Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 96.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Furqat ijodi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH .....................................................................................................................3 I BOB. Furqat hayoti va ijod yo’li 1.1 Furqatning bolalik davri va tahsil olishida yuzaga kelgan muammolar................................................................................................................6 1.2 Ijodkorning dunyo bo’ylab qilgan sayohatlarining asarlariga ta’siri..........................................................................................................................8 II BOB . FURQAT IJODIYOTI VA ASARLARIDA ZAMON BILAN HAMNAFASLIK RUHI 2.1 She’riyatining rang-barangligi , janriy tabiati va mavzu ko’lami.....................................................................................................................14 2.2 Furqatning publisist sifatida namoyon bo’lishi.....................................................................................................................42 2.3 Furqat adabiy merosining bugungi davr uchun ahamiyati.................................................................................................................44 XULOSA ................................................................................................................51 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...........................................................53 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : O‘zbek adabiyotining boy va qadimiy tarixida o‘ziga xos ijodiy maktab yaratgan, o‘z davrining ilg‘or adabiy va ijtimoiy fikr egalari qatoridan munosib o‘rin egallagan shoirlardan biri Zokirjon Xolmuhammad o‘g‘li Furqatdir. U XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida faol ijod qilgan, o‘zining g‘oyaviy yetukligi, badiiy uslubining boyligi, she’riy ifoda vositalarining rang-barangligi bilan ajralib turadi. Furqat nafaqat she’rlar yozgan adib, balki o‘z xalqining ogohligi, ma’naviy uyg‘onishi va ilm-ma’rifatga intilishi uchun kurashgan ma’rifatparvar ziyoli sifatida ham yuksak baholanadi.Furqat ijodi o‘zbek mumtoz adabiyotining davomchisi sifatida shakllangan bo‘lib, u Navoiy, Bobur, Mashrab, Ogahiy kabi ulug‘ siymolar ijodidan ilhomlangan. Biroq u o‘ziga xos yangi yo‘l, yangi mazmun va badiiy g‘oyalarni ilgari surdi. Ayniqsa, Furqatning she’rlarida ijtimoiy adolat, xalqni savodli qilish, zamonaviy fan- texnikani o‘rganish, ayollar erkinligi va milliy o‘zlikni anglash g‘oyalari kuchli aks etgan. Bu esa Furqatni o‘z davrining ilg‘or adiblari qatoriga qo‘yadi. Furqatning yashagan davri Turkiston tarixida murakkab siyosiy va madaniy jarayonlarga boy bo‘lgan. Rossiya imperiyasining istilochilik siyosati, mahalliy hukmdorlar o‘rtasidagi nizolar, xalqning og‘ir ijtimoiy ahvoli, islohotlarga bo‘lgan ehtiyoj shoirning ijtimoiy pozitsiyasiga, shuningdek, uning asarlaridagi g‘oyalarga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Furqat ijodida tarixiy voqealar, real hayot manzaralari, zamondoshlarining kayfiyati badiiy aks topgan. Uning g‘azallari faqatgina ishqiy yoki lirika emas, balki falsafiy-ijtimoiy mazmunga ega bo‘lib, o‘quvchini tafakkurga chorlaydi. Mazkur kurs ishida Furqatning hayoti va ijodiy merosi atroflicha tahlil qilinadi. Xususan, shoirning g‘azallaridagi ma’rifiy g‘oyalar, badiiy vositalar, uslubiy xususiyatlar va adabiy an’analarga munosabati o‘rganiladi. Furqat o‘zbek adabiyotidagi o‘ziga xos ijodkor bo‘lib, uning merosi nafaqat tarixiy, balki 3 bugungi kun yoshlarini tarbiyalashda, milliy o‘zlikni shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ish davomida Furqat ijodining zamonaviy adabiy jarayonlarga ko‘rsatgan ta’siri, uning g‘oyaviy-mazmuniy yondashuvi, ijodiy uslubining o‘ziga xos jihatlari, xalq og‘zaki ijodi va mumtoz adabiyot bilan bog‘liqligi ham alohida tahlil etiladi. Furqat asarlari orqali biz xalqimizning o‘tmishdagi ruhiy-ma’naviy holatini, ijtimoiy hayotini va madaniy qarashlarini chuqur anglay olamiz. Demak, Furqat ijodi nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki dolzarb ma’naviy-ma’rifiy qiymatga ham ega. Ushbu kurs ishi ana shu maqsadni — Furqatning adabiy merosini chuqur o‘rganish, uning ijodidagi dolzarb jihatlarni aniqlash va o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini ko‘rsatishni ko‘zda tutadi. Ishda tarixiy, adabiy-tanqidiy, lingvistik va badiiy tahlil usullari asosida yondashuv qo‘llaniladi. Mavzuning o’rganilish darajasi: Z okirjon Xolmuhammad o‘g‘ li Furqat ijodini o‘ rganish o‘ zi yashagan davrdayoq boshlangan edi. 1891-yilda “Turkiston viloyatining gazeti”ning 13-sonida “H o‘ qandlik Zokirjon Furqatning ahvoloti, o‘ zi yoz g‘ onlari” deb atalgan tarjimai holi bosilib chiqdi. Mutaxassislar esa uni “Furqatnoma”, “Sarguzashtnoma”, “Ahvolot” nomlari bilan ataydilar. “Gimnaziya”, “Ilm xosiyati”, “Vistavka xususida”, “Suvorov haqida doston”, “Royal t o‘g‘ risida”, “Na g‘ ma bazmi xususida” kabi asarlar shu gazetda muntazam chop qilib borildi. 1954 yil f.f.doktori Xolid Rasulning “Zokirjon Furqat ijodi”, “Furqat–ma’rifatparvar, demokrat shoir” nomli kitoblari nashr etildi. Ular shoir ijodini monografik o‘ rganishning dastlabki namunalari edi. A.Abdu g‘ afurovning “Zokirjon Furqat”(1977) kitobi–shoir hayoti va ijodi tadqiqiga ba g‘ ishlangan 1-yirik monografiya hisoblanadi. Akademik A.Qayumovning “Shoir Furqat” (Sharq yulduzi, 1984-yil 4 – 5, 1989-yil 5–6) asari shoir merosini ommalashtirish jihatidan alohida ahamiyat kasb etdi. Chunki uning ijodi yangicha talqin etildi.1984-yil Sh.Yusupovning “Furqat y o‘ llarida” monografiyasi e’lon qilindi. Sh.Yusupovning “ O‘ zbek ma’rifatparvarlik adabiyoti va Furqat” nomli uslubiy qo‘ llanmasi, 4 N.Jabborovning “Furqat asarlarining q o‘ lyozma manbalari” mavzuidagi nomzodlik va “Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi, poetikasi” doktorlik dissertatsiyasi himoya qilindi. 1 Tadqiqot predmeti: 19-asr oxiri 20-asr boshlari Qo’qon zaminida vujudga kelgan adabiyot haqida tassavvur o’rnatish va Furqat ijodini batafsil o’rganish tahlil qilish. Tadqiqot vazifalari : O’zbek mumtoz adabiyotining zabardast vakili, milliy uyg’onish adabiyotining poydevorini qo’ygan mashhur ijodkorlardan biri Zokirjon Xolmuhammad o’g’li Furqat ijodini o’rganish, uni yangicha talqin qilish, uning hayot va jamiyat, inson falsafasiga oid qarashlarini tahlil qilish kabi yana ko’plab masalalarni o’rganib hayotga tatbiq etish o’sib kelayotgan yosh avlod xususan yosh furqatshunoslar oldidagi asosiy vazifalardandir. Ishning maqsadi: Ushbu kurs ishini yozishdan ko‘zlangan maqsad ham aynan adabiyotimizning yorqin namoyondalaridan biri bo‘lmish Furqat hayoti va ijodi hamda uning durdona adabiy merosining o’ziga xosligini tadqiq qilishdan iborat. Tadqiqotning maqsadi : O‘quvchilarining tarbiyasida muhim o‘rin tutadigan badiiy adabiyot na’munalarini o‘rganish, badiiy tahlilning o‘quvchiga tushunilishi oson bo‘ladigan samarali usullarni aniqlash va amalda hayotga tatbiq etish tadqiqotimizning asosiy maqsadi belgilangan. Tadqiqotning obyekti : Mazkur tadqiqot uchun Furqat va furqatshunoslarning adabiyotga oid barcha ilmiy hamda badiiy asarlar, maqola, risola, qo‘llanmalar manba sifatida qabul qilingan. Bunda tashqari umumta’lim maktablarining,Oliy ta’lim filologiya yo’nalishi uchun adabiyoti ta’limi jarayoni, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati, umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi, darsliklar, qo‘llanmalar ham obyekt sifatida belgilandi. 1 . Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 2004. 120-b. 5 Kurs ishining tarkibiy qismi: Kirish, ikkita bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan manbaa va adabiyotlar ro’yxati tashkil qiladi. 6 I BOB. Furqat hayoti va ijod yo’li 1.1 Furqatning bolalik davri va tahsil olishida yuzaga kelgan muammolar Zokirjon Xolmuhammad o g li Furqat 1859-yili Qo qon shahrida tug ildi.ʼ ʼ ʼ ʼ Uning o zi «Аhvolot»da bu haqda «Xo qandi latifkim, bandag a mavlid va ʼ ʼ ʼ mansha dur» deya ta kidlaydi.Furqatning otasi - Xolmuhammad zamonasining ʼ ʼ o qimishli, ziyoli kishilaridan bo lgan. Ota-onasi maslahatlashib, 7 yoshida ʼ ʼ Zokirjonni Muhammad Olim ismli maktabdorga shogirdlikkaberadilar. Shoir bu haqda «Аhvolot»da shunday yozadi: «Nuxustin o n besh-yigirma adad mayda ʼ surani sabaq olib hifz qilib, andin taxtaga tushtum... taxta hijosidin chiqib «Haftiyaki sharif» surasig a tushtum. Olti oy muddati ichida «Haftiyak»ni o qib ʼ ʼ tamom qildim. Ba daz Qur oni sharif o qumoqqa mutarassid o ldum».Furqat ʼ ʼ ʼ ʼ Qur oni karim xatmidan so ng «Chor kitob» mutolaasi bilan mashg ul bo lganligi, ʼ ʼ ʼ ʼ «...ertadin qiyomg acha kitob o qub, andin namozi asrg a tegru mashqixat» ʼ ʼ ʼ qilganligini yozadi. 8 yoshida u «Mantiqut-tayr»ni o qiydi. O z ta biri bilan ʼ ʼ ʼ aytganda «... olti oy bolupar urub,qushlar hikoyatini xotima oshyonasig a ʼ qo nduradi». Hofiz va Bedil devonlari mutolaasidan ko p bahra topadi. ʼ ʼ 2 Furqat 9 yoshida Navoiy «Chor devon»ini o qishga kirishadi. «Chun umrim ʼ shohidi to qquz parda orqasidin chehra ko rguzdi, Аmir Аlisherning turkiy ʼ ʼ devonlarikim, Navoiy laqabdur, zabonim qushi ul xirmandin donachin o ldi» - deb ʼ yozadi u. Xuddi shu paytda Navoiyni tush ko radi. Undan she r mashqiga oq fotiha ʼ ʼ oladi. Navoiyga uvaysiy shogird bo ladi. Ko p o tmay, mazkur tush ta biri ʼ ʼ ʼ ʼ haqiqatga muvofiq chiqadi. U she r yoza boshlaydi. Bu paytda 9 yoshda bo lgan ʼ ʼ Zokirjon shunday yozadi: «Bir kun ul dabistonda tanho qolib kitobat qilur erdim. 3 Noxostdin ko nglum sijjilig a bir mazmun jilvagustar o lub, fikrim bikridi bir bayt ʼ ʼ ʼ zoda o lundi. Filfavr tahrir nizomig a chektim, bu erdikim, bayt: ʼ ʼ 2 Abdurasul Abdug’afurov. Zokirjon Furqat. Toshkent. Fan. 1977,114-b. . Valixo'jayev B., Xolmatov.Sh. O'zbek adabiy tanqidi tarixi. 1-qism. Samarqand., 1983-B 3 7 Mening maktab aro buldur murodim, Xatimdek chiqsa imlo-u savodim. Chun bu fardbaytni ustodim nazarig a yetkurdum, ko b istih-sonlar aylab,ʼ ʼ haqqimda duoi xayrlar qildi».Furqat bolaligidanoq Sharq she riyati darg alarining ʼ ʼ shoh asarlarini asliyatda mutolaa qildi. Dunyoqarashi va e tiqodi shu asosda ʼ shakllandi. Jumladan, u 10 yoshida Fuzuliy g azaliyoti va So fi Olloyorning ʼ ʼ «Maslakul-muttaqiyn»i mutolaasidan bahramand bo ladi.Shundan keyin «savodi ʼ takmili uchun» bir yilga yaqin «xalifalik maqomida» dars beradi.Mulla Qambarali ismli xushnavis kishidan xattotlik sirlarini o rganadi. Аshurmuhammad qoridan ʼ qiroat ilmi bo yicha ta lim oladi. «Kalomulloh»ni «xat yuzidin qiroat aylab, xatm ʼ ʼ qiladi». O n ikki yoshida Podshohxo ja ismli mudarrisga shogird tushib, «Аvvali ʼ ʼ hol — avvali ilm» risolasini o qiydi. Аrab tili sarf va nahviga oid «Bidon», ʼ «Аvomil», «Harakot»,«Kofiya» kitoblaridan tahsil oladi. «Mav izi Vazanjoniy» ʼ risolasini o qiydi. O n to rt yoshida «Sharhi Mulloi Jomiy» va «Risolai shamsiya» ʼ ʼ ʼ asarlari bo yicha ilmini yanada mukammallashtiradi. Muntazam ijodiy faoliyat ʼ bilan shug ullanadi.Lekin zamon nosozliklari bois shoir tirikchilik bilan mashg ul ʼ ʼ bo lish majburiyatini sezadi. 1878 yili tog asining da vati bilan uning yoniga, ʼ ʼ ʼ Yangi Marg ilonga borib, bir qancha muddat savdo ishlari bilan band bo ladi. ʼ ʼ Qo qon xonligidagi to s-to polonlar, toj-taxt talashlari tufayli uzilib qolgan ʼ ʼ ʼ madrasa tahsilini davom ettirishga harakat qiladi. Ijod bilan shug ullanadi. Olimlar, ʼ shoirlar shahri bo lgan Marg ilonda Furqat Hoji domla, Qarshiy domla kabi ʼ ʼ ma rifatparvarlar bilan tanishadi, ilmiy suhbatlarda, she riyat anjumanlarida faol ʼ ʼ qatnashadi. Bu yerda rus madaniyati, «Turkiston viloyatining gazeti» bilan ilk bor tanishadi. U Yangi Marg ilonda oddiy insonlarga yordamda bo ladi. Shikoyat bilan ʼ ʼ kelgan kishilarga ariza yozib beradi, yo l-yo riq ko rsatadi. Hatto xizmati uchun ʼ ʼ ʼ haq olmaydi. Shundan keyin otasining da vati bilan Ko qonga keladi. Muqimiy, ʼ ʼ Muhyi, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir kabi shoirlar muhitida qizg in ijodiy faoliyat ʼ bilan mashg ul bo ladi. Аyni manashu davrda «Chor darvesh»ni fors tilidan ʼ ʼ 8 tarjima qiladi. «Hammomi xayol», «Nuh manzar» asarlarini yaratadi. Lirik she rlarʼ ijod etadi. 4 1886-1887 yillarda Qo qondan yana Marg ilonga boradi va bu yerda Masjidi ʼ ʼ jome dan hujra olib yashay boshlaydi. Ko p o gmay Muhammad Sharif degan ʼ ʼ ʼ savdogar do stining yordami bilan do kon ochadi. Xo jajon Rojiy (1834-1918), ʼ ʼ ʼ Umidiy-Havoiy (1835/36-1905/06), Mulla Toshboltu Roiq, Ishoqxon Ibrat (1862 —1937) kabi shoirlar bilan do stlashadi. 1889-1891 yillarda Toshkentda bo lishi ʼ ʼ uning taqdirida hal qiluvchi rol o ynadi. Ushbu voqeaning tarixi quyidagicha edi: ʼ Furqat 1889-yilning boshlarida sayohat orzusi bilan Marg ilondan yo lga ʼ ʼ chiqadi. Qo qonda bir kun turib, Xo jandga keladi. Mirza Nasriddin degan ʼ ʼ do stinikida bir necha kun mehmon bo ladi, shoir Toshxo ja Аsiriy bilan uzoq ʼ ʼ ʼ suhbatlar quradi. Ular o zaro juda ahil edilar, domla kabi ma rifatparvarlar bilan ʼ ʼ tanishadi, ilmiy suhbatlarda, she riyat anjumanlarida faol qatnashadi. Bu yerda rus ʼ madaniyati, «Turkiston viloyatining gazeti» bilan ilk bor tanishadi. 1889-189-yillarda Toshkentda bo lishi uning taqdirida hal qiluvchi rol ʼ o ynadi. Ushbu voqeaning tarixi quyidagicha edi: Furqat 1889-yilning boshlarida ʼ sayohat orzusi bilan Marg ilondan yo lga chiqadi. Qo qonda bir kun turib, ʼ ʼ ʼ Xo jandga keladi. Mirza Nasriddin degan do stinikida bir necha kun mehmon ʼ ʼ bo ladi, shoir Toshxo ja Аsiriy bilan uzoq suhbatlar quradi. Ular o zaro juda ahil ʼ ʼ ʼ edilar, bir-birlariga yozgan she riy maktublari turli bayoz va to plamlarda saqlanib ʼ ʼ qolgan. Shoir Xo jandda bir oz turib qoladi. Do stlar orttiradi, shahar atroflarini ʼ ʼ aylanadi. Bir muddat tobi ham qochib qoladi. O zi tabiblikdan xabardor bo lgani ʼ ʼ uchun u yerdagi tabiblarning muolajasidan ko ngli to lmaydi. Safarni davom ʼ ʼ ettirib, Toshkentga yo l oladi. ʼ 1.2 Ijodkorning dunyo bo’ylab qilgan sayohatlarining asarlariga ta’siri 1890-yilning ko klamida Furqat Toshkentning Shayxantohuridagi she r va ʼ ʼ soz muxlisi Mahmudxo ja degan kishining uyiga ko chib o tadi, «oshino»gina ʼ ʼ ʼ 4 . Zohidov. I., Furqat ijodi va zamonamiz. T.: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1959. 6- b 9 emas, «og a»dek unga ko ngil bog laydi. Xuddi shu yil martning boshlaridaʼ ʼ ʼ «Turkiston viloyatining gazeti» muharriri, Toshkent Erlar gimnaziyasining direktori N.P.Ostroumov Furqat bilan qattiq qiziqib qoladi va uning obro - ʼ e tiboridan, she riy salohiyatidan unumli foydalanish rejasini tuzadi. ʼ ʼ Furqat 1889-yil iyunning o rtalarida Toshkentga kelgan. Hoji А zam degan ʼ ʼ kishining yordamida Ko kaldosh madrasasiga joylashgan. «Аhvolot»da ʼ yozilishicha, Hoji А zam kasallanib qolgan shoirga mehribonliklar ko rsatadi, 9 oy ʼ ʼ davomida uning holidan xabar olib, tuzalib ketishiga yordam beradi. Furqat uning yordamida Sattorxon Аbdug afforov, Saidrasul Saidazizov, In omxo ja ʼ ʼ ʼ Umryoxo jaev, Jo rabek Qalandarqori o g li, Sharifxo ja Poshshoxo ja o g li, ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ Muhiddinxo ja Hakimxo ja o g li, Mirza Аbdulla Isomuhammad o g li kabi ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ Toshkentdagi ziyolilar bilan tanishadi. Sharifxo ja shoir bilan bo lgan ʼ ʼ suhbatlaridan birida taxallusi «judolig » ma nosini bildirishiga ishora qilib, uni ʼ ʼ «Farhat» (shodlik, xursandlik) bilan almashtirishni taklif etadi. Bu unga manzur bo lib, shu taxallus bilan bir muddat she rlar yozgan. Lekin ko p o tmay, ʼ ʼ ʼ ʼ avvalgisiga qaytadi: taqdir unga «Furqat» taxallusi bilan tarixga kirishni nasib etdi. Chunonchi, uni 1890-yil 23-martida Toshkentning yangi shahar qismiga tomoshaga olib boradi, gimnaziyani ko rsatadi. Rus ziyolilari, amaldorlar, hatto ʼ «janob general gubernator» bilan, rus ma muriyati xizmatiga kirgan savodxon ʼ yurtdoshlari bilan tanishtiradi. «Toshkent shahriga kelib, bir necha vaqt turib, Rusiya xalqining odamlari bilan tanishib, oshno bo lub, alarning ko b rasmlarini ko rdum va ko rmaganimni ʼ ʼ ʼ ʼ so rdum, -yozadi shoir. - Ikki martaba janob general gubernator uyiga mehmon ʼ bo lub borib, anda har xil tamoshalarni ko rdum». ʼ ʼ 5 N.Ostroumov shoir taassurotlarini gazetada bosib chiqaradi. Masalan, Furqatning gimnaziya haqidagi manzumasi ikki hafta o tar-o tmas «Turkiston viloyatining gazeti»da nashr etiladi. ʼ ʼ Bir haftadan so ng, keyingi sonida «Gimnaziya» she ri chop etiladi. Birin-ketin ʼ ʼ uning «Ilm xosiyati», «Аkt majlisi xususida», «Nag ma bazmi xususida», ʼ «Vistavka xususida», «Suvorov» masnaviylari e lon qilinadi. ʼ 5 Sayohati Furqat. O zbekiston adabiyoti va san ati, 1990-yil 14-dekabr ʻ ʼ 10 Tabiiyki, N.Ostroumov Furqatning she rlarini o zi muharrir bo lganʼ ʼ ʼ gazetada e lon qilishdan rus davlatining qudratini targ ib etish maqsadini ʼ ʼ ko zlagan. Furqat esa tamomila boshqa niyatda bo lgan: shoirning «O z naf imiz ʼ ʼ ʼ ʼ uchun Rusiya umurig a mulohaza qilsoq lozimdur» degan fikri bunga dalil. ʼ Demak, u Yevropa va rus madaniyatini o z foydamizga xizmat qildirishimiz zarur, ʼ degan xulosaga keldi. Mazkur asarlarni shu maqsadda yozdi. Furqat Muqimiyga yozgan she riy maktublarining birida Shayxantohurda turayotganini,do stlari ʼ ʼ qurshovida ekanligini, har kuni, goho esa kunora peshinda «gazetxona ishiga»borishini ma lum qilgan edi. Muqimiyning javob maktublaridan Furqatning ʼ gazetada «tarjimonlik» qilgani anglashiladi. Har holda shoir Toshkentda rus tili bilan jiddiy shug ullangan. Uning asarlarida rus adiblarining nomlari tez-tez ʼ uchrashi bejiz emas. Shoir 1891-yil mayida Samarqandga bordi. Uning safar taassurotlari «Turkiston viloyatining gazeti»da batafsil yoritilib turdi. Lekin shoir o z Vatanidan bir umrga chiqib ketayotganini, qaytmas bo lib ketayotganini hali ʼ ʼ bilmasdi. Furqat Samarqandda xat orqali g oyibona do stlashgan Mirza Buxoriy ʼ ʼ bilan uchrashdi. Mirza Buxoriy atlas savdosi bilan borib, Moskva, Peterburg, Xarkov, Parij shaharlarini ko rgan, ko rgazmalarda sovrinlar olgan, ayni paytda, ʼ ʼ arxeologiya ilmidan ham xabardor kishi edi. 1888-yili «Turkiston viloyatining gazeti»da uning Moskva va Peterburgga sayohati xotiralari bosilgan edi. Furqat Samarqandda iyunning oxirigacha turdi. «Turkiston viloyatining gazeti»ga ikki maqola yozdi, gazetxonlarni M. Buxoriy va uning arxeologik ishlari bilan tanishtirdi. Iyulning o rtalarida Buxoroga yo l oldi. Kogonda poezdga o tirib, ʼ ʼ ʼ Marv, Аshxobod, Boku, Botum orqali salkam ikki oy yo l bosib, sentyabrning ʼ oxirlarida Istanbulga yetib keladi. Kuz va qishni shu shaharda o tkazadi. Istanbul ʼ XIX asrda turkistonliklarning haj yo lidagi asosiy shaharlardan edi. Shaharda ʼ o zbeklar qo nadigan ikki takya bo lib, biri Uskudorda — Sultontepada, ikkinchisi ʼ ʼ ʼ Sulton Аhmad maydonida edi. Furqat, taxmin qilish mumkinki, shaharning bu paytlarda ancha obod bo lgan va Osiyo qismida joylashgan Sultontepadagi ʼ bog chalik takyada qolgan. Uning Istanbulda yozgan asarlaridan biri «Sabog a ʼ ʼ xitob»dir. She r — shoirning toshkentlik qadrdonlariga yo llagan maktubi. U ʼ ʼ 11 masnaviy shaklida bo lib, hajmi 280 satrni tashkil etadi. Nomi — shartli, so ngroqʼ ʼ mutaxassislar tomonidan qo yilgan. She rdan ma lum bo lishicha, shoir ʼ ʼ ʼ ʼ Toshkentdagi do stlaridan Аbdulazizxon deganning uyida bo lgan bir yig inda ʼ ʼ ʼ Mirzo Qosim nomli kishining iltimosiga ko ra, unga muxammas yozib berishni ʼ va da qilgan, lekin buni o z vaqtida bajara olmagan. Shuni Istanbulda yozib, ʼ ʼ Toshkentga jo natmoqda. Ushbu she riy maktub shuning xabarchisi hamdir. ʼ ʼ She r Istanbuldagi «Millat bog i»ning ta rif-tavsifi bilan boshlanadi. Shoir ʼ ʼ ʼ bu mashhur bog ni kezar ekan, undagi «mardum» (kishilar)ni «xurram» (xursand) ʼ ko rib, olis Toshkentdagi «yoru oshnolar»ini esga oladi. Chaqmoq («barq»)day ʼ «tez-rav», «bodi sabo» (tong shamoli)dan yurakdagi salom va o tinchlarini ʼ Toshkentga yetkazishni iltijo qiladi. Xususan, olisda qolgan yori dilbandini tilga olar ekan, achchiq ko z yosh to kadi. Yo q, uning hech narsadan kamchiligi, hech ʼ ʼ ʼ bir narsaga muhtojligi yo q. Maishati joyida, ishlari yomon emas. Faqat birgina ʼ g ami bor. U ham bo lsa yori, do stlari diydori. Shuning uchun ham u, «kecha tong ʼ ʼ ʼ otquncha», «tong otqoch dag i kun botquncha» yig laydi. Shuning uchun ham ʼ ʼ uning «ohu fig oni», «faloniy oh, faloniy» degan nolasi «falak uzra» taraladi. ʼ Nega? vatandan chiqib ketganiga hali bir yil ham bo lgani yo q. Qolaversa, tili, ʼ ʼ dini, urf-udumi bir kelgan xalq orasida yashab turibdi. Shunga qaramasdan so ngsiz bir ishtiyoq bilan vatanini, ma shuqasini qumsaydi. O zini g arib, notavon ʼ ʼ ʼ ʼ sezadi. Rum (Kichik Osiyo, Istanbul) aro «musofir» bo lishni «qazoro»(taqdir ʼ taqozosi) deb biladi. Maishatdan, yemoq-ichmoqdan kamchiligi yo q (maishat ʼ bobida«bil kulli masrur»), g ami shulki, yorining jamolidan ayrilgan («mahjur»), ʼ kecha-yu kunduz shuning g amida yig laydi. Falak uzra oh-fig on chekib, ismini ʼ ʼ ʼ tildan qo ymaydi. Nega? Shoir qaytib kelmas bo lib ketayotganini, ona yurti, ʼ ʼ qadrdonlari bilan minba d ko risha bilmasligini his qildimi ekan? Аxir u «sayohat ʼ ʼ orzusi» bilan yo lga chiqqan edi-ku! Hamisha qaytish umidi bilan yashagan edi- ʼ ku! Lekin uning vatanga sadoqatiga ham, muhabbatiga ham zarracha shubha bo lishi mumkin emas. Qolaversa, bu yerdagi yorning ma nosi keng. U Boburdagi ʼ ʼ kabi Vatan hamdir. Nihoyat, shoir o zining sog inch tuyg ularini ifodalashda ʼ ʼ ʼ buyuk Navoiydagi ko nglimizga o rganib qolgan dilso z satrlardan — «Nedur ʼ ʼ ʼ 12 ahvoling, ey zori g aribim, visolim davlatidin benasibim?» tazmin-iqtibos oladi.ʼ Shoir sabodan yori bo sag asini o pib, sog inchini yetkazishni o tingach, oshnolari ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ manzilidan darak beradi va 28 kishini nomma-nom keltiradi. Bular: Eshonxo ja, ʼ Xo jajon mufti, Ubaydullo maxdum, Jamolxon maxdum, Xonxo ja eshon, ʼ ʼ Mahmudxo ja eshon... ular orasida qadrdoni Hoji А zamdan san atkor do sti ʼ ʼ ʼ ʼ Farzinxongacha, gap yeyishgan ulfatlari-yu «Mirzo aka»si singari oralarida nohaq gap qochib, uzrini aytolmay ketgan «muhabbatpesha yaxshi oshno»larigacha bor. 6 Furqatning sog inchlari nihoyatda samimiy. Chunonchi, uning ʼ shayxantohurlik Mahmudxo ja eshonga orziqishlari, shoirga shunchaki bir ʼ «oshno» emas, «ag o»dek qadrdon bo lib qolgan, «ko p mehr-shafqatlar, ehsonu ʼ ʼ ʼ muruvvat»lar qilgan bir kishiga bo lgan so ngsiz sog inch ishtiyoqlar ta sirchan, ʼ ʼ ʼ ʼ yorqin berilgan. She r vatan haqidagi tuganmas shavq va nihoyasiz intizorlik bilan ʼ yakunlanadi. Furqat Istanbulda ekan, Yunoniston (Grediya) va Bulg oriyaga ʼ sayohatga borib keladi. Taassurotlarini she rga ko chirib, «Turkiston viloyatining ʼ ʼ gazeti»ga yuboradi. Ular orasida Yunoniston safari paytida bir qizdan eshitgan hikoyasi bor. Bu asar kitobxonlar orasida «Yunon mulkida bir afsona» nomi bilan mashhur. O sha yilning aprelida u Jiddada bo ladi. May-iyun oylarida haj ʼ ʼ ziyoratini o tkazib, yana Jiddaga qaytib keladi. ʼ 1892-yilning 25-avgustida Hindistonga yo l olib, 10-sentyabrda Bombeyga ʼ yetib keladi, yaqin olti oy Hoji Аhmad degan hamshahrining uyida yashaydi, vatandoshlari bilan tanishadi. 1893-yilning 20-martida Kashmirga qarab safarga chiqadi, undan Tibet va Xo tan orqali Yorkentga o tadi. Shu tariqa, 1891-yilning bahorida Toshkentdan ʼ ʼ chiqqan shoir ikki yarim yillik safardan keyin 1893-yilning oktyabrida Yorkentga kelib, umrining oxirigacha shu yerda yashab qoladi. 7 Shoir Qashqardagi Rusiya Musulmon idorasida kotib bo lib ishlaydi. Ilmi ʼ nujum(astronomiya), tabobat bilan shug ullanadi. Toshboltuga yozilgan she riy ʼ ʼ 6 Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar sh oirlari ilm-ma’rifat haqida.-T O‘qituvchi, 7 Jabborov. N. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi, 13 maktubida Xudo unga Nozimjon va Hokimjon ismli farzandlar berganini, ulardan ko ngul uzub Vatanga qaytish qiyinligini tilga oladiki, bu uning umri oxirigachaʼ Turkiston bilan aloqasini uzmaganligini ko rsatadi. Shu jumladan, «Turkiston ʼ viloyatining gazeti»ga ham muntazam maqola va she rlar yozib turgan. Biroq nima ʼ sababdir, 1906-yildan keyin gazeta bilan aloqasi uziladi. Uning mazkur gazetadagi so ngti maqolasi 1906-yil fevralda bosilgan. Garchi maqola so ngida «baqiyasi ʼ ʼ (davomi) bor» deb qo yilgan bo lsa-da, davomi bosilmagan.Shuningdek, u vafot ʼ ʼ etganida ham gazeta 20 yil hamkorlik qilgan muallif haqida lom-mim demadi. Bu hol Furqat bilan uni bu tomonlarga jo natib yuborgan chor ma muriyati orasida ʼ ʼ keskin bir gap o tmaganmikan, degan mulohaza uyg otadi. ʼ ʼ 8 U 1909-yili 50 yoshida vafot etdi. 8 Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 2004. 129b. 14 II BOB . FURQAT IJODIYOTI VA ASARLARIDA ZAMON BILAN HAMNAFASLIK RUHI 2.1 She’riyatining rang-barangligi , janriy tabiati va mavzu ko’lami Shoir lirik merosining salmoqli qismi g azallar bo lib, ularning soni 200ʼ ʼ atrofida. Mavzusi, qisqa qilib aytganda, Odam va Olam, ularning o zaro ʼ munosabati haqida. Furqat lirik janrning deyarli barcha - g azal, musamman, tarji band, ʼ ʼ masnaviy, qasida, qit a, fard kabi turlarida muvaffaqiyat bilan qalam tebratdi. ʼ 9 Furqat she riyatda: birinchi navbatda Navoiy va Fuzuliyni o ziga ustoz bildi. ʼ ʼ Ko proq shulardan ilhom oldi. Goho bu ilhom mavzu va ohang uyg unligi ʼ ʼ darajasiga ko tariladi. Masalan, Navoiyning mashhur bir tarji bandi bor: so nggi ʼ ʼ ʼ bandi «Nechuk may bila bo lmasin ulfatim» satri bilan boshlanadi. Shoir bu sirli ʼ dunyo qarshisida hayratdan lol qolganligini, quyosh u yoqda tursin, hatto bir zarraning ham mohiyatini anglab yetolmaganini, shu jumladan, insonning dunyoga kelmagi va ketmagi ham uning uchun mutlaqo qorong u qolganini, bu ishda na u ʼ umid qilgan ilm, na taqvoyu toat, na jamoa bilan suhbatlar, na shayxi murshid, na tabibi hoziq yordam bera olganini, hech biri uning mushkulini hal qila olmaganini iztirob bilan aytar va band «Xarobat aro kirdim oshufta hol, May istarga ilgimda sing on safol»,—bayti bilan yakunlanar edi. Furqatning xonandalar tomonidan ʼ sevib aytiladigan «Ko ngul dardiga topmay boraman hargiz davo istab» ʼ 10 misrasi bilan boshlanadigan g azali ruhan shu tarji bandga g oyat yaqin. Bu yerda shoir ʼ ʼ ʼ «ko ngil dardiga davo» istaydi. U ham «shayxlar ostonig a» bosh uradi, «zohid ʼ ʼ ayog iga» o zini tashlaydi, «yaxshilar» etagidan tutadi, «begonalar»ni oshino ʼ ʼ qiladi, lekin hech biridan najot topa olmaydi. Surmadin ko zlar qaro, qo llar xinodin lolarang, ʼ ʼ G ozadin yuzlarda tobu o smadin qoshlar tarang,- ʼ ʼ 9 Valixo'jayev B., Xolmatov.Sh. O'zbek adabiy tanqidi tarixi. 1-qism. Samarqand., 1983-B 10 Yusupova. D., Aruz va Mumtoz poetikaga kirish. T.:Akademnashr, 2020. 44-b. 12 15 matla li mashhur g azalining birinchi satri Fuzuliydan tazmin sifatidaʼ ʼ olingan. Umuman, Furqat mumtoz adabiyotimizning sir-sinoati bilan yaxshi tanish. U yor tasvirini chizar ekan yoxud oshiqning quvonch-u iztiroblarini ifoda qilar ekan, she riyatimizning boy obraz va timsollaridan unumli foydalanadi, ularni ʼ davom ettiradi. Mana qosh tasviri: O smalik qoshlarmu yo shamshir qondin zangliq? ʼ (Fuzuliyda: Muqavvas qoshlaringki, vo sma birla rang dut-mishlar. ʼ Qilichlardurki qonlar to kmak ila zang dutmishlar.) ʼ Yuz va soch: Yuz uza kokilmidur har sori pechu tob ila? Ganji husnungmu yotur ikki ajdar ustida. Yuz-husn xazinasi, yuz uzra tushgan ikki kokul-ikki ajdar. Аfsonalarga ko ra, xazinalarni ilonlar, ajdaholar qo riqlagan. Ko p ishlatilgan obrazlardan. ʼ ʼ ʼ Shoir tashbih, tanosub, talmeh kabi bir qator she r san atlaridan foydalanmoqda. ʼ ʼ Xuddi shu «Ustida» radifli g azalidagi ko zning ta rifini ko raylik: ʼ ʼ ʼ ʼ Ikki jodu nargising solg ay jahong a fitnalar, ʼ ʼ Bo lmasa uryon qoshingdin ikki xanjar ustida. ʼ Ko z — nargis. Bu o xshatish ilgaridan bor edi. Shoir «nargis» ga jodu ʼ ʼ (sehrgar) sifatini beryapti. Bu ham yangilik emas. Аgar u ikki sehrgar nargisning tepasida yalangochlangan ikki xanjar (qosh) bo lmaganida edi, ular olamga fitna ʼ sola olar edilar. Betakror husni ta lil keltirilgan. Shoir qoshu ko zlarni g oyat nozik ʼ ʼ ʼ psixologik holatlar bilan bog laydi. ʼ «Ketkil ul yon!» - deb ishorat qilsa har gal qoshlaring, «Kel beri!» - deb aylashur ohista iymo ko zlaring. ʼ 16 Lirik g azallarida Furqat buyuk salaflari an analarini munosib davom ettirdi,ʼ ʼ hatto ulardagi ayrim obrazlarni ma nolar bilan boyitdi, yangi pog onaga ko tardi. ʼ ʼ ʼ Masalan, Navoiyning: Nuqtai xoling nedin shirin labing ustidadur, Nuqta chun ostin bo lur har qaydakim yozilsa «lab», -baytidagi obrazli ʼ tasvirni Furqat quyidagicha davom ettiradi: «Nuqta lab ustida bejodur?» dedim. Аydi kulub: «Sahv qilmish kotibi qudrat magar tahrirda?» Ma lumki, arab imlosida «lab» so zi yozilganida «b»ning nuqtasi harfning ʼ ʼ pastki qismiga qo yiladi. Ma shuqaning xoli esa labining tepasida joylashgan. ʼ ʼ Hazrat Navoiyda ushbu obrazga oid so z o yini monolog tarzida berilgan bo lsa, ʼ ʼ ʼ Furqatda bu dialog ko rinishini olgan. U «Nuqyaga lab ustida bejodur?» ʼ deganidayoq hazrat Navoiy baytidagi ma noni to la ifodalay olgan. Bu savolga ʼ ʼ ma shuqa javobining berilishi esa obrazni yangi bir bosqichga yuksaltirgan. Yoxud ʼ Navoiy badiiyatining yuksak namunalaridan bo lgan: ʼ 11 Quyoshdek chehra birla tiyra kulbam aylagach ravshan, Menga titratma tushdi zarra yanglig iztirob aylab, -baytidagi quyosh va ʼ zarra obrazlari vositasida yaralgan betakror badiiy tasvirni Furqat tamomila yangicha, o ziga xos yo sinda tasvirlaydiki, bu uning benazir salohiyati dalilidir: ʼ ʼ Jomai zarkash kiyib ot o ynatib chiqsang, nigor, ʼ Bo lmag aymu zarradek xurshidi xovar beqaror. ʼ ʼ Ya ni, Furqat tasvirida mahbubaning aql bovar qilmaydigan husn-jozibasi ʼ qarshisida endi oshiqqina emas, Navoiy g azalida unga teng qilingan quyoshning ʼ 11 '' Ishqingda kuyib, jono.. (nashrga tayyorlovchi N. Jabborov) T.: Adabiyot 2021. 17- 17 o zi ham zarradek titroqqa tushadi. Furqatning navbahor, bahor ayyomi haqidagiʼ jo shqin g azallari allaqachon xalq mulkiga aylangan. Lekin bir qator she rlari ʼ ʼ ʼ singari tabiat haqidagi bu xil g azallari ham dononing xorligi-yu, nodonning ʼ azizligi haqidagi jamiyat qurilishiga oid gaplarga ulanib ketadi. Umuman olganda, unda insoniy qadr, millatning yuksak sha ni haqida ham ʼ yaxshigina she rlar bor. Shulardan biri «Bormasmiz» radifli g azalidir. ʼ ʼ Biz, istig no eli, qichqirmag on ma vog a bormasmiz, ʼ ʼ ʼ ʼ Аgar chandiki xirman aylasa dunyog a bormasmiz, - ʼ matla i bilan boshlanadi she r. Matla ning ma nosi, sodda qilib aytganda, ʼ ʼ ʼ ʼ chaqirilmagan joyga bormaymiz, degani. Lekin bu naqadar baland ohangda, jildiy va tantanavor aytilmoqda. Biz «istig no eli» — izzatini biluvchi, diydasi to q ʼ ʼ odamlarmiz, chaqirilmagan joyga bormaymiz. Mol-dunyogina emas, tasavvur qiling: olam sahrosida suvsiz tashna qoldik. Oldimizdan mavj urib yotgan daryo chiqib qoldi. Аgar shu daryoga zarracha malol kelsa va buni bilsak, bormaymiz: Аgar lab tashna qolsak, filmasal sahroyi olamda, Malolat zohir etsa, mavj uran daryog a bormasmiz. ʼ O zbek milliy psixologiyasini belgilashda g oyat xarakterli she r. Milliy ʼ ʼ ʼ ruhni g oyat va benihoya xalqona beruvchi bunday she r Furqatdan oldin ham, ʼ ʼ keyin ham adabiyotimizda uchramaydi. Umuman, Furqat lirikasida boshqa hech bir shoir merosida uchramaydigan, kutilmagan lavhalar ko p. Masalan, shoirning bir g azalida lirik qahramon o zining ʼ ʼ ʼ yor ishqiga nechog li sodiq ekanligini quyidagicha dalillaydi: ʼ Oshiqi sodiqlig imga bovar aylarsanmu, yor, ʼ Qozi muhrin bostirib, xat birla iqror aylasam. 18 Maqsud Shayxzoda ta biri bilan aytganda: «Sevgi maktubiga qozi muhriniʼ bostirish! Kutilmagan va g ayrioddiy detal!» ʼ Shoir lirikasida ham majoziy, ham haqiqiy ishq bilan bog liq beqiyos ʼ namunalar mavjud. Boshqa mumtoz shoirlarimiz kabi Furqat ham majoziy ishqqa haqiqiy ishq yo lidagi bir bosqich sifatida qaragan. Quyidagi bayt bunga dalil bo la ʼ ʼ oladi: Haqiqiy oshiq ersang, gulga nechuk nola aylarsan, Xudog a yig lag ilkim, gul emas faryodras, bulbul. ʼ ʼ ʼ Ya ni: «Ey bulbul, o zingni haqiqiy oshiq deb hisoblasang, gulga emas, ʼ ʼ Xudoga nola qil. Chunki faryodras (faryodni tinglovchi, rahm qiluvchi) gul emas - Xudo». Demak, shoirning fikricha, modomiki haqiqiy ishq darajasiga ko tarilmas ʼ ekan, majoziy ishq inson kamoloti uchun hech qanday naf keltirmaydi. Mazkur fikr baytda ramzlar vositasida, go zal badiiy shaklda ifodalangan.Yoxud mana bu ʼ bayt mazmuniga e tibor bering: ʼ Jahon ahli hama begonadur rohi haqiqatda, O zungdin o zga yo qdur qo l tutarg a oshno, yo rab. ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ Furqat yana bir she rida shunday yozadi: ʼ Ey muhabbat ahli, ramzi ishq fahm aylay desang, Yozilan xuni jigardin, Furqat, ash orimg a boq. ʼ ʼ E tibor berilsa, shoir ishq ramzini fahm etish xususida bahs yuritmoqda. ʼ Xuddi shu jihatdan uning: Loladek jamolingni bir yo li qo rub zohid, ʼ ʼ Necha yilg i zuhdidin dog o lub pushaymondur, - ʼ ʼ ʼ 19 kabi misralarini sharhlaganda ramzlar, timsollar mohiyatini anglash, shundan keyingina bir xulosaga kelish maqsadga muvofiqdir. Shoir odamlarni ikki toifaga bo ladi: ahli Haq va ahli dunyo. Uning fikricha, «sorig oltin kasrati», ya niʼ ʼ ʼ dunyo matohini ko paytirishga bo lgan intilish ko ngilni qoraytiradi: ʼ ʼ ʼ Sorig oltin kasrati ko ngulni aylaydur qaro, ʼ ʼ Chunki safro bo lsa g olib o zga savdo tortadur. ʼ ʼ ʼ Аhli dunyo - dunyo matohiga ko ngil qo yganlar o z manfaatlari yo lida har ʼ ʼ ʼ ʼ qanday muqaddas tuyg uni qurbon qilishlari mumkin. Chunki dunyo sarvatiga ʼ erishmoq-ularning bosh muddaolari. Shu bois bundaylardan yiroq bo lmoq kerak: ʼ Аhli dunyo suhbati ichra sharobi nobdin It yaloqi ichra ichgan qip-qizil qon yaxshiroq. It - vafo timsoli. Аhli dunyodan ko ra it ham afzalroq. Chun-ki u vafo ʼ ahlidan. Dunyoparastlarni shunchalik malomat qilgan shoir muhabbat ahlini ulug laydi. Ularga yor bo lish saodat kaliti ekanligini alohida ta kidlaydi: ʼ ʼ ʼ Bir nafas ham bo lmag il bedardlarg a hamnishin, ʼ ʼ ʼ Qayda bir ahli muhabbat bo lsa anga yor bo l. ʼ ʼ Chor Rusiyasining mustabid siyosati Turkiston xalqlari hayotining barcha - siyosiy, iqtisodiy va ma naviy jabhalarini birday zanjirband qilganligi ma lum. ʼ ʼ Tabiiyki, millatparvar ziyolilar, jumladan, Furqat ham bunga befarq bo lgan emas. ʼ Furqat «Munojoti musaddas» asarida bu holni «Kuffor bandi ichra sonsiz tugunda qolduk» deya og ir iztirob bilan ta riflaydi. Shoirning mazkur asaridagi quyidagi ʼ ʼ misralar ham istibdod iskanjasida qolgan yurt taqdiriga kuyinish hissi bilan yo g rilgan: ʼ ʼ 12 12 Vohidov.H., Furqat va Muqimiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlari. T,:O’zSSR, 1959. 24-b. 20 Qoziyu mufti, a lam doim hazinu ma yus,ʼ ʼ Din posini tutay deb zindoni g amda mahbus, ʼ Bechoralar na qilsun bo lsa siyosati Rus, ʼ Qo ymaydi bir tarafdin xalq ichra nangu nomus, ʼ Rahm aylagil, Xudoyo, bechora, xastalarga, Ranjuru zoru mahzun ko ngli shikastalarga. ʼ Ushbu misralar orqali mustamlaka siyosatining haqsizlikka, zulmga asoslanganligini ochiq-oydin tasvirlagan shoir musaddasning boshqa bir bandida istibdod iskanjasida yurt iqtisodiyoti inqirozga yuz tutganligini, ahli bozor nakbatga qolganligini, tijoratning kasodga uchraganligini chuqur dard bilan ifodalaydi: Uch yil bo lurki qolmish nakbatga ahli bozor, ʼ Ko rmas tijoratidin ko p naf xayli tujjor, ʼ ʼ ʼ Аhli hunarda ham yo q chandone ravnaqi kor, ʼ Yo qdur o zungdin o zga bir mehribonu g amxor, ʼ ʼ ʼ ʼ Rahm aylagil, Xudoyo, bechora, xastalarga, Ranjuru zoru mahzun, ko ngli shikastalarga. ʼ «Uch yil bo lurki qolmish ʼ nakbatga ahli bozor» misrasi asarning Qo qon xonligi rus qo shinlari tomonidan ʼ ʼ bosib olinganiga uch yil bo lgan paytda yozilganligini ko rsatadi. ʼ ʼ Furqatning shoir Аbdulhaq maxzum Roiq arxividan aniqlangan «Begim» radifli dastxat she rida ham shunga monand fikrlar ifodalangan: ʼ Shu bada izhor etib nogoh charxi hiylasoz, ʼ Boshladi afsun ila makru dag osidin, begim. ʼ G unchai davlatni gul yanglig parishon ayladi, ʼ ʼ Tundbodi hodisoti mojarosidin, begim. Oxirulamr hukumat gulshani bo ldi xazon, ʼ Keldi zog u qoldi bulbullar navosidin, begim. ʼ 21 Ushbu baytlarda yurtning taraqqiyot quyoshi so nib, tanazzul shomiʼ boshlanganligi so ngsiz hasrat bilan ifoda etilgan. Charxi hiylasozning afsun ila ʼ makru dag osi — o sha paytda mamlakatda kechgan fitna-fasodlar, inqiroz ʼ ʼ jarayoni timsoli. Natijada «...g unchai davlat gul yanglig parishon bo lgan. ʼ ʼ ʼ Hukumat gul-shani xazonga aylangan». Zog lar kelishi bilan bulbullar navosi ʼ tingan. Bulbul bog da sayraydi. Zog ning makoni esa - vayrona. Ta kidlash joizki, ʼ ʼ ʼ mustamlaka Turkistonining ayanchli ahvolini Furqatgacha hech qaysi shoir bunchalik ta sirli ifodalay olgan emas. O sha tarixiy vaziyatda, o sha ijtimoiy ʼ ʼ ʼ muhitda bu so zlarni bitish chinakam jasorat edi. ʼ Furqatning istibdodga, jabru zulmga, adolatsizlikka bo lgan nafrati boshqa ʼ asarlaridaham aks etgan. Jumladan, «Bo ldi» radifli muxammasida shoir shunday ʼ yozadi: Bahor ayyomi o tti, na gulu sarvu suman qoldi, ʼ Ki bulbul birla qumri o rniga zog u zag an qoldi, ʼ ʼ ʼ Na jomi marg ichmay lolai xuning, kafan qoldi, Chamanlardin nishon hech qolmadi, illo tikan qoldi, Zimistoni ajalni bodidin bori xazon bo ldi. ʼ Bahor — taraqqiyot ramzi. Shoirning yozishicha, u o tib bo lgan. Shuning ʼ ʼ uchun ham bulbul birla qumri o rnini zog u zag an egallagan. Bu - milliy ʼ ʼ ʼ davlatchilik o rnini Rusiya mustamlakasi zabt etganiga ishora. Аjal zimistoni — ʼ istibdod timsoli. U bor mav-judlikni xazonga aylantirgan. Binobarin, istibdod tufayli milliy an analar toptaldi. Millatning boshiga qora kunlar tushdi, huquqi, ʼ erki poymol etildi. Yumub ko zni, qadamni mardlar sori adam qo ydi, Vafosiz dahr alarni ʼ ʼ jonig a toki alam qo ydi, Аjal farzandi odamni jahon mulkida kam qo ydi, Mingu ʼ ʼ ʼ uch yuz birinchig a sana tokim qadam qo ydi, Hamani emdi ko z tutgoni bir ʼ ʼ ʼ sohibqiron bo ldi. ʼ 22 Muxammasning dastlabki uch misrasida mustamlakaning ilk kunlaridanoq boshlangan ommaviy qatag’onga ishora qilinmoqda. 13 Darhaqiqat, chor hukumati Turkistonda o z hokimiyatini mustahkamlash, istibdod siyosatining davomiyliginiʼ ta minlash maqsadida xalqni iloji boricha jaholatda asrash, millatning ongli, ʼ ma rifatli qatlamini ayovsiz qatag’on girdobiga tashlash siyosatini olib bordi. ʼ «Yumub ko zni, qadamni mardlar sori adam qo ydi». Аdam -yo qlik, ʼ ʼ ʼ demakdir. Bu misra orqali qatag on mashinasi mardlarni, ya ni millat ziyolilarini ʼ ʼ shafqatsiz ravishda o z komiga tortganligiga ishora qilinmoqda. Natija shunday ʼ bo ldiki, «Аjal farzandi odamni jahon mulkida kam qo ydi». Ya ni, bu hol ʼ ʼ ʼ ommaviy tus oldi. Keyingi misrada shoir bu fojialar ro y bergan sanani ham ochiq yozadi: ʼ «Mingu uch yuz birinchig a sana tokim qadam qo ydi». Hijriy 1301 yil milodiy ʼ ʼ 1883-1884 yillarga to g ri keladi. Demak, rus bosqinining ayni avjiga mingan ʼ ʼ davri haqida gap ketyapti. Beshinchi misrada yanada ahamiyatli fikr ifoda etilgan: «Hamani emdi ko z ʼ tutgoni bir sohibqiron bo ldi». Darhaqnqat, millat bu paytda Sohibqironga, ʼ yo lboshchiga muhtoj edi.Yurtni mo g ullar zulmidan ozod qilgan Sohibqiron - ʼ ʼ ʼ milliy ozodlik timsoli. Shuning uchun ham shoir millatga uningdek bir rahnamoni orzu qiladi. Ko rinib turibdiki, Furkdt she riyatida ozodlikka, milliy istiqlolga intilish ʼ ʼ tuyg usi chuqur dard bilan, betakror badiiy shakdda ifodalangan. Bu tuyg u ba zan ʼ ʼ ʼ ochiqcha, ayrim hollarda esa misralar tagmatnida aks etganligi kuzatiladi. Shoir asarlaridagi bunday qarashlar Turkistondagi millatparvar kuchlar, xususan, jadidlar harakatida uzviy davom etganligini kuzatish mumkin. Bu esa, o z navbatida, ʼ Furqat va mustamlaka ma murlari o rtasidagi munosabatning zimdan ʼ ʼ yomonlashuviga, alaloqibat, shoirning go yoki «o z ixtiyori bilan, sayohat ʼ ʼ orzusida» xorijga ketishiga, amalda esa surgun qilinishiga sabab bo ldi. ʼ 13 Vohidov.H., Furqat va Muqimiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlari. T,:O’zSSR, 1959. 24-b. 23 Shoir chet ellarda kezar ekan, bir lahza ham Vatanidan ko ngil uza olmaydi.ʼ Yurtidan ayri tushganini dil dilidan sezib turadi. Iztirob chekadi. Uning xorijda yozgan «Аdashganman» radifli g azali va muxammasi buning yorqin misoli. ʼ She rga «adashganman» so zining radif qilinib, urg u berilishining o zida katta ʼ ʼ ʼ ʼ ma no bor. Qayerga bormasin, shoir o zini g arib, oshiyonidan ayrilgan qush, ʼ ʼ ʼ bo stonidan adashgan bulbul singari his qiladi: ʼ G aribi bu viloyat - xonumonidin adashganman, ʼ Basoni murg i vahshiy - oshiyonidin adashganman. ʼ Yo q, yo q, u shunchaki Vatanidan emas, tandagi jonidan ay-rilgan. Falak ʼ ʼ bir aylandi-yu, u boshidagi soyabonidan ayrildi. Boshiga g urbat oftobi tushdi. Bu ʼ olamga nur, hayot berguvchi odatdagi oftob emas, aksincha, hayotni so ndiruvchi, ʼ borliqni yo q etuvchi «olamtob» (olamni kuydiruvchi)dir. Shoir oftobga butunlay ʼ yangi ma no beradi, g urbat mazmunini anglashga xizmat ettiradi. ʼ ʼ «Ko rdim» radifli g azalida dunyo kezgan shoirning falsafiy o ylari berilgan. ʼ ʼ ʼ U dunyo odamlari («ahli jahon»)da vafodan asar ko rmaydi. O z holidan birovga ʼ ʼ shikoyat qilishga hojat sezmaydi, chunki ularning ahvoli bunikidan «battar». Uningcha, umuman, birov bilan gaplashish imkoni yo q. Chunki «Hamani ko zini ʼ ʼ ko ru qulog i kar ko rdum», -deb yozadi shoir. ʼ ʼ ʼ 14 U Vatanga qayta olmasligini yurakdan sezadi. Shoirning «Murod naxlini togshimu besamar ko rdim» (Murod ʼ daraxtini topdimu mevasiz ko rdum), «Firog kechasini oh, besahar ʼ ʼ ko rdum»deyishidan shu ma no anglashilib turadi. Shoir Vatanidan kelgan har bir ʼ ʼ xat-xabarni ko ziga to tiyo qiladi. Zavqiyning 1898-yili yozgan satrlaridagi ʼ ʼ ehtirosli sog inchdan hayajonga tushadi: ʼ Jonimga tob soldi so zi firoq, Furqat, ʼ Kelkim, xarob qildi bu ishtiyoq, Furqat! 14 Furqat. Tanlangan asarlar. (nashrga tayyorlovchi X. Rasul) T.:G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1975. 106-b 24 Qosid, yetur payomim, har yerda topsang oni, Zavqiyni toqatini qo p qilma toq, Furqat.ʼ Shoir Furqat darhol: Kezdim jahonni qolmay, Shomu Iroq, Zavqiy! Bir topmadim seningdek ahli vifoq, Zavqiy! Shavqi visoling ila hargiz qaror yo qtur! ʼ Jonimni yoqti hajru ko nglum - firoq, Zavqiy! ʼ -degan satrlar bilan boshlanuvchi she riy javob bitib yuboradi. «Iqboli ʼ noraso»ligidan, «ma yus tole i»dan qadrdoniga shikoyat qiladi. Sharq-u G arb ʼ ʼ ʼ omuxta bo lgan muazzam Bombay ko chalarini kezar ekan, musofirligi har ʼ ʼ daqiqada esiga tushadi. Toshkentdagi ulfatlari bilan bo lib turgan dushanba kun ʼ suhbatlarini, «g ijjag-u setorlar»ni, qadrdoni — san atkor Farzinxonni yodga oladi. ʼ ʼ Kashmirdagi go zal bilan uchrashuv va u bilan bo lgan suhbat («Bir qamar ʼ ʼ siymoni ko rdum baldai Kashmirda» g azali) beixtiyor Vatan mavzuiga kelib ʼ ʼ taqaladi. «Qamar siymo» shoirdan «Tarki Vatan» sababini so raydi. Shoir taqdirga ʼ yo yadi. ʼ Hatto marg ilonlik shoir va olim, donishmand qadrdoni Umidiy- ʼ Havoiy(1835—1905)ga yo llangan she riy maktubida o z «Qori aka»sidan ʼ ʼ ʼ mo tabar kitoblarga qarab, taqdirini ko rib, yurtiga qaytish-qaytmasligini bilib ʼʼ ʼ berishni iltijo qiladi. Taqdir shoirni bo ysunishga majbur etadi. 1903 yili ʼ Toshboltuga yozgan she riy maktubida Yorkentda «muqim qolmoq»ni «Xudo ʼ taqdiri» deb bilgani, «chunucharo» (nega, nima uchun) debon sabab izlash bandalikka mos kelmasligini qayd etadi. Shoir vatanjudoligi taqdir taqozosi ekanligiga shubha yo q. Lekin buning ʼ ob ektiv sabablari ham bor edi. Shoirning bir qancha asarlarida ham bunga ʼ ishoralar mavjud. Xususan, Zavqiyga yozgan mazkur she riy maktubidagi quyidagi ʼ satrlar bu jihatdan e tiborga molik: ʼ Sargashta holatimdin voqiflik istar ersang, 25 Ibrat ko zini ochib garduna boq, Zavqiy.ʼ E tibor bering: shoir sargashta holati sababini gardunda kechayotgan ʼ hodisalar zamiridan qidirishni tavsiya etmoqda. Uning boshqa asarlarida bu hodisalar mohiyati - yurtning istibdod iskanjasida qolganligi, «g unchai davlat gul ʼ yanglig parishon, hukumat gulshani xazon»bo lganligi, bulbullar o rnini zog lar ʼ ʼ ʼ ʼ egallaganligi ochiq yozilgan. Demak, mazkur she riy maktub yozilgan paytda bu ʼ haqda ochiqcha yozish imkoni bo lmagan. Fikrni obrazlar vositasida, misralar ʼ tagmatnida berishdan o zga chora qolmaganligi ma lum bo ladi. Shoir boshqa bir ʼ ʼ ʼ nazmiy maktubida shunday yozadi: Borurman gar qutulsam bu tilismi hayratafzodin, Yetib imdod holimg a jami i muddaolardin. ʼ ʼ Furqatning «Bu tilismi hayratafzodin qutulsam borurman» degan fikri chuqurroq o ylab ko rishni taqozo etadi. Demak, shoirning yurtga qaytish ʼ ʼ yo llarida to siqlar ko p bo lgan. U bularni ochiq aytmaydi. She riy maktublarida ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ o z qadrdonlariga bu haqda ayrim ishoralar qiladi, xolos. ʼ Furqatning «Sayding qo yaber, sayyod, sayyora ekan mazndek» satri bilan ʼ boshlanuvchi musaddasi uning ijodida muhim o rin egallaydi. Sayd (ov), sayyod ʼ (ovchi), dom (tuzoq)obrazlari Sharq adabiyotida qadimdan bor. XVIII asrda turkman shoiri Аndalib ushbu obrazlardan unumli foydalanib, ovchi tuzog iga ʼ tushgan ohuta hamdardlik tuyg usi bilan to lib-toshgan maxsus muxammas ham ʼ ʼ yozgan edi. Furqatning asari musaddas bo lib, bu ham shu an anada bitilgan. Lekin ʼ ʼ shoir yashagan zamon, Turkistonday yurtning egasi qo lidan ketib,istilo asrining ʼ sayyodi qo liga tushishi unga, tabiiyki, yangi ma no, yangi mazmun ʼ ʼ beradi. 15 Qolaversa, furqatshunoslar ushbu musaddasning maydonga kelishida she rda nomi zikr etiladigan Sa dulla Hofizning yomonlar tomonidan fojiali ʼ ʼ 15 Abdurasul Abdug’afurov. Zokirjon Furqat. Toshkent. Fan. 1977, 26 o ldirilishini ham bir sabab qilib ko rsatadilar. Musaddas 7 banddan iborat.ʼ ʼ Dastlabki band shunday boshlanadi: Sayding qo ya ber, sayyod, sayyora ekan mandek, ʼ Ol domini bo ynidin, bechora ekan mandek, ʼ O z yorini topmasdan, ovora ekan mandek, ʼ Iqboli nigun, baxti ham qora ekan mandek, Hijron o qidin jismi ko p yora ekan mandek, ʼ ʼ Kuygan jigari-bag ri sadpora ekan mandek. ʼ Shoir tuzoqqa tushgan ohuning holini xilma-xil tashbih va muqoyasalar bilan tasvir etgach, ovchiga xitob qilib, uni banddan ozod etishini so raydi. ʼ Yashamoq, dunyoga shunchaki bir kelib ketmoq emas, shilliqurt misoli faqat qorin g amida g ovakda g imirlab o tib ketish xdm emas. Yashamoq, birinchi ʼ ʼ ʼ ʼ navbatda, hur, erkin yashamoqdir.Bas, «rishtani (tuzoq iplarini) kes!..» hayqiradi shoir, tog larga chiqib, yori bilan qovushsin.Kel, besh kunlik sening davringda ʼ bechora o ynab-quvonsin. Tengdoshlari bilan dunyo ne matlaridan bahramand ʼ ʼ bo lsin. Umr bo yi sening duoyi joningni qilsin. Аxir hijron o qlaridan jismi butun ʼ ʼ ʼ jarohat ekan. Jigar-bag ri ezilib, pora-pora bo lgan ekan-ku! ʼ ʼ Har bir jonivor o z jinsi bilan bo lmog i lozim. Har bir hayvonning o z ʼ ʼ ʼ ʼ yaylog i (yaylov joyi) va qishlog i (qishloq joyi)ga teng keladigan saodati yo q. ʼ ʼ ʼ Faqat uni ozod qilish va o z holiga qo yish kerak. She rda ilgari surilgan ʼ ʼ ʼ g oyalardan biri - shu, mazmuni - shu. Lekin bu fikrlar beixtiyor har bir millatning ʼ turmush va taraqqiyoti mutlaqo uning mustaqilligi va milliy zamin hamda o z ʼ an analari asosida bormog i lozim degan va so ngroq jadidchilikning bosh ʼ ʼ ʼ masalalaridan biriga aylangan g oyani esga tushiradi. Bu hol Furqat ijodini yangi ʼ davradabiyoti bilan bog laydigan muhim nuqtalardandir. ʼ Tarji band shaklida yozilgan musaddasning har bir bandi nihoyasida ʼ takrorlanib kelgan: 27 Hijron o qidin jismi ko p yora ekan mandek,ʼ ʼ Kuygan jigari-bag ri sadpora ekan mandek, — ʼ misralari asardagi lirik ruhning yanada jo shqin, ta sirli bo lishini ʼ ʼ ʼ ta minlagan. ʼ Professor G .Karimov ta biri bilan aytganda «...musaddas mazmun jihatidan ʼ ʼ nihoyatda kuchli va chuqur bo lib, kompoziniya jihatidan beqiyos tugallangan, ʼ badiiy forma va uslub jihatidan esa mislsiz yuksak asardir». 16 Tabiiyki, chor hukumati Furqatdek benazir iste dodning, millatparvar ʼ shoirning, ortidan ko plab kishilarni ergashti-ra oladigan salohiyatli tafakkur ʼ sohibining Turkistonda yashashidan manfaatdor emas edi. Shuning uchun ham uning yurtga qaytish yo llari berkitib qo yildi. Xalq shoiri Аbdulla Oripovning ʼ ʼ «Furqat nidosi» she rida shunday misralar bor: ʼ Yurt u yonda, men bu yonda, o rtada hijron seli – ʼ Аnga qo prik tashlamakka baytlarim bo ldi asos. ʼ ʼ Darhaqiqat, shoirning muborak vujudi uzoqlarda qolib ketgan bo lsa-da, ʼ uning o lmas ruhi asarlari orqali avlodlar qalbida yashab kelmoqda. ʼ Furqat she riyatida islom ma rifati mavzui yetakchi o rinni tashkil etadi. ʼ ʼ ʼ Zero, u yoshlik chog laridanoq diniy va dunyoviy ilmlarni mukammal egalladi. ʼ Madrasa ta limini oldi. Аrab va fors tillarini puxta o rgandi. Shariat va tariqat ʼ ʼ ilmida kamolga erishdi.Furqat she riyatini islom ma rifati va ma naviyatidan ayri ʼ ʼ ʼ tasavvur etib bo lmaydi. Shoirning aksar baytlari Qur oni karim oyatlari va hadisi ʼ ʼ shariflarga bitilgan she riy sharhlar ekanligi ham ushbu fikrni quvvatlaydi. ʼ 17 16 Valixo'jayev B., Xolmatov.Sh. O'zbek adabiy tanqidi tarixi. 1-qism. Samarqand., 1983-B 17 Yusupov. Sh., Tarix va adab bo’stoni. T.: Manaviyat, 2003. 108-b 28 Shoir nazmida oyat va hadislarga murojaat ikki xil usulda bo lganligiʼ kuzatiladi. Birinchisi - oyat va hadislardan to g ridan-to g ri iqtibos keltirish. ʼ ʼ ʼ ʼ Ikkinchisi oyat va hadislarning she riy sharhi. ʼ «Qulungman» radifli g azalda shunday bayt keladi: ʼ Deding: «La taqnatu min rahmatillah», Umid aylab ango boqg on qulungman. ʼ «La taqnatu min rahmatillah» («Zumar» surasi, 53-oyat) oyati karimasi Qur oni karim izohli tarjimasida: «Ollohning rahmat-marhamatidan noumid ʼ bo lmangiz!» deya sharhlangan. ʼ Mufassir vatandoshimiz Sayyid Mahmud Taroziy — Oltinxon to ra mazkur ʼ va unga yondosh oyatlarni quyidagicha tafsir qilgan: «Bu bir necha oyati sharifa insonlarni tavba va inoyatg a da vat berur. Xoh alar kofirlar bo lsunlar yo ʼ ʼ ʼ gunohkorlar bo lsunlar, Olloh taolo alarning tamomi kufr va gunohlarin mag firat ʼ ʼ qilur va o z rahmatig a doxil etur». ʼ ʼ 18 Ko rinib turibdiki, oyati karima mazmuni teran. Furqatning xizmati esa uni ʼ go zal badiiy shaklda betakror ifoda etganligidir.Shoir asarlarida hadislardan ham ʼ xuddi shunday iktibos olish hollari mavjud.Jumladan, u «Hajnoma»da shunday yozadiRisolat tojdori shohi «Lav lak»,Nubuvvat bahrida bir gavhari pok. Ta kidlanganidek, Furqat she riyatida oyat va hadislarga murojaatning ʼ ʼ ikkinchi – ularni she riy sharhlash usuli ham mavjud. Misollarga murojaat etamiz: ʼ Qodirekim, yerga qo ydi yetti ko kni besutun, ʼ ʼ Mohu xurshidu kavokibdin berib ziynat ango. «Xudoyi taolo shunday qodir zotdurki, osmonlarni ustunsiz ko tarib ʼ qo ygandur». Birinchi misrada xuddi shu oyati karimaning she riy sharhi berilgan. ʼ ʼ 18 http://library.ziyonet.uz/ 29 Ikkinchi misra mazmuni esa «Mulk» surasi 5-oyatiga muvofiq keladi: «Va, albatta, dunyo osmonini chiroqlar bilan ziynatladik». Ta kidlash joizki, Furqat mazkur baytda, ayniqsa, ikkinchi oyat mazmuniniʼ yanada aniqroq sharhlaydi. Oyati karimadagi «chiroqlar»dan murod — moh (oy), xurshid (quyosh), kavokib (yulduzlar) ekanligini go zal badiiy shaklda ifodalaydi. ʼ Quyidagi shohbayt mazmuni yanada ta sirchan: ʼ Kulli ashyo junbush aylab zikrig a mashg uldur, ʼ ʼ Vahshiyoni dasht, xaylul-bahru murgoni havo. «Yetti osmon, Yer va ulardagi bor jonzot — mavjud bo lgan barcha narsa ʼ hamdu sano aytish bilan Ollohni poklar, yod qilur. Lekin, sizlar (ey insonlar) ularning tasbeh aytishlarini -poklashlarini anglamassizlar» («Isro» surasi, 44-oyat). Mazkur oyati karimani Oltinxon to ra quyidagicha tafsir qiladi:: «Ya ni, har ʼ ʼ bir maxluq,yaralmishlarning har biri zaboni ila yo holi ila Parvardigor pokligin bayon qilur va aning hamdin aytur. Lekin, sizlar bilmassizlar. Chunki sizlar bilmagan lug atda tasbeh ayturlar». Oyati karimadagi teran mazmunni birgina ʼ baytda shunchalik betakror badiiy shaklda ifoda etish shoirdan nechog lik chuqur ʼ ilm, naqadar yuksak mahorat talab qilishini anglash qiyin emas. Shoir ushbu oyat mazmunini yanada oydinlashtirib sharhlaydi. «Kulli ashyo»ning Ollohni zikr etishini ta kidlagan shoir o quvchiga ta siri kuchliroq bo lsin uchun ulardan ʼ ʼ ʼ ʼ ayrimlarini nomma-nom sanaydi. Ular — dashtdagi vahshiy hayvonlar (vahshiyoni dasht), dengizlardagi jonivorlar (xaylul-bahr), havodagi qushlar (murg oni havo). ʼ Bunda bayt tagmatnida ifodalangan ma no yanada e tiborga loyiqdir. Ya ni, ʼ ʼ ʼ mazkur jonivorlarki Yaratganning zikrini bir nafas bo lsin unutmas ekan, ʼ yaralmishlar afzali - Insonning bundan g ofil bo lishga haqqi yo q. ʼ ʼ ʼ Shoirning «Yo rab» radifli g azali matla i quyidagicha: ʼ ʼ Qaroyg on dilga bergil nuri pokingdin ziyo, yo rab, ʼ Ketib zangi gunah oyinadek topsun jilo, yo rab. 30 Savol tug iladi: Dil ham qorayishi mumkinmi? Shoir «zangi gunah» degandaʼ nimani nazarda tutmoqda? Baytdagi obrazli tasvir faqat shoirona mahorat mahsuli xolosmi?«Mo min kishi gunoh ish qilsa, qalbida bir qora nuqta paydo bo ladi. ʼ ʼ Аgar tavba qilib, u gunohdan butunlay qaytsa, istig for aytsa, qalbi poklanadi. ʼ Mabodo gunohni ziyoda qilsa, qalbidagi qora yana ham ziyoda bo ladi» — ʼ deyiladi hadisi shariflardan birida. Ma lum bo ladiki, shoir mazkur hadisdan ʼ ʼ ilhomlangan va undagi chuqur mazmunni she riy baytlar zamiriga singdirgan. ʼ Shuning uchun ham bu g azalga Muqimiy, Muhyi, Muhayyir kabi zabardast ʼ shoirlar naziralar bitganlar. Ma lumki, mumtoz shoirlarimizning aksariyati ʼ tasavvuf hayotini amalda yashaganlar. Keyingi izlanishlar natijasida Furqatning ham tasavvuf ahlidan bo lganligini tasdiqlovchi bir qancha dalillar aniqlandi. ʼ Xususan, «Qulungman» radifli she rida shoirning o zi shunday yozadi: ʼ ʼ Iloho, tashlama Furqatni o tga, ʼ Muridi hazrati Jiylon, qulungman. Mazkur bayt Furqatning qodiriya tariqati asoschisi, tasavvuf ilmida ulkan maktab yaratgan Shayx Аbdulqodir Jiyloniyni o ziga pir deb bilganligini ʼ ko rsatadi. Shoirning boshqa she rlarida ham bunga ishoralar mavjud. «Аylang ʼ ʼ madad» radifli g azal maqta i ham buning dalili: ʼ ʼ Furqatiy yo llarda qoldi, G avsi А zam dastgir, ʼ ʼ ʼ Qo l tutarg a yo q erur bir rahnamo, aylang madad. ʼ ʼ ʼ Ma lumki, «G avsul-А zam» — Аbdulqodir Jiyloniyning nisbasi. Mazkur ʼ ʼ ʼ baytda ham Furqatning ulug shayxga bo lgan ixlos va muhabbati ifoda etilgan. ʼ ʼ Furqatning tasavvuf hayotini amalda yashaganligiga ko plab she rlarida ishoralar ʼ ʼ mavjud. 31 Аfsuski, uning aynan qaysi piri komil tarbiyasini olganligi hozircha ma lumʼ emas. Shu paytgacha shoir hayoti va ijodi bo yicha yaratilgan tadqiqotlarda uning ʼ arab mamlakatlarida bo lganligi qayd etilgan bo lsa-da, haj arkonlarini ado ʼ ʼ etganligi to g risida so z yuritilmagan edi. Keyingi izlanishlar Furqatning nainki ʼ ʼ ʼ haj ibodatini ado etganligi, hatto shaxsiy muhrida ham hoji unvoni aks etganligini isbotladi. Jumladan, shoirning O zbekiston Markaziy Davlat arxivida ʼ saqlanayotgan Yorkentdan 1896 yil avgust oyida yuborgan va sana qo ymasdan ʼ yo llagan maktublarida «Zokirjon hoji» unvoni bilan, shuningdek, 1905 yil 10 ʼ iyulda yuborgan maktubida «Hakim Zokirjon hoji» degan bitik bilan muhr bosilgan. 19 Shoir haj ibodati taassurotlari haqida bir qancha asarlar, jumladan, «Hajnoma» ham yozgan. O z davrining e tiborli manbalaridan o rin olganligi shoir ʼ ʼ ʼ «Hajnoma»sining nechotlik mashur bo lganligi dalilidir. «Hajnoma» tarji band ʼ ʼ yo lida yozilgan bo lib, 12 band, 216 misradan iborat. Birinchi band payg ambar ʼ ʼ ʼ alayhissalom ravzasini ziyorat etish sharafiga noil etganligi uchun Yaratganga shukrona, nabiylar sarvariga salovati durud ruhi bilan sug orilgan. Ikkinchi va ʼ uchinchi band Madinai munavvaradagi Harami sharif Аl-masjid an-nabaviy vasfiga bag ishlangan. Shoir Haramni jo shqin bir muhabbat bilan tavsif etadi: ʼ ʼ Bino chog ida me mori — maloik, ʼ ʼ Suvi — kavsar ani, tufrog i — anbar. ʼ Suvi tufrog ini loy aylaganda ʼ Somon o rnig a solg on mushki za far... ʼ ʼ ʼ ʼ To rtinchi band payg ambar alayhissalom me roji ta rifiga bag ishlangan. ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ Shoir nabiylar sarvarining ummatlarga nechog lik mehribon ekanligi, me rojda — ʼ ʼ Haq taolo huzurida ham gunohkor ummatlari g amini chekishini quyidagicha ʼ tasvirlaydi: 19 Zohidov. I., Furqat ijodi va zamonamiz. T.: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1959. 6- b. 32 Hilol erdi buroqi summig a na l,ʼ ʼ O shal oqshomki, qildi sayri aflok. ʼ Buroqu Jabroilu qoldi raf-raf, Yetushti o zi Haq qurbig a cholok. ʼ ʼ Dedi Tangri: «Habibim, yo Muhammad, Tila mandin bu dam, «Inna a toynak». ʼ Dedikim: «Ummatimni mag firat qil, ʼ Erurlar osiyu saffoki bebok». Beshinchi band «Odam farzandlarining afzali, olam yaralishining, bani Odam mukarramligining boisi» Muhammad alayhissalom vasfiga, oltinchisi ravzai muborak tavsifiga bag ishlangan. Yettinchi bandda Uhud tog i, sakkizinchisida ʼ ʼ Masjidul Qubo ziyorati taassurotlari jo shqin misralarda ifodalanadi. To qqizinchi ʼ ʼ bandda Qiblatayn masjidi tarixi go zal badiiy lavhalarda aks etgan. O ninchi band ʼ ʼ shoirning inson va uning mohiyati xususidagi falsafiy xulosalari ifodalangani bilan alohida ajralib turadi. Jumladan, u shunday yozadi: Kel, ey jon, bo lsa ummidi najoting, ʼ Xudo toatig a sarf et hayoting. ʼ Bu yanglig jurmu isyon birla kechsang, ʼ Subhi Mahsharda kelmasmu uyoting... Qutulmassan qochib hargiz o lumdin, ʼ Аgarchi uchgali bo lsa qanoting. ʼ Tiriklikda Xudog a bandalik qil, ʼ O lub borsang berur xatti baroting... ʼ Halol o lsa hisobin san berursan, ʼ Qolur moling olib binnu banoting. Faromush aylama hargiz mamoting, Аjaldin olmading xatti omoni 33 O n birinchi band Madinai munavvara madhiga bag ishlangan. Quyidagiʼ ʼ misralar payg ambar alayhissalomning muborak vujudlari abadiy qo nim topgan ʼ ʼ bu shaharga shoirning qanchalik ehtirom bilan qaraganligini ko rsatadi: ʼ Chin ummat nazdida qimmat emasmu Guhardin sangi xoroi Madina. Na man tanho, kimiki ummatidur, Qilur doim tamannoi Madina. O n ikkinchi bandda Madina ziyorati shoirga nechog lik kuchli ta sir ʼ ʼ ʼ etganligi yanada yorqinroq ko rinadi: ʼ Bu yerda erdi, Furqat, kosh o lsam, ʼ Jinonoso baqi ig a ko mulsam. ʼ ʼ ʼ Tilarmankim: berib barham o zumni ʼ Jahon tashvishidin bir yo l qutulsam... ʼ Harom o lsun manga guldek ochilmoq, ʼ Sazodur g uncha yanglig qong a to lsam... ʼ ʼ ʼ ʼ Og ir tog din gunohim, yig lamasdin ʼ ʼ ʼ O zum holimg a, ayb ermasmu, kulsam. ʼ ʼ Аgarchandiki Xo qandda tug ulsam, ʼ ʼ Madina ichra, yo rab, ayla foniy. Orifona tazarru aks etgan bu misralar shoir tuyg ularining naqadar samimiy ʼ ekanligini ko rsatadi. Umuman, Furqatning barcha asarlari kabi «Hajnoma»sida ʼ ham inson va uning mohiyati bilan bog liq falsafiy fikrlar betakror badiiyat ila ʼ ifoda etilgan. Ta kidlanganidek, diniy-ma rifiy va tasavvuf axloqi yo nalishidagi asarlar ʼ ʼ ʼ Furqat ijodida yetakchi o rin tutadi. Bu asarlarni yangicha tafakkur asosida tadqiq ʼ etish va ularning jamiyat ma naviyatini yuksaltirishdagi o rnini belgilash ʼ ʼ furqatshunoslikning dolzarb vazifalaridandir. 34 Furqatning rus va Yevropa madaniyati targ ibiga bag ishlanganʼ ʼ manzumalari sho rolar zamonida hukmron mafkura manfaatlariga moslashtirib ʼ targ ib etildi. Shu bois istiqlolning dastlabki yillarida ular aks ta sir berdi: hatto ʼ ʼ ayrim «mutaxassislar» ushbu manzumalarga «tayanib», Furqatni chor «oxranka»si xizmatini qilganlikda ayblashga urindilar. Аslida mohiyat qanday edi? Sir emaski, biz buyuk o tmishga egamiz. Lekin yana bir achchiq haqiqatni ʼ ham tan olmaslikning iloji yo q. Аynan XIX asrga kelib millatimiz tanazzul ʼ jarayonini boshdan kechirdi. Furqat Toshkentda yashar ekan, rus maktab-maorif tizimini ko rib hayratlandi.O zimizniki bilan taqqoslab, taraqqiyotdan nechog lik ʼ ʼ ʼ ortda qolganligimizni angladi.Taraqqiy etgan millatlar darajasiga ko tarilish uchun ʼ ta lim tizimini isloh qilish lozimligini tushunib yetdi. Telefon, telegraf, gazeta, ʼ vistavka kabi o sha payt uchun yangilik hisoblangan hodisalarning millat hayotiga ʼ kirib kelishini xohladi. «Jahon basti kushodi» jahondagi barcha mushkulotlarni yechish yo li ilm-ma rifatda deb bildi. ʼ ʼ 20 Millat farzandlarini shunga da vat qildi: ʼ Jahon basti kushodi ilm birla, Nadur dilni murodi ilm birla. Ko ngullarni sururi ilmdandur, ʼ Ko rar ko zlarni nuri ilmdandur. ʼ ʼ Bu so'zlar hamma davrlar uchun ham birday ahamiyatli. Hech bir zamonda eskirmaydi.Qolaversa, ilm-ma’rifat qaysi mamlakatda, qay bir millatda bo'lmasin, uni o'rganish zarur.Bu isbot talab qilmaydigan haqiqat. Furqat Rusiyaning mustamlaka siyosatini maqtagan emas, u rus xalqining madaniyatini targ'ib etdi. Shunday madaniy daraja, shunday yuksalish bizda ham bo'lishini orzu qildi. Shoir «Suvorov haqida» manzumasini yozar ekan, hech shubhasiz, millat farzandlari orasidan u kabi sarkardalar yetishib chiqishini, millatning harbiy salohiyati yuksalishini istadi. Ma’lumki, Furqat mazkur asarni 1890-yil 5- 20 Vohidov.H., Furqat va Muqimiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlari. T,:O’zSSR, 1959. 56-b. 35 oktyabrda Toshkentdagi rus teatrida ko'rgan tomoshasi rus dramaturgi N.Kulikovning «Suvorov qishloqda, Milanda va yaxshi ayollar orasida» nomli dramatik asari ta’sirida yozgan. Manzuma shoirning millat uchun yangi hodisa hisoblangan teatr san’ati haqidagi kuzatishlari aks etganligi bilan ham diqqatga sazovordir. Furqatning «Masarratnoma», «Qasida» kabi asarlari ham mu- taxassislar o'rtasida ayrim munozaralarga sabab bo'lgan. Shoir «Qasida» asari so'zboshisida shunday yozadi: «Arbobi nazardin umid ulkim, ushbu jaridag'a munsifona ko'ngul birla mutolaa va mulohaza aylagaylar. Mabodo xotirlarig'a xutur qilmag'oykim, ushbu so'zlar xushomadgo'ylig' yuzidin ado topqon bo'lg'ay deb. Chunki maqsudimiz asli boshqa erga resha chekmakligi ko'nglu myzgan ganjinasida maktum va muzmardur. Vassalom» 21 . Shoirning bu asarlarga insof yuzasidan baho berishni so'rab yozgan ushbu so'zlaridan keyinham ular xususida yuzaki mulohaza yuritish arbobi nazar — olimlar uchun munosib bo'lmagan holdir. Qolaversa, shoir xorijdan yuborgan maktublaridan birida «Masarratnoma»ni «Yorkand shahrida Komiljonboy oqsoqolning ishorati bilan yozildi» desa, yana boshqa bir manzumasini «Janob Ostroumov to'ra farmoyishlarig'a muvofiq 31-nomli gazet mazmunida bir manzuma tahrir aylab, xizmatlarig'a yubordim» deb yozadiki, shularning o'ziyoq shoir asarlarini baholashda qaysi mezonlar asosida yondashish lozimligi to'g'risida muayyan xulosalarga kelish imkonini beradi. Furqat Toshkentda yashagan davrida o'zining tarjimai holini yozdi. Ta’kidlanganidek, shoirning ushbu tarjimai holi «Turkiston viloyatining gazeti»da (1891 yilgi o'n uch sonida)e’lon qilingan. Asar shu paytgacha mutaxassislar tomonidan «Sarguzashtnoma», «Furqatnoma», «Ahvolot» kabi turlicha nomlanib keldi. Shoirning o'zi «Turkiston viloyatining gazeti»da e’lon qilish chog'ida uni «Xo'qandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti - o'zi yozgoni» deya nomlaydi. Shuning uchun mazkur sarlavhadagi «Ahvolot» so'zini asar nomi sifatida qoldirish maqsadga muvofiq 21 Furqat. Tanlangan asarlar. (nashrga tayyorlovchi X. Rasul) T.:G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1975. 106-b. 36 ko'rinadi. Qolaversa, ushbu so'z asar mohiyatiga ham mos tushadi. «Ahvolot» — memuar asar. 22 Unda Furqatning bolalik davridan 1891 yilgacha, ya’ni Toshkentdan chiqib ketgunga qadar boshidan kechirgan voqealar qiziqarli tarzda, badiiy shaklda hikoya qilinadi. Asarda Furqatning bolalik davri, ilk bor maktabga borishi, buyuk salaflar asarlari mutolaasidan bahramand bo'lishi, madrasa taъlimi, Qo'qon xonligidagi tartibsizliklar, tirikchilik tashvishlari bilan Yangi Marg'ilonga borishi, u erda do'stlar orttirishi, Qo'qonga qaytishi, Muhyi, Muqimiy, Zavqiy, Nisbatiy va boshqa shoirlar adabiy davrasidagi faoliyati, Marg'ilon va Xo'jand orqali Toshkentga kelishi, yangicha ma’rifatparvarlik faoliyati, umuman, shoirning ona Vatandagi ibratli hayoti xususida qimmatli ma’lumotlar berilgan. «Ahvolot»da, shuningdek, o'sha davrdagi tarixiy vaziyat, rus bosqini munosabati bilan millat hayotiga kirib kela boshlagan Evropa turmush tarzi, madaniyati, shoirning mashhur zamondoshlari to'g'risida ham muhim fikrlar bayon qilingan. Ma’lum bo'ladiki, asar faqat Furqat hayoti va ijodini o'rganish nuqtai nazaridangina emas, millatimizning XIX asr ikkinchi yarmidagi tarixi va madaniy hayoti bilan yakindan tanishish jihatidan ham alohida ahamiyatga ega. Shuning uchun ham «Ahvolot» har doim mutaxassislar e’tiborini tortib kelgan. Furqat ijodi bo'yicha shu paytgacha mamlakatimizda va xorijda yaratilgan tadqiqotlarda mazkur memuar asardan muhim manba sifatida foydalanilgan. Furqat hayoti va ijodiga oid manbalardan ma lumki, u arab, fors, rus tillariniʼ mukammal bilgan. Shoirning hind tilidagi «Pesai axbor», «Hablul-matin» gazetalaridagi ma lumotlarga munosabat bildirib maqolalar yozganligi uning bu ʼ tilni ham yaxshi bilganligini ko rsatadi. «Qavoidi Chin va umuroti siyosiy» asari ʼ uning xitoy tilini ham ancha puxta egallaganligi dalilidir. Professor Sh. Yusupovning ta kidlashicha: «Furqat o z asarini yaratishda birinchi manba sifatida ʼ ʼ foydalangan kitob xitoy muallifi Guang Shuyning qalamiga mansub bo lib, u ʼ 22 Jabborov. N. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi 37 endigina yozib tugallangan va hali u vaqtlarda Furqat bilgan boshqa tillarning birortasiga ham tarjima qilinmagan edi»ki, bu ham ushbu fikrni quvvatlaydi. 23 Furqat Yorkentdan «Turkiston viloyatining gazeti» bosh muharriri N.P. Ostroumovga yo llagan, yozilgan sanasi ko rsatilmagan bir maktubida «Ushbuʼ ʼ daf a xat birlan bir kitobkim, shul vaqtdagi Chin davlati xonining vafot topqon ʼ otasi Cho ngxon o z tab idin tasnif qilg on ekan, yaxshi zarurlik so zlari bor uchun ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ xizmatingizg a yubordim», - deb yozgan edi. ʼ «Qavoidi Chin va umuroti siyosiy» mazkur gazetaning 1905-yil 22 dekabr sonidan bosila boshlaganligi e tiborga olinsa, Furqatning maktubi 1905-yilning ʼ o rtalarida yozilgan bo lib chiqadi. Oradan bir yilcha vaqt o tgandan keyin, demak, ʼ ʼ ʼ 1906 yili yo llangan yana bir maktubida (bu maktubning ham yozilgan sanasi ʼ ko rsatilmagan) shoir «O tgan yilda Xitoy xoni tasnif qilg on bir kitob birlan bir ʼ ʼ ʼ maktub xizmatingizga yuborub erdim. Аni(ng) borib tekkan va tegmagan sababidin hech xat yozmadingiz. Lozimdurki, iltifot qilib, bir maktub yozgaysiz», - deb yozadi. «Qavoidi Chin va umuroti siyosiy» gazetaning 1905-yil 22-dekabr №50, 1906-yil 1-yanvar №1, shuningdek, 15, 22 fevral 7-8-sonlarida e lon qilingan. ʼ Ma lum bo ladiki, asar «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgandan keyin ham, ʼ ʼ oradan bir yil o tsa-da, Ostroumov Furqatga gazetaning mazkur sonlarini yuborish ʼ tugul unga bu haqda bir og iz xabar berishnida lozim ko rmaydi. Shuning o ziyoq ʼ ʼ ʼ chor hukumatining Turkistondagi e tiborli vakillaridan biri, missioner N. P. ʼ Ostroumovning shoir Furqatga bo lgan «hurmati» nechog lik ekanligini his etish ʼ ʼ imkonini beradi. Bugina emas. Gazetaning 1906-yil 22-fevral 8-sonida «Baqiyasi bor» degan qayd bo lishiga qaramay, keyingi sonlarida asarning davomi ʼ bosilmaydi. Uning bizga ma lum qismida Xitoy qoidalari («Qavoidi Chin») haqida ʼ ancha mufassal ma lumot berilgan. Nomlanishidagi «umuroti siyosiy» («siyosiy ʼ ishlar») atamasiga ko ra, uning Xitoy siyosiy hayotiga oid muhim qismi gazetada ʼ bosilmagan va bizgacha yetib kelmagan. «Qavoidi Chin va umuroti siyosiy» 23 Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 2004. 144-b. 38 mazmun-mohiyati jihatidan ham, badiiyati bilan ham qimmatli asardir. Furqatning ta kidlashicha, Xitoy podshohi Guang Shuy odamlarni besh qismga bo ladi.ʼ ʼ Birinchi qism — podshohlar va katta-kichik mansabdorlar. Ikkinchi qism — ota va bolalar. Uchinchi qism — er-u xotinlar. To rtinchi qism — og a va inilar. ʼ ʼ Beshinchi qism — yor-u do stlar. Аsarda mamlakat tinch, el-yurt farovon bo lishi, ʼ ʼ odamlar o rtasidagi munosabatlar yuksak ma naviyatga asoslanishi uchun mazkur ʼ ʼ besh toifa insonlar amal qilishi zarur bo lgan qoidalar bayon qilinadi. Fikr ʼ ta sirchanligini oshirish uchun hikoyatlar keltiriladi. Jumladan, birinchi qism ʼ haqida muallif shunday yozadi: «...Katta-kichik mansabdorlar chin ko ngul va ʼ yaxshi e tiqod birla podshohning farmonini tutub, jonlarini fido qilib, xizmatda ʼ ustuvor bo lmog liqdur. Va umum raoyo va fuqarolar hamma vaqt chin ixloslari ʼ ʼ birla podshohning davomi davlati va baqoi saltanatini Xudovandi karim dargohidin talab va istid o qilmog liqdurkim, fuqarolarning osoyishi podshohning davlati ʼ ʼ barqarorlig ig a manut va marbutdur». ʼ ʼ Darhaqiqat, hamma zamonlarda ham mamlakat taraqqiysi podshoh — mansabdorlar – fuqaro munosabatlariga bog liq bo lgan. Katta-kichik ʼ ʼ mansabdorlar mamlakat rahbari farmonlarining hayotga tatbiq etilishi uchun «jonlarini fido qilib, xizmatda ustuvor bo lsalar», shubhasiz, bu yurt obodligiga ʼ olib keladi. Ikkinchi qism — ota va bolalar munosabatlari haqida yozar ekan, muallif ota-onaning «o g ul va qiz farzandini yaxshi tarbiyatlar birla boqib, ilmu ʼ ʼ hunar ta lim berib, molu pulini nisor qilishi, oxir umrida mulku ashyolarini meros ʼ qo yib ketishi»ni alohida ta kidlaydi. Farzandlarning ham «... ota-onasig a ʼ ʼ ʼ o runluq vafo qilishi» zarurligi, ularga «... libos va xo rok vositasi birla xizmat ʼ ʼ yetkurub, duo olmog liq va alarning farmoninipodshohning farmonini tutqondek ʼ tutub, ehtiyot qilmog liqlari» shart ekanligini qayd etadi. ʼ Аyniqsa, quyida keltirilgan fikrlarning tarbiyaviy ahamiyati benihoya katta: «Va yana o g ul bola xotun olsa, ota-onasig a vafo qilmoqni ul xotung a ta lim ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ bermog liqdur. Va agar kelin qaynota va qaynonasig a vafodorliq qilmasa, gunoh ʼ ʼ 39 o g ulg a bo lg ay. Va agar o g ulni(ng) o zonasi vafot bo lub, otasi boshqa xotunʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ olsa, ango ham o z onasig a vafo qilgondek vafo qilmoqlig i lozimdur». ʼ ʼ ʼ 24 Ushbu so zlarga qat’iy amal qilish oilaviy munosabatlardagi juda ko p ʼ ʼ muammolarni hal qilgan bo lar edi. ʼ Аsarning qoidalar bayon qilingan qismida Xitoy qoidalarining o ziga xos ʼ jihatlari yaqqol namoyon bo ladi. Jumladan, «O g ul va nabira o z ota-onasini va ʼ ʼ ʼ ʼ bobo-momosini dashnom bersa va xotun kishi ham qaynota va qaynonasini va qaynbobo va qayinmomosini dashnom bersa, andoq kishini(ng) jazosi — Xitoy qavoidida bo g ub o lduradur». Keyingi qoida bo yicha ota-ona va bobo-momosini ʼ ʼ ʼ ʼ urgan o g il, nabira yoxud kelin qilich bilan chopib o ldirilishi ta kidlanadi. Bu ʼ ʼ ʼ ʼ bizning o lchov-mezonlarimiz jihatidan karalganda, benihoya shafqatsiz qoidalar ʼ bo lib tuyulishi aniq. Lekin ular zamirida ota-ona va bobo-momoni hurmat qilish ʼ farzand va nabiraning ham, kelinning ham burchi ekanligi, ularga dashnom berish yoxud qo l ko tarish osiylik bilan barobarligi kabi yuksak insoniy fazilatlar ʼ ʼ mujassam. Uchinchi qism — eru xotinlar haqida yozar ekan, muallif ulardan har birining oila baxt-saodatini ta minlashdagi huquq va burchlari xususida so z ʼ ʼ yuritadi. Er har doim xotinga mardona bo lishi lozimligi, xotini xoh sohibjamol, ʼ xoh badnamo bo lsin, bir ko ngidda bo lishi zarurligi, agar badnamo xotin olib ʼ ʼ ʼ qolsa, Xudoning irodasiga bo ysunishi kerakligi, xotin erning ota-onasiga ʼ gustohlik qilsa, unga avval nasihat qilib, shundan ke-yingina tanbeh berishi maqsadga muvofiqligi alohida ta kidlanadi. ʼ O z navbatida xotin ham eri xoh boy, xoh kambag al bo lsin, noshukrlik ʼ ʼ ʼ qilmay, Xudo bersa yaxshi kun ko ramiz deb yaxshi niyat qilishi, qaynota va ʼ qaynonasini o z ota-onasiday ko rib ularning xizmatini bajonidil ado etishi ʼ ʼ zarurligi uqgiriladi. Аsarda to rtinchi qism — aka-ukalar to g risida ham ibratli mulohazalar ʼ ʼ ʼ bayon qilingan. Jumladan, Furqat bu haqda shunday yozadi: «... bir ota, bir onadin tug ulg on og a-inilar bir-biri birla ittifoq bo lub, izzat va hurmat birla bo lmog liq ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ 24 Furqat. Qavoidi Chin va umuroti siyosiy. Sharq yulduzi, 2001, Ikkinchi fasl 40 va har ikki o g ul bir-birig a shafqat qilmog liqdur. Mundog bo lsa, ota-onaʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ farzandidin xushnud bo lur». ʼ Beshinchi qism — yoru do stlar haqida bildirilgan mulohazalar ham barcha ʼ zamonlar uchun birday ahamiyatli: «... bir kishi yana bir kishini do st tutarda rost ʼ so zlarni arog a solib, ahdu paymon bog lamog liq. Аvval kerakkim, badasl va ʼ ʼ ʼ ʼ nodon kishini do st tutmag ay. Boyadki, vologuhar va sodiqul-qavl, vafodor ʼ ʼ kishini do st tutg ay. Аgar do sti nomurod va faqir bo lib qolsa, avvalg idek ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ muomala qilib, balki ziyodaroq lutfu shafqat va mehru sadoqat ko rguzmog liqdur... Ota-onasig a va og a-inisig a vafo qilmag on odamni do st ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ tutmag oykim,begona kishig a albatta vafo qilmaydur». ʼ ʼ Аsarda yozilishicha, mazkur besh toifa odamlar munosabati xususida Xitoy xoni maxsus farmonlar chiqargan. Shuningdek, asar yozilgan paytda ushbu qoidalarga amal qilinmayotganligi, ularga sal avvalroq rioya etilganligi ma lum ʼ bo ladi. Furqat bu haqda: «Holo xoqon — mansabdor bu qoidalarni mujro ʼ qilmaydur» — deya ta kidlaydiАsarda bayon etilgan qo ni-qo shnichilik odoblari, ʼ ʼ ʼ o zaro oldi-berdi munosabatlarini tartibga solish borasidagi qoidalar ham ibratli. ʼ Bundan tashqari, asarda anosiri arba a (o t, havo, suv va tuproq)ning fizik ʼ ʼ xususiyatlari va tibbiyotning ular bilan bog liq jihatlariga oid qimmatli ʼ mulohazalar bayon qilingan. Umuman, ushbu asar XX asr o zbek nasri namunasi ʼ sifatida Furqat ijodiy merosini to laqonli tasavvur etishda muhim ahamiyatga ega. ʼ Furqat ilmiy faoliyat bilan, xususan, adabiyotshunoslik, elshunoslik, tarix, tabobat, hay at (astronomiya) kabi ilmlar bilan jiddiy shug ullangan. Uning tabobat ʼ ʼ borasidagi shuhrati bir qancha manbalarda qayd etilgan. Ta kidlanganidek, ʼ «Zubdatul-hukamo» («Hakimlarning sarasi») unvoni sohibi bo lganligiyoq uning ʼ tib ilmi borasidagi salohiyatini his etish im-konini beradi. «Аhvolot»da Furqat o zining Qo qon xonligi tarixiga oid asar yozganligiga ishora qiladi. Аfsuski, bu ʼ ʼ asar hanuzgacha aniqlangan emas. Hozircha Furqatning to rt ilmiy asari xususida ʼ fikr yuritish imkoniga egamiz. Ulardan uchtasi elshunoslik (etnografiya) yo nalishidagi asarlar bo lib, «To y xususida», «Аza xususida», «Gap xususida» ʼ ʼ ʼ deb ataladi. Ularda shoir xalqimizning to ylari, aza marosimi,gapgashtaklar, ʼ 41 ularning o ziga xos tartib-qoidalari haqida qimmatli ma lumotlar beradi. To ydaʼ ʼ ʼ aytiladigan yor-yorlar, azada o qiladigan marsiyalar, gapgashtaklardagi she r- ʼ ʼ qo shiqlar matnidan ayrim lavhalar beradi. Ushbu asarlar milliy urf-odatlarimiz, ʼ qadriyatlarimizni o rganishda muhim ahamiyatga ega. ʼ Furqatning to rtinchi ilmiy asari - adabiyotshunoslik yo nalishida. «Ilmi ʼ ʼ she rning qoidai avzonini bayoni» deb nomlangan ushbu asarni yozishda Furqat ʼ Navoiyning «Mezonul-avzon» asariga tayanadi. Аsarda aruz vaznining eng muhim qonun-qoidalari bayon qilingan. Mazkur to rt asar hajman uncha katta bo lmasa- ʼ ʼ da, bizgacha ularning Furqat o z qo li bilan ko chirgan matnlar asosida yetib ʼ ʼ ʼ kelganligi muhimdir. 25 Ushbu asarlar mukammal nasta liq xatida ko chirilgan ʼ ʼ bo lib, Furqatning xattotlik mahorati to g risida ham muayyan tasavvur bera oladi. ʼ ʼ ʼ 2.2 Furqatning publisist sifatida namoyon bo’lishi Furqat birinchi o zbek jurnalistlaridan. Uning jurnalistlik faoliyati dastlab ʼ Toshkentda, «Turkiston viloyatining gazeti» tahririyatidan boshlangan bo lsa, ʼ keyinchalik xorijda yanada yuqori bosqichga ko tarilgani ma lum. Chet ellardan ʼ ʼ yozgan xalqaro ahvol, turli mamlakatlardagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat, turli millatlarning urf-odatlari, ma naviy darajasi to g risidagi xabar va maqolalari ʼ ʼ ʼ uning jurnalist, publitsist sifatidagi yuksak salohiyati dalilidir. Bu jihatdan shoirning «Xo qandlik Zokirjon Furqatning «Peysai axbor» nom ʼ Hindiston gazetidin naql qilib yozgan xabari» sarlavhali maqolasi diqqatga sazovordir. Maqolada afg on xalqining ingliz mustamlaka siyosatiga qarshi olib ʼ borgan ayovsiz kurashi xususida so z boradi. Jumladan, shoir yozadi: «Ushbu ʼ vaktlarda har o n besh kunda bizga kelib turgan «Peysai axbor» nom Hindiston ʼ gazetida yozibdurki, shul kunlarda anglis birlan ko histoniy afg onlarning ʼ ʼ arolarinda bo lub turgan muhoraba nihoyatda qattig dur. Xususan, Savot mavzeida ʼ ʼ qiziq muhorabalar voqe bo lub turodur. Аndin boshqa Navshahr degan mavze da ʼ ʼ ʼ ham muhoraba bo lub turodur. Qariybki, afg on xalqi Navshahrni musaxxar ʼ ʼ 25 Hojiahmedov. A., Furqat aruzi. T.: Fan, 1990. 84-b. 42 qilsalar. Va yana bir jamoa afgon lashkari Feshovar qal asig a yaqin borib turub,ʼ ʼ har kun muhoraba qiladurlar. Yana andin boshqa ikki-uch yerda xeyli qattiq muhorabalar bo lubdur. Аfg on xalqining haddu hisobi yo qdur. Ko p anglislar ʼ ʼ ʼ ʼ vujud shahristonidin adam sahrosig a yuz qo yubdur. Bovujudi anglis lashkari ʼ ʼ paydar-pay kelib turodur...» 26 .Maqola mazmunidan ko rinib turibdiki, Furqat ʼ mustamlakachilar tarafida emas. Аksincha,mazlum afg on xalqining ozodlik ʼ kurashi tarafdori. Maqolada yana shunday yoziladi: Malankan degan mavze da o n ming chog lig afg on xalqi bilan anglis ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ lashkari orasida muhoraba bo lub, afg on xalqi shikast topgon vaktda afg on ʼ ʼ ʼ xotunlari erlari qo lidin urush asboblarini olub, yakbora o zlarini anglis lashkarig a ʼ ʼ ʼ urub, bir yarim soatda anglislarga shikast beribdurlar» 27 Ozodlik - muqaddas tuyg u. Inson har qanday qiyinchilikka, musibatga bardosh berishi mumkin. Lekin ʼ ona yurtini begonalar egallamoqchi bo lsa, haq-huquqlari poymol etilsa, ʼ e tiqodiga, muqaddas tuyg ulariga daxl qilinsa, uning ko ziga o lim ham ʼ ʼ ʼ ʼ ko rinmaydi. O z erki, onazamin ozodligi uchun kurashga otlanadi. Furqat mazkur ʼ ʼ maqolani yozgan vaqtida uning jondan sevgan Vatani ham mustamlaka girdobida, vatandoshlari esa istibdod jabrini tortayotgan edi. Аslida Furqat Аfgonistondagi ingliz mustamlaka siyosatini fosh etish orqali yurtdoshlarini Turkistondagi chor Rusiyasi istibdodining g ayriinsoniy mohiyatidanogoh qiladi. Millatni o z haq- ʼ ʼ huquqini anglashga, zarur bo lsa, afg onlar kabi o z erki ozodligi uchun ʼ ʼ ʼ kurashishga da vat etadi. ʼ Ko rinib turibdiki, Furqatning xalqaro jurnalist sifatidagi faoliyati benihoya ʼ ahamiyatli. Bugina emas. Furqat gazetchi (jurnalist) qanday bo lishi kerak, qaysi ʼ bir mezonlarga rioya etishi, nimalardan saqlanishi lozim, degan masalalarga ham alohida e tibor beradi: «Gazet muallifiga kerakkim, — deb yozadi u bir ʼ maqolasida, — insofpesha va rostandesha bo lg ay. Noloyiq va nomunosib ʼ ʼ so zlarni gazetg a solmag ay va yozg on kalomidin gazet o qig uvchilarg a naf va ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ foyda hosil bo lg ay. Аgar biror hikoyat yozsa ham aning zaminida bir foydalik ʼ ʼ 26 Furqat. Tanlangan asarlar. II jildlik. I jild. –T.: O`z SSR davlat badiiy adabiyot nashriyoti. 1959. –161 b 27 . Furqat. Tanlangan asarlar. II jildlik. I jild. –T.: O`z SSR davlat badiiy adabiyot nashriyoti. 1959. –175b. 43 mazmuni bo lg ay. Xorijiya va doxiliya ahvolotidin yozsa, adl va insof yuzidinʼ ʼ rostliq birla yozg aykim, e tibor va istihsong a bois bo lsun». ʼ ʼ ʼ ʼ 28 Yozilganidan buyon qariyb bir asr muddat o tgan bo lsa-da, ushbu ʼ ʼ mulohazalar bugungi kunda ham o z ahamiyatini zarracha yo qotgan emas. ʼ ʼ Umuman, Furqatning jurnalistik faoliyati, publitsistik maqolalari ham yangicha tafakkur asosida qayta baholanmog i kerak. ʼ 28 Furqat. Tanlangan asarlar. (nashrga tayyorlovchi X. Rasul) T.:G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1975. 197-b. 44 2.3. Furqat adabiy merosining bugungi davr uchun ahamiyati Ularning chop etilishi va ommalashtirilishida filologiya fanlari doktori Xolid Rasulning xizmatlari katta bo ldi. U Furqat «Tanlangan asarlari»ni jami yetti martaʼ (1940, 1951, 1958, 1959, 1975, 1980, 1990-yillarda) nashr ettirdi. Bular ichida, Furqat «Аsarlar majmuasi»ning turli manbalar asosida tayyorlanib, arab yozuvida chop etilgan ikki jildlik faksimile nashri, ayniqsa, alohida ahamiyatga ega. Mazkur nashr shoirning shu paytgacha e lon qilingan «Tanlangan asarlar»iga nisbatan ʼ ancha mukammal ekanligi bilan ajralib turadi. Shunga qaramay, shoir asarlarini qo lyozma manbalari bilan qiyoslash natijalari bu to plamning ham ayrim ʼ ʼ kamchiliklardan xoli emasligini ko rsatmoqda. Jumladan, to plamga shoirning ʼ ʼ ba zi e tiborli asarlari kirmay qolganligi, k ʼ ʼ 29 irganlarining ham ayrimlari matn jihatida nuqsonli ekanligi ushbu fikrni quvvatlaydi. Professor G . Karimov va adabiyotshunos N. Hotamovlar ham shoir ʼ asarlarini bir necha marta (1959, 1973 yillarda) chop ettirdilar. Bundan tashqari, Furqat «Tanlangan asarlar»i rus (1958, 1962, 1972 yillarda), xitoy (1989) va uyg ur (1989) tillarida ham qayta-qayta nashr qilingan.Shoir asarlarini o rganish ʼ ʼ uning hayot paytidanoq boshlangan. «Turkiston viloyatining gazeti» o zining o n ʼ ʼ uch sonida shoir tarjimai holini e lon qilganligi ham buni tasdiqlaydi. Furqat ʼ xorijda ekan, 1896-yili rus missioneri N. P. Ostroumovning «Sart» asarida uning «Toshkent shahrida bo lgon nag ma bazmi xususida», «Bal xususida» ʼ ʼ manzumalari hamda «Аhvolot» asari rus tiliga so zma-so z tarjimasi bilan bosilib ʼ ʼ chiqadi. 1894-yili Sankt-Peterburgda Rusiya Аrxeologiya jamiyati Sharq bo limi ʼ Аxboroti VIII jildida Furqatning «Muxammas Muhammad Xudoyorxon tilidan» asari to la holda ruscha tarjimasi va izohlar bilan e lon qilinadi. Mazkur ʼ ʼ «Аxborot»ning 1909-yilgi 12-sonida shoirning «Sabog a xitob» asarining dastxat ʼ nusxasi haqida А.N. Samoylovich axboroti, she riy maktubning boshlanishi va ʼ oxiri, unga muallif tomonidan yozilgan kirish so z va so ngso z chop etiladi. ʼ ʼ ʼ Jadidlar shoir hayoti va ijodiga alohida qiziqish bilan qaraganlar. Ismoilbek 29 Jabborov. N. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi, 45 Gasprali tomonidan nashr etilgan «Tarjimon» gazetasining 1896 yil 18 avgust 32- sonida bu paytda xorijda yashayotgan shoir Furqat va uning jurnalistik faoliyati to g risida xabar-maqola e lon qilingan. Xabar-maqola Furqat va jadidchilikʼ ʼ ʼ masalalarini o rganishda muhim ahamiyatga ega. ʼ XX asr boshida Orenburgda nashr etilgan «Sho ro» jurnali va uning ʼ Turkiston jadidchilik harakatida tutgan mavqei mutaxassislarga ayon. Mazkur jurnalning 1909-yil 1-sonidayoq Furqatning «Muxammas Muhammad Xudoyorxon tilidan» asari to la holda e lon qilinishi shoir ijodiyotiga jadidlarning ʼ ʼ katta qiziqish bilan qaraganligini ko rsatuvchi yana bir muhim dalildir. Lekin ʼ Furqat ijodiyotiga munosabat har doim ham bir xil kechdi, hamisha u yaxshi so zlar bilan e tirof etildi, deyish qiyin. Ziyo Said «O zbek vaqtli matbuoti tarixiga ʼ ʼ ʼ materiallar» nomli tadqiqotida «qora davr» haqida to xtaladi, ««Turkiston ʼ viloyatining gazeti»... yozishuvchilari boshda gubernatur idorasida xiz-mat qilg uvchi eski mirzalar» bo lganligini ta kidlab, «keyinroq shoir Furqatning ʼ ʼ ʼ uzundan-uzun she rlari ko rina boshlagan»ida yozg iradiki, bu sho ro siyosatining ʼ ʼ ʼ ʼ talabi edi 30 . Miyon Buzruk Solihovning 1935-yili nashr etilgan «O zbek teatr tarixi ʼ uchun materiallar» asarida ham shoir merosiga nisbatan xuddi shunday munosabat kuzatiladi. U ushbu kitobida «... rus teatrusining yerlilar orasida havas va qiziqish tug dirgani» to g risida yozib, Toshkentda «Suvorov» nomli pyesa tomoshaga ʼ ʼ ʼ qo yilgani va «... tamoshochilar orasida mashhur shoir Furqat ham bo lgan»ligini ʼ ʼ ta kidlaydi. Suvorov haqidagi manzumaning 44 baytini keltirib, «Furqatda teatru ʼ hayotiga havas va berilish ochiq sezilib turishi»ni qayd etadi.Uning «yurt kattalari» — burjuaziya elementlarining zavqlariga ko ra she rlar yozish bilan tanilgan va ʼ ʼ ularning yordamlari bilan kun ko rib yurgan shoir» bo lganligidan sho rov ʼ ʼ ʼ o quvchilarini «ogohlantiradi». Shunga qaramay mazkur tadqiqotda ba zi muhim ʼ ʼ 30 http.WWW. uza.uzoetikasi. Filo.fan. d-ridiss. T .,2004. 158-b 46 fikrlar ham mavjud. Jumladan, unda Furqatning o z she rlarini yig ib, devonʼ ʼ ʼ tuzganligi haqida ma lumot berilgan. ʼ 31 1954-yili Xolid Rasulning «Zokirjon Furqat ijodi», «Furqat — ma rifatparvar,demokrat shoir» nomli kitoblari nashr etildi. Ular shoir ijodini ʼ monografik o rganishning dastlabki namunalari edi. Olim 1959-yili bu mavzuga ʼ yana qo l urdi. Uning «Furqat» tanqidiybiografik ocherki e lon qilindi. Shu yili ʼ ʼ H.Vohidovning «Furqat - ma rifatparvar shoir» risolasi bosilib chiqdi. Furqatning ʼ 100 yilligi munosabati bilan nashr etilgan «Furqat va Muqimiy haqida maqolalar» (1958) hamda «Zokirjon Furqat» (1959) nomli ikki maqolalar to plami shoir hayoti ʼ va ijodini o rganishda alohida o rin tutadi. Har ikki to plamdagi materiallar Furqat ʼ ʼ ʼ ijodining hali tadqiqotchilar e tibori yetarli qaratilmagan jihatlariga ʼ bag ishlanganligi, ko p hollarda muhim masalalar o rtaga qo yilib, puxta hal ʼ ʼ ʼ ʼ etilganligi, muhim ilmiy-nazariy xulosalar chiqarilganligi bilan e tiborga molik. ʼ G . Karimovning 1960-yili «Sharq yulduzi» jurnalida e lon qilingan «Furqat hayoti ʼ ʼ va ijodiga doir ba zi materiallar» maqolasid o sha paytda Qozog iston Markaziy ʼ ʼ ʼ Davlat arxivida saqlangan, keyinchalik Toshkentga, O zbekiston Markaziy Davlat ʼ arxiviga ko chirilgan muhim manba — N. P. Ostroumov shaxsiy fondidan ʼ aniqlangan Furqatning xorijdan yo llagan 18 dastxat maktubi, 4 ilmiy-etnografik ʼ asari haqida ma lumot beriladi. Ularni o rganishning shoir hayoti va ijodini tadqiq ʼ ʼ etishdagi ahamiyati to g risida ilmiy xulosalar chiqariladi. G . Karimovning ʼ ʼ ʼ mazkur tadqiqoti, ayniqsa, shoirning chet ellardagi hayoti hamda qizgan ijodiy faoliyatini o rganishda yangi sahifa ochdi. ʼ 32 E. Karimovning rus tilidagi «O zbek adabiyotida realizmning rivojlanishi» ʼ (1975), «O zbek demokratik adabiyoti realizmi» (1986) nomli tadqiqotlarida ham ʼ Furqat ijodiga oid e tiborli mulohazalar bayon qilindi. Tadqiqotda ayrim ʼ munozarali jihatlar ham mavjud ediki, ular o z vaqtida mutaxassislar tomonidan ʼ qo rsatib o tilgan. ʼ ʼ 31 19http://ziyouz.com 32 Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 2004. 120-b. 47 А. Аbdug afurovning «Zokirjon Furqat» (1977) kitobi shoir hayoti va ijodiʼ tadqiqiga bag ishlangan birinchi yirik monografiya. Unda shoir hayoti va ijodi ʼ furqatshunoslikning o shadavrdagi mavjud yutuqlarini mujassamlashtirgan hodda ʼ ancha mufassal tadqiq etildi. 33 А. Qayumovning «Shoir Furqat» («Sharq yulduzi», 1986, 4-5, 1989, 5-6- sonlar) asari shoir merosini ommalashtirish jihatidan alohida ahamiyatga ega bo ldi, deyish mumkin. Аsarda shoirning bir qancha asarlari birinchi marta ilmiy ʼ istifodaga olib kirildi. Аyrimlar yangicha talqin etildi. 1984-yili Sh. Yusupovning «Furqat yo llarida» monografiyasi e lon qilindi. ʼ ʼ Monografiyada Furqatning chet elga ketish va qolib ketish sabablari, shoirning vatanjudoliqda kechgan og ir hayoti to g risida arxiv hujjatlari hamda ʼ ʼ ʼ ishonchli manbalar asosida e tiborli mulohazalar bayon qilindi. Tadqiqotning yana ʼ bir diqqatga sazovor jihati shundaki, olim mazkur masalalar yuzasidan ilgarigi ilmiy ishlarda bildirilgan fikrlar bilan munozaraga kirishadi va o z qarashlariga ʼ ishonarli dalillar keltiradi. Shoirga nisbat berib kelingan bir qancha she rlarning, ʼ jumladan, Sharifxo ja qozi va Sayidazimboyni tanqid qilgan deb kelingan ʼ hajviyalarning unga mutlaqo aloqasiz ekanligini rad etib bo lmaydigan dalillar ʼ bilan isbot etadi. Shoirning chor hukumati yuqori doiralarini madh etgan deb qaralgan asarlarini yangicha talqin qilib, ularning zohiriga emas, tag matniga e tibor qaratish zarurligi haqidagi muhim ilmiy xulosani o rtaga tashlaydi. ʼ ʼ Olim 1990-yili «Furqat va o zbek ma rifatparvarlik adabiyotining yangi ʼ ʼ bosqichi» mavzuida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Dissertatsiyada mazkur mulohazalarini yanada yangi dalillar, umumlashma ilmiy xulosalar bilan boyitdi. Аrxiv hujjatlari va ishonchli manbalarga tayanish, ilmiy xulosalarning tamomila yangi ekanligi, yangicha talqin va tahlillar - Sh. Yusupov tadqiqotlarining yutug ini ta minlagan muhim omillar shulardan iborat. Sho ro ʼ ʼ ʼ davrida yaratilgan bir qancha ijtimoiy-falsafiy yo nalishdagi tadqiqotlarda ham ʼ Furqat hayoti va faoliyati, falsafiy qarashlari haqida qimmatli ilmiy mulohazalar 33 Abdurasul Abdug’afurov. Zokirjon Furqat. Toshkent. Fan. 1977,114-b. 48 bildirildi. I.Mo minovning «O zbekiston ijtimoiy-falsafiy tafakkuri tarixidan»ʼ ʼ (1960), H. Vohidovning rus tilida chop etilgan «Turkistonda ma rifatparvarlik ʼ g oyasi» (1979) asarlari, V.Zohidov, M.Xayrullaevlarning tadqiqiy maqolalari ʼ shular jumlasidandir. 34 Shuningdek, universitetlar va pedagogika institutlari filologiya fakultetlari uchun «O zbek adabiyoti tarixi» darsligi va O zbekiston FА Til va adabiyot ʼ ʼ instituti olimlari tomonidan tayyorlangan «O zbek adabiyoti tarixi» (1980) ʼ 35 ko p ʼ jildligining V jildida shoir hayoti va ijodi furqatshunoslikning o sha paytdagi eng ʼ so nggi yutuqlari asosida tadqiq etildi. Istiqlolgacha bo lgan davrda mazkur ʼ ʼ doktorlik dissertatsiyasidan tashqari, Furqat hayoti va ijodiy faoliyatiga bag ishlangan uch nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilindi. ʼ Ko rinib turibdiki, ijtimoiy tuzum qanday bo lishidan qatьi nazar, Furqat ʼ ʼ hayoti va ijodini ilmiy o rganish, ommalashtirish borasida muayyan yutuqlar ʼ qo lga kiritildi. Lekin sho ro davridagi tadqiqotlarning qariyb barchasi uchun ʼ ʼ umumiy bo lgan, yaqqol ko zga tashlanib turadigan va asl mohiyatga ko pda ʼ ʼ ʼ muvofiq kelavermaydigan bir xususiyat: deyarli har bir she r, har bir asar talqinida ʼ kommunistik mafkura talablari asosidagi yondashuvning, shoirni o zi yashab ʼ turgan tuzumdan norozi, jabrdiyda qilib qo rsatishga, uni sun iy ravishda dinga, ʼ ʼ dindorlarga qarshi qo yishga uri-nishning ochiq sezilib turishidir. Milliy istiqlol ʼ tufayli milliy adabiyotshunosligimizning tarkibiy qismi bo lgan furqatshunoslik ʼ ham mafkuraviy tazyiqlar ta siridan xalos bo ldi. Natijada, shoir hayoti va ijodiy ʼ ʼ faoliyatini o rganishda salmoqli yutuqlar qo lga kiritildi. Bu yutuqlarning asosiy ʼ ʼ qismini sho rolar zamonida ba-jarilishi mumkin bo lmagan ishlar tashkil etishi, ʼ ʼ kommunistik mafkura tomonidan man etilgan mavzularning tadqiq qilinganligi hisobga olinsa, ularning ahamiyati yanada yaqqolroq namoyon bo ladi. ʼ Mustaqillik davri furqatshunosligida haqqoniy yoritilgan mavzulardan biri Furqatning Rusiya istibdodiga munosabati masalasi bo ldi. Ushbu yo nalishdagi ʼ ʼ 34 Yusupov. Sh., Tarix va adab bo’stoni. T.: Manaviyat, 2003. 108-b 35 Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 4. 120-b. 49 tadqiqotlar shoirning mustamlaka siyosatiga murosasiz munosabatda bo lganligini,ʼ bu siyosatning asl maqsad muddaosini, yomon oqibatlarini o z asarlari vositasida ʼ ayovsiz fosh etganligini isbotladi. Sho rolar zamonida boshqa shoirlar kabi Furqat asarlarini nashr etishda ham ʼ kommunistik mafkura talablaridan kelib chiqildi. Uning aksariyat asarlari nojoiz qisqartirishlar bilan uzuq-yuluq hodda chop etildi. Mavjud nashrlarni qo lyozma ʼ manbalar bilan qiyoslash natijalari ularning bugungi talablar darajasida emasligini ko rsatmoqda. Faqat milliy istiqlol sharofati bilangina bu haqda ochiqcha fikr ʼ yuritish, bu asarlarni to la e lon qilish, ommalashtirish imkoniyatlari paydo bo ldi. ʼ ʼ ʼ Natijada shoirning shu paytgacha ma lum bo lmagan juda ko p asarlari, ularning ʼ ʼ ʼ dastxat nusxalari aniqlandi va bu haqda tadqiqotlar e lon qilindi. mustamlaka ʼ siyosatiga murosasiz munosabatda bo lganligini, bu siyosatning asl maqsad ʼ muddaosini, yomon oqibatlarini o z asarlari vositasida ayovsiz fosh etganligini ʼ isbotladi. Milliy istiqlol davri furqatshunosligida shoir ijodining mutlaqo o rganilmay ʼ kelgan yangi qirrasi - diniy-ma rifiy va so fiyona mavzudagi asarlarini e lon qilish, ʼ ʼ ʼ ommalashtirish va tadqiq etish borasida ham e tiborga molik ilmiy izlanishlar (А. ʼ Madaminov, N. Jabborov, I. Haqqulov ishlari) amalga oshirildi. Natijada, Furqat ijodida diniy-tasavvufiy mavzu sho ro zamonidagi ayrim tadqiqotlarda ʼ ta kidlanganidek o tkinchi, «... uning uchun tipik bo lmagan kayfiyatlarni aks ʼ ʼ ʼ ettiruvchi» emas, aksincha, asosiy yo nalishlardan ekanligi ilmiy jihatdan ʼ asoslandi. Sho rolar zamonida boshka shoirlar kabi Furqat asarlarini nashr etishda ʼ ham kommunistik mafkura talablaridan kelib chiqildi. Unint aksariyat asarlari nojoiz qisqartirishlar bilan uzuq-yuluq hodda chop etildi. Mavjud nashrlarni qo lyozma manbalar bilan qiyoslash natijalari ularning bugungi talablar darajasida ʼ emasligini ko rsatmoqda. Faqat milliy istiqlol sharofati bilangina bu haqda ʼ ochiqcha fikr yuritish, bu asarlarni to la e lon qilish,ommalashtirish imkoniyatlari ʼ ʼ paydo bo ldi. Natijada shoirning shu paytgacha ma lum bo lmagan juda ko p ʼ ʼ ʼ ʼ asarlari, ularning dastxat nusxalari aniqlandi va bu haqda tadqiqotlar e lon qilindi. ʼ 50 Xorijlik tadqiqotchilar ham Furqat shaxsi va adabiy merosiga qiziqish bilan qaragan. Sharq va G arbda, yaqin va olis xorijiy mamlakatlarda Furqat hayoti vaʼ ijodiga oid tadqiqotlar yaratilgan. Аmerikada Kolumbiya universiteti professori E. Ollvort, Turkiyada boshqird olimi, jadidchilik harakati yetakchilaridan Аhmad Zaki Validiy, Majoristonda Ya.Ekkman, Sharqiy Turkistonda Ne matullo ʼ Ubaydullo hoji, Qodir Аkbar, Аrshildin Totliq kabi olimlar shoir hayoti va ijodini tadqiq etish borasida diqqatga sazovor ishlarni amalga oshirdilar. 36 Milliy istiqlolga erishilganidan keyin o tgan davr davomida zikr etilgan ʼ tadqiqotlardan tashqari, Sh.Yusupovning «O zbek ma rifatparvarlik adabiyoti va ʼ ʼ Furqat» nomli uslubiy qo llanmasi nashr etildi. N.Jabborovning «Furqat ʼ asarlarining qo lyozma manbalari» mavzuidagi nomzodlik dissertatsiyasi himoya ʼ qilindi. Shoirning vaqtli matbuotda ishtiroki masalalariga bag ishlangan tadqiqot ʼ yuzaga keldi. Sh.Rizaevning «Jadid dramasi» asarida Furqat birinchi o zbek teatr ʼ tanqidchisi - san atshunos sifatida talqin etildi.Ushbu dalillarning o ziyoq Furqat ʼ ʼ hayoti va ijodini tadqiq etish milliy istiqloldan keyin tamomila yangi bosqichga ko tarilganligini, uni yanada rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar paydo ʼ bo lganligini ko rsatadi. ʼ ʼ 37 Xulosa 36 Yanosh Ekkman Harezm, kipcak va cagatay turkcesi uzerine arastirmalar.Ankara, 1996, B-223 37 . http.WWW. uza.uzoetikasi. Filo.fan. d-ridiss. T .,2004. 158-b . http://library.ziyonet.uz/ 51 O‘zbek adabiyotining boy va qadimiy tarixida o‘ziga xos ijodiy maktab yaratgan, o‘z davrining ilg‘or adabiy va ijtimoiy fikr egalari qatoridan munosib o‘rin egallagan shoirlardan biri bu — Zokirjon Xolmuhammad o‘g‘li Furqatdir. U XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida faol ijod qilgan, o‘zining g‘oyaviy yetukligi, badiiy uslubining boyligi, she’riy ifoda vositalarining rang- barangligi bilan ajralib turadi. Furqat nafaqat she’rlar yozgan adib, balki o‘z xalqining ogohligi, ma’naviy uyg‘onishi va ilm-ma’rifatga intilishi uchun kurashgan ma’rifatparvar ziyoli sifatida ham yuksak baholanadi. Furqat ijodi o‘zbek mumtoz adabiyotining davomchisi sifatida shakllangan bo‘lib, u Navoiy, Bobur, Mashrab, Ogahiy kabi ulug‘ siymolar ijodidan ilhomlangan. Biroq u o‘ziga xos yangi yo‘l, yangi mazmun va badiiy g‘oyalarni ilgari surdi. Ayniqsa, Furqatning she’rlarida ijtimoiy adolat, xalqni savodli qilish, zamonaviy fan- texnikani o‘rganish, ayollar erkinligi va milliy o‘zlikni anglash g‘oyalari kuchli aks etgan. Bu esa Furqatni o‘z davrining ilg‘or adiblari qatoriga qo‘yadi. Furqatning yashagan davri Turkiston tarixida murakkab siyosiy va madaniy jarayonlarga boy bo‘lgan. Rossiya imperiyasining istilochilik siyosati, mahalliy hukmdorlar o‘rtasidagi nizolar, xalqning og‘ir ijtimoiy ahvoli, islohotlarga bo‘lgan ehtiyoj shoirning ijtimoiy pozitsiyasiga, shuningdek, uning asarlaridagi g‘oyalarga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Furqat ijodida tarixiy voqealar, real hayot manzaralari, zamondoshlarining kayfiyati badiiy aks topgan. Uning g‘azallari faqatgina ishqiy yoki lirika emas, balki falsafiy-ijtimoiy mazmunga ega bo‘lib, o‘quvchini tafakkurga chorlaydi. Mazkur kurs ishida Furqatning hayoti va ijodiy merosi atroflicha tahlil qilinadi. Xususan, shoirning g‘azallaridagi ma’rifiy g‘oyalar, badiiy vositalar, uslubiy xususiyatlar va adabiy an’analarga munosabati o‘rganiladi. Furqat o‘zbek adabiyotidagi o‘ziga xos ijodkor bo‘lib, uning merosi nafaqat tarixiy, balki bugungi kun yoshlarini tarbiyalashda, milliy o‘zlikni shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. 52 Shuningdek, ish davomida Furqat ijodining zamonaviy adabiy jarayonlarga ko‘rsatgan ta’siri, uning g‘oyaviy-mazmuniy yondashuvi, ijodiy uslubining o‘ziga xos jihatlari, xalq og‘zaki ijodi va mumtoz adabiyot bilan bog‘liqligi ham alohida tahlil etiladi. Furqat asarlari orqali biz xalqimizning o‘tmishdagi ruhiy-ma’naviy holatini, ijtimoiy hayotini va madaniy qarashlarini chuqur anglay olamiz. Demak, Furqat ijodi nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki dolzarb ma’naviy-ma’rifiy qiymatga ham ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Abdurasul Abdug’afurov. Zokirjon Furqat. Toshkent. Fan. 1977,114-b. 2. Abdurasulov M. O‘zbek ma’rifatparvar shoirlari ilm-ma’rifat haqida.-T O‘qituvchi, 3. Furqat. Tanlangan asarlar. (nashrga tayyorlovchi X. Rasul) T.:G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1975. 106-b. 53 4. Furqat. Tanlangan asarlar. II jildlik. I jild. –T.: O`z SSR davlat badiiy adabiyot nashriyoti. 1959. –161 b. 5. Furqat. Qavoidi Chin va umuroti siyosiy. Sharq yulduzi, 2001, Ikkinchi fasl. 6. Hojiahmedov. A., Furqat aruzi. T.: Fan, 1990. 84-b. 7. '' Ishqingda kuyib, jono.. (nashrga tayyorlovchi N. Jabborov) T.: Adabiyot 2021. 17-b. 8. Jabborov. N. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi. 9. Qosimov. B Sh., Dolimov. U. va b. Milliy uyg’onish davri ozbek adabiyoti Universitetelar va pedogogika oliy o’quv yurtlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. T. : Manaviyat, 2004. 120-b. 10. Sayohati Furqat. O zbekiston adabiyoti va san ati, 1990-yil 14-dekabr.ʻ ʼ 11. Vohidov.H., Furqat va Muqimiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlari. T,:O’zSSR, 1959. 24-b. 12. Valixo'jayev B., Xolmatov.Sh. O'zbek adabiy tanqidi tarixi. 1-qism. Samarqand., 1983-b. 13. Vohidov. Usmon., Furqatshunoslikka ilk qadamlar… T,:O’zSSR, 1982. 190-b. 14. Yanosh Ekkman Harezm, kipcak va cagatay turkcesi uzerine arastirmalar.Ankara, 1996, 223- b. 15. Yusupova D., Aruz va Mumtoz poetikaga kirish. T.:Akademnashr, 2020. 44-b. 16. Yusupov. Sh., Tarix va adab bo’stoni. T.: Manaviyat, 2003. 108-b. 17. Zohidov. I., Furqat ijodi va zamonamiz. T.: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1959. 6- b. 17. http.WWW. uza.uzoetikasi. Filo.fan. d-ridiss. T .,2004. 158-b. 18. http://library.ziyonet.uz/. 19. http://ziyouz.com/. 20. www. Kitob.Uz. 54 55

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Furqat hayoti va ijod yo’li

1.1 Furqatning bolalik davri va tahsil olishida yuzaga kelgan muammolar

1.2 Ijodkorning dunyo bo’ylab qilgan sayohatlarining asarlariga ta’siri

II BOB. FURQAT IJODIYOTI VA ASARLARIDA ZAMON BILAN HAMNAFASLIK RUHI

2.1 She’riyatining rang-barangligi , janriy tabiati va mavzu ko’lami

2.2 Furqatning publisist sifatida namoyon bo’lishi

2.3 Furqat adabiy merosining bugungi davr uchun ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить