko‘rinyaptiki, V.Mahmud adabiyotni yozma va og‘zaki (ya’ni el adabiyoti) deb ajratishga, bunda ularning yaratilishiga ko‘ra biri yozma va muallifli, ikkinchisi esa og‘zaki va muallifsiz bo‘lishini asosiy belgi deb hisoblashga qarshilik ko‘rsatgan. Fitrat V.Mahmudning shu haqdagi fikrlariga alohida e’tibor qaratgan va uni jiddiy tahlil qilishga kirishgan. Shuning uchun u bu haqda shunday yozadi: “Birinchi: bir vaqtlar yozma o‘laroq maydonga chiqqan bir adabiy asar yo‘qoldi deylik va so‘ngra uning parchalari og‘izdan-og‘izga ko‘chib yurdi va asar egasining oti ham unutildi deyaylik. Ikkinchi: og‘izdan-og‘izga ko‘chib, asrlarcha yurgan doston, maqollar yozilib bir majmua holiga keltirildi deyaylik (qandayki bukun har yerda qilinadir). Bu ikkovini qanday qilib ajratish kerak va qaysisini qiyosiga kirgizish kerak?” Ma’lumki, Vadud Mahmud o‘zigacha bildirilgan “El adabiyotining egasi malum bir kishi emas, uning egasi xalqdir” degan nazariy qarashga e’tiroz bildirgancha: “Hech bir doston, maqol, topishmoq, ashula yo‘qki, yigirma kishi o‘ylashib to‘qigan yoki “basta”lagan bo‘lsin. Har doston, maqol, topishmoq, ashula asosan bir kishi tomonidan chiqariladir-da, so‘ngra umumiylashib ketadir. Turkistonning so‘ng shoirlaridan Muqimiy, Furqat, Haziniy parchalaridan shundaylari borki, agar allaqaysi tokchalarda churib, qorayib ketgan bayozlardan ko‘rib egalarini bilgan bo‘lmasak, ularni el adabiyotidan ajrata olmas edik...” 7 deb yozadi. Ayonlashadiki, Vadud Mahmudning fikricha, adabiyotimizda og‘izdan-og‘izga o‘tib kelayotgan dostonu ertaklar, qo‘shiqlar ham qachondir kimdir tomonidan yaratilgan bo‘lib, og‘izdan-og‘izga, avloddan-avlodga o‘tgan sari yanada sayqallanib, mazmunan boyib, muayyan o‘zgarishlarga uchragan. Shu tariqa bir kishi yaratgan asarga ko‘pchilik bezak berishi tufayli u ko‘pchilik ijodi mahsuli ko‘rinishini olgan. Hatto u o‘z vaqtida yozma shaklda yaratilgan bo‘lsa ham, vaqt o‘tishi bilan yozma shaklining yo‘qolib ketishi natijasida el orasida og‘zaki holda saqlanib qolishi tufayli xalq og‘zaki ijodi namunasi nomini olishiga sabab bo‘lgan. Xuddi ana shu ma’noda Vadud Mahmud “El adabiyotining egasi malum bir kishi emas, uning egasi xalqdir” degan qarashga qarshi 7 Jo‘raqulov U. Hududsiz jilva. Ilmiy-adabiy maqolalar. – T.: Fan, 2006. – 53 b. 29 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | chiqadi. Fitrat ham aslida Vadud Mahmudning ushbu fikrini ma’qullaydi va bu haqda: “Bu ikki turli adabiyot orasidag‘i farqni yozmoq, yozilmag‘anlikda yoki egasining belgili belgisiz bo‘lganida ko‘rmak yanglishdir. Shunday bo‘lsa ham bizning san’at adabiyotimizga qarshi o‘zining samimiyligi, soddaligi bilan bir adabiyotning borligida malumdir. Biroq buning ayirmasi yozma bo‘lmasligida, yo egasining malum emasligida emas, o‘zining ruhidadir”, - deydi. Demak, Vadud Mahmud “el adabiyoti” deganda, xalq ma’naviy mulkiga aylangan yozma hamda og‘zaki asarlar jamini tushungan. Fitrat esa “el adabiyoti” birikmasi asosida xalq og‘zaki badiiy ijodi durdonalarini, ya’ni folklor asarlarini anglatishga uringan. Fitrat “el” so‘zini “xalq”, ya’ni ko‘pchilik tushunchasida qo‘llagan. Shuning uchun u: “Shaharlarda, saroy, madrasa tegralarida yig‘ilib, madaniyatcha ilgari bosqon, iqtisodcha ko‘tarilgan, tuyg‘ucha-zavqcha ingichkalangan bir “ko‘ma”dan keyinga qarasangiz madaniyat, etiqod, tuyg‘u, zavq ham tushunchada tubanda qolg‘an buyuk bir ko‘pchilikni ko‘rishingiz aniqdir. Mana shu chetda qolgan ko‘pchilikning tushunishiga, zavqiga, tuyg‘usiga, ruhiga qaratib yaratilgan keng bir adabiy asarlar bor. Mana shu asarlarga biz el adabiyoti deymiz. Bundagi ifoda, uslub, o‘xshatishlar, sifatlashlar, majozlar, istioralar, qaynashlar hammasi elniki, el tushunishiga mos keltirilgandir. Haligi sanatkor “ko‘ma” shoirlarining hechda yoqtirmag‘anlari tabirlar, o‘xshatishlar el adabiyotining eng chiroyli qismidir” degan e’tirofni bejiz keltirmaydi. Fitrat folklor asarlarining ko‘pchilikka tushunarli sodda uslubda, ko‘pchilik qalbiga yaqin kechinmalar asosida yaratilganligiga alohida e’tiborni qaratar ekan, shu xususiyatlar uning eng muhim belgilaridan biri ekanligini ta’kidlashga urinadi. Fitrat yana folklor badiiy adabiyotning eng qadimiy shakli ekanligini e’tirof etadi: “Badiiy adabiyotning eng qadimiy shakli bu – xalq og‘zaki ijodi sanaladi. Shuning o‘zidayoq dostonlar, ertaklar, qo‘shiqlar, maqollar, topishmoqlar kabi janrlarga bo‘linadi. Shu tariqa Fitrat o‘zbek folklorini yaxlit tizim sifatida qarab, unga xos janrlarga aloqador nazariy muammolar haqida dastlabki fikrlarni ilgari surdiki, bular keyinchalik tadqiqotchilarimiz uchun dasturulamal vazifasini o‘tadi. Ayniqsa, uning 1926 yilda 30 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | adabiyot sohasi mutaxassislarini tayyorlab yetishtirish uchun yaratilgan “Adabiyot qoidalari (adabiyot muallimlari va adabiyot havaslilari uchun qo‘llanma” deb nomlanuvchi kitobi bu jihatdan e’tiborga sazovordir. 20-yillar mutaxassislari uchun adabiyotshunoslikdan darslik vazifasini o‘tagan bu kitobda yozma adabiyot nazariyasi bilan bir qatorda og‘zaki adabiyot, ya’ni folklor nazariyasiga aloqador tushunchalar ham berilgan. Ahamiyatli tomoni shundaki, Fitratning bu boradagi qarashlari adabiyotshunoslik va folklorshunoslik nuqtai nazaridan bugungacha o‘z kuchini yo‘qotmay turibdi. Ma’lumki, og‘zaki ijod har qanday yozma adabiyotga tayanch vazifasini bajargan. Yozuvchilar ijod sirlarini aytimchilardan qolgan asarlar asosida o‘rganishgan. Har bir millatning qiyofasini belgilashda uning adabiyoti hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Chunki milliy adabiyot milliy ruhni aks ettiradi. Milliy ruhni to‘laqonli aks ettirish va uni saqlab qolishda boshqa biror-bir vosita badiiy adabiyotga teng kelolmaydi. Xalqning milliy ananalarini aks ettirish esa bu xalq og‘zaki ijodining masuliyati hisoblanadi. Fitrat ham xuddi shu fikrlarni takidlab o‘tdi. Xalq og‘zaki ijodining birdan-bir xususiyati, xalq tomonidan aytilganligi va muallif – xalqning o‘zi. Haqiqatdan, bir qo‘shiq yoki sherning muallifsiz topilishi uning xalq og‘zaki ijodidan ekanligiga bir ishoradir. To‘g‘ri, xalq og‘zaki ijodida dostonlar malum bir baxshi tomonidan kuylanadi. Lekin baxshi ham “bu dostonni o‘zi yaratdi” degan qarash yo‘q. Chunki u ham og‘izdan-og‘izga ko‘chib yurgan detallarni olib, bir qolipga tushiradi. Ot chopsa gumburlar tog‘ning darasi, Botirni ingratar nayza yarasi. Kelgan bo‘lsa qo‘ng‘irot elning to‘rasi, Qirq kunlik yo‘l Boboxonning orasi. Boboxon tog‘idan poyga qilaman, Ko‘zdan yoshni munchoq-munchoq tizdirsa, Qo‘shqanotning quyrug‘ini so‘zdirsa Boboxondan poyga qilib o‘zdirsa 31 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Oti ildam boybachchaga tegaman. Tashbehlar va mubolag‘alar asosida tizilgan bu satrlar xalq og‘zaki ijodi dostonlarida uchraydi. Nega dostonlarda deb aytayapmiz? Chunki ko‘p dostonlarda bu satrlarni uchratamiz. Masalan, “Go‘ro‘g‘li”, “Alpomish”, “Malika ayyor” va boshqa dostonlarda ham uni uchratish mumkin. Yoki quyidagi lapar alohida janr namunasi sifatida yashashi bilan birga dostonlar tarkibida ham keltirilishi kuzatiladi: Lapar aytsang to‘yda aytgil suluv qizlar qochar-o, Ochilmagan gul g‘unchani bulbul sayrab ochar-o. Ko‘zim olib suvga chiqsam oh uradir bir yigit, Ko‘zdan qo‘yub quloq solsam yordan ayrilg‘an yigit, Yordan ayrilg‘an yigitning yori men bo‘lsammukin? Qo‘liga qirg‘iy berib, ko‘ksida joy bersammukin? Ko‘rib turganimizdek, yuqoridagi xalq qo‘shig‘ida samimiy ohang aks etgan. Bunga o‘xshab ketadigan yana bir xalq qo‘shig‘ini misol keltirib o‘tamiz: Ko‘rmasam bir zamon toqatim yo‘qtur. Meni zor ingratib, qo‘zim ayrilma. Sen ketarsan men qolurman zor yig‘lab, Hijron o‘ti birla bag‘rimni dog‘lab, Qaysi bir oshnodin seni so‘roqlab, Shunqorim, lochinim, qo‘zim, ayrilma. Yuqorida aytib o‘tilgan el lapari va Andalibning “Yusuf va Zulayho”sidagi sherlarda: ochilmagan gul g‘unchaning bulbul sayrashi bilan ochilishi kabi chiroyli 32 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | kinoya, “ko‘za olib suvga chiqmoq”, “qo‘lga qirg‘iy berib, ko‘kragida jon bermak”, sezgiga “qo‘zi, shunqor, lochin” deb undamoq “ko‘ma”, yani zumra shoirlarimizga yoqadigan ta’birlar emasdir. Mana el adabiyotini “adabiyot”dan ayirgan narsa uning yozilmaganligi emas, uning ruhidir. Darhaqiqat, el adabiyoti, yani xalq og‘zaki ijodi yozilishi, o‘qilishi juda sodda bo‘lishi bilan birga ko‘ngilga yaqinligi yuqoridagi baytlardan ko‘rinib turibdi. Folklor – so‘z sanatining boshlang‘ich namunasi. U behad qadimiy, yani juda ilgari qo‘llanilgan so‘z sanati bo‘lib, unda uzoq o‘tmishda yashagan, shu bilan birga bu merosni bizgacha saqlab kelingan ajdodlarimizning, bobo-buvilarimizning hali yozuvni bilmagan zamonlardagi turmush tarzi, iymon-etiqodi, dunyoqarashi, kurash va mag‘lubiyatlari keng ifodalangan. “Folklorda tasvirlangan voqelik vaqt etiboriga ko‘ra o‘tmishga daxldor, undagi u yoki bu janr tabiatida, til xususiyatlarida buning izlarini ko‘rish mumkin. Xalq poeziyasining qaysi bir yodgorligi xususida o‘ylab ko‘rmang, uning zamirida diniy hayotiy yoki diniy marosim, uy xo‘jalik yoki “xalq siyosiy hayoti” g‘oyasi yorqin tasvirga olinganligi kuzatiladi.” 8 Folklorning betakror so‘z sanati sifatidagi mohiyati xalq turmushini ifodalaganligi tufayli etnografiya bilan, xalq ruhiyati va etiqodiy qarashlarini aks ettirib, ruhshunoslik va din tarixi bilan, xalq axloqiy qarashlarini ifodalab tarbiyashunoslik bilan, musiqa, raqs va harakatlarga omuxtaligi bois sanatshunoslik bilan va nihoyat, jonli so‘zlashuv tilida yaratilganligi sababli tilshunoslik fanlari bilan singishganligida namoyon bo‘ladi. Bu uning ko‘p vazifali hodisaligini taminlagan omildir. Shuning bilan birga, xalq og‘zaki ijodi inson ko‘ngil torlarini cherta olgan qadimiy kuy yoki ohang desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Shu ohang turlaridan yana birini tinglasak: Qoshini termasi ko‘p, Mo‘ychinak tishlamaydi. Mani yorim dangasa, Mo‘makday ishlamaydi. Yallama, yorim, yallola, 8 О.Сафаров, Д.Ўраева “Ўзбек халқ оғзаки бадиий ижоди” ( 2-қисм). – Т., 20 1 6 33 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | Yallolashaylik, bedodlashaylik. Soyning bo‘yi salqin ekan. Hasratrashaylik. Qo‘shiqda “yoridan norozilik alomatlari sezilib turgan bu ayolning, boshqa bir suhbatdosh ayolga iltijolari” tasvirlanmoqda. Fitrat el adabiyoti xususida to‘xtalar ekan, yana: “el adabiyotidan sanalg‘an asarlarning egalari ko‘pchilikning “ko‘ma”, yani zumra shoirlari tomonidan yozilg‘an asarlar orasida ko‘pchilikning tuyg‘u, zavqiga yoqib, el adabiyoti qatoriga kirganlar ham bordir, - deydi. Uning fikri ayni haqiqatning o‘zi bo‘libgina qolmay, fan doirasida ham bu fikr isbotlangan. Chunki xalq tomonidan yaratilgan asarlar, bevosita xalqning dardini, o‘y- xayollarini, qalbining tub-tubida yashirinib yotgan sodda qarashlarini aks ettiradi. Xalqning asrlar davomida shakllangan badiiy zavqi, didi bor. Folklor hamisha shu xalqona estetik prinsipga amal qilib yashaydi. Bu – folklordagi an’anaviylikni harakatga soladi. Masalan, ijtimoiy tafakkur taraqqiyoti xalq e’tiqodida yasagan tub burilishlar oqibatida badik, kinna, burey-burey janrlari, shuningdek, “Sust xotin”, “Choy momo”, “Barot keldi” marosimlari so‘nib, iste’moldan chiqib ketdi. XX asrning ikkinchi choragidan boshlab yangi voqelikning yuzaga kelishi tufayli doston yaratish an’anasi ham so‘nish sari yuz tutdi. Qo‘shiq, maqol, askiya, og‘zaki hikoya esa davom etmoqda. Ayrim yangi shakl – janr, jumladan, tarixiy qo‘shiq yuzaga keldi. Shuningdek, an’anaviy qo‘shiq motivlari o‘zgardi. Yangi voqelik mazmuniga mos obrazlar va qarashlar evaziga to‘lishdi.1 Hali ham xalq orasida yoshi ulug‘ keksalar, tadbirlarda eski xalq namunalari bo‘lgan folklor qo‘shiqlarni aytib yurishadi. Bu qadimiy an’analarimiz o‘z qudratini yo‘qotmaganligi, aksincha, yanada rivojlanganligidan dalolat beradi. Xalq og‘zaki ijodi sanalgan asarlar ko‘pchilikning tuyg‘usiga, zavqiga, olam-olam o‘y-xayollariga to‘g‘ri kelganligi bois o‘quvchi, umuman olganda, kitobxon bu asarning muallifiga ahamiyat bermay, “o‘zining ijod namunasi” deb qaraydi, ya’ni asar faqat kitobxonga tegishli. Fitrat aynan shu masalani ta’kidlab o‘tadi. Xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy namunalari keltirib o‘tilgan, XI asrda yozilgan 34 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | “Devonu lug‘ot-it turk” asarida jamlangan badiiy parchalar turkiy xalqlar adabiyotining ancha oldingi davrlarida vujudga kelgan. Bu ma’lumotdan shu narsa ko‘rinib turibdiki, xalq og‘zaki ijodi namunalari nafaqat X asrlik, balki undan-da ko‘p tarixiylikni talab etadi. O‘tmishga nazar tashlasak, eng qadimda inson paydo bo‘lgan davrdan boshlab, xalq og‘zaki ijodiy elementlari ko‘rina boshlagan. Masalan, momoqaldiroq bo‘lib, chaqmoq chaqishi va odamlar bu holatni ilohiylashtirib, uni haydash maqsadida har xil elementlardan foydalanganligi va shamolni “olib kelish” maqsadida har xil so‘zlar keltirib o‘tilganligi ham folklorning ilk namunasi hisoblanadi. “Devonu lug‘otit turk”da turkiy xalqlarning urf-odatlari, ishonch-e’tiqodlari, marosimlari bilan bog‘lanib ketadigan lavhalar ham bor. Ularning bir qismi bevosita tarixiy mavzularga bag‘ishlangan. Alp Er To‘nga rivoyati yabog‘ular, tang‘utlar bilan bo‘lgan janglar haqidagi parchalar bilan boyitildi. 35 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | XULOSA Fitrat mumtoz adabiyotni ham, mumtoz poetikani ham, zamonaviy adabiyot nazariyasini ham, jahon adabiyotini ham yaxshi bilar edi. Mana shu bilganlarining hammasi uning dramaturgiyasi, publitsistikasida bo`lgani singari lirikasida ham sintezlashdi. O`z ijodini aruz bilan boshlagan iste`dod sohibi keyinchalik sarbast, barmoq va sochim she`r shakllarida ham samarali ijod qildi. Bu she`rlar o`zining chuqur mazmuni, yuksak badiiyati, obrazlari, badiiy san`atlari bilan Navoiy, Bobur, Mashrab, Ogahiy, Furqat singari turkiy adiblar ijodiga hamohang bo`lsa, teran falsafiyligi bilan Bedilni, yuksak pafosi bilan Hofizni, xalq qalbiga yaqinligi bilan Yassaviyni esga soladi, millatparvarlarcha isyonkorlik ruhi esa faqat va faqat Fitrat qalbidan otilib chiqqan vulqondir Abdurauf Fitratning aruzshunos, mohir tadqiqotchi nasr va nazmda, shuningdek dramaturgiyada qalami o‘tkir ijodkor, umuman serqirra iste’dod egasi ekani u qoldirgan ijodiy meros salmog‘idan bizga ma’lum. Misol tariqasida “Aruz haqida”, “Adabiyot qoidalari”, “Tanlangan asarlari”, “Munozara”, “Sayyohi hind”, “Sayha”, “Hin ixtilolchilari”, “Temur sag‘anasi”, “O‘g‘izxon”, “Abo Muslim”, “Turk tili”, “Chin sevish”, “To‘lqin”, “Vosye qo‘zg‘oloni”, “O‘zbek shoirlari”, “Abulfayzxon”, “Qiyomat”, “Shatonning tangriga isyoni” kabi o‘nlab ilmiy, badiiy, tarixiy asarlari chop etilgan. Bu qatorni uzundan-uzoq davom ettirish mumkin. Fitrat adabiyotshunos, shoir, etnograf, dramaturg, o‘qituvchi, publitsist, jurnalist sifatida nom qoldirgan. Biroq uning xalq og‘zaki ijodi, ya’ni follorga oid qarashlari ham alohida e’tiborni tortadi. Jumladan, u “Adabiyot qoidalari” kitobida xalq og‘zaki ijodidagi bir qancha janrlar xususida maxsus to‘xtalib, ularning xususiyatlari haqida o‘z ilmiy qarashlarini bayon etgan. Demak yuqoridagi fikr mulohazalardan kelib chiqib qo‘yidagicha xulosalarga keldik; Birinchidan , Fitrat xalq qo‘shiqlarini “ashula” deb atab, uni misollar asosida tushuntirishga harakat qilganligini tahlil qilishga o‘rindik. Ikkinchidan , ashula lapar, ertak, doston kabi janrlarga ham o‘z munosabatini 36 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | bildirganligini o‘rgandik. Uchinchidan Abdurauf Fitrat tildan tilga o‘tib kelayotgan xalq ijodi janrlariga e’tibor qaratib, ularni to‘plashga, tabiatini tushuntirishga harakat qilganligiga amin bo‘ldik. Shundan kelib chiqib, uning folklorshunoslikka muayyan darajada o‘z hissasini qo‘shganligini e’tirof etish mumkin. To‘rtinchidan Fitrat xalq og‘zaki ijodining ashula, ertak, lapar, doston kabi janrlarini qisqacha ta’riflaganligini,el adabiyotining poetik xususiyatlarini vazn va qofiya tuzilishi, ijro usullaridan kelib chiqib baholaganligini ilmiy asarlari tahlilida o‘rgandik. Beshinchidan Fitratning bu boradagi qarashlarida jahon adabiyotshu nosligi va folklorshunosligining nazariy tajribalari ta’sirini sezish mumkinligiga iqror bo‘ldik. Eng muhimi, Fitrat talqinida folklor o‘ziga xos nazariy masala sifatida o‘rganilganlini o‘rgandik. Fitratning o‘zbek folklori janrlari haqidagi ilmiy qarashlari bu boradagi keyingi tadqiqotlar uchun o‘ziga xos dasturulamal vazifasini o‘tay olganligi, ularning nechog‘lik muhim va ahamiyatliligini asoslaydi. 37 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 5. Adabiyot nazariyasi. 2-jild. – T.: Fan, 2019. – 197 b. 6. Adabaiyotshunoslik terminlari lug‘ati. – T.: O‘qituvchi, 2017. – 300 b. 7. Aliyev A. Ma’naviyat, qadriyat va badiiyat. – T.: Akademiya, 2020. – 630 b. 8. Asqarov S. Qodiriy ijodida folklorning ba’zi masalalari // O‘zbek tili va adabiyoti. – 2017. – №1. – B.19-22. 9. Baldauf Ingeborg. XX asr o‘zbek adabiyotiga chizgilar. – T.: Ma’naviyat, 2001. – 70 b. 10. Barakayev R. O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. – T.: Fan, 2020. – 157 b. 11.Boltaboyev H. Fitrat va jadidchilik. Ilmiy-tadqiqiy maqolalar. – T.: A.Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2017. – 285 b. 12.Boltaboyev H. Qadimgi turkiy manbalar Fitrat talqinida. So‘zboshi // Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari.–T.: Mumtoz so‘z, 2018.– B.3-9. 13. Yo‘ldoshev N. Abdurauf Fitratning “Rahbari najot” (“Qutqaruv yo‘li”) asaridan muxtasar fasllar. Uslubiy qo‘llanma. – Buxoro, 2016. – 77 b. 14. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. (Turkiston va Buxoro jadidchiligi tarixiga yangi chizgilar). Davriy to‘plam №1. – T.: Universitet, 2019. – 220 b. 15. Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari.: O‘quv qo‘llanma. – T.: Fan, 2019. – 192 b. 16. Jo‘raqulov U. Hududsiz jilva. Ilmiy-adabiy maqolalar. – T.: Fan, 2016. – 203 b. 17. Karimov B. Jadid munaqqidi Vadud Mahmud. – T.: Universitet, 2020. – 104 b. 18.Karimov B. Yangilanish sog‘inchi. – T.: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi 19. 19. “Adabiyot jamg‘armasi” nashriyoti, 2021. – 80 b. o‘quv-uslubiy qo‘llanma. –T.: Istiqlol, 2018.–83 b. 24. Saidov Y.S. Fitrat badiiy asarlari leksikasi: Filol. fan. nomz... diss. avtoref. – T., 2021. – 24 b. 25.Sarimsoqov B. Folklor va yozma adabiyot munosabatlariga doir izlanishlar // O‘zbek 38 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 2 | tili va adabiyoti. – 2019. – № 5. – B.85. 26. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. – T.: O‘qituvchi, 2017. – B.82-83. 27. Fitrat A. Najot yo‘li. – T.: Sharq, 2021. – 175 b. 28. Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari.– T.: Mumtoz so‘z, 2018.–124 b. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB FITRAT ADABIYOTSHUNOS OLIM

1.1. Abdurauf Fitratning " Munozara "asari va o’zbek adabiyotiga qo’shgan hissasi

1.2 Fitrat - mumtoz adabiyot tadqiqotchisi

II. BOB. Fitrat xalq poetik ijodi janrlari sinchisi

2.1 Ertak va doston janrlari haqida Fitratning nazariyasi

2.2 Fitratning xalq poetik ijodiga doir qarashlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить