Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 176.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

G‘afur G‘ulom qissalari poetikasi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG`BEK NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VAO’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O’QITISH:O’ZBEK TILI YO’NALISHI YANGI O’ZBEK ADABIYOTI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: G‘afur G‘ulom qissalari poetikasi Bajardi: Qabul qildi: _______________________ Toshkent – 2025 2 MUNDARIJA : KIRISH ..................................................................................... 3 I BOB. G‘afur G‘ulom mahorat maktabining adabiyotimizda tutgan o rni ʻ 1.1. Yozuvchining qahramon yaratish mahorati ..................................... 7 1.2. Adib hikoyalari kompozitsiyasi ..................................................... 12 II BOB . G‘afur G‘ulom hikoyalaridagi adabiy va badiiy tasvir mahorati 2.1. “Qizaloq” hikoyasi va “Mehrobdan chayon” romanidagi g‘oyaviy uyg‘unlik ............................................................................................ 15 2.2. Hikoyalarda peysaj, portret tasviri va monologlar ..................... 19 XULOSA…………………………………………………………… ….....28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………… .30 3 KIRISH Kun sayin , hatto soat, daqiqa sayin rivojlanib borayotgan zamonda davr bilan birgalikda jamiyatimizning ham har bir sohasi jadal ravishda o smoqda.ʻ Insoniyat mavjudki, qaysi davrlarda yashamasin, doim yaxshi, farovon, tinch- osuda hayotni orzu qilib kelgan. Yaxshi hayotni amalga oshirish uchun har bir xalqning, millatning o z oldiga qo ygan maqsadlari, rejalari bo lgan. ʻ ʻ ʻ Mamlakatimizda bugungi kunda olib borilayotgan islohotlar aynan inson qadrini ulug lash tamoyili asosida olib borilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2023- ʻ yilni “Insonga e tibor, sifatli ta lim yili” deb e lon qildi. Bu albatta bejiz emas. ʼ ʼ ʼ Chunki bilim bor joyda, rivojlanish, taraqqiyot, o zgarish ro y beradi. Shuningdek, ʻ ʻ Shavkat Mirziyoyev ta lim sifatini oshirish – Yangi O zbekiston taraqqiyotining ʼ ʻ yakka-yu yagona to g ri yo li ekanligini ta kidlab o tdi. “Ushbu sohada boshlagan ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ islohotlarimizni davom ettirishimiz, ta lim dargohlariga borib, o qituvchi va ʼ ʻ murabbiylar bilan ko proq muloqot qilib, sifatni oshirish bo yicha ular qo ygan ʻ ʻ ʻ masalalarni birgalikda hal qilishimiz kerak. Biz kelgusi yil davlat dasturiga xalqimiz ko targan barcha masalalarni aniq yechimlari bilan kiritamiz. Ushbu ʻ jarayonlarda deputat va senatorlar, mahalla vakillari, ziyolilar, yoshlar, tadbirkorlar va keng jamoatchiligimizdan faol bo lishlarini, yangi-yangi taklif va tashabbuslar ʻ bildirishlarini so rayman”- dedi davlat rahbari. Oliy ta lim muassasalari professor- ʻ ʼ o qituvchilari sifatli ta lim, o z o rnida sifatli kadrlarni mamlakatga yetkazib ʻ ʼ ʻ ʻ beradi. Shu jihatdan oliy ta lim muassasalari professor-o qituvchilari ta lim sifatini ʼ ʻ ʼ yanada oshirishga e tibor berishi, malaka oshirishi, o z ustida ishlashi, ilmiy ʼ ʻ tadqiqot ishlarni olib borishini taqozo qiladi. Ta lim sifatini yaxshilashda nafaqat ʼ pedagog xodimlar mehnati, balki talabalarni ilmga bo lgan ishtiyoqini oshirish ʻ ham juda muhimdir. Xususan, ta’lim sohasi ham. Har qanday davlat qudratining poydevori, mamlakatning ertangi kuni qanday bo lishi amaldagi ta lim-tarbiya ʻ ʼ tizimiga bog liq. Shu bois, davlat fuqarolarning ta limga oid huquqlarini amalga ʻ ʼ oshirishni o z zimmasiga oladi. ʻ 1 1 Madazimov M. Sh.M.Mirziyoyevning 2022-yil 20-dekabrdagi Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasiga munosabat 4 G‘afur G‘ulom — o‘zbek adabiyotining yorqin vakillaridan biri bo‘lib, u o‘zining badiiy va estetik jihatlari bilan adabiyotga katta hissa qo‘shgan yozuvchi hisoblanadi. Uning asarlari nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyotida ham muhim o‘rin tutadi. G‘afur G‘ulomning poetik yondoshuvlari, qahramonlari, kompozitsiyaviy strukturasi va badiiy tasvirlari o‘zining noyobligi bilan ajralib turadi . Mazkur kurs ishida G‘afur G‘ulomning adabiyotimizdagi o‘rni, uning badiiy tasvirlari va qahramon yaratishdagi mahorati chuqur tahlil qilinadi. Adibning hikoyalari va romanlaridagi adabiy vositalar, kompozitsiya va personajlarning ichki dunyosini ifodalash uslubi o‘rganiladi. Ayniqsa, G‘afur G‘ulomning "Qizaloq" hikoyasi va "Mehrobdan chayon" romani misolida uning adabiy va badiiy tasvir mahorati, g‘oyaviy uyg‘unlik va syujetlarni tashkil etishda qo‘llanilgan metodologiyalar tahlil qilinadi.Kurs ishining asosiy maqsadi G‘afur G‘ulomning adabiyotdagi uslubiy o‘rni va uning badiiy tasvirlari orqali o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasini ilmiy tahlil qilishdir. Tadqiqot davomida yozuvchining asarlaridagi syujet va kompozitsiya, peysaj va portret tasvirlarining mazmuni, shuningdek, monologlarning personajlarning ichki dunyosini aks ettirishdagi ahamiyati o‘rganiladi.Yozuvchining hikoyalaridagi badiiy vositalar va tasvir mahorati orqali uning o‘ziga xos uslubiy yondoshuvlarini aniqlash, adabiyotimizdagi ulug‘vor o‘rni va adabiy jarayonlarga qo‘shgan hissasini tushunish ushbu ishning asosiy vazifalaridir. Prezidentimiz birinchi navbatda, e tibor Yangi O zbekiston uchun eng kattaʼ ʻ investitsiya bo lgan ta limni qo llab-quvvatlashga qaratishni ta kidlar ekan, bunda ʻ ʼ ʻ ʼ o qituvchilarning maqomini, ularning sha ni va qadr-qimmatini himoya qilishni ʻ ʼ Konstitutsiyada alohida belgilash zarurligi qayd etildi. Shavkat Mirziyoyev oliy ta lim tizimidagi korrupsiyani ham keskin tanqid qildi. “Mana oliy ta limga ʼ ʼ kirishdagi korrupsiya yo q bo ldi. Lekin oliy ta lim muassasalari ichidagi ʻ ʻ ʼ korrupsiya hali ham saqlanib qolmoqda”. Demak, ta limdagi korrupsiyani yo q ʼ ʻ qilish, ta lim sifatini yaxshilashga olib keladi. ʼ 2 Mavzuning dolzarbligi: O zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi, noyob ʻ iste’dod sohibi, faylasuf shoir, nosir G‘afur G‘ulom xalqimiz va butun ezgu niyatli bashariyatning qalbiga quloq tuta olgan, ularning dardini chin dildan his eta olgan shoir, yozuvchi, olim edi. G‘afur G‘ulom ijodiy merosining salmoqli qismini nasriy asarlari, xususan, hikoyalari tashkil etadi. Mazkur hikoyalarni davr va shaxs talqini nuqtayi nazaridan o rganish yoshlar tarbiyasi ularning madaniy merosga ʻ munosabatini shakllantirish, XX asr voqeligining badiiy talqinlarini yangicha 2 Madazimov M. Sh.M.Mirziyoyevning 2022-yil 20-dekabrdagi Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasiga munosabat 5 qarashlar asosida o rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Zotan, …biz haliʻ yurtimizni uning o ziga xos tarixi, madaniyati, ulug‘ olim-u ulamolarini, bebaho ʻ ma’naviy merosimizni to liq o rganganimiz yo q. ʻ ʻ ʻ Mavzuning o rganilganlik darajasi: ʻ G‘afur G‘ulom hayoti, ijodiy merosining qiymati, qadri doimo tanqidchilar va adabiyotshunoslarning diqqat markazida bo lib kelgan. Adibning ijod namunalari 30-yillardayoq maktab va oliy ʻ o quv yurtlari dasturlaridan o rin olgan. Hozirgacha mustaqilligimizni yanada ʻ ʻ mustahkamlash, zamondoshlarimiz badiiy-estetik salohiyatini o stirishiga xizmat ʻ qilib kelmoqda. G‘afur G‘ulom hayoti va ijodiy merosining o rganilishini shartli ʻ ravishda ikki davrga bo lib o rganish maqsadga muvofiq keladi. ʻ ʻ 1. Yakka hokim mafkuraviy-adabiy siyosat hukmron bo lgan davr. ʻ 2. Mustaqillik davri. Yakka hokim mafkuraviy-adabiy siyosat hukmron bo lgan davrlarda G‘afur ʻ G‘ulom hayoti va ijodi Oybek, Hamid Olimjon, Homil Yoqubov, Salohiddin Mamajonov, Matyoqub Qo shjonov, Naim Karimov, Ozod Sharafiddinov, ʻ Baxtiyor Nazarov, Umarali Normatov, Niniel Vladimirova, Sobir Mirvaliyev, Solih Qosimov, Berdiali Imomov, Marhamat Amilova, Sharif Yusupov, Qozoqboy Yo ldoshev, Abdug‘afur Rasulov, Hamidulla Boltaboyev, Tozagul Matyoqubova ʻ va boshqa o nlab olimlarning diqqatini jalb qilgan. ʻ Bular orasida professor Homil Yoqubovning G‘afur G‘ulom hayoti va ijodini tadqiq etuvchi adabiy tanqidiy ocherki ayniqsa, diqqatga sazovordir. Kitobda atoqli o zbek shoiri o zi yashagan davr voqeligidan hayotiga mazmun ʻ ʻ olib, ijodiy imkoniyatlarini kengaytirgan qalamkash sifatida o rganiladi. Garchi ʻ olim G‘afur G‘ulomning o ttiz besh yillik ijodiy yo lini siyosiy-mafkuraviy ʻ ʻ nuqtayi nazardan tahlil etsa ham, uning ichki takomilini kuzatish, asarlari poetik tili xalqchilligini aniqlash, istiqbol rejalarini prognoz qilishga ham harakat qilgan edi. Mavzuning maqsadi: G‘afur G‘ulom hayoti va ijodi, uning hikoyanavislik mahoratini o rganish. ʻ 6 Mavzuning vazifalari: Kurs ishida mavzuning vazifalari sifatida quyidagilar belgilab olindi: - G‘afur G‘ulomning mohir hikoyanavis, taniqli nosir sifatida shakllanishi hamda mahoratini oshirib borishiga ta’sir etgan omillarni adabiy ta’sir va badiiy mahorat nuqtayi nazaridan o rganish;ʻ - yozuvchi nasriy merosining janriy rang-barangligi va ichki rivojini tahlil va tadqiq qilish; - yozuvchi obrazlarini mehr-shafqat va hamdardlik negizida tasvirlanish tamoyilini ko rsatish. ʻ Mavzuning ob’ekti: G‘.G‘ulom qissalari poetikasi Mavzuning tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 bobdan iborat asosiy qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan tashkil topgan. Har bir bob o ‘ zining mazmun va mohiyatidan kelib chiqib, ichki qismlarga bo ‘ lingan. Kurs ishi 35 sahifani tashkil etadi. 7 I BOB . G‘AFUR G‘ULOM MAHORAT MAKTABINING ADABIYOTIMIZDA TUTGAN O RNIʻ 1.1. Yozuvchining qahramon yaratish mahorati G afur G ulom XX asr o zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biridir. ʻ ʻ ʻ O zbek she riyati, badiiy publitsistikasi, felyetonchiligi, yumoristik qissachiligi, ʻ ʼ hajviy hikoyachiligi va tarjimachiligi rivojiga o zining salmoqli hissasini qo shgan ʻ ʻ so z san atkoridir. U she riyatda o z maktabini yaratgan adiblardan biri. G‘afur ʻ ʼ ʼ ʻ G‘ulom 1903-yil 10-may kuni Toshkent shahrining Qo rg‘ontegi mahallasida ʻ kambag‘al dehqon oilasida tug‘ilgan. Uning otasi G‘ulom aka Mirzaorif o g‘li ʻ Kelesdagi bir parcha yerida ham, shaharda ham ishlasa-da, oilasi qashshoq hayot kechirar edi, chunki o sha davrda o g‘ir mehnat samaralari o ta qadrsizlangan edi. ʻ ʻ ʻ G‘ulom aka ancha bilimli, fors tilini o rgangan kishi bo lib, bolalarning tarbiyasiga ʻ ʻ katta e’tibor berar edi. G‘afur G‘ulom — o‘zbek adabiyotining klassik yozuvchilaridan biri bo‘lib, uning asarlari xalqimizning ma'naviy va axloqiy qadriyatlarini tarannum etishda muhim o‘rin tutadi. Yozuvchining adabiyotimizdagi o‘rni uning asarlarini tahlil qilish orqali yanada ravshanlashadi. G‘afur G‘ulom nafaqat o‘zbek hikoyachiligini, balki butun o‘zbek adabiyotini rivojlantirgan adibdir.G‘afur G‘ulomning asarlarida o‘tmish bilan bugunning, milliy va universal qadriyatlar orasidagi bog‘liqlik va uyg‘unlikni ko‘rish mumkin. Uning asarlaridagi g‘oyalar va tasvirlar, qahramonlarning ichki dunyosi va ruhiy holatlari — bularning barchasi o‘zbek adabiyotining rivojiga katta hissa qo‘shgan. G‘afur G‘ulomning adabiyotdagi maktabi o‘sha davrda o‘zbek hikoyachiligi va nasriga yangicha uslub, mazmun va metodlarni olib kirgan.Yozuvchining asarlarini tahlil qilishda, ayniqsa, uning qahramon yaratishdagi yondoshuvlarini alohida ta'kidlash lozim. G‘afur G‘ulomning hikoyalaridagi qahramonlar ko‘pincha o‘zgaruvchan, ichki qarama-qarshiliklarga ega, ijtimoiy va psixologik jihatdan boy shaxsiyatlar sifatida tasvirlanadi. Yozuvchi ularni faqat tashqi xususiyatlari bilan emas, balki ichki dunyosidagi kurashlari va g‘oyaviy izlanishlari bilan ham ifodalaydi. Yosh G‘afur avval eski maktabda ta’lim oladi va 9 yoshida o qish hamda ʻ yozishni o zlashtiradi. Ma’lumotlarga qaraganda, G‘afur G‘ulom yoshligida ʻ “Baroqxon” madrasasida o qigan. Madrasa mudarrisi o zini qarindosh deb bilgan ʻ ʻ G‘afur G‘ulomga bir sandiq nodir kitoblar taqdim etgan ekan. Adibning Bedildan chuqur bilimdonligi, arab tilini ajabtovur, fors tilini yaxshi bilishi, Sharq tarixidan teran xabardorligi, madrasa tahsilidan tashqari, ehtimol, ana shu kitoblarga borib bog‘lansa ajab emas. 1912-yil otasi olamdan o tib, beshta bolasi yetim qoladi. Oilaning og‘ir ʻ moddiy sharoitiga qaramay, akasining yordami bilan G‘afur 1916- yilning kuzida 8 O qchi mahallasidagi rus-tuzem bilim yurtiga o qishga kiradi. G‘afur G‘ulomningʻ ʻ eslashicha, u yerda u L.Tolstoyning “Birinchi kitob” asari va boshqa ko plab ʻ shoirlarning she’rlari bilan yaqindan tanishadi. Faqat mazkur bilim yurtidagi o qish ʻ ham uzoq davom etmaydi, chunki 1918-yilda onasining 36 yoshida bevaqt vafoti tufayli G‘afur yetim qolgan singillarini boqish uchun bosmaxonaga harf teruvchi sifatida ishga kirishga majbur bo ladi. U yerda keksa ishchi Abdurahmon ʻ Sohiboyevning maslahati bilan G‘afur sakkiz oylik o qituvchilar tayyorlov kursini ʻ bitiradi va “Urfon” deb atalgan boquvsiz bolalar maktab-internatida tarbiyachi hamda mudir bo lib ishlay boshlaydi. Xuddi shu bolalar hayotidan ruhlanish ʻ natijasida G‘afur G‘ulomning birinchi she’ri dunyoga keladi. Faqat u mashq juda zaif bo lgani uchun matbuotda bosilmagan edi. 1923-yili G‘afur G‘ulomning ʻ “Go zallik nimada?” deb atalgan birinchi she’ri matbuotda e’lon qilindi. Ijodiy ʻ yo lining boshlarida shoir o zining mashqlarini “Ko sa”, “Nurtoy” kabi taxalluslar ʻ ʻ ʻ bilan nashr ettirgan. Keyinchalik esa u deyarli barcha asarlarini “G‘afur G‘ulom” taxallusi ostida e’lon qilgan. G‘afur G‘ulomning nasrdagi mahorati, xususan, “Netay” (1930), “Tirilgan murda” (1934), “Shum bola”, “Yodgor” qissalarida yaqqol ko rinadi. ʻ 3 G‘afur G‘ulomning qahramon yaratish mahorati adabiyotimizda o‘ziga xos yondoshuvni ifodalaydi. U qahramonlarini nafaqat tashqi voqealar va muammolar orqali, balki ularning ichki kurashlari va psixologik holatlari orqali rivojlantiradi. Bu, o‘z navbatida, uning hikoyalariga chuqur psixologik va badiiy ahamiyat beradi. 1. Qahramonlarining ijtimoiy ahamiyati G‘afur G‘ulom o‘z qahramonlarini ko‘pincha o‘zining mavjud jamiyatidagi o‘rni va ijtimoiy mavqeiga qarab yaratadi. U qahramonlarining ijtimoiy muhitini juda aniq va aniq tarzda ko‘rsatadi, shu bilan birga, bu ijtimoiy qatlamning ichki qarama-qarshiliklari va badiiy tasvirlarning realistik yondoshuvi ham o‘rin oladi. G‘afur G‘ulomning qahramonlari nafaqat o‘zgaruvchan tashqi dunyo bilan kurashadi, balki ichki kurashlar, xususan, axloqiy va ruhiy izlanishlar orqali ham o‘zgaradi. Misol uchun, "Qizaloq" hikoyasidagi asosiy qahramonning ichki azob- uqubatlari va tashqi dunyodagi muammolarini birlashtirgan holda, uning xarakteri va psixologik holatini chuqur tahlil qiladi. 2. Qahramonlarning psixologik xususiyatlari G‘afur G‘ulomning qahramonlari ko‘pincha ruhiy holatlar va ichki dunyo o‘zgarishlarini aniq ko‘rsatish orqali o‘zlarining psixologik va emosional 3 Sanjar Sodiq . Yangi o‘zbek adabiyoti tarixi. —T: O‘qituvchi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2019. —B.335 9 qarorlarini qabul qilishadi. Bunda, yozuvchi ularning his-tuyg‘ulari va muammolariga chuqur kirib boradi, ularning ichki dunyosini yoritishda monologlar, ichki fikrlar va izlanishlardan foydalanadi. Bu qahramonlar, nafaqat tashqi muhit bilan, balki o‘zlari bilan ham doimo kurashadi. 3. Qahramonlar va ularning qarama-qarshiliklari G‘afur G‘ulomning asarlarida qahramonlar doimo qarama-qarshiliklarga duch keladi. Bu qarama-qarshiliklar nafaqat tashqi ijtimoiy muhit, balki ularning o‘zlarining ichki, ruhiy kurashlari bilan bog‘liq. U qahramonlarning qarama- qarshiliklarini ko‘rsatish orqali ularda xulq-atvor va axloqiy izlanishlar jarayonlarini ochib beradi. Misol uchun, "Mehrobdan chayon" romanida asosiy qahramonning o‘zida yuzaga kelgan ikkilanish va moral qarorlarni qabul qilishdagi kurashlari juda o‘tkir tasvirlangan. 4. G‘afur G‘ulomning qahramonlar yaratish uslubi G‘afur G‘ulomning qahramon yaratishdagi mahorati aniq va strukturaviy jihatdan tizimli. U qahramonlarning xarakterini nafaqat ularning tashqi ko‘rinishi, balki ularning dunyoqarashi, g‘oyaviy qarashlari, ichki kurashlari va axloqiy masalalariga asoslangan holda shakllantiradi. G‘afur G‘ulomning qahramon yaratishdagi eng muhim jihatlaridan biri shundaki, u har bir personajni faqat bir o‘lchamda tasvirlamaydi, balki uning shaxsiyati va ruhiy holatlari murakkab qilib aks ettiriladi. G‘afur G‘ulom ko p qirrali iste’dod egasi, ya’ni lirik va satirik shoir, mohirʻ hikoyanavis, jangovar publitsist sifatida namoyon bo lgan. “1919-yildan 1927- ʻ yilgacha u o‘qituvchi, maktab direktori, Ma’naviyat uyushmasi ishchilari raisi bo‘lib ishlaydi, bolalar uyini tashkil etishda faol ishtirok etadi. 1923-yildan G‘afur G‘ulomning adabiy faoliyati boshlanadi. She’rlar, dostonlar, ocherklar, hajviy hikoyalar va qissalari gazeta va jurnallarda chop etila boshlaydi. 1923-yil yozilgan ― “Feliks farzandlari” she’rida yetim bolalar haqida gapirar ekan, unda yozuvchi o‘z hayotini ifodalaydi, “Maorif va o‘qituvchi” oynomasida esa “Go‘zallik qayerda?” nomli ikkinchi she’ri nashr qilinadi. Birin-ketin she’riy to‘plamlari bosmadan chiqadi: “Dinamo”, “Xitoy suratlari”, “Biz sizlar bilan tirikmiz”, “Jonli qo‘shiqlar”, “Sizga”, “Sovg‘a”, “Tong qo‘shig‘i”, “Qo‘qon” dostoni va boshqalar. G‘afur G‘ulomning 30-yil boshlarida yozilgan she’rlarida yangi shakllarga burilish seziladi, bunga mumtoz rus tilini o‘rganishi ham muhim darajada ta’sir ko‘rsatgan. Bundan tashqari, sanoatning o‘sishi, Turk-Sib temir yo‘l magistralining qurilishi kabi uning ona yurtida sodir bo‘layotgan ajoyib o‘zgarishlarni ta’riflash uchun yangi lug‘at boyligi, yangi she’riy bo‘yoqlar, yangi ohang va vazn talab etilgan. “Dinamo” (1931), “Tirik qo‘shiqlar” (1932) — yosh shoirning yo‘nalishi yorqin 10 namoyon bo‘lgan birinchi she’riy to‘plamlari”. Uning qoldirgan merosining ham adabiyotimizda o rni katta. Yozuvchilar, adabiyotshunoshlar va yaqinlariʻ tomonidan adib hayoti va ijodi haqida bir qator fikrlar bildirilgan. “G‘afur aka oilamizda jonlarini ayamaydigan mehribon ota, qattiqqo l, ʻ talabchan tarbiyachi, bolalarning yaqin do sti, ular nimaga qiziqadilar, nimani ʻ xohlaydilar – hammasini bilar, shunga qarab muomala qilar, ish tutar edilar.” – Muharram G‘ulomova (G‘afur G‘ulomning rafiqasi). “Faxriy va adabiy raisimiz G‘afur aka bizlarni o‘z qanoti ostiga oldi. Bu qanot juda kuchli, uzoqlarga parvoz eta oladigan qanot edi” 4 — Mirmuhsin (O‘zbekiston xalq yozuvchisi). “G‘afur G‘ulomning buyukligi, dastavval, uning iste’dodida, ilhom ufqining kengligida, poetik obrazlarning yorqinligida, poeziyasining hayotiyligi va xalqchilligida, haqqoniyligida edi. Ayni choqda, uning buyukligi shaxsiyatida, xarakterida, odatlarida ham namoyon bo ladi. G‘afur aka ko pincha o rtacha ʻ ʻ ʻ mezonga sig‘maydigan ishlar qilardi.” – Ozod Sharafiddinov (O zbekiston ʻ Qahramoni). “G‘afur G‘ulom birinchi navbatda – shoir. Zo r shoir! Shu bilan birga uning ʻ nasriy asarlarini o qigan kitobxon adibning ichakuzdi hajviyalarida, zavq bilan ʻ o qiladigan hikoya va qissalarida alloma iste’dodining yana bir qirrasini topadi. ʻ Bularning ko pchiligi vaqt sinovidan o tgan va yana uzoq yashaydigan asarlardir. ʻ ʻ G‘afur G‘ulom asarlarida makon va zamon tushunchasi benihoya aniq. Adib bir og‘iz so z bilan o z qahramonlarining butun biografiyasini tasvirlab qo yishi ʻ ʻ ʻ mumkin. Bir so z bilan butun bir davrga baho bera oladi. Bunga uning talay nasriy ʻ asarlari misol bo la oladi.” – ʻ O tkir Hoshimov. ʻ “Iste’dod eng avvalo, tabiat ehsoni, Olloh tuhfasidir. Shu ma’noda Yaratganning o zi G‘afur G‘ulomdan marhamatini sira-sira ayamagan edi. G‘afur ʻ G‘ulom chindan ham ulug‘ zakovat egasi edi. Buning isboti shoirning jo shqin va ʻ dono she’riyati, uning tug‘ma tafakkur sohibi ekanligi, uning hech bir adibnikiga o xshamaydigan chinakam milliy prozasi – nasriy asarlaridir.” – ʻ Abdulla Oripov. 4 R amazonov N. G‘afur G‘ulom xotiralar xotiralarda. —T: O‘zbekiston adliya vazirligi, 2021. —B.208 11 “G‘afur G‘ulom ijodiyoti – zo r gulxan, uning har qanday ko rinishi xilma-ʻ ʻ xil yonish, ya’ni nur va harorat demakdir. G‘afur G‘ulom poeziyasining zo r kuchi, ʻ jozibasi, ko zni qamashtirib yuboradigan go zalligi shundadir.” ʻ ʻ 5 – Abdulla Qahhor. “G‘afur G‘ulom turkiy xalqlar she’riyati rivojiga buyuk hissa qo shgan, ʻ butun ko p millatli adabiyotimizning cho ng, ko rkam vakillaridan biri, ʻ ʻ ʻ barchamizning g‘ururimiz bo lgan ajoyib so z san’atkoridir.” – ʻ ʻ Chingiz Aytmatov. “G‘afur G‘ulom Sharq she’riyati tarixini ham, rus va Yevropa poetik madaniyatini ham mukammal bilgan va o zlashtirgan shoir edi. Ammo, uning ʻ ijodida Jambulga xos soddalik bilan Umar Xayyomga xos falsafiylik va teranlik ko proq bo rtib turadi.” ʻ ʻ 6 – Naim Karimov. “Mening tasavvurimda shoir G‘afur G‘ulomni inson G‘afur G‘ulomdan ajratish qiyin. U mukammal shaxs edi. Shuning uchun ham uning she’riyatini hayotidan va aksincha, hayotini she’riyatidan ajratib bo lmaydi. Hayotida ham ʻ she’riyatida ham u saxiy qalbli inson edi. Odamlarni chin dildan sevardi.” – Konstantin Simonov. “G‘afur G‘ulom poeziyasining xalqchilligi shundaki, u o z asarlarida jonajon ʻ xalqning hayot haqiqatini, orzu va o ylarini, yorug‘ istiqbolga bo lgan ishonchini ʻ ʻ aks ettirdi.” – Sharof Rashidov. “Men har gal G‘afur G‘ulomning asarlarini o qiganimda, “Shum bola” ʻ kinofilmini ko rganimda, bolalik kezlarimda bobom bilan bo lgan suhbat ʻ ʻ xayolimga kelardi va atoqli adib rostdan ham ona qishlog‘im Kavardonda bo lganmi, deya o z-o zimga savol berardim.” ʻ ʻ ʻ – L. Mansurov. “She’rlarini o qigan odamning to lqinlanib ketib, dilida iliq hislar ʻ ʻ uyg‘onishi, hayot ko ziga yanada go zalroq ko rinishi, insoniy qadr-qimmatini va ʻ ʻ ʻ iftixorini chuqurroq sezib olishga ham sabab shunda, deb o ylayman.” – ʻ Komil Yashin. 5 G‘afur G‘ulom zamondoshlari xotirasida. – T: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot - matbaa ijodiy uyi, 2003 6 Karimov N. G‘afur G‘ulom. – T: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot - matbaa ijodiy uyi, 2003. 12 1.2.Adib hikoyalari kompozitsiyasi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov: “Mana shu bugungi hayotimizda va kelajak avlodni o stirishda G‘afur G‘ulomning ijodi, albatta, beqiyos ahamiyatgaʻ ega. Uning hissasi juda ham katta. Shuning uchun mening tilagim shundayki, G‘afur G‘ulomning ijodini faqat O zbekistondagina emas, avvalambor, har ʻ tomonlama butun dunyoga mashhur qilishimiz kerak” – deb bejiz aytmaganlar 7 . Haqiqatdan ham G‘afur G‘ulom XX asr o zbek she’riyati va nasrining yirik, ʻ betakror vakilidir. G‘afur G‘ulomning hikoyanavisligi “Jo‘rabo‘za”, “Yigit” (1931), “Kulgi hikoyalar” (1932) kabi to‘plamlarida yorqin namoyon bo‘ldi. Uning dastlabki asarlarida o‘sha davr o‘zbek hikoyachiligidagi tavsifchilik publitsistik tadqiqga ruju qo‘yish, konfliktni yuridik tarzda hal etishga moyillik kabi kamchiliklar ko‘zga tashlanadi (“Arkning yemirilishi”, “Ikki janggoh”). Ko‘pgina satirik hikoyalarida syujetning qiziqarli bo‘lishiga, fabulaga diqqatni qaratsa, boshqalarida xarakterlar o‘rtasidagi keskin to‘qnashuvlarni ko‘rsatadi va ularning ruhiy dunyosini ochadi. “Hiylai shar’iy” (1930) hikoyasi latifani eslatadi, unda o‘zi aytganidek, “kuldirib yig‘latadi, yig‘latib kuldiradi”. “Yigit” (1929) hikoyasida muqaddas muhabbat tuyg‘usi bilan o‘ynagan yigitni chiroyli usulda fosh etadi. Qoloqlikni kulgi qiluvchi “Kim aybdor” (1932), “To‘rt hangoma” (1941) yumoristik hikoyalari ham latifanamodir. “To‘rt hangoma”dagi ikkinchi hangomani eslaylik. Qovulnazar pulini omonat kassaga qo‘ymay, bir parcha guldor satinga o‘rab xazonning ichiga berkitib qo‘yadi. Bir kuni sigirining og‘zida o‘sha tugunchani ko‘rib qoladi. Sigir yutishga urinadi, Qovulnazar sug‘urib olish uchun chiranadi, oxiri sigir yutib yuboradi. Qovulnazar hayron, birov sigirni so‘yib qornidan pulingni ol, desa, boshqasi kavsh qaytarishini kut, ehtimol, chiqarib yuborar, deb maslahat beradi. Birovning gapi bilan sigirni bozorga olib boradi va jig‘ildonida uch yarim ming sulkavoy ham bor, deb ikki barobar ortiq narx qo‘yib sotishga urinadi. Ko‘rinadiki, yozuvchi qahramonni kulgili vaziyatga tushirib qo‘yib, kulgi yaratadi va uning qoloqligidan kuladi. G‘afur G‘ulomning hikoyalari kompozitsiyasi nafaqat o‘zining badiiy uslubi, balki asarlarning ma'naviy va g‘oyaviy mazmunini o‘rganishda ham katta ahamiyatga 7 Yangi O‘zbekiston gazetasi 2023-yil 28-noyabr soni 13 ega. Kompozitsiya — adabiy asarni yaratishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tashkiliy jihat bo‘lib, u asarning struktura, tartib va qismlari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni belgilaydi. G‘afur G‘ulomning hikoyalaridagi kompozitsiya, uning adabiy yondoshuvini va qahramonlarning ichki dunyosini shakllantirishdagi yondashuvini o‘zida mujassam etadi. G‘afur G‘ulom hikoyalarining kompozitsiyasi nafaqat tashqi voqealar ketma- ketligini belgilab, balki har bir hikoyada ayniqsa, g‘oyaviy muammolarni chuqur yoritishga ham xizmat qiladi. U asarlarning tarkibiy qismlarini aniq va lo‘nda shakllantirib, o‘quvchini asar davomida ko‘rsatilayotgan qahramonlarning ichki izlanishlari va ijtimoiy qarashlari bilan tanishtiradi Jumladan, “Mening o‘g‘rigina bolam” hikoyasida o‘zi guvoh bo‘lgan oddiy voqea asosida shafqatsiz jamiyatni va shunday sharoitda ham o‘zining insonligiga, mehr-oqibatiga zarracha putur yetkazmagan insonni ko‘rsatadi. Yozuvchi o‘z ota- onasi o‘lib, uchta singlisi bilan katta onasi – “Qora buvisi” qo‘lida qolgan paytidagi uylariga o‘g‘ri kelishi voqeasini so‘zlaydi. Birinchi jahon urushi payti, “zamon chappasiga ketgan” vaqt, barcha kosiblar singan, ish yo‘q hamma och- yalang‘och. Oddiy kosib, ishsiz yigit ikki bolasi, xotini, onasini boqa olmay, o‘g‘irlik qilishga majbur bo‘ladi. Kechasi “Qora buvi”ning tomiga chiqqanida qo‘qqisdan aksirib yuboradi. Yetimlar taqdirini o‘ylab, mijja qoqmayotgan “qora buvi”, “O‘g‘rigina bolam”, axir kasbing nozik, tumov-pumovingni yozib chiqsang bo‘lmaydimi!”, - deydi. “Qora buvi”ning mehribonona, samimiy munosabati o‘g‘rining ham hasrat qopini ochib yuboradi. U tomda, kampir pastda dardlashadilar, urushning kasofati, xalqning qashshoq hayoti, shaharning yetimga to‘lib ketgani, xullas, osmon uzoq yer qattiqligi to‘g‘risida suhbat quradilar. O‘g‘rining so‘zidan ellikboshilarning poraxo‘rligi ham, boylar-u amaldorlarning, tuzumning shafqatsizligi ham oshkor bo‘ladi. Yozuvchi ayni paytda, shu kambag‘allarda insoniylik, odamiylik, mehr-shafqat tuyg‘usi saqlanib qolganini ta’kidlaydi: “qora buvi” o‘g‘rini uyida bor bo‘lgan ikkitagina zog‘ora non bilan choy ichishga taklif qiladi, u esa “Meni tanib qolasiz, juda ham yuzimni sidirib tashlaganim yo‘q andisham bor, uyalaman”, deydi. “Qora buvi” uyda yarim pudlik qozon bor, hozir bunda ovqat pishirishga masalliq ham yetmaydi, “qutlug’ uydan quruq ketasanmi, bolam... Shuni obketaqol. Sotib kuningga yaratarsan, o‘g‘rigina bolam”, deydi. O‘g‘ri ko‘nmaydi, kelajakda yaxshi kunlar kelishiga umid bildiradi. 14 Ko‘rinadiki, hikoyada ona – farzandlik munosabatiga xos samimiy, chin insoniy muhit yaratilgan. Shuning uchun ham, u kitobxonni rom qiladi, ishontiradi. “Jo‘rabo‘za” hikoyasining qahramoni Ahmadqul hamiyatli, mehnatkash dehqon yigit. U ulfatchilik va bo‘zaxo‘rlikni xush ko‘radigan tengquri Bo‘taning ta’na- dashnomlari, achchiq-quruq gaplari hamiyatiga tekkani uchun ulfatchilikka borib, sayoq bolalarga qo‘shilib qoladi. Diqqinafas bu muhit uning uchun tamomila begona edi. Shuning uchun ham, yarim kechasi bo‘lishiga qaramasdan, jo‘raboshilarni-da mensimay, mast-alast holda o‘z uyiga yo‘l oladi. Biroq asov otni boshqara olmay, fojiali tarzda halok bo‘ladi. G‘afur G‘ulom asov ot detali orqali katta hayotiy mazmunni ifoda etadi. Adibning mazkur hikoyada tabiat manzaralarini personajlar ruhiy olamiga mos tarzda tanlashi hikoya shakliy go‘zalligi, mantiqiy serjiloligi, mazmunining ishonchliligini ta’minlagan. Chingiz Aytmatov ta’biri bilan aytganda: “Tabiat bilan umimiy til topishgan taqdirdagina insoniyat o‘z imkoniyatlarini to‘la ro‘yobga chiqara oladi” 8 . G‘afur G‘ulom inson kayfiyatini, kechinmalarini, ruhiy tug‘yonlarini aks ettirishda tabiat manzaralaridan mohirona foydalangani shubhasiz. G‘afur G‘ulomning kompozitsiyasi har doim o‘ziga xosdir, chunki u odatda voqealarni vaqt va joyga qat'iy bog‘lab ko‘rsatmaydi. U ko‘pincha o‘z asarlarini parallel tarzda quradi, ya'ni bir vaqtning o‘zida bir nechta voqealar yoki qahramonlar bilan bog‘liq jarayonlarni ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, asarlarni yanada dinamik qiladi va o‘quvchini asar davomida har bir voqeaga qiziqtiradi.G‘afur G‘ulomning kompozitsiya uslubi, uning badiiy mahoratining markaziy jihatidir. Hikoyalaridagi yaxshi ishlab chiqilgan kompozitsiya, qahramonlarning ichki va tashqi kurashlarini mukammal tarzda yoritadi, o‘quvchiga ajoyib badiiy tajriba taqdim etadi. Shu o‘rinda, mamlakatimizda zabardast ijodkor, xalqning suyukli yozuvchisi G afur G ulom xotirasini abadiylashtirishga va uning asarlarini keng ommaga,ʻ ʻ xususan, jahon adabiyoti namoyondalariga tanitish uchun izchil harakatlar amalga oshirilayotgan bir vaqtda, adib tavalludining 120 yilligi keng nishonlanib, millionlar ko nglini ko taruvchi xushxabar tarqaldi: mashhur BBC axborot ʻ ʻ 8 Айтматов Ч . Тошкент оқшоми . 1988, 14 феврал 15 agentligining “BBC Culture” nashri barcha davrlardagi bolalar adabiyotining eng yaxshi yuzta namunasi ro yxatini e lon qildi. Bu ro yxatdan millatimizning ardoqliʻ ʼ ʻ farzandi, akademik G afur G ulomning 1936-yilda e lon qilingan “Shum bola” ʻ ʻ ʼ qissasi ham o rin egallagan. Bu o‘zbek xalqi, o‘zbek kitobxoni va yozuvchilariga ʻ katta quvonch va imkoniyatlar olib keldi. 16 II BOB . G‘AFUR G‘ULOM HIKOYALARINING MAVZU KO LAMIʻ 2.1. “Qizaloq” hikoyasi va “Mehrobdan chayon” romanidagi g‘oyaviy uyg‘unlik G‘afur G‘ulom mohir hikoyanavis. Uning “Ko ngilsizning “qilig‘i”, “Puch ʻ umidlar”, “Qizaloq”, “Yigit”, “Soat”, “Chorbozorchi”, “Guvohlikka o tgan ho kiz” ʻ ʻ kabi yuksak mahorat bilan yozilgan hikoyalari mavjud. Ulardagi sarlavhalar kabi muhit tasviri, qahramonlarning taqdirlari ham turlichadir. Ular orasidan “Qizaloq” hikoyasi tahlilini oladigan bo lsak, bu hikoya va “Mehrobdan chayon” romanidagi ʻ bosh qahramonlarining ruhiy kechinmalari ifodasi, ayrim voqealarning badiiy talqini o rtasida ajib bir uyg‘unlikni ko rish mumkin. Masalan, romanda Ra’no ʻ ʻ xonga unashtirilgach, taqdirga tan bermay, Anvar bilan birgalikda o z erkin hayoti, ʻ baxti uchun kurash yo llarini qidiradi va Maxdum xonadonini tark etadi. Shunga ʻ o xshash voqea “Qizaloq” hikoyasida ham uchraydi. Hikoya bosh qahramonlaridan ʻ biri Ibay “Mehrobdan chayon” romanidagi Anvarga o xshab oq-u qorani tanigan, ʻ mas’ul lavozimlarda ishlaydigan yigit bo ladi. Mukarrama ota-onasiga qarshi ʻ borib, sevgilisi Ibay bilan ota uyidan qochib ketadi. Bu voqealar talqinida roman qahramonlari va hikoya qahramonlari qismati o rtasida mushtaraklik yuzaga ʻ keladi. Bu eng avvalo, har ikkala asar qahramonlari qalbidagi mehr va sog‘inch tuyg‘ulari tasvirida ko rinadi. Roman qahramoni Ra’no ham, hikoya bosh ʻ qahramoni Mukarrama ham uyidan ketgach, ko p o tmay o z tug‘ilib o sgan uyi va ʻ ʻ ʻ ʻ ota-onasini sog‘ina boshlaydi. G‘afur G‘ulomning “Qizaloq” hikoyasi va “Mehrobdan chayon” romani — o‘zbek adabiyotining mashhur asarlaridan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos g‘oyaviy mazmun va struktura bilan ajralib turadi. Ammo, bu ikki asar orasida g‘oyaviy uyg‘unlik mavjud bo‘lib, ular bir-birini mukammal tarzda to‘ldiradi. G‘afur G‘ulomning bu asarlari nafaqat bir-biriga o‘xshash g‘oyaviy masalalarni yoritadi, balki qahramonlarning ichki dunyosidagi izlanishlar, axloqiy muammolar va shaxsiyatning o‘zgarishi masalalarini chuqur tahlil qiladi.“Qizaloq” hikoyasi, G‘afur G‘ulomning o‘ziga xos psixologik va ijtimoiy masalalarni o‘rganishga bag‘ishlangan asaridir. Asarda asosan, yosh qahramonning ijtimoiy muhitga nisbatan qarashlari va uning ichki izlanishlari tasvirlanadi. G‘afur G‘ulom hikoyada qahramonning bolalikka xos his-tuyg‘ulari, unga bo‘lgan qiziqishlar va uning jamiyatdagi o‘rni haqida chuqur fikrlar yuritadi. “Qizaloq” hikoyasining g‘oyaviy markazida insonning o‘zini anglash va uning jamiyatdagi o‘rni haqida fikr yuritish boradi. Bu hikoyada qahramon nafaqat o‘zining bolalik dunyosida, balki ijtimoiy muhitdagi o‘zgarishlarga qanday javob berishini anglaydi. O‘zgarishlarga qanday munosabatda bo‘lish kerakligi, axloqiy qadriyatlar va insoniylik masalalari o‘rtasida muvozanatni topish hikoyaning markaziy g‘oyasidir. “Mehrobdan Chayon” romani — G‘afur G‘ulomning eng murakkab va ko‘p qatlamli asarlaridan biri bo‘lib, unda shaxsiyatning ichki dunyosi, xususan, axloqiy dilemmalar, ijtimoiy muammolar va insoniy his-tuyg‘ular chuqur tahlil qilinadi. Asarda qahramonlarning maqsad va orzulari, ularning boshiga tushgan moral 17 qarorlar, ichki kurashlar va atrof-muhit bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlar alohida e'tiborga sazovor. Romanda qahramonlar o‘zlarining ruhiy izlanishlari va maqsadlariga erishishga intilishadi. Shu bilan birga, ular o‘zlarining ijtimoiy mas'uliyatini his qilib, axloqiy qarorlarni qabul qilishga majbur bo‘ladilar. Bu romanning g‘oyaviy markazida shaxsiyat va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik, axloqiy masalalar va shaxsiy g‘oyalar orasidagi kurash yotadi. “Qizaloq” hikoyasi va “Mehrobdan Chayon” romani o‘rtasidagi g‘oyaviy uyg‘unlik, avvalo, qahramonlarning ichki kurashlari va axloqiy masalalarga bo‘lgan yondoshuvlarida o‘zini ko‘rsatadi. Har ikki asarda, yozuvchi qahramonlarni o‘zlarining ichki qarashlari va tashqi muhitdagi ta'sirlar bilan yuzma-yuz qo‘yadi. Ikkala asarda ham jamiyatning individual qahramonlar ustidagi ta'siri, ularning moral qarorlar qabul qilishdagi kurashlari aks ettiriladi. Qizaloqda, yosh qahramon bolalikni o‘zida aks ettirgan holda, uning dunyoqarashi va axloqiy g‘oyalariga ta'sir qiluvchi ijtimoiy omillarni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Mehrobdan Chayonda qahramonlarning o‘z axloqiy qarorlarini qabul qilishdagi izlanishlari va tashqi dunyo bilan kurashlari yoritiladi. Bu ikkala asar o‘rtasidagi umumiy g‘oya, insoniyatning ijtimoiy va axloqiy izlanishlarini tasvirlashda mujassamlanadi. “Qizaloq” hikoyasidagi ijtimoiy masalalar, o‘z vaqtida jamiyatda yuzaga kelgan o‘zgarishlar va individning o‘zgarishga bo‘lgan ehtiyoji haqida bo‘lsa, “Mehrobdan Chayon” romanidagi ijtimoiy masalalar ko‘proq axloqiy qarorlar va shaxsiyatning o‘zgarishiga qaratilgan. Ikkala asarda ham qahramonlarning o‘z ichki kurashlari va tashqi omillarga munosabati, axloqiy masalalar va shaxsiyatni shakllantirishda jamiyatning rolini ko‘rish mumkin. “Qizaloq” hikoyasidagi Mukarramaning ruhiy his-tuyg‘ulari ifodasida Ra’noning ruhiy kechinmalariga uyg‘unlik mavjud. Oradan yillar o tib Mukarramaʻ va Ibaydan xat keladi. Xatda ikkala yosh Andijonda sog‘-salomat, tinch-totuv yashab kelayotganligi va Mukarrama yukli ekanligi yozilgan va bo lib o tgan ʻ ʻ ishlar uchun kechirim so rab, agar izn berishsa qaytib kelishlari haqidagi xabar ʻ bayon qilingan edi. Shunga o xshash voqea “Mehrobdan chayon” romanida Ra’no ʻ ba’zan ota-ona sog‘inchidan ko z yoshi to kaverib, Anvarni xunob qiladi. Yigit ʻ ʻ unga dalda berib: “… Biz Toshkentga yetgan kunimizoq sog‘ligimizni va uzrimizni aytib xat yozamiz”, – deydi. Biroz vaqt o tib, Qo qonga o zimiz ʻ ʻ ʻ borishimiz mumkin, deb qizni yupatadi. Shu o rinda ko rishimiz mumkinki, har ʻ ʻ ikkala adib tasvirida muayyan o ziga xoslik namoyon bo ladi. ʻ ʻ 18 G‘afur G‘ulomning “Qizaloq” hikoyasida ota-ona farzandlarining xatosini kechirib, xat yozishgach Mukarrama va Ibay uyiga qaytib kelishadi. Ko p o tmayʻ ʻ o zi bilan birgalikda butun oilaga quvonch olib kelgan qiz farzand dunyoga keldi ʻ va hikoya yakunlandi. Hikoyada Mukarramaning qalbidagi tavba, Zulayho xola va Shokir aka ko nglidagi mehr-u shafqat o ziga xos ta’sirchan uslubda tasvirlangan. ʻ ʻ “Mehrobdan chayon” romanida esa, Xudoyorxondan afvnoma borgachgina, Anvar bilan Ra’no Toshkentdan Qo qonga qaytib kelishgan. Har ikki asarda ham ʻ yoshlarning o z baxti va erkin hayoti uchun kurashi va ularning orzu-niyatlari ʻ ro yobga chiqishi ta’sirli va ishonarli tarzda yoritilgan. G‘afur G‘ulom ham ʻ Abdulla Qodiriy ham har bir detal va holatni tasvirlashga alohida e’tibor bilan yondashgan. Anvar bilan Ra’no uylaridan ketgan o sha kechadagi qizning tashqi ʻ ko rinishi, aniqrog‘i kiyimi masalasi diqqatni tortadi. Romanda Anvar hech ʻ kutmaganda Ra’no erkakcha kiyinib oladi. “Paranji ol, Ra’no”, – deb turgan Anvar o z yonida turgan “o spirin yigit”ni ko rib, uning tadbirkorligiga hayron qoladi. ʻ ʻ ʻ Abdulla Qodiriy bu o rinda o z baxti va kelajagi uchun dadil kurashga otlangan ʻ ʻ qizning jasoratini aniq yoritish uchun ushbu tasvirga murojaat qilgan. “Qizaloq” hikoyasida bu voqea tasviri birmuncha farqliroq bo lib, unda tashabbuskorlik ʻ ko proq yigitning qo lida Ibayning gapi bilan Mukarrama sahar chog‘i paranjisiz, ʻ ʻ ochiq holda uydan ketadi. Har ikkala asarda ham adiblar tanlagan tasvir usullari yoshlarning otashin muhabbat va baxtli hayot uchun dadil qadamlarini realistik tarzda aks ettirishga xizmat qilgan. Asarlardagi ota-onalar ruhiy kechinmalari tasviri ham e’tiborga molik, albatta. Romandagi Solih Mahdumning fojia xabarini eshitgan vaqtdagi holati g‘oyatda ayanchli va achinarli bo lib, el-yurt oldida sharmanda bo lgan ota qayg‘u ʻ ʻ bilan yig‘lab: “Ilohi juvonmarg bo lsin, meni yerga qaratdi”, – deydi. Nigor Oyim ʻ esa chorasiz holda yig‘laydi. “Qizaloq” hikoyasida qizining Ibay bilan qochganligi haqidagi xabarni eshitgan Zulayho xola ayyuxannos solib yig‘laydi. Chorasiz ona qizini “oq” qilib, Ibayni qarg‘aydi. Otasi Shokir aka esa Ibayning uyiga borib, janjal chiqarganidan natija chiqmagach, “duoyi bad” qilib o zini tinchlantiradi. Mazkur o rinda ikki ʻ ʻ 19 asarda ham ro y bergan mudhish voqeani haqqoniy aks ettirish va kutilmaganʻ xabarning ota-onaga ko rsatgan ta’sirini ifodalashda xalq qarg‘ishlari keng ʻ qo llanilgan. Bunda qarg‘ishlar bir tomondan qahramonlar ruhiy hissiyotini ʻ ko rsatib berishga yordam bersa, yana bir tomondan asarlarning milliy koloritini ʻ kuchaytirishga xizmat qiladi. G‘afur G‘ulom hikoyasida Abdulla Qodiriy ijodining ta’siri kuchli bo lishi ʻ bilan birgalikda yolg‘iz farzandga bo lgan mehr-muhabbat, sog‘inch hissi o ziga ʻ ʻ xos tarzda yoritib beriladi. Xalq orasida tarqalgan ayrim urf-odat va an’analar tasvirida ham “Mehrobdan chayon” romani va “Qizaloq” hikoyasida o xshashliklar ʻ mavjud. Shunday odatlardan biri sovchi yuborish oldidan qizni ko rib kelishdir. ʻ Ra’noni xonga tavsiya qilish oldidan Gulshan boshqa bir hovliga adashib kirib qolgan qiyofada Mahdum xonadoniga kelib, Ra’noning haqiqatda malikalikka munosib ekanligiga ishonch hosil qilgachgina bu haqda xonga ma’lum qiladi. Begona ayol qiyofasidagi quda tomon vakillarining “folbin qidirib, adashib” kelib qolish epizodi G‘afur G‘ulomning “Qizaloq” hikoyasida ham uchraydi. Umuman, G‘afur G‘ulom asarlarida Abdulla Qodiriy romanlari sezilarli iz qoldirgan. Shuni ham aytish mumkinki, ijodiy ta’sirlanish bilan bir qatorda, G‘afur G‘ulom nasriy asarlarida adibning o z uslubiga xos jihatlarni ham namoyon qilgan. ʻ 20 2.2. Hikoyalarda peysaj, portret tasviri va monologlar G‘afur G‘ulom nasrida peyzaj tasviri masalasi ancha serqirra hisoblanadi. Mazkur fikrga nosirning “Qizaloq” (1928), “Puch umidlari” (1928), “Jo rabo za”ʻ ʻ (1929), “Soyalar” (1930), “Cho tir xotinning toleyi” (1933) hikoyalari misolida ʻ ko rib chiqishga harakat qildik. Yuqorida ta’kidlanganidek, “Qizaloq” hikoyasida ʻ ota-ona noroziligiga qaramay bir-biriga qovushgan Mukarrama va Mulla yigit Ibayning otashin muhabbati haqida hikoya qilingan. Muallifning ta’kidlashicha, yoshlardan dastlab ranjigan ota-ona Shokir aka va Zulayho xola oradan yillar o tib, ʻ farzandlarining uzrini qabul qiladilar. Rahm-shafqat va mehr bilan ularni quchog‘iga oladilar. Hikoya nevara qizaloqning tug‘ilishi-yu, oila shodligi bilan yakunlanadi. Ya’ni G‘afur G‘ulom mumtoz eposning yangi avlod tug‘ilishi bilan eski aqidalar barham topishi bilan bog‘liq an’analariga ergashadi. Hikoyada G‘afur G‘ulom yoshlikka xos shijoat, erkin hayoga intilish tuyg‘usini “yoqimli shabadaga” qiyoslaydi. Tong oldidagi so lim manzarani ertakona ohangda ʻ quvonch va mung aralash bir kayfiyat bilan tasvirlaydi. Jumladan, qishning eng qorong‘u va uzun tuni – “Shabi yaldo” o tmish hayotining mungli, zavolli ʻ manzaralaridan, yurak dardlaridan darak beradi. G‘afur G‘ulom peyzaj manzaralari tasvirini insoniy mehr-shafqat tuyg‘usini ifodalashga xizmat qildiradi. Yozuvchi hikoyalarida peyzaj tasvirlari dunyoviy mehr-muhabbatni asrash mumkinligi erkin yurak talpinishlarini ardoqlash nuqtasida qahramonlar taqdiri bilan tutashadi. Adib hikoyada xalqimizning samo yoritkichlaridan madad kutish ishonch- e’tiqodlaridan ham o rinli foydalangan. Asarda yulduzlarga aylangan go zal va ʻ ʻ bokira qizlar haqidagi afsonaga ishora qilinadi. Yulduzlar – bedorlik va muhabbat ramzi. Bilamizki, Zuhro qadimda haftaning muborak kuni – jumani bildirgan. Sharq xalqlarida san’at homiysi va nafosat ramzi sanalgan. Zuhro yaxshilik belgisi bo lib, odamlarga rahm-u shafqat va ezgulik keltiradi. Yilning yaxshi kelishi, ʻ yomg‘irning ko p yog‘ishi, hosilning barakali bo lishi, bolalarning ko p tug‘ilishi ʻ ʻ ʻ Zuhroga bog‘lab talqin qilingan. O z manzillariga oshiqqan karvonlar olis va ʻ mashaqqatli sahrolarni kesib o tib, adashmay yo l topishlarida yulduzlarni mo ljal ʻ ʻ ʻ olishgan. Demak, G‘afur G‘ulom peyzajdan hikoyada zamonlar qorishiqligini 21 berish, muhabbat va ishq haqidagi fikrlarni tasdiqlash, qahramon ruhiy holati bilan tabiat manzaralarini uyg‘unlashtirishda ramziy ifodani kuchaytirib, ta’sirchanlikni oshirishda unumli foydalangan. G‘afur G‘ulomning hikoyalarida badiiy tasvirning uchta asosiy unsuri — peysaj, portret tasviri va monologlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu badiiy elementlar adibning asarlarini yanada boyitib, qahramonlarning ichki dunyosini va ruhiy holatlarini o‘quvchiga etkazishning samarali vositalariga aylanadi. G‘afur G‘ulom bu unsurlarni o‘z hikoyalarida aniq va ta’sirli tarzda ishlatib, o‘z asarlariga chuqur ma'no va badiiy ifoda berishga muvaffaq bo‘lgan. Peysaj tasviri — asarlarni sharoit va muhit bilan bog‘lashda, tabiatni yoki jamiyatning ayrim jihatlarini yoritishda muhim rol o‘ynaydi. G‘afur G‘ulom hikoyalarida peysaj tasviri asosan ichki ruhiy holatlar va asosiy voqealar rivoji bilan bog‘liq bo‘ladi. Tabiat va uning elementlari orqali qahramonlarning ruhiy izlanishlari, o‘zgarishlari yoki umidlarining aksini ko‘rsatish mumkin. Masalan, “Qizaloq” hikoyasida tabiat tasviri asar voqealarining ruhiy holatini aks ettiradi. Asardagi peysaj, o‘zgarayotgan dunyo va qahramonlarning unga bo‘lgan munosabatini ko‘rsatishda muhim vosita bo‘ladi. Qahramonning psixologik holati tabiiy muhit bilan uyg‘unlashtirilgan. Ushbu tasvir orqali G‘afur G‘ulom nafaqat tashqi voqealarni, balki qahramonlarning ichki kechinmalarini ham o‘quvchiga yetkazadi.“Mehrobdan Chayon” romanida esa peysaj ko‘proq ijtimoiy va madaniy sharoitlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Roman davomida atrof-muhit tasvirlari orqali insonning jamiyatga, axloqiy qadriyatlar va o‘zgarishlarga nisbatan ichki kurashlari aks ettiriladi. G‘afur G‘ulom peysaj orqali o‘quvchiga qahramonlarning ruhiy holatlarini, ular boshdan kechirayotgan ichki konfliktlarni aniq etkazadi. Portret tasviri — qahramonlarning tashqi ko‘rinishlari, ularning ruhiy holatlari va xarakterlarini tasvirlashda muhim rol o‘ynaydi. G‘afur G‘ulom hikoyalarida portret tasviri nafaqat tashqi ko‘rinishni aks ettirish, balki qahramonlarning ichki olamiga kirib borish imkoniyatini yaratadi. Portret tasvirlari orqali adib qahramonlarning xarakterini, hayotdagi maqsadlarini va ijtimoiy muhitga bo‘lgan munosabatlarini aks ettiradi.Masalan, “Qizaloq” hikoyasida asosiy qahramonning tashqi ko‘rinishi uning ichki dunyosini aks ettiradi. Hikoyadagi portret tasvirlari qahramonning ruhiy holatini, uning atrofdagi dunyo bilan bo‘lgan munosabatini ochib beradi. Portret tasviri yordamida G‘afur G‘ulom yosh qahramonning nafaqat tashqi, balki ichki dunyosini ham o‘quvchiga tushunarli qiladi. “Mehrobdan Chayon” romanida portret tasviri qahramonlarning ko‘plab ruhiy qarorlar va ijtimoiy vaziyatlarga bo‘lgan reaksiyalarini ko‘rsatishda ishlatiladi. Roman davomida G‘afur G‘ulom qahramonlarning tashqi ko‘rinishlarini, ularning ichki dunyosiga muvofiq tarzda tasvirlaydi, bu esa ularning xarakterlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Monolog — bu qahramonning o‘z ichki fikrlarini ifodalash va o‘zi bilan suhbatlashish jarayonidir. G‘afur G‘ulom monologlardan asarlarning axloqiy, 22 psixologik va g‘oyaviy muammolarini ochishda keng foydalanadi. Monologlar qahramonlarning ichki kechinmalari, qarorlar qabul qilish jarayoni va o‘zgarishlarining tashqi dunyo bilan bog‘lanishini o‘quvchiga aniq yetkazadi. “Qizaloq” hikoyasida monologlar yosh qahramonning o‘zining dunyoqarashini shakllantirishi, ijtimoiy va axloqiy qarorlar qabul qilishdagi izlanishlarini tasvirlashda muhim rol o‘ynaydi. Monologlar orqali qahramon o‘zining ichki dunyosini o‘quvchiga ochib beradi va uning boshdan kechirayotgan ruhiy holatlari haqida chuqur tasavvur hosil qiladi. “Mehrobdan Chayon” romanida esa monologlar qahramonlarning o‘z qarorlarini anglash va jamiyatga nisbatan o‘z o‘rnini topish jarayonida ishlatiladi. G‘afur G‘ulom monologlar yordamida o‘quvchiga qahramonlarning axloqiy dilemma va ularning ichki konfliktlarini yoritadi. Monologlar romandagi asosiy g‘oyaviy masalalarni yoritish va qahramonning ruhiy kechinmalarini ifodalashda muhim vosita bo‘ladi. G‘afur G‘ulom hikoyalarida peysaj, portret tasviri va monologlar o‘rtasida chiroyli uyg‘unlik mavjud. Har bir tasviriy element o‘zaro bir-birini to‘ldirib, asarning badiiy ifodasini kuchaytiradi. Peysaj orqali voqealar va qahramonlarning ruhiy holatlari o‘rtasidagi bog‘lanish tasvirlanadi, portret tasvirlari qahramonning ichki dunyosini aks ettiradi, monologlar esa qahramonlarning ichki qarorlarini, ijtimoiy muhitga bo‘lgan munosabatlarini ochib beradi. Bu uyg‘unlik G‘afur G‘ulomning hikoyalariga chuqur ma'no va badiiy ta'sir ko‘rsatadi, o‘quvchini asarga yanada chuqurroq bog‘laydi va uning ruhiy o‘zgarishlarini, axloqiy izlanishlarini aniqlashda yordam beradi. Peysaj, portret tasviri va monologlarning birgalikda ishlatilishi, G‘afur G‘ulomning adabiy uslubini shakllantirishda va asarlarning badiiy kuchini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. “Puch umidlar” ham mavzu e’tibori bilan “Qizaloq” hikoyasiga yaqin bo lib, asarʻ yangi hayot va erkin muhabbat haqida. Hikoya qahramonlari Zulfiya va Po latjonlar ham ota-ona rizoligiga unchalik ahamiyat bermay turmush quradilar. ʻ Biroq Zulfiya uyatsizlik, nomardlik va aldovning qurboni bo ladi. Yosh qiz ʻ muhabbatining zavol topishi shoshqaloqlik oqibatidir. Nosir qip-qizil anordek nishona ko rsatgan chillaki shaftolilarga xos tabiiy belgi, alomatlardan so zlaydi. ʻ ʻ Hikoyadagi ilk nishona mevalari umid ramzi bo lsa, “so zlardan boylangan ʻ ʻ guldastalar” – muhabbat maktublari qahramon qalbida shirin bir entikish uyg‘otadi. Zotan asarda “yangi zamon guli” – qizlar taqdiri qalamga olinadi. Syujet liniyasi rivojidan bilamizki, oradan ikki yil o tib, Zulfiya “kechalari yulduz ʻ sanab” chiqadigan va yolg‘iz o g‘li bilan ovunadigan bo ladi. Nosir yana ʻ ʻ yulduzlarga ishora qilar ekan, bu gal ularning orzular kabi yiroq ekaniga diqqat qaratadi. O ta zamonaviy bo lishga intilgan Po latjon oilaga, farzandiga bemehr ʻ ʻ ʻ bo la boshlaydi. Nihoyat o qish niyati borligini bahona qilib, o z yaqinlarini butkul ʻ ʻ ʻ tark etadi. To tidek arzanda, go zal farzandi Solih va Zulfiya bevafolik qurboniga ʻ ʻ aylanadilar. Muallif yoshlarni o ylashga, mulohazakorlikka, oiladek muqaddas ʻ tushunchalarni e’zozlashga, o zaro mehr-muhabbatni ardoqlashga da’vat etadi. ʻ 23 Adib hikoya bayonida tong quyoshining Qo ng‘iroqtepa orqasidanʻ bo g‘riqib qaragani-yu, quyoshning ilk shu’lalari teraklarning uchlarigagina ʻ tushganini tasvirlaydi. Hikoyaga jalb etilgan peyzaj manzarasi orqali bo g‘riqqan ʻ va diqqinafas muhitga urg‘u beradi. Shuning uchun ham teraklarning ostidagi “quyuq to fon”, “shabnamli yaproqlar”, “yuzlari terlagan qovunlar”, “ichi bo sh ʻ ʻ suv qovoqlar”, “kekkaygan xo rozlar” haqida so zlaydi. Tasvirdagi manzaralar ʻ ʻ mohiyatan bir-biriga esh. Bo zaxo rlik avjiga chiqqan pallada berilgan ʻ ʻ manzaralarda yaydoq izg‘irinning hadik bilmasligi, daraxtlarning sovuqdan qaqshashi, itlarning xurishlaridagi qayg‘uli ohang haqida gap boradi. Nosir tabiatdagi bu o zgarishlar orqali muqarrar fojiadan ogoh etayotganday tuyuladi. ʻ Ulfatlar yoqqan gulxan ham bir sasib, bir yonib turadi. Erkin yonolmay, tutayotgan cho g‘ni puflab qo yadigan “esli kishi yo q”. Asov ot uyga egasiz kelganida ʻ ʻ ʻ Ahmadqulning ukalari sovuq bo lishiga qaramasdan yalang bosh, yalang oyoq ʻ yugurib chiqadilar. Ular dastavval shoshib qolishgan bo lsa ham, qahramonlar ʻ tashqi qiyofasi bu oilaning iqtisodiy nochor ahvoliga ishora hamdir. Murda ustida uymalashayotgan qarg‘alar va sariq oqsoq it Ahmadqulni izlab borgan mahalla ahlidan, ya’ni jamoadan hurkib qochadi. Demak, G‘afur G‘ulom bunday teran ramziylik asosida Bo ta va uning sheriklari, keng ma’noda bunga befarq ʻ olomonning asov hayot kuchli po rtanalarida adashgan kimsalar ekaniga ishora ʻ qilgan. Tafakkur qudratiga ishongan ahli jamoagina bunday hayotiy illatlardan qutilishiga ishonadi. G‘afur G‘ulom mazkur hikoyada hushyorlikka da’vat etish, jamiyat pokligi va erkin mehnat kishisini ulug‘lash barobarida, jaholatni ma’rifat bilan yengish g‘oyasini ham tasdiqlagan. Tabiat manzaralari personajlar ruhiy olamiga mos tarzda tanlanishi hikoya shakliy go zalligi, mantiqiy serjiloligi, mazmunining ʻ ishonchliligini ta’minlagan. Chingiz Aytmatov ta’biri bilan aytganda: “Tabiat bilan umimiy til topishgan taqdirdagina insoniyat o z imkoniyatlarini to la ro yobga ʻ ʻ ʻ chiqara oladi” Shu ma’noda, G‘afur G‘ulom inson kayfiyatini, kechinmalarini, ruhiy tug‘yonlarini aks ettirishda tabiat manzaralaridan mohirona foydalangani shubhasiz. 24 Adibning “Soyalar” hikoyasida Bo ta, Po latjon obrazlariga ancha yaqinʻ ʻ turuvchi Isa obraziga xos mas’uliyatsizlikka alohida urg‘u beriladi. Isa yetti xuftongacha sanqib yurgani holda, mushtipar va mushfiq onasi hamda bo y yetgan ʻ singlisini bog‘da yolg‘iz qoldiradi. Uning e’tiborsizligi tufayli Yoqutoy nomusi bulg‘anadi. Bo lg‘usi kuyov Nizomjon esa, qaysidir jihatlari bilan Ahmadqulga ʻ o xshab ketadi. Chunki u ham o zini “belida belbog‘i bor”lardan sanaydi. Obro va ʻ ʻ ʻ nomus haqidagi fikrlari jihatidan birmuncha mahdudroq qarashlarga ega. Biroq hozir gap bu haqda emas, balki asar voqealarining peyzaj uyg‘unligida berilishidagi G‘afur G‘ulom mahorati xususida. Akademik Salohiddin Mamajonov “Soyalar” hikoyasidagi peyzaj tasviri haqida shunday deydi: “Soyalar” hikoyasidagi peyzaj qahramonlarning psixologik holatini ochish yoki voqea sodir bo layotgan joy manzarasini gavdalantirish uchungina xizmat ʻ qilmasdan, voqeani rivojlantiruvchi va asarni kompozitsion tomondan uyushtiruvchi muhim vosita vazifasini ham o taydi”. Biz ham ustoz ʻ adabiyotshunosning bu fikrlariga qo shilganimiz holda, hikoyadagi peyzaj bilan ʻ bog‘liq ramziylik va tuyg‘ular parallelizmiga diqqat qaratmoqchimiz. Dastavval, hikoyaning “Soyalar” deb nomlanishiga e’tibor bersak. Soya – quyosh nuri tushmaydigan salqin va ko lanka joy. U yorug‘likni, nurni to sadigan narsalardan ʻ ʻ tushadigan tasvirdir. Ko chma ma’noda soya g‘ashlik va ko ngil xiralikni, hijolat ʻ ʻ va havotirni, shuningdek, turli sharpalarni bildiradi. Anglashiladiki, G‘afur G‘ulom hikoyada hayotning ko plar nazaridan panada qolgan jihatlarga e’tibor ʻ qaratmoqchi. Homiysiz qolgan oila a’zolariga, panohsiz nozik nihol qizi – Yoqutoy va onasi Enabuvi taqdiriga xayrixohlik bildirmoqchi bo ladi. Muallif ʻ tabiatning sirli-sehrli shivirlashiga quloq tutadi. Hikoya boshida tasvirlangan yangi o tkazilgan olcha ko chati asarning so ngida ketmon dastadan yo g‘onroq shaklga ʻ ʻ ʻ ʻ kiradi. Ojiz navnihol olcha ko chatining mevali daraxtligi, ta’mi nordon ekanligi, ʻ qaddi tikligi Yoqutoyga, hayotga qiyoslanadi. Tun nihoyatda uzun, kecha esa g‘ayur. Shabada olchaning yaproqlarini yulqilaydi, sarv qomatini silaydi. Bu o rinda yaproq ko rkamlik belgisi-yu, daraxt tanasi Yoqutoyning kelishgan ʻ ʻ qomatiga ishora ekanligi oydinlashadi. Erta pishar uzum – chillaki rang-tus olib, 25 qizarib pisha boshlagan. Qisqasi, Yoqutoyning yoshligi, ko rkamligi, xushvaqtligi,ʻ yuzlaridagi qizillik olchani ham, daraxtni ham, daroyi uzumlarni ham uyatda qoldirar darajada go zal. ʻ Yoqutxonning qalbidagi ruhiy bezovta tuyg‘ular tabiat manzaralari tasvirida beriladi. Zim-ziyo zulmat nodonlik va jaholat ramzidir. Yozuvchi Yoqutoyga xos ruhiy to lqinlar, oldinda kutayotgan ta’na-dashnomlarni his etishga mos ʻ manzaralar chizadi. “Gunohsiz ma’suma” qiz uchun qo sh surnaylarning ovozlari ʻ mungli tuyulganidek, bo z ayg‘irlarning arava tortishlarida ham og‘rinish borday ʻ seziladi. Bir tomonda shodlik, bir tomonda g‘am. Tolesiz kechaning yolg‘on tongida bariga nuqta qo yiladi. Sir oshkor bo ladi-yu, pokiza uyini, yigitlik ʻ ʻ g‘ururini bulg‘amoqni istamagan Nizomjon qizni kechirmaydi. Hikoya oxirida beshinchi marta gullab meva bergan olcha nordonligi eslanadi. Boshqorong‘i Yoqutoy bu gal ataylab onasining bog‘iga olchaxo rlikka ʻ kelgan. “Eski gaplar” uning hayotida misoli soyaday o tib ketgan. U mehnatkash ʻ ishchi yigitga turmushga chiqib, o z baxtini ozod mehnat qo ynida topgan ʻ ʻ qizlardan biriga aylangan. Bu o rinda G afur G ulomning “Go zallik nimada?” ʻ ʻ ʻ ʻ she’ridayoq boshlangan estetik qarashlariga xos mehnat kishisini ulug‘lash g‘oyasi bo y ko rsatib, optimistik yechimni ta’minlaydi. G‘afur G‘ulom peyzaj tasvirida ʻ ʻ ramziylik va parallelizmga rioya qiladi. Shu ma’noda hikoyadagi tun qushi ukki va uning chaqchaygan ko zlari, go zal parlari haqidagi o rinlar e’tiborga molikdir. ʻ ʻ ʻ Ukkining parlari yumshoq va nafis. Qush ulardan ajralishni astoydil istamaydi. Uning ko kraklarini yumdalab, qayrilma patlarini yulayotgan Enabuvi o zi ʻ ʻ ardoqlab o stirgan qushchaga nisbatan johilona munosabatda bo ladi. Chunki bu ʻ ʻ parlarni arzanda kuyovi Nizomjonning boshiga jig‘a qilmoq ilinjida. Alamli va g‘azabli ukki qanchalik tirmashmasin o zini mudofaa qilishdan ojiz. Tuyg‘ular ʻ parallelizmi jaholat, noto g‘ri xatti-harakatlar begunoh va ojiz qalblarda tug‘ilgan ʻ nafratda ko rinadi. Qush taqdiri mantiqan Yoqutoy taqdiriga hamohang. ʻ “Cho tir xotinning tolei” hikoyasidagi Sharifaxon esa baxil tabiatning ʻ notantiligidan aziyat chekadi. Uning yuzi cho tir bo lsa-da, qalbi oq, oppoq tiniq ʻ ʻ tuyg‘ularga, erkin orzularga limmo-lim. Qalbidagi hasrat tuyg‘ulari xunukligidan 26 kelib chiqqan. Rubobiy kechalarning sokinligi, majnuntollarning shabbodalar bilan muhabbati, sharsharalarning mayin to lqinlari, baxmal qirlar-u bog‘-rog‘lar Sharifaʻ qalbidagi hasratni kuchaytiradi. U tabiiy go zallikdagi erkinlikka havas qiladi. ʻ Jamiyatda ayol zotiga bo lgan munosabatdagi notenglikdan aziyat chekadi. ʻ Mazkur o rinda muallif peyzaj tasvirini qahramon tilidan bayon etadi. ʻ “Chehrasi o zgargan dunyo” uning qarashlarida o zgarish yasaydi. Hayotda sharaf ʻ ʻ topmoq, aziz va mukarram bo lmoq uchun tashqi husnning unchalik ahamiyati ʻ yo‘qligini anglagan Sharifa otasi uyida qayg‘uda o tkazgan kunlarini butkul ʻ unutib, mehnat quchog‘iga otiladi. Ilg‘or brigadir bo lib yetishadi, ko ksini hur ʻ ʻ mehnat nishoni bezaydi. Mazkur hikoyada G‘afur G‘ulom xotin-qizlarni jamiyat ishlariga faol aralashtirish, ularning mehnatini to g‘ri baholashni asosli suratda ʻ tashkil etishning ahamiyati haqidagi fikrlarni ilgari surgan. U mohir peyzaj ustasi ekanligini namoyon eta olgan. Ko rinadiki, G‘afur G‘ulom hikoyalarida ruhiy holat ʻ va kayfiyatlarni qiyoslash, asar mazmuni va g‘oyasini muallif badiiy-estetik niyatiga muvofiqlashtirish, falsafiy qarashlarini ro yobga chiqarish, inson, tabiat va ʻ jamiyat munosabatlarini ifodalashda peyzajdan mohirona foydalangan. Nosir peyzaj tasvirini ko pincha real hayot voqealarini ifodalashga xizmat qildirgan. ʻ Ramziy ishoralar mohiyati, an’anaviy ramziy obrazlar, original topilmalar tabiat va inson munosabatlarini ta’sirchan ifodalashga yordam bergan. Betakror peyzaj tasvirini yaratish orqali adib kitobxonda go zallik tuyg‘usini tarbiyalashni ʻ ham nazarda tutgan. Bu bilan nosir sinchkov tabiat shaydosi sifatida ham namoyon bo ladi. Ma’lumki, badiiy ijodda nasr va nazmning aralash holda qo llanilishi ʻ ʻ qadimiy tarixga ega. Markaziy Osiyo xalqlari adabiyotda nasr va nazm yon-mayon taraqqiy etib kelgan. 9 G‘afur G‘ulom hikoyalarida keltirilgan she’rlar hajm va janr jihatidan xilma- xil. Adib hikoyada keltirilgan fikrni asoslash maqsadida mumtoz shoirlar ijodidan ayrim baytlar, xalq og‘zaki ijodining lapar, yor-yor, qo shiq kabi janrlaridan ʻ namunalar tanlaydi. Masalan, “Farzandi solih” hikoyasida Ostonaqul otasi bergan 9 Orzibekov R. O‘zbek adabiyoti tarixi. —T. O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, —B.167 27 to rt dona chachvonni sotolmay bozordan uyga qaytayotgan paytda yozuvchi ikkiʻ misra sh’er qo llagan: ʻ Tole agar yor bo lsa, shisha sandon sindirur, ʻ Agar baxt yor bo lmasa, atala dandon sindirur. ʻ Hikoyalarda adibning mustaqil ijodi mahsuli bo lgan she’riy parchalar ham ʻ keltiriladiki, ularning ayrimlari alohida shoirlar ijodining, ba’zilari esa folklorda mavjud she’rlarning G‘afur G‘ulom tomonidan qayta ishlangan variantlaridir. G‘afur G‘ulom hikoya va qissalarilari tasvirida musiqiy ohangdorlik kasb etishida nasriy ifoda va she’riy satrlar hamohangligi, she’rdan nasrga erkin ko chish, mumtoz shoirlarning she’riy baytlari-yu, xalq og‘zaki ijodi ʻ namunalaridan erkin foydalanish, ba’zan ularga ijodiy yondoshish G‘afur G‘ulom hikoyalarida keltirilgan she’rlar hajm va janr jihatidan xilma-xil. Adib hikoyalarida keltirilgan fikrni asoslash maqsadida mumtoz shoirlar ijodidan ayrim baytlar, xalq og‘zaki ijodining lapar, yor-yor va qo shiq kabi janrlaridan namunalar tanlaydi. ʻ muhim o rin tutadi. Nasr va nazm uyg‘unlashuvi liro-epik nasriy uslubning o ziga ʻ ʻ xosligini yuzaga chiqarib, janr tilining poetik jozibadorligini ta’minlagan. Muallifning hikoyachilikda to plagan tajribalari muayyan ma’noda u yaratgan ʻ qissalari muvaffaqiyati uchun ham o ziga xos tayanch vazifasini o tagan. G‘afur ʻ ʻ G‘ulomning kichik nasri haqida to xtalgan adabiyotshunos Salohiddin Mamajonov ʻ Oybekning quyidagi so zlarini keltiradi: “G‘afur o z hikoyalarida odamlarning ʻ ʻ obrazini yaxshi ko rsatadi. O zining kichik qahramonlari psixologiyasiga kira ʻ ʻ biladi. Ularning tushunchalari, qarashlari, maqsad va intilishlarini ingichka ko radi”. Darhaqiqat, G‘afur G‘ulom qahramon ruhiyatini ichdan nurlantirishda ʻ rang-barang tasvir vositalarini o zaro mutanosiblikda qo llaganki, bu uning hikoya ʻ ʻ va qissalarida “kichik” qahramonning “katta” dunyosini tasvirlashda muhim rol o ynagan. G‘afur G‘ulom hayotiylikdan uzoqlashmaydi. U bir oilaning fojiasi ʻ orqali, shaxsiy tragediya misolida ijtimoiy fojialilikni ko rsatib bergan. U maishiy ʻ holatlar tasviridan ko ra qahramon ko ngliga e’tibor qaratishni muhim deb ʻ ʻ hisoblaydi. Akasariyat o rinlarda yechimiga muallif aralashadi. Shunga ʻ 28 qaramasdan, ularda to liq determinizm va shafqatsiz realizm ancha barqarorligi aksʻ etgan ruhiy lavhalar mavjud. G‘afur G‘ulom qahramonlar ruhiy olami, orzulari, ichki kechinmalarini ularning o z xatti-harakati, nutqi, orzu-intilishlari orqali ko rsatadi. Adib yuz ʻ ʻ bergan muayyan voqeaga personajlar munosabatini ifodalashda ularning xatti- harakatlariga ishora qiladi. Ularning aksariyati sodda va nochor kishilar bo lib, ʻ o zlarining insof, vijdon va diyonat kishisi ekani bilan e’tiborimizni tortadi. Zotan, ʻ yozuvchi hamisha syujet va xarakterlar ziddiyatini hayotiy asoslaydi. 29 XULOSA Yuksak mahorat egasi bo lgan adib, G afur G ulom, ijodini o rganarʻ ʻ ʻ ʻ ekanmiz, unga berilgan ta rif to g ri ekanligiga yana bir bor amin bo ldik: ʼ ʻ ʻ ʻ “Kuldirib yig latadigan, yig latib kuldiradigan yozuvchi”. Uning har bir hikoyasi ʻ ʻ yozilish mahorati jihatidan juda qimmatlidir. Bunga adabiyotshunos, tanqidchi yoki oddiy kitobxon ko zi bilan qarasangiz ham amin bo lasiz. G‘afur G‘ulom ʻ ʻ hayotining so ngigacha ijod etdi, mehnat qildi. Uzoq yillar davomida O zbekiston ʻ ʻ Fanlar akademiyasining til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo lib faoliyat olib ʻ bordi. Badiiy asarlar bilan bir qatorda ko plab ilmiy maqolalar ham yozdi, ʻ tarjimalar qildi. O‘zining asarlari ham o nlab tillarga tarjima qilindi. ʻ Mehnatlarining samarasi sifatida u O zbekiston Fanlar akademiyasiga ʻ haqiqiy a’zo etib saylandi. O zbekiston Respublika Oliy kengashiga deputati ʻ bo ldi. Unga “O‘zbekiston xalq shoiri” unvoni berildi. Badiiy asarlari eng yuksak ʻ mukofotlariga sazovor bo ldi. Uning o n ikki jilddan iborat mukammal asarlar ʻ ʻ to plami bosilib chiqdi. ʻ Ularda G‘afur G‘ulom ijodining yuragi bo lmish insonparvarlik ruhi yuqori ʻ saviyada ochib beriladi. U mehnatkash, pok, halol, o z aql-farosati, o zining ʻ ʻ peshona teri bilan kun ko ruvchi va hayotni, jamiyatni mukammal qilishga intilgan ʻ insonni faol himoya qildi, uning taqdiri, buguni va ertasi uchun san’atkorlik qalbi bilan umr bo yi kurash olib bordi. ʻ G afur G ulom qahramonlar ruhiy olami, orzulari, ichki kechinmalarini ʻ ʻ ularning o z xatti-harakati, nutqi, orzu-intilishlari orqali ko rsatadi. Adib yuz ʻ ʻ bergan muayyan voqeaga personajlar munosabatini tasvirlashda ularning xatti- harakatlariga ishora qiladi. Ularning aksariyati sodda va nochor kishilar bo lib, ʻ o zlarining insof, vijdon va diyonat kishisi ekani bilan e’tiborimizni tortadi. ʻ Shuning uchun G‘afur G‘ulomning kuldirib yig‘latadigan va yig‘latib kuldiradigan hajviy hikoya va qissalari el orasida shuhrat topgan. U o zbek ʻ realistik hikoyachiligiga beqiyos hissa qo shgan adiblardan hisoblanib, umrining ʻ oxirigacha bu sohada muvaffaqiyatli qalam tebratdi. Uning ijodida ko tarilgan ʻ ishonch va zamon falsafasi, milliy g urur va iftixor ifodasi o zbek xalqi ʻ ʻ 30 ma naviyatiga qo shilgan ulkan hissa bo ldi. G afur G ulom o z hikoyalari bilanʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o zbek xalqining toptalayotgan milliy g ururini tiklashga harakat qildi, xalqqa ʻ ʻ milliy o zligini tanishtirishga urindi. Uning hikoyalari o z milliyligi bilan el ʻ ʻ qalbidan joy oldi. O zbekona hayot tarzidan olingan, milliy madaniyatni aks ʻ ettiradi. Ayrim hollarda, hajvni achchiq kulgiga aylantira oladi. Uning estetik ideali chuqur insonparvarlikka asoslanadi. Nasriy asarlarida, xususan hikoyalarida G‘afur G‘ulomning insonparvarlikka yo g‘rilgan estetik ideali, haqiqatga sadoqati, ʻ xalqqa hurmati, mehr-shafqati, yetimparvarligi o z ifodasini topadi. ʻ Demak, G‘afur G‘ulom ijodiga yondashuvda aniqlik, davr va G‘afur G‘ulom, yangilanishning hayotiy xossalari bilan badiiylik talablarning uyg‘unligi eng muhim masalalardir. G‘afur G‘ulomning aksar asarlaridagi badiiy qudrat mafkuraviy qobiqlari nidosini bosib keta oladi. Adib ijodining badiiy-estetik va ijtimoiy ahamiyati ham ana shundadir. G‘afur G‘ulom o‘zining qisqagina hikoyalari orqali kitobxonga nafaqat yurtimiz aholisining XX asr boshlaridagi ijtimoiy ahvoli haqida real ma’lumotlar beradi, balki G‘afur G‘ulom ijodining huquq va axloq bilan chambarchars bog‘liq ekanligini tushuntirishga harakat qiladi. Adib o‘z asarlari orqali o‘g‘irlikni, poraxo‘rlikni, o‘zgalar haqqini yeyishni mohirona tarzda qoralaydi, halollikni, huquq va axloq tamoyillariga rioya qilishni targ‘ib qiladi. 31 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati:ʻ I. Ilmiy – nazariy adabiyotlar 1) Milliy nashrlar 1. Qayumov A. Akademik G‘afur G‘ulom. – Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2002. – 164 b. 2. Sultonov Y. G‘afur G‘ulom. Mukammal asarlar to plami. – Toshkent: Fan ʻ nashriyoti, 1984. – 427 b. 3. G‘afur G‘ulom Tanlangan asarlar. – Toshkent: Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2020 4. Karimov N. G‘afur G‘ulom. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2003. – 64 b. 5. Sanjar Sodiq. Yangi o zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O qituvchi ʻ ʻ nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2019. 6. Mirzayev S. XX asr o zbek adabiyoti. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. ʻ 7. Abdixafizov S. G‘afur G‘ulom ijodining nazariy tahlili – maqola 8. . Матмурадова М , Зоитжонова М . Ғафур Ғулом Таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан : Методик - библиографик қўлланма . 9. Boboyorov O‘, Xolsaidov F. Adabiyot. – Toshkent: Ilm ziyo, 2006. 10. G afur G ulom. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi ʻ ʻ nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. – 352 b. 11. Ramazonov N. G‘afur G‘ulom xotiralar xotiralarda. – Toshkent: O‘zbekiston adliya vazirligi, 2021. – 308 b. II. Badiiy adabiyotlar 12. G‘afur G‘ulom hikoyalari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. 32 III. Dissertatsiya va avtorefiratlar 13. Razzoqova U. G‘afur G‘ulom qissalarida davr va shaxs talqini. BMI IV. Ilmiy to‘plam, jurnal va gazetadagi maqolalar 14. Abdixafizov S. G‘afur G‘ulom ijodining nazariy tahlili – maqola 15. Yangi O‘zbekiston gazetasi 2023-yil 28-noyabr soni 16. Xalbayeva Ozoda “G‘afur G‘ulomning asarlarida obraz va inson taqdiri masalasi” maqolasi 3-noy.2013. 17. Muradullayeva S. G‘afur G‘ulomning asarlarida huquq va axloq masalalari – maqola 18. O‘zbek adabiyoti va san’ati gazetasining 2023-yil 28-iyul soni 19. Abdixafizov S. G‘afur G‘ulom ijodining nazariy tahlili – maqolasi

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.G‘afur G‘ulom mahorat maktabining adabiyotimizda tutgan oʻrni

1.1. Yozuvchining qahramon yaratish mahorati

1.2.Adib hikoyalari kompozitsiyasi

II BOB. G‘afur G‘ulom hikoyalaridagi adabiy va badiiy tasvir mahorati

2.1. “Qizaloq” hikoyasi va “Mehrobdan chayon” romanidagi g‘oyaviy uyg‘unlik

2.2. Hikoyalarda peysaj, portret tasviri va monologlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить