Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 93.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gʻafur Gʻulom hikoyalarida satira va yumor

Купить
G AFUR G ULOM HIKOYALARIDA SATIRA VA YUMORʻ ʻ Reja: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB G AFUR G ULOM IJODINING NAZARIY TAHLILI.………... ʻ ʻ ….....6 1.1. G afur G ulom ijodi……………………. ʻ ʻ ……………………..…………6 1.2. O lmas asarlar ijodkori G afur G ulom ʻ ʻ ʻ ………………………………12 II BOB G AFUR G ULOM HIKOYALARIDA SATIRA VA YUMOR ʻ ʻ ……17 2.1. G afur G ulom hikoyalarida yumorning o ziga xosligi…….………..17 ʻ ʻ ʻ 2.2. G afur G ulomning satirik hikoyalar tahlili……………..………….….24 ʻ ʻ 2.3. G afur G ulom ijodining o zbek adabiyotidagi o rni………………….30 ʻ ʻ ʻ ʻ XULOSA…………………………………………………………………………35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI…………………………37 ʻ KIRISH G afur G ulom o zbek adabiyotining yorqin yulduzi hisoblanadi. Uningʻ ʻ ʻ hikoyalari o z davrining hayotiy manzaralarini, odamlarning turmush tarzini, ʻ xarakterlarini va munosabatlarini ajoyib tarzda aks ettiradi. G afur G ulom ʻ ʻ ijodining o ziga xos xususiyati – bu satira va yumorning ustalik bilan qo llanilishi. ʻ ʻ U o z asarlarida ijtimoiy illatlarni, inson kamchiliklarini va hayotdagi kulgili ʻ vaziyatlarni satirik va yumoristik usulda fosh etib, o quvchini kuldirib, ʻ o ylantiradi. Ushbu kurs ishi G afur G ulom hikoyalarida satira va yumorning ʻ ʻ ʻ qo llanilish xususiyatlarini, ularning badiiy ifodalanish vositalarini va asarlarning ʻ mafkuraviy-badiiy ahamiyatini o rganishga bag ishlangan. ʻ ʻ G afur G ulom she riyatida vatanparvarlik, insonparvarlik, mehnatsevarlik, ʻ ʻ ʼ adolatparvarlik kabi ulug vor g oyalar o z ifodasini topgan. Uning asarlari ʻ ʻ ʻ xalqimizning orzu-umidlari, quvonch va tashvishlarini aks ettiradi. G afur ʻ G ulomning she riy merosi bugungi kunda ham o zining dolzarbligini ʻ ʼ ʻ yo qotmagan. ʻ G afur G ulom XX asr o zbek adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri, ʻ ʻ ʻ atoqli shoir, yozuvchi, dramaturg va tarjimon. Uning ijodi o zbek adabiyotining ʻ rivojlanishida muhim rol o ynagan. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Milliy ʻ adabiyotimizning buyuk namoyandalari — Cho lpon, Abdulla Qodiriy, Oybek, ʻ G afur G ulom kabi adiblarning asarlarini yoshlarimizga yetkazish, ularning ʻ ʻ qalbida vatanparvarlik, milliy g urur tuyg ularini kuchaytirish muhim vazifadir”, ʻ ʻ degan so zlari G afur G ulom ijodini o rganish va targ ib qilishning dolzarbligini ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ta’kidlaydi. Mavzuning dolzarbligi . G afur G ulomning satirik va yumoristik hikoyalari ʻ ʻ nafaqat o z davrida, balki bugungi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Uning ʻ asarlarida tasvirlangan ijtimoiy muammolar, inson kamchiliklari va hayotdagi kulgili vaziyatlar ko p jihatdan zamonaviy hayotga ham xosdir. Shuning uchun ʻ 3 G afur G ulom ijodi orqali satira va yumorning badiiy ifodalanish vositalariniʻ ʻ o rganish va ularning zamonaviy adabiyotga ta'sirini tahlil qilish muhimdir. ʻ Bugungi kunda G afur G ulom she riyatini o rganish, uning g oyaviy-badiiy ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ xususiyatlarini tahlil qilish o zbek adabiyotshunosligi oldida turgan muhim ʻ vazifalardan biridir. Shoir ijodida aks etgan vatanparvarlik, insonparvarlik, adolatparvarlik kabi g oyalarni yosh avlodga singdirish, ularni milliy g urur ruhida ʻ ʻ tarbiyalashda G afur G ulom asarlarining ahamiyati beqiyos. G afur G ulomning ʻ ʻ ʻ ʻ pedagogik qarashlari bugun milliy pedagogik merosimiz tarkibiy qismiga aylandi. Unda bolalar xulqidagi zararli odatlarni bartaraf etishga oid fikrlar haqida o tgan ʻ asrning 20-yillaridayoq bong urilgan edi. Adib ijodiga nazar tashlar ekanmiz, u o z ʻ davrida bolalar orasida zararli odatlarning kuchayib borayotganligidan aziyat chekadi.U zararli odatlarning kelib chiqish sabablarini bolalar yashayotgan muhitning o zidan izlaydi. Uning fikricha, "maorif tizimi pillapoyalarida o tirgan ʻ ʻ mansabdorlarning aybi bilan minglab bolalar umumta'limga jalb etilmay qolmoqda ". G afur G ulom ijodi o zbek adabiyotida o ziga xos o rin tutadi. Uning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ hikoyalarida hayotiylik va realistik tasvirlar bilan birga, satira va yumor ustalik bilan qo llanilgan. Ushbu usullar orqali yozuvchi o z davrining ijtimoiy ʻ ʻ muammolarini, odamlarning turmush tarzini, xarakterlarini va munosabatlarini fosh qiladi. G afur G ulomning satirasi nozik kinoya, hazil va kulgi orqali ʻ ʻ nozikkina, ammo ta sirli tanqidni ifoda etadi. Uning yumori esa, hayotning kulgili ʼ tomonlarini, odamlarning kulgili xatti-harakatlarini tasvirlash orqali o quvchini ʻ nafaqat kuldiradi, balki o ylantiradi ham. ʻ G afur G ulom she riyati o zbek adabiyotining yorqin sahifalaridan birini ʻ ʻ ʼ ʻ tashkil etadi. Uning ijodida inson qalbi, uning orzu-umidlari, Vatanga muhabbat, tabiat go zalligi, mehnatsevar xalq hayoti teran va samimiy ifodalangan. Shoir ʻ o zining sodda, xalqchil tili, yorqin obrazlari va ta sirli ohanglari bilan o quvchi ʻ ʼ ʻ qalbini zabt etadi. Uning she rlari bugungi kunda ham o zining dolzarbligini ʼ ʻ 4 yo qotmagan, aksincha, yangi avlodlarni ezgulikka, vatanparvarlikka, insoniylikkaʻ undab kelmoqda. G afur G ulomning boy adabiy merosi o zbek xalqining ʻ ʻ ʻ ma naviy xazinasining ajralmas qismi bo lib qoladi. ʼ ʻ Kurs ishining obyekti. G afur G ulomning tanlangan hikoyalari. ʻ ʻ Kurs ishining predmeti . G afur G ulom hikoyalarida satira va yumorning ʻ ʻ qo llanilish usullari, badiiy ifodalanish vositalari va ularning asarlarning ʻ mafkuraviy-badiiy ahamiyatiga ta'siri. Kurs ishining maqsadi . G afur G ulom hikoyalarida satira va yumorning ʻ ʻ funksiyalarini chuqur tahlil qilish orqali uning badiiy uslubini va ijtimoiy-siyosiy qarashlarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: — G afur G ulomning tanlangan hikoyalarida satira va yumorning qo llanilish ʻ ʻ ʻ xususiyatlarini o rganish; ʻ — Satira va yumorning badiiy ifodalanish vositalarini (obrazlar, tillash, kinoya, hiperbola va boshqalar) aniqlash va tahlil qilish; — Hikoyalardagi satirik obrazlarni va ularning ijtimoiy-siyosiy ahamiyatini tahlil qilish; — G afur G ulomning satirik va yumoristik uslubining o ziga xos xususiyatlarini ʻ ʻ ʻ aniqlash; — G afur G ulom ijodining zamonaviy adabiyotga ta'sirini baholash. ʻ ʻ Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, 2 bob, 6 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan tashkil topgan. ʻ 5 I BOB G AFUR G ULOM IJODINING NAZARIY TAHLILIʻ ʻ 1.1.G afur G ulom ijodi ʻ ʻ G afur G ulomning she'riyati va nasrida o zbek xalqi tarixi o zining badiiy ʻ ʻ ʻ ʻ timsolini topgan. Yozuvchining ijodi rang-barang — she'rlar, qo shiqlar, dostonlar, ʻ qasidalar, hikoyalar, qissalardan tashkil topgan. G afur G ulomning urushdan ʻ ʻ keyingi davrdagi ijodi o zbek adabiyoti rivojida beqiyos o rin tutgan. G afur ʻ ʻ ʻ G ulom, shuningdek, Pushkin, Lermontov, Griboyedov, Mayakovskiy, Nozim ʻ Hikmet, Rustaveli, Nizomiy, Shekspir, Dante, Bomarshe va boshqalarning asarlarini o zbek tiliga mohirona tarjimasi bilan mashhur. G afur G ulom 1903- ʻ ʻ ʻ yilning 10-may kuni Toshkentda, dehqonlar oilasida tug ilgan. Uning otasi ʻ savodxon bo lgan. U o zbek va tojik mumtoz adabiyotini o qigan, rus tilini bilgan, ʻ ʻ ʻ o zi ham she'rlar yozgan. Uning uyiga Muqimiy, Furqat, Asiriy, Xislat va boshqa ʻ shoirlar kelib turgan. 1916-yilning kuzida G afur o qishga kiradi. Onasining ʻ ʻ vafotidan so ng (otasi avvalroq vafot etgan), u ishlashga majbur bo lgan. Ko plab ʻ ʻ ʻ kasblarda o zini sinab ko rgach, u nihoyat, matbaaga harf teruvchi bo lib ishga ʻ ʻ ʻ kiradi, so ngra, pedagogik kurslarda tahsil oladi. ʻ 1 Adib 1919-yildan 1927-yilgacha o qituvchi, maktab direktori, Ma'naviyat ʻ uyushmasi ishchilari raisi bo lib ishlaydi, bolalar uyini tashkil etishda faol ishtirok ʻ etadi. 1923-yildan G .G ulomning adabiy faoliyati boshlanadi. She'rlar, dostonlar, ʻ ʻ ocherklar, hajviy hikoyalar va qissalari gazeta va jurnallarda chop etila boshlaydi. 1923-yil yozilgan "Feliks farzandlari" she'rida yetim bolalar haqida gapirarkan, unda yozuvchi o z hayotini ifodalaydi, "Maorif va o qituvchi" jurnalida esa ʻ ʻ "Go zallik qayerda" nomli ikkinchi she'ri nashr qilinadi. Birin-ketin she'riy ʻ to plamlari bosmadan chiqadi: "Dinamo", "Xitoy suratlari", "Biz sizlar bilan ʻ tirikmiz", "Jonli qo shiqlar", "Sizga", "Sovg a", "Tong qo shig i", "Qo qon" ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ dostoni va boshqalar.G afur G ulomning 30-yil boshlarida yozilgan she'rlarida ʻ ʻ yangi shakllarga burilish seziladi, bunga mumtoz rus tilini o rganishi ham muhim ʻ 1 G afur G ulom. Tanlangan asarlar. Nazm va nasr.-T.: G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. ʻ ʻ ʻ ʻ - 352 b. 6 darajada ta'sir ko rsatgan. Bundan tashqari, sanoatning o sishi, Turkiston-Sibirʻ ʻ temir yo l magistralining qurilishi kabi uning ona yurtida sodir bo layotgan ajoyib ʻ ʻ o zgarishlarni ta'riflash uchun yangi lug at boyligi, yangi she'riy bo yoqlar, yangi ʻ ʻ ʻ ohang va vazn talab etilgan."Dinamo" (1931), "Tirik qo shiqlar" (1932) — yosh ʻ shoirning yo nalishi yorqin namoyon bo lgan birinchi she'riy to plamlari. ʻ ʻ ʻ Shoirning boqiy hayot, mangu ko k daraxt haqidagi "Qish va qor" (1929), ʻ "Non" (1931), "Toshkent" (1933), "Qutbda saylovlar" (1937), "Men - Yahudiyman" (1941), "Qish" (1941), "Xotin" (1942), "Afsuski, afsusni qo shib ʻ ko mmadi" (1945), "Bog " (1934), "Qayg u" (1942), "Kuz keldi" (1945), "Kuzgi ʻ ʻ ʻ ko chatlar" (1948) kabi she'rlarida umuminsoniylik, insonparvarlik mavzulari o z ʻ ʻ aksini topdi.Ko pgina she'rlarida sharq donishmandi - ota timsoli mavjud: "Sen ʻ yetim emassan" (1942), "Qayg u" (1942), "Biri biriga shogird, biri biriga ustod" ʻ (1950), "Sizlarga - yoshlar" (1947), "Bahor taronalari" (1948) va boshqalar. "Netay" (1930), "Yodgor" (1936), "Shum bola" (1936-1962) qissalari va "Shariat nayranglari" (1930), "Mening o g rigina bolam" (1965) hikoyalarida chinakam ʻ ʻ xalq qahramonlari, milliyligimiz tavsirlangan. Urush yillarida G afur G ulom "Sen ʻ ʻ yetim emassan", "Seni kutyapman, o g lim!", "Vaqt", "Kuzatish", "Ayol", ʻ ʻ "Bizning ko chada ham bayram bo lajak" kabi ajoyib she'rlar yaratgan. "Seni ʻ ʻ kutyapman, o g lim!" she'rida shoir front ortida o zlarining qahramonona ʻ ʻ ʻ mehnatlari orqali dushman ustidan g alabani yaqinlashtirgan otalarning sabri va ʻ kuchini madh etadi. Mushkul kunlarda insonlarning bolalarga bo lgan muhabbati buyuk ma'no ʻ kasb etgan. Bu — ota-onasini yo qotib, oddiy odamlarning sidqidildan qilgan ʻ g amxo rligi haqida so z boruvchi ajoyib "Sen yetim emassan" she'rida yaqqol ʻ ʻ ʻ seziladi. Shoirning urush yillarida yozilgan "Bahaybat", "G alabachilar qo shig i", ʻ ʻ ʻ "Vaqt", "Xotin" she'rlari yuqori fuqarolik she'riyatining namunalari hisoblanadi. Ular "Sharqdan kelmoqdaman" to plamidan joy olgan. Urushdan keyingi yillar ʻ G afur G ulom bir qator she'riy to plamlarini nashrdan chiqaradi: "Yangi she'rlar", ʻ ʻ ʻ "O zbekiston olovlari", "Onalar", "O zbek xalq g ururi", "Tong qo shig i", ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 7 "Yashasin, tinchlik!", "Bu - sening imzoing" Ushbu to plamlardan joy olganʻ she'rlarda shoir tinchlik davrining muhim savollariga javob topishga, o zbek ʻ xalqining mehnat faoliyatidagi muvaffaqiyatlarini ko rsatishga intiladi. ʻ Asarlarining qahramonlari — dunyo ishlari va osoyishta mehnat bilan band sobiq askar. G afur G ulom — tinchlik, do stlik va xalq baxtining jo shqin kurashchisi. ʻ ʻ ʻ ʻ Shoir tinchlik uchun kurashga bag ishlangan to plam yaratgan. Ulardan eng ʻ ʻ yaxshilari: "Dunyo minbaridan", "Yashasin, tinchlik!", "Bu — sening imzoing" va boshqalar. G afur G ulom, shuningdek, Pushkin, Lermontov, Griboyedov, ʻ ʻ Mayakovskiy, Nozim Hikmat, Rustaveli, Nizomiy, Shekspir, Dante, Bomarshe va boshqalarning asarlarini o zbek tiliga mohirona tarjimasi, shuningdek, ʻ adabiyotshunoslik va publitsistik maqolalari bilan mashhur. G afur G ulomning dunyoqarashi va badiiy didining shakllanishida Vladimir ʻ ʻ Mayakovskiy asarlari katta ta'sir ko rsatgan. G afur G ulom o zining ʻ ʻ ʻ ʻ maqolalaridan birida shunday yozadi: "Men rus mumtoz ijodkorlarini bilaman va ularni sevaman va ularning ko plab asarlarini ona tilimga tarjima qildim. Lekin ʻ men uchun vazn, lug at, timsol, she'rning ohang tuzilishi sohalarida eng serqirra va ʻ cheksiz imkoniyatlarni ochgan. Mayakovskiyning shogirdiman, deyishni istayman. Mayakovskiy satirasidagi darg azab, tanqidiy kinoya, lirikasidagi bag oyat ulkan ʻ ʻ tuyg u kuchidan tashqari, men o zimda uning usullarining dovyurak notiqlik ʻ ʻ kuchini, metaforalar jasorati, mubolag alar ifodaliligini jamdashga harakat qildim. ʻ Hatto, usulli, ohangli va ma'no ifodaliligini oshiruvchi she'r qurilishidan ham o zbek she'r tizimida foydalanishimga to g ri keldi". Bular G afur G ulomning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ko plab she'rlarida namoyondir. Masalan: "Turksib yo llarida", "Ona yer", ʻ ʻ "Yashasin, tinchlik!" G afur G ulom ijodining urushdan keyingi davri o zbek ʻ ʻ ʻ adabiyoti rivojida muhim o rin egalladi. ʻ Urushdan avvalgi davrlarda uning she'rlarida urushdan oldin ular tomonidan yaratilgan narsalarni qo lda qurol bilan himoya qilayotgan, yerda tinchlik ʻ istayotgan odamlarning ichki kechinmalari va o y-xayollari tasvirlangan. Shoirning ʻ urushdan keyingi davr lirikasi uning urush yillar lirikasining mantiqiy davomi va 8 rivoji hisoblanadi. "Unutma, Vatan seni kutmoqda!" va "G alaba bayrami" she'rlariʻ — shoirning mazkur ikki ijodiy davrining bog lovchi halqasi kabidir. ʻ 2 G afur G ulomning pedagogik qarashlari bugun milliy pedagogik merosimiz ʻ ʻ tarkibiy qismiga aylandi. Unda bolalar xulqidagi zararli odatlarni bartaraf etishga oid fikrlar haqida o tgan asrning 20-yillaridayoq bong urilgan edi. Adib ijodiga ʻ nazar tashlar ekanmiz, u o z davrida bolalar orasida zararli odatlarning kuchayib ʻ borayotganligidan aziyat chekadi. U zararli odatlarning kelib chiqish sabablarini bolalar yashayotgan muhitning o zidan izlaydi. Uning fikricha, "maorif tizimi ʻ pillapoyalarida o tirgan mansabdorlarning aybi bilan minglab bolalar ʻ umumta'limga jalb etilmay qolmoqda ". ... Maorifning vakillari qalandarday tentirab, Eshiklarni qoqadi - rasmiyat faqat, ... Minglab-minglab Ahmadjon Rasmiyatdan ishga o tish muddatiga boqadi... ʻ Ma'lumki, o tgan asrning 20–30-yillarida milliy nizolar, urush, qurg oqchilik ʻ ʻ tufayli sobiq shurolar davlatida yuz minglab bolalar boqimsiz qolgan edi. Natijada mamlakatda bolalar qarovsizligi avjiga chiqdi. Maktab, oila nazoratidan chetda qolgan minglab bolalar zararli odatlarni "ko cha maktabi"dan o rganib oldilar. ʻ ʻ Bolalar qonunbuzarligining g oyat kuchayishi davlat va keng jamoatchilikni ʻ tashvishga soldi. Shuning uchun shoir bunday boqimsiz bolalar taqdiridan tashvilanib, "Taklif qilaman" she'rida shunday degan edi: Shu yoshgina o spiringa qarangiz: "Yosh boshidan kashanda Qanday orsiz, ʻ sharmanda, bobosiday ko ksovlanar, Ko'p essiz!" – deyarsiz haligacha maktab, ʻ o qish unga yot ... ʻ 2 Jumaboyev M. O zbek bolalar adabiyoti. -T.: O qituvchi, 2002, -290 bet ʻ ʻ 9 Shoir o z asarlarida zararli odatlar inson tanasi uchun hech bir zaruratʻ emasligini ta'kidlaydi. Jumladan, spirtli ichimliklar, ko knor, tamaki, nos, nasha, ʻ qora dori iste'mol qilish g oyat zararli ekanligidan yoshlarni ogoh etadi. Bunday ʻ zaruratsiz narsalarni iste'mol qilish, ularga organizmni o rgatish oxir-oqibatda ʻ inson sog lig ini izdan chiqarishini ta'kidlaydi. ʻ ʻ G afur G ulom butun umri davomida ko pdan-ko p she'rlar, dostonlar yozdi. ʻ ʻ ʻ ʻ Sho ro siyosati ta'sirida el-yurtni yuksak ko tarinkilik ruhida yashash va mehnat ʻ ʻ qilishga chorladi. Yaxshilik, ezgulik, birodarlik, do stlikni ulug ladi. Ulug maqsad ʻ ʻ ʻ va fikr yo lida xalqni, ommani safarbarlikka da'vat qildi. Kelajakda katta umidlar ʻ bilan qarashga undadi. Bular uning asarlariga xos bo lgan muhim xususiyatlardir. ʻ Mana shu xususiyatlarni badiiy tarannum etishda lirik qahramonning chuqur o y-mushohadalari-yu, uning donishmandligidan tortib, shu donishmandlikni ʻ namoyon etuvchi obrazlar vositasidagi rang-baranglik, serqatlamlik, ko pma'nolilik, purhikmatlilik, bir so z bilan aytganda, falsafiylik shoir ijodining ʻ ʻ muhim belgisi sifatida namoyon bo ladi. ʻ G afur G ulomning ba'zi she'rlari tarixiy hodisalar, ma'lumotlar va shaxslar ʻ ʻ obrazini aks ettirish asosiga qurilgan. Bunday asarlar tarixning badiiy solnomasi, tarixiy shaxs taqsdiri, qiyofasining in'ikosi qadar aniqlik kasb etadi «Turksib yo llarida», «Hamza xotirasi», «Insoniyat tarixining birinchi kosmonavtiga» ʻ sh'erlariga shunday xususiyat xosdir. G afur G ulom Sharq va G arb tarixi, falsafasi, madaniyatini favqulodda ʻ ʻ ʻ chuqur bilgan alloma kishi edi. Shu bois uning aksar she'rlarida Injilu Qurondan tortib Bobil, gotik naqshlar-u kattayu-kichik tarixiy hodisalar, ma'lumotlar, u yoki bu shaxs, ular bilan aloqador faktlar,jahon xalqalrining urf-odatlaridagi chizgilari, tarixiy joy nomlari bilan aloqador fikrlar asarning badiiy to qimasiga singdirib ʻ yuboriladi. 10 G afur G ulom butun ijodi davomida taqvim tarzida ko'plab she'rlar yozdi.ʻ ʻ 1-may, 7-oktabr, Konstitutsiya kuni, partiya va komsomol syezdlari, adabiy o n ʻ kunliklar, sotsialistik musobaqa, paxta rejasining bajarilishi singari kundalik, o tkinchi hodisa va voqealarga bag ishlangan bunday she'rlar adabiyot tarixida ʻ ʻ ham, muallif ijodida ham sezilarli iz qoldirmadi. Bu hol shoirning o ziga ham sir ʻ emas edi. Zero, bunday she'rlarning ko pi o zlarini hurmat qilgan shoirlarning ʻ ʻ nainki «Tanlangan asarlari», hatto muntazam chiqib turgan to plamlariga ham ʻ kiritilmas edi. G .G ulom ham bundan istisno emas. Biroq shuni ham ta'kidlash ʻ ʻ lozimki, g afurona buyuklik va donishmandlik bilan sug orilgan falsafiy obrazlar ʻ ʻ uning taqvim she'rlarida ham uchrab turadi. G afur G ulom so nggi nafasigacha ijod etdi, mehnat qildi. Uzoq yillar ʻ ʻ ʻ davomida O zbekiston Fanlar akademiyasining til va adabiyot institutida ilmiy ʻ xodim bo lib ishladi. Badiiy asarlar bilan bir qatorda ko plab ilmiy maqolalar ʻ ʻ yozdi, tarjimalar qildi. O zining asarlari ham o nlab tillarga o girildi. Mehnatlari ʻ ʻ ʻ evaziga u O zbekiston Fanlar akademiyasiga haqiqiy a'zo etib saylandi. Respublika ʻ Oily kengashiga deputat bo ldi. Unga «Ozbekiston xalq shoiri» yuksak unvoni ʻ berildi. Badiiy asarlari sovetlar mamlakatining eng yuksak mukofotlariga sazovor bo ldi. Uning o n ikki jilddan iborat mukammal asarlar to plami bosilib chiqdi. ʻ ʻ ʻ 11 1.2.O lmas asarlar ijodkori G afur Gʻ ʻ ʻ ulom Xalq ijodining g oyaviy-estetik an’analaridan juda keng ko lamda va chuqur ʻ ʻ ijodiy o rgangan so z ustasi G afur G ulom hayoti va ijodi uchun folklor juda katta ʻ ʻ ʻ ʻ ahamiyatga molik bo lgan buyuk maktab vazifasini o tagan. Adib xalq hayoti va ʻ ʻ orzu-tilaklarini, uning ruhiy olami, psixologiyasi, xarakteri, ma’naviyati, estetik didi va badiiy tafakkuri, boy tilini folklordan o qib o rgandi. Aytishlaricha, ʻ ʻ Nasriddin Afandi fazilatlarining ko pginasi uning shaxsiyatiga singib ham ketgan ʻ ekan. Hatto shoirning o zi ham «Bizning uyga qo nib o ting, Do stlarim» she’rida: ʻ ʻ ʻ ʻ «G afur degan bir Nasriddin kitobi» deb, o z tabiatiga ishora qiladi. G afur G ulom ʻ ʻ ʻ ʻ shaxsiyati va ijodiy merosida xalq ijodi ta’sirining nihoyatda xilma-xil ko rinishlarini topish mumkin: Masalan: ʻ 1. «Afandi o lmaydigan bo ldi» hajviyasida folklor asarlari qayta ishlangan. ʻ ʻ 2. «Hasan Kayfiy» hikoyasi folklorga o xshatma tarzida yozilgan. ʻ 3. «Tirilgan murda» qissasi folklor motivi, xalq ijodi obrazlariga xos xususiyatlar asosida bayon qilingan. Mulla Mamajon xarakteri mohiyati shu negizda tipiklashtirilgan. “Shum bola” qissasidagi sarguzasht syujet turi va kompozitsiya folklorga borib tutashadi. Yozuvchi «Uch yolg ondan qirq yolg on» ertagiga o xshagan g oyat jozibali ʻ ʻ ʻ ʻ yolg on to qib, juda qiziq kulgili vaziyat-holat yaratgan. G .G ulomning “Shum ʻ ʻ ʻ ʻ bola” qissasida rivoyaning personaj tilidan hikoya qilish usulini qo llashi o ziga ʻ ʻ xos badiiy samara berdi. Agar qissada hikoya yozuvchi tilidan olib borilganida, undagi ayrim epizodlar o quvchida shubha uyg otishi, ishonchsizlik qo zg ashi ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin edi. Pesonaj – shum bola tilidan olib borilganida esa, biroz orttirilgandek ko ringan o rinlar hikoyachining fe’liga yo yiladi. Uning xarakter xususiyatlarini ʻ ʻ ʻ yorqinroq ko rsatishga xizmat qiladi. ʻ 3 3 https://abiturtest.uz/mavzular/gafur-gulom-bolalar-shoiri-uninghayot-va-ijodyoli/ 12 «Yodgor» qissasidagi kompozitsion qoliplash usuli ham folklordan oziqlanadi. Adib qissada latifa, dostonchilik, qiziqchilikka xos xususiyatlar, shuningdek, satira va yumordan ham ijodiy o rgangan. G afur G ulom nasrida hamʻ ʻ ʻ she’riy matnlar o rinli qo llanilgan bo lib, u o zining hikoya va qissalarining ʻ ʻ ʻ ʻ ko pchiligida epik va lirik bayon usuliga murojaat etadi. Bu usul yozuvchining ʻ yuksak mahorat egasi ekanligini namoyon etish bilan birga asarlarining badiiy yetukligini ta’minlaydi. Adib “Shum‘‘ bola” va ”Netay” qissalari; “Hadim”, ”Inoqlik”, “Elatiyada bir ov”, “Jo rabo za”,”Farzandi solih”, “Luqmon”, ʻ ʻ ”Bo ydoq”, “Hasan Kayfiy” va boshqa qator hikoyalarida turli hajmdagi she’r yoki ʻ she’riy parchalarni keltiradi. G afur G ulom bir necha qissalar yozgan bo lsa ham, ʻ ʻ ʻ ular o z ifoda tarzi, bayon usuli jihatidan bir-biriga o xshamaydi. Masalan: ʻ ʻ «Netay» (1931) asari lirik-publitsistik yo sinda uchinchi shaxs tilidan hikoya ʻ qilinadi. «Tirilgan murda» (1934) satirik yo sinda bo lib, qahramonning esdalik ʻ ʻ daftari shaklida yozilgan. «Yodgor» (1936) esa, yumoristik ohangda bo lib, voqeani bosh ʻ qahramonning o zi hikoya qiladi. Unda «Ming bir kecha»ga o xshagan ertaklarga ʻ ʻ xos bayon va qoliplash (hikoya ichida hikoya qilish) yo lidan foydalaniladi. ʻ «Shum bola» (1936), kengaytirilgan nusxasi, 1963) qissasi sarguzasht syujet asosiga qurilgan. Voqeani qahramonning o zi aytadi va asar hajv-hazil uslubida bitiladi. ʻ Shunga qaramasdan, yuqoridagi qissalarning barchasini bir-biri bilan jips birlashtiradigan o q tomir bor. Bu – insonning odamiyligi, mehr-shafqati, pok qalbi ʻ va mehnatsevarligi, chidam-bardoshliligini ochish,. shu insonni himoya etish, uning orzu-armoni uchun kurashish g oyasidir. G .G ulom qissalarida A.Qodiriy ʻ ʻ ʻ ijodida mahorat bilan qo llanilgan sir saqlash usulidan ham san’atkorona ʻ foydalanilgan. Netayning Semyonlar oilasiga qanday kelib qolgani sir tutilib, erxotinning qizga ko rsatgan mehribonchiliklari, uni erkalatishlari keltirilgachgina, ʻ bu «notanish tilda gapiruvchi» kishilarning kimligi va Netayning bu xonadonga qanday kelib qolgani aytiladi. 13 Asarda Semyondan qizni tortib olish uchun «tog a» qiyofasida kelganʻ Samadning nomi sir tutilib, dastlab uning tashqi ko rinishigina chiziladi. Uning ʻ kim ekanligi qozixonada ma’lum bo ladi. Qissada bunday usulning qo llanilishi ʻ ʻ kitobxonning voqealar rivojiga qiziqishini kuchaytirish bilan birga, qahramonlar ruhiy olamini ta’sirchan ko rsatib berishga yordam beradi Uning ijodida nasr va ʻ nazmning birgalikda ishlatilishi shakl va mazmun birligiga bo ysungan. U o zi ʻ ʻ ilgari surayotgan g oyani yorqin ifodalashda, voqealar tasvirini kitobxonga ta’sirli ʻ yetkazish, inson ma’naviy olamini gavdalantirishda, qahramon ruhiy kechinmalarini yoritishda she’riy parchalarga murojaat qiladi. Bu hol badiiylikni, ta’sirchanlikni oshirib, asarning didaktik mohiyatini kuchaytiradi. Muhimi, xalq, ijodi G afur G ulom nasrida beg araz hazil-mutoyiba va qahramonlik, ʻ ʻ ʻ hayotbaxshlik, donishmandlik ruhini yanada kuchaytirgan. Adib hatto o nlab felyetonlarini Nasriddin Afandi latifalari syujeti, shakli ʻ asosiga ko rgan va shu yo l bilan ularni hatto satirik hikoya darajasiga ko tarib ʻ ʻ ʻ yuborgan. «Xotinga olib berilmagan kavsh», «Oyoq olishiga qaraydi», «Shudgorda quyruq...» singari asarlar fikrimizni dalillaydi. Shuning uchun G afur G ulomning kuldirib yig latadigan va yig latib ʻ ʻ ʻ ʻ kuldiradigan hajviy hikoya va qissalari el orasida shuhrat topdi. U o zbek realistik ʻ hikoyachiligi hamda qissachiligiga beqiyos hissa qo shgan adiblardan biri bo ldi ʻ ʻ va umrining oxirigacha bu sohada muvaffaqiyatli qalam tebratdi. G afur G ulom ʻ ʻ hikoyalarida keltirilgan she’rlar hajm va janr jihatidan xilma-xil. Adib hikoyada keltirilgan fikrni asoslash maqsadida mumtoz shoirlar ijodidan ayrim baytlar, xalq og zaki ijodining lapar, yor-yor, qo shiq kabi janrlaridan namunalar tanlaydi. ʻ ʻ Hikoyalarda adibning mustaqil ijodi mahsuli bo lgan she’riy parchalar ham ʻ keltiriladiki, ularning ayrimlari alohida shoirlar ijodining, ba’zilari esa folklorda mavjud she’rlarning G afur G ulom tomonidan qayta ishlangan variantlaridir. ʻ ʻ Umuman, G afur G ulom hikoya va qissalarilari fayzli jilolanishida, musiqiy ʻ ʻ ohangdorlik kasb etishida nasriy ifoda va she’riy satrlar vobastaligi, she’rdan 14 nasrga erkin ko chish, mumtoz shoirlarning she’riy baytlariyu, xalq og zaki ijodiʻ ʻ namunalaridan erkin foydalanish, ba’zan ularga ijodiy yondoshish muhim o rin ʻ tutadi. Nasr va nazm uyg unlashuvi liro-epik nasriy uslub o ziga xosligini yuzaga ʻ ʻ chiqarib, janr tilining poetik jozibadorligini ta’minlagan. Muallifning hikoyachilikda to plagan tajribalari muayyan ma’noda u yaratgan qissalari ʻ muvaffaqiyati uchun ham o ziga xos zamin vazifasini o tagan. G afur G ulomning ʻ ʻ ʻ ʻ kichik nasri haqida to xtalgan adabiyotshunos S.Mamajonov Oybekning quyidagi ʻ so zlarini keltiradi: «G afur o z hikoyalarida odamlarning obrazini yaxshi ʻ ʻ ʻ ko rsatadi. O zining kichik qahramonlari psixologiyasiga kira biladi. Ularning ʻ ʻ tushunchalari, qarashlari, maqsad va intilishlarini ingichka ko radi» G afur G ulom ʻ ʻ ʻ ko pgina lirik-dramatik yo nalishdagi hikoyalar ham yozdi. Ularda inson fojiasini ʻ ʻ va ularni shu holga solgan muhit, sharoitni ko rsatdi. ʻ U 1965 yili «Mening o g rigina bolam» lirik-dramatik va «Hasan Kayfiy» ʻ ʻ yumoristik hikoyasini e’lon qildi. Birinchisiga yozuvchi voqeiy hikoya, ikkinchisiga esa, xalqimizning yumoristik ertaklaridan, deb izoh beradi. Ikkalasi ikki xil ifoda yo sinida yozilgan, lekin ikkalasi ham jahon hikoyachiligi ʻ darajasidagi yetuk, mukammal asarlardir. Ularda G afur G ulom ijodining yuragi ʻ ʻ bo lmish insonparvarlik ruhi baland jaranglaydi. U mehnatkash, pok, halol, o z ʻ ʻ aql-farosati, o zining peshona teri bilan kun kechiruvchi va hayotni, jamiyatni ʻ mukammal qilishga intilgan insonni faol himoya qildi, uning taqdiri, buguni va ertasi uchun san’atkorlik qalbi bilan umr bo yi kurash olib bordi. ʻ 4 G afur G ulom qahramon ruhiyatini ichdan nurlantirishda rang-barang tasvir ʻ ʻ vositalarini o zaro mutanosiblikda qo llaganki, bu uning hikoya va qissalarida ʻ ʻ «kichik» qahramonning «katta» dunyosini tasvirlashda muhim rol o ynagan. ʻ G afur G ulom hayotiylikdan uzoqlashmaydi. U bir oila fojiasi orqali, shaxsiy ʻ ʻ tragediya misolida ijtimoiy fojialilikni ko rsatib bera oladi. U maishiy holatlar ʻ tasviridan ko ra qahramon ko ngliga diqqat qaratishni muhim deb hisoblaydi. ʻ ʻ Akasariyat o rinlarda yechimiga muallif aralashadi. Shunga qaramasdan, ularda ʻ 4 https://abiturtest.uz/mavzular/gafur-gulom-bolalar-shoiri-uninghayot-va-ijodyoli/ 15 to liq determinizm va shafqatsiz realizm ancha barqarorligi aks etgan ruhiyʻ lavhalar mavjud. G afur G ulom qahramonlar ruhiy duyosi, niyati, ichki kechinmalarini ʻ ʻ ularning o z hattiharakati, nutqi, orzu-intilishlari orqali ko rsatadi. Adib yuz bergan ʻ ʻ muayyan voqeaga personajlar munosabatini ifodalashda ularning hatti- harakatlariga ishora qiladi. Ularning aksariyati sodda va bechora kishilar bo lib, ʻ o zlarining insof, vijdon va diyonat kishisi ekani bilan e’tiborimizni tortadi. Zero, ʻ yozuvchi hamisha syujet va xarakterlar ziddiyatini hayotiy asoslaydi. O zbekona ʻ hayot tarzidan olingan, milliy koloritni aks ettiradi. Ayrim hollarda, ajvni achchiq kulgiga aylantira oladi. Uning estetik ideali chuqur insonparvarlikka asoslanadi. Nasriy asarlarida G .G ulomning insonparvarlikka yo g rilgan estetik ideali, ʻ ʻ ʻ ʻ haqiqatga sadoqati, xalqqa hurmati, mehr-shafqati, yetimparvarligi o z ifodasini ʻ topadi. 16 II BOB G AFUR G ULOM HIKOYALARIDA SATIRA VA YUMORʻ ʻ 2.1.G afur G ulom hikoyalarida yumorning o ziga xosligi ʻ ʻ ʻ Adib ijodidan, u yozgan asarlar, hikoya va qissalarida adib yashagan davrdagi insonlar hayoti, ijtimoiy-siyosiy ahvol haqida ma’lumotlar olishimiz mumkin. Xususan, adibning “Mening o g rigini bolam” voqeiy hikoyasida ʻ ʻ adibning ko rgan-kechirganlari, XX asr boshlaridagi mamlakatdagi vaziyat, ʻ jamiyat hayotidagi qiyinchiliklar, insonlarning bir burda non topish uchun o zini ʻ o qqa-cho qqa urganligi, hattoki, noqonuniy ishlarni qilishga majbur bo lganligi ʻ ʻ ʻ haqida bayon qilingan. Asardagi voqealar birinchi jahon urushi davrida, aniqrog i ʻ 1917-yilda sodir bo lgan bo lib, 9 yoshida otasidan ayrilgan G afur G ulom 15 ʻ ʻ ʻ ʻ yoshida, ya’ni hikoyadagi voqealar yuz berayotgan vaqtga kelib onasidan ham ayriladi. G afur G ulom oilada to ng ich farzand bo lib, uning 3 nafar singlisi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo lgan. To rt yetimning taqdiridan xavotir olgan G afur G ulomning katta onasi ʻ ʻ ʻ ʻ Roqiya bibi nabiralaridan xabar olib turadi. Kunlarning birida yetimlar uxlayotganda ularning uyiga o g ri keladi, yetimlar bilan birga bo lgan Roqiya bibi ʻ ʻ ʻ tomda yurgan o g rini payqab qoladi va o g ri bilan suhbatlashadi. G afur G ulom ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Roqiya bibi va o g rining suhbati orqali kitobxonga faqat davrning murakkabligini ʻ ʻ tushuntiribgina qolmay, huquq va axloq masalalariga alohida e’tibor qaratishga chorlaydi. Hikoyada Roqiya bibining o g riga qarata “– O g rigina bolam, biror ʻ ʻ ʻ ʻ boshqa kasbni qilsang bo lmaydimi?” deya aytgan gaplari, albatta, kitobxonni ʻ g ayriqonuniy yo ldan tiyilishga undaydi. Ta’kidlaganimizdek, o g rilik qilish ʻ ʻ ʻ ʻ nafaqat axloq tamoyillariga, balki huquqqa ham xilof. Zamonaviy qonunchiligimizda o g irlik uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Huquq normasi ʻ ʻ qoida sifatida o rnatiladi va huquq normasini buzish qonunda belgilab qo yilgan ʻ ʻ muayyan javobgarlikni keltirib chiqaradi, axloq normalari esa insonlar ongida odat bo lib shakllanadi va u jamoatchilik tomonidan nazorat qilinadi. Lekin har qanday ʻ 17 huquq normasi avval axloq normasi sifatida jamiyatda shakllanadi, keyin esa uning qonuniy asoslari hamda javobgarliklari normalar bilan belgilanadi. O zbek xalqi orasida o zgalar moliga ko z olaytirmaslik qadriyat sifatidaʻ ʻ ʻ shakllanib ulgurgan. Xo sh, o sha davrda insonlar ongida axloq normasi sifatida ʻ ʻ shakllangan tamoyilning buzilishiga nima sabab bo ldi? O g rining kampirning ʻ ʻ ʻ savoliga “ – Nima kasb qilay? Hamma kasblarning bozor kasod bo ldi. Ota kasbim ʻ kavushdo zlikni qilay desam, kavushning masallig i bitib chiqqan kavushdan uch ʻ ʻ baravar qimmat. Hammollik qilay desam, hozir avvalgidek qoplab g alla, sabzi- ʻ sholg om oladigan badavlatlarning tuxumi qurigan. Bitta man emas buvi ʻ mahalladagi hamma kosiblarning, pichoqchilar, ko nchilar, bo zchilar, maktab ʻ ʻ domlalari, mullavachchalarning ham ahvoli shunaqa.” deya bergan javobidan urushning qancha-qancha insonlarga azob bergani, insonlar hayotining qanchalik og ir bo lganligi anglashiladi. Ammo shunday odamlar ham shubhasiz bo lganki, ʻ ʻ ʻ ularga zamon olib kelgan qiyinchiliklar ta’sir qilmagan. Hikoyada ham ana shunday insonlarning nomlari sanaladi. 5 Kampirning o g riga “Nega badavlatroq odamlarning uyiga o g irlikka ʻ ʻ ʻ ʻ tushmaysan?” deya bergan savoliga “Ularning paxsasi sakkiz qavat, eshiklari temirdan, har bittasining uyida ikkita, uchta eshakday-eshakday itlari bor. Odilxo jaboyning uyida miltiq ushlagan gorodovoy turadi.” deb bergan javobidan ʻ ana shunday og ir davrda ham farovon yashagan insonlar bo lganligi ko zga ʻ ʻ ʻ tashlanadi. Odamlar qiyinchilik bilan kun ko rayotgan, yetimlar “Amaki, non ʻ bering” deya och-nochor nola qilayotgan bir vaqtda hech qanday qiyinchiliklarni ko rmay yashayotgan insonlar qanday qilib bunday to kin hayotga erishishdi ekan? ʻ ʻ Bunga yagona javob bor. Bunday insonlar o zganing haqqidan qo rqmaydigan, ʻ ʻ haromdan tiyilmaydigan, qonunni chetga surib, o z maqsadlariga erishish uchun ʻ hech narsadan tap tortmaydigan, boshqalarning hisobidan yashaydigan insonlardir. Ular bunday hayotga qonunni chetlab o tish orqali erishganligi shubhasizdir. ʻ Noqonuniy yo llar orqali pul topish, shubhasiz, huquq va axloqqa zid. ʻ 5 https://www.tafakkur.net/gafur-gulom.haqida 18 O g rining Rahmonxo ja ellikboshiga sirlarini aytmasligi uchun xo roz olibʻ ʻ ʻ ʻ borib berganligi, 83 so m pul jamg arib pora berganligi, ellikboshining ishni bosdi- ʻ ʻ bosdi qilganligi o sha davrdagi huquqiy tamoyillarning buzilishiga misol bo la ʻ ʻ oladi. Asarda Roqiya buvining o g riga kecha tog ang berib ketgan ikkita zog ora ʻ ʻ ʻ ʻ bor, pastga tush choy ichamiz degan gaplariga javoban o g rining kun yorishib ʻ ʻ qolsa, meni tanib qolasiz, uyalaman deb aytishi, kampirning qutlug uydan quruq ʻ ketma, yarim pudlik qozon bor, shuni olib ket, sotib bir kuningga yaratarsan deya aytganlariga “– Yo`q, bu qozon yetimlarning o ziga buyursin. To ylarida o ynab- ʻ ʻ ʻ kulib xizmat qilaylik” deb javob qaytarishi o g rining oz bo lsa-da, vijdonli ʻ ʻ ʻ ekanligini, bu ishni rostan ham majburligidan qilayotganligini ko rsatadi. Shu ʻ o rinda savol tug iladi. Aslida o g ri kim? Nochor xalqning rizqini yeyayotgan, ʻ ʻ ʻ ʻ o zganing haqqidan qo rqmayotgan Rahmonxo jaga o xshagan mansabdorlar ʻ ʻ ʻ ʻ emasmi, haqiqiy o g rilar? Jamiyatda nochorlarning borligi, ularning haqqini ʻ ʻ yeyayotganlarning borligidan dalolat beradi. Aytish mumkinki, Rahmonxo jaga ʻ o xshash odamlarni xalq o g ri deb atamasada, ammo ana o shalar haqiqiy ʻ ʻ ʻ ʻ o g rilardir. Ularning ko ra-bila turib, ter to kmasdan non topishga qiynalayotgan ʻ ʻ ʻ ʻ odamlarni talashi, ularning moliga ko z olaytirishi, har narsadan “foyda” olib ʻ qolishga urinishi haqiqiy o g rilikdir. ʻ ʻ G afur G ulom XX asrning 20-yillardagi she’rlarida asosiy e’tiborini yangi ʻ ʻ jamiyatni qaror topib kelayotgan yangicha munosabatlarini, talablarini kuylashga, eskilik deb baholanayotgan tushunchalarini tanqid etishga qaratdi. Bu davr she rlarida badiiylikdan ko ra bayonchilik, ehtirozdan ko ra e’tirof ustunlik ‟ ʻ ʻ qiluvchi she’rlar ham talaygina edi. Xalq va Davlat hayotini aks ettirish 30- yillardan shoir asarlarining yetakchi xususiyatlariga aylana bordi. Mazkur xususiyat, ayniqsa, “Turksib yo llarida” she’ri va “Ko kan” dostonida yaqqol ʻ ʻ ko zga tashlandi. “Ko kan” dostoni 20-yillar oxiri, 30-yillar boshlaridagi davr va ʻ ʻ xalq hayotini badiiy aks ettirdi. Ayni vaqtda shu tamoyilni kuchaytirish va mustahkamlashda muhim mafkuraviy rol o ynaydi. To g ri, jamoa xo jaligiga ʻ ʻ ʻ ʻ o tish va o tkazishda majbur qilish, shuningdek, ko pdan-ko p o rtahol ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 19 xonadonlarning xonavayron bo lishi ham ro y berdi. Lekin bu kamchilik, xato vaʻ ʻ cheklanishlar bilan bir vaqtda, jamoa xo jaligi o zbek dehqoni muayyan ʻ ʻ qatlamining taqdirida, uning oyoqqa turishida, xo jaligining tiklanishida ijobiy rol ʻ ham o ynaganini e’tiborga olsak, doston o zbek dehqoni tafakkuri, dunyoqarashi ʻ ʻ va yashash tarzidagi keskin o zgarishlarning badiiy hujjati tarzida ahamiyatlidir ʻ 6 . G afur G ulom butun umri davomida ko plab she’rlar, dostonlar yozdi. ʻ ʻ ʻ Sho ro siyosati mafkurasi tasirida el-yurtni yuksak ko tarinkilik ruhida yashash va ʻ ʻ mehnat qilishga chorladi. Yaxshilik, ezgulik, birodarlik, do stlikni ulug ladi. Ulug ʻ ʻ ʻ maqsad va fikr yo lida xalqni, ommani safarbarlikka da’vat qildi. Kelajakda katta ʻ umidlar bilan qarashga undadi. Bular uning asarlariga xos bo lgan muhim ʻ xususiyatlardir. Mustaqillik davri o‘tmish tarixiga yaqindan haqiqat ko zgusida ʻ boqishni taqozo etgach, bunday nuqsonlar ma’lum bo lib qoldi. Xuddi shunday hol ʻ uni partiya, ona Vatan, V.I.Lenin, Oktyabr haqidagi she’rlarida ham seziladi. Shu tufayli shoir ijodini zarracha kamsitmagan holda unga tanqidiy yondashishni taqozo etadi. 30-yillar G afur G ulom hikoya, ocherk, felyetonlar qatori “Netay”, ʻ ʻ “Yodgor”, “Tirilgan murda” kabi qissalarini ham o z kitobxoniga taqdim etdi. ʻ Urushda qozonilgan g alaba to g risida har kim har xil yozishi tabiiy hol. Kimdir ʻ ʻ ʻ bu g alabani ko tarinki ohang, ko tarinki so z bilan ifoda qiladi. Kimningdir ichiga ʻ ʻ ʻ ʻ sig magan quvonchi g alabani olqishlash shaklida qog ozga to kiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ G afur G ulom ijodiy tafakkuriga faylasufona mulohazakorlik, kichik ʻ ʻ tuyulgan hayotiy detallardan katta umumlashmalar yasay olish xos edi. Bu noyob fazilatlar shoirning 1945-yilda fashizm ustidan qozonilgan g alaba munosabati ʻ bilan yozgan «Vaqt» she’rida yaqqol ifodasini topdi. Shoir mazkur she’rda lahza(sekund)ning mohiyatiga nazar tashlaydi. Darhaqiqat, yuzaki qaraganda, lahza nima? Ko z ochib yumguncha o tadigan fursat. Go yo e’tiborga, diqqatga ʻ ʻ ʻ arzimaydi. O z umrini poyonsiz deb o ylaydigan aksariyat odamlar uchun ʻ ʻ lahzaning sariq chaqalik qimmati bo lmasligi ham mumkin. Biroq... Biroq shoir ʻ 6 G afur G ulom. Tanlangan asarlar. Nazm va nasr.-T.: G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. ʻ ʻ ʻ ʻ - 352 b. 20 ijodiy tafakkuri butun insoniyat hayoti – uning quvonch-u tashvishlari, hatto qismati ham mana shu lahzalarga jo ekanini favqulodda misollar bilan isbotlab beradi: Bir onning bahosin o lchamoq uchun oltindan taroz-u, olmosdan tosh oz.ʻ Hayotning abadiy qonuniyatlarini anglagan, his qilgan odam uchun behuda lahzaning o zi yo q va o lishi ham mumkin emas. ʻ ʻ ʻ Zero, inson necha yil umr ko rishidan qat’i nazar, bu umrning asosini mana ʻ shu lahzalar tashkil qiladi. Buyuk qahramonliklar ham, isnodli sharmandaliklar ham ayni lahzalar oralig ida ro y beradi. O zini, o zligini unutgan odam bir ʻ ʻ ʻ ʻ lahzada yo l qo ygan xatosi, qo rqoqligi, shijoatsizligi tufayli umrbod yuzi qora ʻ ʻ ʻ bo lib qolishi hech gap emas. Va aksincha, Amir Temurdek, Jaloliddin ʻ Manguberdidek, Bobur Mirzodek bobolarimizning shonshavkati aynan bir lahzada qabul qilgan qat’iy qarorlari, biror lahza unutmaganlari – yurtga sadoqatlari tufayli abadiyatga daxldor bo ldi. Endi ayting-chi, ular kabi jo mard insonlarning umri, ʻ ʻ faoliyati, millat taraqqiyotiga qo shgan hissalarini oltindan yasalgan tarozi-yu ʻ olmosdan qilingan tosh bilan o lchab bo ladimi?! G alaba amri-la mag lub ʻ ʻ ʻ ʻ nemisning Generali qo l qo ydi. Uch sekund faqat... Shu mal’un imzoda odamlar ʻ ʻ o qir Million yil fashistning umriga la’nat. ʻ Ikkinchi jahon urushining barcha tafsilotlari, u keltirgan kulfatlar to g risida ʻ ʻ batafsil ma’lumot olasiz. Hozir esa shuni eslatib o tamizki, insoniyat tarixidagi eng ʻ dahshatli hodisa bo lgan bu urush 70 milliondan ortiq kishining umriga zavol ʻ bo ldi. Minglab shahar va qishloqlar, Yevropa, Afrika, Osiyo qit’asining eng ʻ noyob madaniy yodgorliklari shu urush olovida kuyib kulga aylandi. Qanchadan- qancha bolalar o z ota-onalaridan, ota-onalar esa farzandlaridan ajrab, hayotlari ʻ sarson-sargardonlikda o tdi. Bu urush yetkazgan jarohatlar o rni hali-hamon ʻ ʻ bitgani yo q. Hali-hamon Yaponiyaga tashlangan atom bombalarining zahri ʻ avlodlar tan-u joniga, atrofmuhitga ozor bermoqda... Holbuki, fashizmning o z ʻ mag lubiyatini tan olib, german armiyasining so zsiz taslim bo lishi to g risidagi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ hujjatga imzo chekishi uchun uch sekund vaqt talab qilindi, xolos. Biroq shu uch sekundga yetib kelish insoniyatga qanchalar qimmatga tushganini bir tasavvur 21 qilib ko ring-a. Darvoqe, 1939-yil 1- sentabrda Ikkinchi jahon urushini boshlash –ʻ Polshaga hujum qilish to g risidagi qarorni qabul qilishga ham, balki uch sekund ʻ ʻ kifoya qilgandir. Shoir dunyoda shuhrat qozonmoqning yo llari ko p ekani, biroq ʻ ʻ bu yo llarning biri odamni sharmandali shuhratga olib kelsa, boshqasi abadiyatga ʻ olib borishini quyma satrlarda eslatadi: Shuhrat qoldirmoqqa Gerostratdek Diana ma’budin yoqmoq shart emas. Darhaqiqat, o z davrining buyuk mutafakkirlari goh ʻ ilm-fan, goh san’at, goh falsafada ulkan natijalarga erishayotganidan ichi kuygan Gerostrat degan kimsa odamlar uni ham doimiy yodlab-yo qlab turishlarini xohlab ʻ qoladi. Bunga arzirli biror ish qo lidan kelishiga ko zi yetmay, ulkan buzg unchilik, ʻ ʻ ʻ vahshiylikka qo l uradi. Dunyo arxitekturasining noyob namunalaridan biri ʻ bo lgan Diana ma’badi – ibodatxonasiga o t qo yadi. Qarabsizki, halihamon ʻ ʻ ʻ Gerostratning nomini ham insoniyat eslashga majbur. Lekin bu eslov-yo qlovning ʻ qimmati va ahamiyati qanchalik? Hamma gap mana shunda! Shukrki, insoniyatga xotira degan ulkan saboq – xazina ato etilgan. U o zining baxt-u iqboli yo lida ʻ ʻ kurashgan ulug lar bilan birga, odamzod tirikligiga xavf-u qo rqinch solgan yovuz ʻ ʻ kimsalarni ham unutmaydi. Ularning qilmishlari takrorlanishidan ogoh turadi. Faylasuf shoir G afur G ulom o zining mo jazgina asari – «Vaqt» she’ri bilan ʻ ʻ ʻ ʻ lahzaga abadiy haykal qo ydi, deb bemalol aytsak bo ladi! Bu she’r bag riga jo ʻ ʻ ʻ bo lgan mantiq va ma’no, san’at va sayqal ko lamini anglamoq uchun, qarangki, ʻ ʻ asrlar talab qilinmoqda. Chinakam she’riyatning, adabiyotning mo jizaviy qudrati, ʻ balki mana shundadir. 7 G afur G ulom so nggi nafasigacha ijod etdi, mehnat qildi. Uzoq yillar ʻ ʻ ʻ davomida O zbekiston Fanlar akademiyasining til va adabiyot institutida ilmiy ʻ xodim bo lib ishladi. Badiiy asarlar bilan bir qatorda ko plab ilmiy maqolalar ʻ ʻ yozdi, tarjimalar qildi. O zining asarlari ham o nlab tillarga o girildi. 60 yillik ʻ ʻ ʻ yubileyi munosabati bilan unga “O zbekiston xalq shoiri” faxriy unvoni berildi. ʻ 7 https://abiturtest.uz/mavzular/gafur-gulom-bolalar-shoiri-uninghayot-va-ijodyoli/ 22 23 2.2.G afur G ulomning satirik hikoyalar tahliliʻ ʻ G afur G ulom hikoyalarida beg araz hazil-mutoyiba va qahramonlik, ʻ ʻ ʻ hayotbaxshlik, donishmandlik ruhini yanada kuchaytirgan. Adib hatto o nlab ʻ fel ь etonlarini Nasriddin Afandi latifalari syujeti, shakli asosiga ko rgan va shu yo l ʻ ʻ bilan ularni hatto satirik hikoya darajasiga ko tarib yuborgan. «Xotinga olib ʻ berilmagan kavsh», «Oyoq olishiga qaraydi», «Shudgorda quyruq... singari asarlar fikrimizni dalillaydi. Shuning uchun G afur G ulomning kuldirib yig latadigan va ʻ ʻ ʻ yig latib kuldiradigan hajviy hikoya va qissalari el orasida shuhrat topdi. U o zbek ʻ ʻ realistik hikoyachiligi hamda qissachiligiga beqiyos hissa qo shgan adiblardan biri ʻ bo ldi va umrining oxirigacha bu sohada muvaffaqiyatli qalam tebratdi. ʻ G afur G ulomning hikoyanavisligi «Jo rabo za», «Yigit» (1931), «Kulgi ʻ ʻ ʻ ʻ hikoyalar» (1932) kabi to plamlarida yorqin namoyon bo ldi. Uning dastlabki ʻ ʻ asarlarida o sha davr o zbek hikoyachiligidagi tavsifchilik publitsistik tadqiqqa ʻ ʻ ruju qo yish, konfliktni yuridik tarzda hal etishga moyillik kabi kamchiliklar kuzga ʻ tashlanadi («Arkning yemirilishi», «Ikki janggoh»). ko pgina satirik hikoyalarida ʻ syujetning qiziqarli bo lishiga, fabulaga diqqatni qaratsa, boshqalarida xarakterlar ʻ o rtasidagi keskin to qnashuvlarni ko rsatadi va ularning ruhiy dunyosini ochadi. ʻ ʻ ʻ «Hiylai shar’iy» (1930) hikoyasi latifani eslatadi, unda o zi aytganidek, «kuldirib ʻ yig latadi, yig latib kuldiradi». ʻ ʻ «Yigit» (1929) hikoyasida muqaddas muhabbat tuyg usi bilan o ynagan ʻ ʻ yigitni chiroyli usulda fosh etadi. Qoloqlikni kulgi qiluvchi «Kim aybdor» (1932), «To rt hangoma» (1941) yumoristik hikoyalari ham latifanamodir. «To rt ʻ ʻ hangoma»dagi ikkinchi xangomani eslaylik. Qovulnazar pulini omonat kassaga qo ymay, bir parcha guldor satinga o rab xazonning ichiga berkitib qo yadi. Bir ʻ ʻ ʻ kuni sigirining og zida o sha tugunchani ko rib qoladi. Sigir yutishga urinadi, ʻ ʻ ʻ Qovulnazar sug urib olish uchun chiranadi, oxiri sigir yutib yuboradi. Qovulnazar ʻ xayron, birov sigirni suyib qornidan pulingni ol, desa, boshqasi kavsh qaytarishini kut, extimol, chiqarib yuborar, Deb maslahat beradi. Birovning gapi bilan sigirni 24 bozorga olib boradi va jig ildonida uch yarim ming sulkavoy ham bor, deb ikkiʻ barobar ortiq narx qo yib sotishga urinadi. ko rinadiki, yozuvchi qahramonni ʻ ʻ kulgili vaziyatga tushirib qo yib, kulgi yaratadi va uning qoloqligidan kuladi. ʻ G afur G ulom ko pgina lirik-dramatik yo nalishdagi hikoyalar ham yozdi. Ularda ʻ ʻ ʻ ʻ inson fojiasini va ularni shu holga solgan muhit, sharoitni ko rsatdi. ʻ U 1965 yili «Mening o g rigina bolam» lirik-dramatik va «Hasan Kayfiy» ʻ ʻ yumoristik hikoyasini e’lon qildi. Birinchisiga yozuvchi voqeiy hikoya, ikkinchisiga esa, xalqimizning yumoristik ertaklaridan, deb izoh beradi. Ikkalasi ikki xil ifoda yo sinida yozilgan, lekin ikkalasi ham jahon hikoyachiligi ʻ darajasidagi yetuk, mukammal asarlardir. Ularda G afur G ulom ijodining yuragi ʻ ʻ bo lmish insonparvarlik ruhi baland jaranglaydi. U mehnatkash, pok, halol, o z ʻ ʻ aql-farosati, o zining peshona teri bilan kun kechiruvchi va hayotni, jamiyatni ʻ mukammal qilishga intilgan insonni faol himoya qildi, uning taqdiri, buguni va ertasi uchun san’atkorlik qalbi bilan umr bo yi kurash olib bordi. Jumladan, ʻ «Mening o g rigina bolam» hikoyasida o zi guvoh bo lgan oddiy voqea asosida ʻ ʻ ʻ ʻ shafqatsiz jamiyatni va shunday sharoitda ham o zining insonligiga, mehr- ʻ oqibatiga zarracha putur yetkazmagan insonni ko rsatadi. Yozuvchi o z ota-onasi ʻ ʻ o lib, uchta singlisi bilan katta onasi – «qora buvisi» qo lida qolgan paytidagi ʻ ʻ uylariga o g ri kelishi voqeasini so zlaydi. ʻ ʻ ʻ Birinchi jahon urushi payti, «zamon chappasiga ketgan» vaqt, barcha kosiblar singan, ish yo q hamma och-yalang och. Oddiy kosib, ishsiz yigit ikki ʻ ʻ bolasi, xotini, onasini boqa olmay, o g irlik qilishga majbur bo ladi. Kechasi ʻ ʻ ʻ «Qora buvi» ning tomiga chiqqanida qo qqisdan aksirib yuboradi. Yetimlar ʻ taqdirini o ylab, mijja qoqmay yotgan «qora buvi», «O g rigina bolam, axir ʻ ʻ ʻ kasbing nozik, tumov-pumovingni yozib chiqsang bo lmaydimi!»,-deydi. «Qora ʻ buvi»ning mehribonona, samimiy munosabati o g rining ham xasrat qopini ochib ʻ ʻ yuboradi. U tomda, kampir pastda dardlashadilar, urushning kasofati, xalqning qashshoq hayoti, shaharning yetimga to lib ketgani, xullas, osmon uzoq yer ʻ qattiqligi to g risida suhbat quradilar. O g rining so zidan ellikboshilarning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 25 poraxo rligi ham, boylaru amaldorlarning, tuzumning shafqatsizligi ham oshkorʻ bo ladi. Yozuvchi ayni paytda, shu kambag allarda insoniylik, odamiylik, mehr- ʻ ʻ shafqat tuyg usi saqlanib qolganini ta’kidlaydi: «qora buvi» o g rini uyida bor ʻ ʻ ʻ bo lgan ikkitagina zog ora non bilan choy ichishga taklif qiladi, u esa «Meni tanib ʻ ʻ qolasiz, juda ham yuzimni sidirib tashlaganim yo q andisham bor, uyalaman», ʻ deydi. «Qora buvi» uyda yarim pudlik qozon bor, hozir bunda ovqat pishirishga masalliq ham yetmaydi, «Qutlug uydan quruq ketasanmi, bolam... Shuni olib keta ʻ qol. Sotib kuningga yaratarsan, o g rigina bolam», deydi. O g ri kunmaydi, ʻ ʻ ʻ ʻ kelajakda yaxshi kunlar kelishiga umid bildiradi. Ko rinadiki, hikoyada ona – ʻ farzandlik munosabatiga xos samimiy, chin insoniy muhit yaratilgan. Shuning uchun ham, u kitobxonni rom qiladi, ishontiradi. 8 G afur G ulom talay ocherklar ham yozdi, bo larda ham «Hasan Kayfiy» ʻ ʻ ʻ dagidek aql-zakovatni, halol mehnatni ulug ladi. U o z ocherklarini ʻ ʻ «ocherklashgan hikoya», deydi, bu bilan ocherklarida quruq hujjat emas, balki inson taqdiri turganligiga ishora qiladi. G afur G ulom badiiy publitsistikada ustoz ʻ ʻ so z san’atkori sifatida tanildi va umrining oxirigacha bu sohada bayroqdor bo ldi. ʻ ʻ Uning publitsistikasi extirosli nutq, chuqur mushohada, falsafiy muhokama bilan birga kichik-kichik hikoyachalar, rivoyatlar, qiziq voqea va yorqin detallar, latifalar, muhim hujjatlar asosiga qurilgan. Bu janrda u teran tarixchi hamda jarchi- tashviqotchi sifatida namoyon bo ldi. Uning publitsistikasidagi bosh badiiy ʻ tamoyil tarixiy chog ishtirishdir. U «zehnimda aks etgan asriy hodisalarni bir ʻ muarrih bir tarixshunos sifatida shu qog ozlarda qayd qilib o tmoqchiman», degan ʻ ʻ edi. O zi ko rgan, bilgan voqealarni guvoh sifatida bayon etib, kishini ishontirdi. ʻ ʻ Bunday «guvohlik berib ayta olish»ning sababi esa, o zini xalqning bir parchasi ʻ sifatida tasavvur etishi, u bilan doim hamnafas bo lishi va shu xalq nomidan ʻ so zlashi edi. Adib: «zehnim sizniki, men qalam ushlaydigan barmoq bo lsam ʻ ʻ kifoya», deydi. 8 https://abiturtest.uz/mavzular/gafur-gulom-bolalar-shoiri-uninghayot-va-ijodyoli/ 26 «Shum bola» – yumoristik asar. Yozuvchi asar boshidayoq yumoristik ruh yaratadi. Tuyg u va kechinmalar tahliliga berilmaydi. U butun diqqatini xarakterlarʻ mantig i bilan tug ilgan komik vaziyatni, komik voqea va detallarni tasvirlashga ʻ ʻ qaratadi. Bora-bora yumor satiraga o tadi. Asarda satirik ruh kuchli. Bu bu ʻ yozuvchi shartlilik printsipiga keng murojaat etishining natijasidir. Bizningcha, anashu badiiy usul mantiqan asoslangan va u hayot haqiqatini ochish, xarakter yaratish uchun xizmat qilgan. «Shum bola» qissasida G afur G ulom sodda, ʻ ʻ beg ubor, ma’sum va musaffo tabiiy xislatlarga ega bo lgan o spirin obrazini ʻ ʻ ʻ yaratadi. Asar o tkir hajv va dono yumor bilan ziynatlangan, yetim bolaning ʻ sarguzashtlari asosiga qurilgan. Asarda ma’lum darajada avtobiografik elementlar uchrasa-da, unda o zbek bolalarining boshidan o tkazgan sarguzashtlari hikoya ʻ ʻ qilinadi. Mamlakatdagi notinchlik tufayli shaharda ishsizlik muammosi kelib chiqqan. Qissadagi Omon, It Obid, Bit Obid, Turobboy, Yo ldosh, Husni, Solih, ʻ Abdulla, Po latxo ja, Miraziz singari bolalarning taqdiri bir- biriga o xshash. ʻ ʻ ʻ Omon onasidan, Yo ldosh esa ota-onasidan, Shum bola otasidan ajralgan. ʻ Odamlarning kasb-korlariga diqqat qilinsa, pichoqchi, eski-tuski yig uvchi, ʻ tikuvchi, ko nchi, hofiz, g o zafurush, kerosinfurush, mayda savdogarlik va ʻ ʻ ʻ hokazo. Shum bola tanigan mahalladoshlari, qo ni-qo shnilari bilan kitobxon shu ʻ ʻ tarzda tanishadi. E’tibor berilsa Yo ldosh «bari mog orlab ketgan surp yaktak» ʻ ʻ kiyib olgan va boshqalarning ham ahvoli haminqadar. Shum‘‘ bolalarning maydachuyda saqlanadigan uyi zax bosgan. Yog lari kichkinagina ho qchada ʻ ʻ saqlanadi. Hatto tovuqqa moyak o rniga ham piyoz qo yilgan. Shunga qaramasdan ʻ ʻ odamlarda mehr-shafqat, iymon, e’tiqod kabi insoniy tuyg ular so nmagan. Shum ʻ ʻ bolaning onasi obrazini olaylik. U bolasining boshiga xamir yoyib o tirgan o qlovi ʻ ʻ bilan «astagina» uradi. Chunki uning uchun o choq boshi «Fotimai Zahroning dastgohlari bo lgan ʻ ʻ qutlug yer» bo lib, bu joyni iflos qilish gunoh. Ona bolaginamning boshini yorib ʻ ʻ qo ydimmi?-degan andishada esxonasi chiqib ketsa, Shum bola qo rqish va ʻ ʻ 27 uyatdan ko chaga qochadi, hatto uyiga qaytib kelishga beti chidamaydi. Chunkiʻ yetimcha singillarining nasibasini ko chaga tashmalash uyat ekanligini u yaxshi ʻ biladi. Biroq o rtoqlari oldidagi hamiyatli bo lishga intilish tuyg usi uni shu yo lga ʻ ʻ ʻ ʻ boshlagandi-da. Bechora onaizor butun qissa davomida Shum bolani sog inch va ʻ intizorlik bilan kutadi. Do sti Turobboyning tilidan bayon qilinishicha, u hatto ʻ o g lim o lib qolgan bo lsa-ya, deb aza ochmoqchiyam bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Shum bolaning uyga qaytmasligi bizningcha, uning mehri qattiq bolaligidan emas. Bu hol bir qarashda bu bolaning sayohatga o chligidan, yangiyangi ʻ sarguzashtlarga moyilligidan kelib chiqqanday tuyuladi. Biroq shu bilangina mazkur holatni izohlab bo lmaydi. Ammasi va pochchasining erkalashlari, ʻ bolajonligi Shum bola qalbidagina emas, kitobxonda ham nihoyatda iliq taassurotlar uyg otadi. Bu mehribonchilik bir jihatdan ularning o ksik qalbi bilan ʻ ʻ bog liq bo lsa, ikkinchidan yetimparvarlik, qarindoshjonlilik bilan izohlanadi. Axir ʻ ʻ ularning nozik qalblari turfa gullargayu hayvonu parrandalargacha tizginsiz bir mehr mujassamlashgan emasmi? «Shum bola» qissasida mazkur tipdagi qahramonlar juda ko p. Shum bola va Omondan to rsiz gardish va bola beshikni ʻ ʻ olgan qozoq kampir hikoyachi «men» aytganiday «ko r xaridor» emas. U o z ʻ ʻ bolalarini bozorlik bilan siylamoqchi, qolaversa, shu yetimcha bolalarni-da xushnud etib, keraksiz matoh - gardishni ham sotib oladi. Har bir so zida «qarog im», «qaroqlarim»,-deb og zidan bol tomadigan bu ʻ ʻ ʻ mehribon va halol kampir shu bolalarni rozi qilib mollarini olishga ko nadi. Qozoq ʻ kampirning iqtisodiy ahvoli ham maqtovga loyiq emas. U o zi yetishtirgan ul-bul ʻ narsalar: tovuq, tuxum, so k, qurut bilan oilaga zarur anjomlarni ayriboshlashining ʻ o ziyoq bechoraholligini ko rsatib turibdi. Chunki savdo qilishga naqd puli yo q. ʻ ʻ ʻ Demak, o lkadagi barcha millat vakillari ham moddiy muhtojlikda qo l uchida ʻ ʻ umrguzaronlik qilishmoqda. SHunga qaramasdan, insoniy harorat, halollik, poklik, insof tuyg ulari bilan ularning qalbi limmo-lim to la ekanligi juda muhimdir. ʻ ʻ Qirg iz kampir Yaxshiqiz xarakterida anchagina salbiy jihatlar bo rtib ko rinadi. ʻ ʻ ʻ Bechora kampirni turmush tashvishlari birmuncha hisob-kitoblik qilib qo ygan ʻ 28 bo lib, u o z tirikchiligi muammolari bilan hayot kechiradi. Biroq kampir insoniyʻ ʻ xislatlardan, e’tiqoddan begona ham emas. Kampir yetimchalarga xayrli nazar bilan qaraydi, ularni andak ayab, yarim tanga evaziga tunash joyi ikkita chap-chap non bilan siylab, o zlari olib kelgan tuxumlarni qovurib berishga rozi bo ladi. ʻ ʻ «Allohning osmoni ham, yeri ham keng» ekanligi haqidagi kampirning sodda falsafasi zamirida uning e’tiqodiga xos jihatlar mujassamlashgan. Atrofini qurshagan muhitga ko nikib ketgan kampirda ham hali so nmagan insoniy ʻ ʻ tuyg ularni ko rish uchun davr va odamlar hayotini teran bilish, maishiy ʻ ʻ holatlarning sabablarini tahlil eta olish, har bir qahramonning ruhiy olamidagi ko z ʻ ilg amas nozik jihatlarni mahorat bilan aks ettirish lozim edi. G afur G ulom ʻ ʻ ʻ mazkur mashaqqatli yumushni yuksak darajada uddalay oldi. Shum bola Sariboynikiga ilk borgan kuni olma yashiklaridan karovat, yog och qirindisidan ʻ yostiq qilib yotishiga qaramasdan, mazza qilib uxlaydi. Chunki u hali ziqna boy bilan yuzlashmagan edi. O ziga o xshagan xizmatkorlarning mehr-shafqatidan, ʻ ʻ samimiy maslahatlaridan qoniqish hosil qilgan edi. Bir cho mich go jayu ikki ʻ ʻ burda jaydari non bir yetimning ko nglini ovlashga, qornini to ydirishga yetar ʻ ʻ ekan. Odamning odamga mehr-oqibat ko rsatishi nahotki shunchalar mushkul ʻ bo lsa? – deya ta’kidlayotganday tuyuladi G afur G ulom. ʻ ʻ ʻ Bunday o rinlar Shum bolani darbadarlik va makonsizlik balosiga girifdor ʻ etgan muhit ustidan aybnomaday tuyuladi. Aslida ham shunday. Aksariyat tadqiqotchilar qissadagi Omon obraziga birmuncha yotsirab qarashadi. Shum bolaning ayrim safarlarida yo ldosh bo lgan hamqishlog i Omon taqdirini bosh ʻ ʻ ʻ qahramon qismatidan ajratish mumkinmi? Bunday yo l tutishda nechog lik asos ʻ ʻ bor. M.Amilova uning qiyofasida do stga hiyonatni, boylikka o chlikni ko radi. ʻ ʻ ʻ Omonni Shum bolaga qarama-qarshi tarzda yaratilgan obraz deb hisoblaydi. H.Yoqubov esa uni ochiqdan-ochiq «so tak», deb ta’riflaydi. ʻ 29 2.3.G afur G ulom ijodining o zbek adabiyotidagi o rniʻ ʻ ʻ ʻ G afur G ulom she riyati o zbek adabiyotining yorqin sahifalaridan birini ʻ ʻ ʼ ʻ tashkil etadi. Uning ijodida inson qalbi, uning orzu-umidlari, Vatanga muhabbat, tabiat go zalligi, mehnatsevar xalq hayoti teran va samimiy ifodalangan. Shoir ʻ o zining sodda, xalqchil tili, yorqin obrazlari va ta sirli ohanglari bilan o quvchi ʻ ʼ ʻ qalbini zabt etadi. Uning she rlari bugungi kunda ham o zining dolzarbligini ʼ ʻ yo qotmagan, aksincha, yangi avlodlarni ezgulikka, vatanparvarlikka, insoniylikka ʻ undab kelmoqda. G afur G ulomning boy adabiy merosi o zbek xalqining ʻ ʻ ʻ ma naviy xazinasining ajralmas qismi bo lib qoladi. ʼ ʻ G afur G ulom XX asr o zbek adabiyotining yirik namoyandasi, shoir, ʻ ʻ ʻ yozuvchi, dramaturg, tarjimon va jamoat arbobi sifatida o zbek adabiyoti tarixida ʻ o chmas iz qoldirgan. Uning ijodining o zbek adabiyoti tarixidagi o rni va ʻ ʻ ʻ ahamiyatini ta’riflash mumkin 9 . G afur G ulom o zbek she riyatiga yangi shakl va mazmun olib kirdi. Uning ʻ ʻ ʻ ʼ she rlari sodda, xalqchil tili, chuqur falsafiy mazmuni, o tkir satirasi va yumori ʼ ʻ bilan ajralib turadi. U she riyatda avval kam qo llanilgan mavzularga murojaat ʼ ʻ qildi, kundalik hayotni, oddiy insonlarning qismati va kechinmalarini she rga ʼ ko chirdi. ʻ G afur G ulom nasrda ham o ziga xos uslub yaratdi. Uning hikoya va ʻ ʻ ʻ qissalarida o zbek xalqining hayoti, urf-odatlari, orzu-umidlari va muammolari ʻ realistik tasvirlangan. "Shum bola" qissasi o zbek bolalar adabiyotining durdonasi ʻ hisoblanadi. G afur G ulom jahon adabiyotining eng sara namunalarini o zbek tiliga ʻ ʻ ʻ mahorat bilan tarjima qildi. Bu orqali o zbek o quvchilarining jahon adabiyoti ʻ ʻ bilan tanishishiga katta hissa qo shdi. ʻ 9 G afur G ulom. Tanlangan asarlar. Nazm va nasr.-T.: G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. ʻ ʻ ʻ ʻ - 352 b. 30 G afur G ulom nafaqat iste’dodli ijodkor, balki faol jamoat arbobi ham edi.ʻ ʻ U o z asarlari va faoliyati bilan o zbek xalqining ma’naviy yuksalishiga, ʻ ʻ ma’rifatparvarlik g oyalarining tarqalishiga katta hissa qo shdi. ʻ ʻ G afur G ulom o zining serqirra ijodi bilan o zbek adabiyotini yangi ʻ ʻ ʻ ʻ bosqichga ko tardi, milliy adabiyotimizning rivojlanishiga ulkan hissa qo shdi. ʻ ʻ Uning asarlari hozirgi kunda ham sevib o qiladi va kelajak avlodlar uchun ʻ qimmatli badiiy meros bo lib qoladi. ʻ G afur G ulom ijodi o zbek adabiyoti xazinasining ajralmas qismi bo lib, ʻ ʻ ʻ ʻ uning asarlari bugungi kunda ham o z qiymatini yo qotmagan. ʻ ʻ G afur G ulom she riyati g oyaviy jihatdan rang-barang va serqirra. G afur ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ G ulom o z vatanini, ona yurtini jon-dili bilan sevgan va bu tuyg ularni she rlarida ʻ ʻ ʻ ʼ yorqin ifodalagan. Uning vatanparvarlik she rlarida ona yurtga bo lgan mehr- ʼ ʻ muhabbat, uning go zalligi, xalqining mehnati va qahramonligi madh etiladi. ʻ Masalan, "Sen yetim emassan" kabi she ri bunga yorqin misol bo la oladi. ʼ ʻ G afur G ulom she riyatining markazida inson, uning qismati, orzu-umidlari ʻ ʻ ʼ va qayg u-alamlari turadi. U insonparvarlik g oyalarini targ ib qilgan, mehr-oqibat, ʻ ʻ ʻ do stlik, sadoqat kabi umuminsoniy qadriyatlarni ulug lagan. ʻ ʻ G afur G ulom mehnatni ulug lagan, mehnatkash xalqni madh etgan. Uning ʻ ʻ ʻ she rlarida tabiatga bo lgan mehr-muhabbat, uning go zalliklari, inson va tabiat ʼ ʻ ʻ uyg unligi aks etgan. "Paxtakorlar", "Bog bon", "Yer" kabi she rlarida bu ʻ ʻ ʼ yo nalish yaqqol ko rinadi. ʻ ʻ G afur G ulom o tkir satirik she rlari bilan ham tanilgan. Uning satirasi ʻ ʻ ʻ ʼ jamiyatdagi illatlarni, adolatsizlikni, mutaassiblikni fosh etishga qaratilgan. U yumordan ham mohirona foydalangan holda, insonlarni kuldirib, ularni o ylantirishga majbur qiladi. "Shum bola", "Besh kunlik dunyo" kabi asarlari ʻ bunga misol bo la oladi. ʻ 10 10 Tozagul Matyakubova. G afur G ulom ve Nazim Hikmet siirlerinde mustereklikve bireysellik // Guncel sanat. ʻ ʻ Saye 2, 2011, -S. 63-65 31 Ikkinchi jahon urushi yillarida G afur G ulom tinchlik va do stlik g oyalariniʻ ʻ ʻ ʻ ilgari surgan. U urushning dahshatlarini, insonlarga yetkazgan azob-uqubatlarini tasvirlab, tinchlikning qadriga yetishga chaqirgan. "Sen yetim emassan", "Vaqtida uyg on", "Biz tinchlik uchun kurashamiz" kabi she rlari bu yo nalishning yorqin ʻ ʼ ʻ ifodasidir. Yuqorida sanab o tilgan asosiy g oyaviy yo nalishlar G afur G ulom ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ she riyatini sermazmun va xalqchil qilgan. Uning she rlari o zbek xalqining orzu- ʼ ʼ ʻ umidlari, qayg u-alamlari, ma naviy-axloqiy qadriyatlarini aks ettiradi va bugungi ʻ ʼ kunda ham o z ahamiyatini yo qotmagan. ʻ ʻ G afur G ulom ijodida vatanparvarlik, insonparvarlik va adolat kabi ʻ ʻ mavzular alohida o rin tutadi va uning asarlarining asosiy g oyaviy negizini tashkil ʻ ʻ etadi. G afur G ulomning vatanparvarligi uning butun ijodi qizil ip bo lib o tadi. U ʻ ʻ ʻ ʻ o z vatanini, xalqini, ona zaminini chin dildan sevgan va bu tuyg ularni she rlarida, ʻ ʻ ʼ dostonlarida, hikoyalarida yorqin ifodalagan. "Sen yetim emassan" dostoni Ikkinchi Jahon urushi yillarida yozilgan bo lib, unda fashizmga qarshi kurashda qatnashgan o zbek xalqining qahramonligi, ʻ ʻ matonati va fidoyiligi ulug lanadi. Doston qahramonlari o z jonlarini fido qilib ʻ ʻ bo lsa ham, Vatanni himoya qilishga tayyor. ʻ "Yurtimga" she ri shoir o z yurtiga bo lgan mehr-muhabbatini, uning ʼ ʻ ʻ kelajagiga bo lgan ishonchini ifodalaydi. G afur G ulom ijodining markazida ʻ ʻ ʻ inson, uning qismati, orzu-umidlari va qayg u-alamlari turadi. U insonparvarlik ʻ g oyalarini targ ib qilib, mehr-oqibat, do stlik, sadoqat kabi umuminsoniy ʻ ʻ ʻ qadriyatlarni yuksak qadrlaydi. "Shum bola" qissasida muallif yetim bolaning qiyin hayoti, uning boshidan kechirgan azob-uqubatlari, ammo shu bilan birga uning mehr-oqibatga, e’tiborga tashnaligi haqida hikoya qiladi. "Mehribon qo llar" she rida shoir inson mehrining ʻ ʼ cheksiz kuchiga e’tibor qaratadi. G afur G ulom ijodida adolatsizlik, zulm va ʻ ʻ 32 haqsizlikka qarshi kurash muhim o rin tutadi. U o z asarlarida adolatni tiklash,ʻ ʻ haqiqatni himoya qilishga chaqiradi. G afur G ulomning satirik she rlarida jamiyatdagi illatlar, poraxo rlik, ʻ ʻ ʼ ʻ mansabparastlik, ikkiyuzlamachilik kabi salbiy holatlar keskin tanqid ostiga olinadi. G afur G ulom ijodida vatanparvarlik, insonparvarlik va adolat kabi ʻ ʻ mavzular chuqur va ta’sirchan ifodalangan. Bu mavzular uning asarlarida bir-biri bilan chambarchas bog liq holda, o zbek xalqining ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini ʻ ʻ aks ettiradi va bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega 11 . G afur G ulom she riyati o zining yorqin badiiy xususiyatlari bilan ajralib ʻ ʻ ʼ ʻ turadi. G afur G ulom she riyatining eng muhim xususiyatlaridan biri uning sodda, ʻ ʻ ʼ ravon va xalqchil tilidir. U xalq og zaki ijodining boy an analaridan unumli ʻ ʼ foydalangan holda, she rlarini oddiy insonlarga tushunarli va yaqin qilib yaratgan. ʼ Maqollar, matallar, hikmatli so zlar uning she rlariga o ziga xos joziba ʻ ʼ ʻ bag ishlaydi. ʻ G afur G ulom she rlarida yorqin obrazlar va ta’sirchan tasvirlar yaratishga ʻ ʻ ʼ usta edi. Uning tabiat manzaralari, inson qiyofalari, voqea-hodisalar tasviri o quvchida chuqur taassurot qoldiradi. G afur G ulom she rlarida lirizm va ʻ ʻ ʻ ʼ emotsionallik ustunlik qiladi. U o z kechinmalari, tuyg ulari, orzu-umidlari va ʻ ʻ qayg u-alamlarini samimiy va ta’sirchan tarzda ifodalaydi. G afur G ulom ʻ ʻ ʻ she rlarida musiqiylik va ohangdorlik muhim o rin tutadi. Uning she rlari ʼ ʻ ʼ ohangdor, ravon va esda qolarli bo lib, ularni xirgoyi qilish, qo shiq qilib aytish ʻ ʻ mumkin. G afur G ulom she rlarida ramziylik va allegoriklik unsurlaridan ham ʻ ʻ ʼ unumli foydalangan. Bu badiiy vositalar orqali u chuqur falsafiy fikrlarni ifodalashga, asarlarining mazmunini boyitishga erishgan. 11 https://www.tafakkur.net/gafur-gulom.haqida 33 G afur G ulom turli she riy shakllardan - g azal, ruboiy, tuyuq, musaddas,ʻ ʻ ʼ ʻ erkin she r va boshqalardan mohirona foydalangan. Bu uning she riyatini yanada ʼ ʼ rang-barang va jozibador qilgan. 12 Xulosa qilib aytganda, G afur G ulom she riyati o zining sodda va xalqchil ʻ ʻ ʼ ʻ tili, yorqin obrazlari, chuqur lirizmi, musiqiyligi, satirasi va yumori, ramziyligi va she riy shakllarning xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bu xususiyatlar uning ʼ she riyatini o zbek adabiyotining noyob namunalaridan biriga aylantirgan. ʼ ʻ 12 G afur G ulom. Mukammal asarlar to plami.12 jildlik. J.1. – ʻ ʻ ʼ Т .: Fan, 1983 34 XULOSA G afur G ulom ijodi o zbek adabiyotida o ziga xos o rin tutadi. Uningʻ ʻ ʻ ʻ ʻ hikoyalarida hayotiylik va realistik tasvirlar bilan birga, satira va yumor ustalik bilan qo llanilgan. Ushbu usullar orqali yozuvchi o z davrining ijtimoiy ʻ ʻ muammolarini, odamlarning turmush tarzini, xarakterlarini va munosabatlarini fosh qiladi. G afur G ulomning satirasi nozik kinoya, hazil va kulgi orqali ʻ ʻ nozikgina, ammo ta sirli tanqidni ifoda etadi. Uning yumori esa, hayotning kulgili ʼ tomonlarini, odamlarning kulgili xatti-harakatlarini tasvirlash orqali o quvchini ʻ nafaqat kuldiradi, balki o ylantiradi ham. ʻ G afur G ulomning satirik obrazlari — bu o z davrining timsoli bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ shaxslardir. Ularning kamchiliklari, zaif tomonlari va xatoliklari mubolag a va ʻ kinoya vositalari yordamida ochib beriladi. Bu obrazlar orqali yozuvchi ijtimoiy adolatsizliklarni, insoniyatning turli kamchiliklarini tanqid qiladi. Uning yumori esa, ko pincha kundalik hayot vaziyatlarida namoyon bo ladi va oddiy ʻ ʻ odamlarning turmushidagi kulgili holatlarni tasvirlaydi. Bu kulgi orqali yozuvchi o quvchini hayotning murakkabligi va paradokslariga qaratadi. ʻ G afur G ulomning satira va yumori, faqatgina kulgi uchun emas, balki ʻ ʻ muayyan ijtimoiy maqsadga xizmat qiladi. Uning asarlari o quvchini o ylashga, ʻ ʻ hayotdagi muammolar haqida fikr yuritishga undaydi. Yozuvchining ustalik bilan qo llagan badiiy vositalari – mubolag a, kinoya, hazil va boshqalar – uning satira ʻ ʻ va yumorini yanada ta sirli qiladi. ʼ G afur G ulomning boy adabiy merosi o zbek xalqining ma naviy ʻ ʻ ʻ ʼ xazinasining ajralmas qismi bo lib qoladi. ʻ G afur G ulom ijodida vatanparvarlik, insonparvarlik va adolat kabi ʻ ʻ mavzular chuqur va ta’sirchan ifodalangan. Bu mavzular uning asarlarida bir-biri bilan chambarchas bog liq holda, o zbek xalqining ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini ʻ ʻ aks ettiradi va bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. 35 G afur G ulom o zining serqirra ijodi bilan o zbek adabiyotini yangiʻ ʻ ʻ ʻ bosqichga ko tardi, milliy adabiyotimizning rivojlanishiga ulkan hissa qo shdi. ʻ ʻ Uning asarlari hozirgi kunda ham sevib o qiladi va kelajak avlodlar uchun ʻ qimmatli badiiy meros bo lib qoladi. ʻ G afur G ulom jahon adabiyotining eng sara namunalarini o zbek tiliga ʻ ʻ ʻ mahorat bilan tarjima qildi. Bu orqali o zbek o quvchilarining jahon adabiyoti ʻ ʻ bilan tanishishiga katta hissa qo shdi. ʻ G afur G ulom nafaqat iste’dodli ijodkor, balki faol jamoat arbobi ham edi. ʻ ʻ U o z asarlari va faoliyati bilan o zbek xalqining ma’naviy yuksalishiga, ʻ ʻ ma’rifatparvarlik g oyalarining tarqalishiga katta hissa qo shdi. ʻ ʻ G afur G ulom o zining serqirra ijodi bilan o zbek adabiyotini yangi ʻ ʻ ʻ ʻ bosqichga ko tardi, milliy adabiyotimizning rivojlanishiga ulkan hissa qo shdi. ʻ ʻ Uning asarlari hozirgi kunda ham sevib o qiladi va kelajak avlodlar uchun ʻ qimmatli badiiy meros bo lib qoladi. ʻ G afur G ulom ijodi o zbek adabiyoti xazinasining ajralmas qismi bo lib, ʻ ʻ ʻ ʻ uning asarlari bugungi kunda ham o z qiymatini yo qotmagan. ʻ ʻ G afur G ulom she riyati g oyaviy jihatdan rang-barang va serqirra. G afur ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ G ulom o z vatanini, ona yurtini jon-dili bilan sevgan va bu tuyg ularni she rlarida ʻ ʻ ʻ ʼ yorqin ifodalagan. Uning vatanparvarlik she rlarida ona yurtga bo lgan mehr- ʼ ʻ muhabbat, uning go zalligi, xalqining mehnati va qahramonligi madh etiladi. ʻ Xulosa qilib aytganda, G afur G ulomning hikoyalarida satira va yumor ʻ ʻ o ziga xos badiiy vosita sifatida qo llanilib, asarlarning badiiy qimmatini oshiradi ʻ ʻ va ularning ijtimoiy ahamiyatini ta'kidlaydi. Uning ijodi bugungi kunda ham o quvchini o ylantiradigan, kuldiradigan va hayotga bo lgan munosabatini qayta ʻ ʻ ʻ ko rib chiqishga undaydigan asarlardir. ʻ 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI:ʼ 1.G afur G ulom. Tanlangan asarlar. Nazm va nasr.-T.: G afur G ulom nomidagi ʻ ʻ ʻ ʻ nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. - 352 b. 2. Jumaboyev M. O zbek bolalar adabiyoti. -T.: O qituvchi, 2002, -290 bet. ʻ ʻ 3. Jumaboyev M Bolalar adabiyoti. -T.: O qituvchi, 2011, 260 bet. ʻ 4. Tozagul Matyakubova. G afur G ulom ve Nazim Hikmet siirlerinde ʻ ʻ mustereklikve bireysellik // Guncel sanat. Saye 2, 2011, -S. 63-65 5. G afur G ulom. Mukammal asarlar to plami.12 jildlik. J.1. – ʻ ʻ ʼ Т .: Fan, 1983 6. G afur G ulom. Mukammal asarlar to plami. 12 jildlik. J.2. – ʻ ʻ ʻ Т .:Fan 1984. 7. G afur G ulom. Mukammal asarlar to plami. 12 jildlik. J.3. – ʻ ʻ ʻ Т .: Fan, 1985 8. Qur’oni Karim. O zbekcha izohli tarjima / Tarj. Alouddin Mansur. -T; ʻ Cho lpon, 1992 ʼ 9. https://www.tafakkur.net/gafur-gulom.haqida 10. https://abiturtest.uz/mavzular/gafur-gulom-bolalar-shoiri-uninghayot-va- ijodyoli/ 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB GʻAFUR GʻULOM IJODINING NAZARIY TAHLILI

Gʻafur Gʻulom ijodi

Oʻlmas asarlar ijodkori Gʻafur Gʻulom

II BOB GʻAFUR GʻULOM HIKOYALARIDA SATIRA VA YUMOR

Gʻafur Gʻulom hikoyalarida yumorning oʻziga xosligi

Gʻafur Gʻulomning satirik hikoyalar tahlili

Gʻafur Gʻulom ijodining oʻzbek adabiyotidagi oʻrni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить