G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga doir tarixiy xaritografik ma’lumotlar - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	79.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga doir tarixiy xaritografik ma’lumotlar

Купить

G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga doir tarixiy
xaritografik ma’lumotlar
mavzusida yozgan

BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

Mundarija
Kirish ……………………………………………………………. 3
I . bob . G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga doir tarixiy
xaritografik ma’lumotlarning o‘rganilish .
I . 1 G‘arbiy Yevropa olimlarining O‘rta Osiyoga oid ilk
ma’lumotlari … ……………………………………………………………. 8
I . 2. Rossiya olimlari tomonidan O‘rta Osiyoni o‘rganilishi … ……. 21
II . bob. Yevropada O‘rta Osiyoga oid xaritografik ma’lumotlar
tarixidan .
II .1 . XVI-XVIII asrlarda G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi
tarixiy-xaritografik ma’lumotlar ………………………………… 40
II .2 . XIX asrda G‘arbiy Ye vropada tuzilgan xaritalarda O‘rta
Osiyo ……………………………………………………………………… 52
Xulosa … ………………………………………………………….……….63
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………..…….………...67
Ilova … …………………………………………………………….……….69
2

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi
o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida erkin demokratik tafakkurga ega bo‘lgan
va mustahkam milliy g‘oya kuchi bilan birlashgan jamiyat a’zolarini tarbiyalash
vazifalarini bajarishda tarix fanining o‘rni jiddiy ravishda ortmoqda. Ushbu
mavzuning dolzarbligi esa quyidagilardan iboratdir:
- Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlarning
shakllanish manbalari va ularni o‘rganilish sabablarini o`rganish.
- so‘nggi yillarda nashr etilgan ilmiy asarlarni tadqiq etish orqali yangi
xulosalar berish.
- mavzuga kompleks va konseptual yondashish orqali O‘zbekiston tarixining
kam o‘rganilgan qismlarini to‘ldirishga xizmat qiluvchi ma’lumotlarni kiritishga
harakat qilishdir.
1998 yil iyulda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori e’lon
qilinib, unda respublikamiz tarixchi olimlari oldida turgan dolzarb vazifalardan biri
“mamlakatimiz va chet el olimlarining eng qadimdan hozirgi kungacha o‘zbek xalqi
tarixi bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlarini tahlil qilish 1
’’ ekanligi ko‘rsatib
o‘tilgan.
O‘zbekistonning tashqi siyosati jahon hamjamiyati, shu jumladan Rossiya va
G‘arbiy Yevropa mamlakatlari bilan keng ko‘lamdagi siyosiy-iqtisodiy va
madaniy aloqalarni amalga oshirishga qaratilgan. Zero, ushbu aloqalar uzoq
davrlarga borib taqaladi. Mintaqamiz Sharq va G‘arb o‘rtasidagi muhim savdo
yo‘llari tutashgan yerda joylashganligi bois, bu hududdan ko‘plab sayyohlar,
savdogar va sarkardalar o‘tishgan. “Tarixan hozirgi O‘zbekistonning hududi
shunday joy bo‘lganki, bu yerda juda ko‘hna savdo yo‘llari (mashhur Buyuk Ipak
yo‘li) tutashgan, jo‘shqin tashqi aloqalar va turli madaniyatlarning bir-birini o‘zaro
boyitishi jarayoni kechgan”. 2
1
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarori // O‘zbekiston ovozi
1998 yil, 28 iyul.
2
Karimov I. A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. 1-jild. – T., б-28
3

Ana shunday aloqalar natijasi o’laroq, Yevropada O’rta Osiyo haqida tarixiy-
geografik va kartografik ma’lumotlar to’plana borgan.
Yevropalik olimlar asarlarida O‘rta Osiyoga oid ko‘plab ma’lumotlar va
kartografik manbalarning uchrashining o‘zi ham ko‘hna qit’ada o‘lkamizga qiziqish
kuchli bo‘lganligidan darak beradi. Ana shu jihatdan O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-
kartografik ma’lumotlarni chuqurroq o‘rganish va tadqiq etish dolzarb masaladir.
Millati, dini, tili va istiqomat chegaralari bir-biridan uzoq bo‘lgan xalqlar ham
O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik manbalarni yaratishda o‘z tajribalarini bir-
birlari bilan o‘zaro almashishgan. Yangi kartalar yaratishda O‘rta Osiyo haqidagi
noto‘g‘ri yondashuvlardan voz kechib, to‘ldirilgan, mukammal kartalar
yaratishgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov ta’kidlaganidek :
“Har qanday sivilizatsiya ko‘pdan-ko‘p xalqlar, millatlar, elatlar faoliyatining va
samarali ta’sirining mahsulidir’’ . 1
O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston tarixini o‘rganishda turli yozma manbalar
bilan birga tarixiy kartalar hamda ulardagi ma’lumotlar ham asosiy manbalardan
biri hisoblanadi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Buyuk geografik kashfiyotlar va
Yevropada kitob bosishning o‘zlashtirilishi kartografik manbalarga bo‘lgan
qiziqishni orttirgan. Yevropada o‘lkamiz haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlar
dastlab faqat yozma shakldagi matnlar va uzuq-yuluq tasavvurlardan iborat
bo‘lgan bo‘lsa, keyinroq XVI asrga kelib tarixiy kartografiya fani shakllangach,
kartalardagi yangi ma’lumotlar bilan ancha boyidi. Bunda G‘arb va Sharq
mamlakatlari o‘rtasida savdo-sotiq aloqalarining kuchayishi, dengizlarda kema
qatnovining ortishi katta turtki bo‘ldi.
Yevropa, jumladan, Rossiyaning hukmron doiralari o‘z manfaatlarini O‘rta
Osiyoning boy iqtisodiy hududi orqali kengaytirishga intilishi ham bu yerlar haqida
tarixiy-kartografik ma’lumotlarga tayanib ish tutishni taqozo etgan. Shu jihatdan
yevropalik va rus diplomatik elchiliklari va missiyalarining to‘plagan ma’lumotlari
asosida O‘rta Osiyo haqida tarixiy-kartografik ma’lumotlar to‘plana borgan. Ularni ilk
1
Karimov I. A. Biz o‘z kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz.7-jild. –T., O‘zbekiston.1999.-146 b.
4

bor tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq holda manbaviy ahamiyati jihatidan o‘rganish
maqsadida mazkur monografiyada yevropaliklarning O‘rta Osiyo tarixiga oid kartalari
umumlashtirilib tahlil qilindi.
XIX asrga qadar O‘rta Osiyo hududlarining tarixiy-kartografik jihatdan
o‘rganilganlik darajasi ancha past bo‘lgan va bu sohadagi tadqiqotlar O‘rta Osiyoning
Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinganidan so‘ng izchil tus olgan. Chunki
o‘lkani kartaga olish imperiyaning ushbu hududdagi siyosiy va iqtisodiy manfaatlari
bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, tuzilgan kartalar harbiy-siyosiy va ilmiy maqsadlar
uchun tayyorlangan.
Tarixiy kartalar o‘ziga xos manba hisoblanib, O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda
muhim ahamiyatga ega ekanligi hamda mustaqil O‘zbekistonning dunyo mamlakatlari
bilan iqtisodiy, madaniy, ilmiy sohalardagi hamkorligi kengayganligi, qolaversa,
mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilish, aholining o‘sib borayotgan moddiy va ma’naviy
ehtiyojlarini qondirish, uning hududida kartografiyaga oid faoliyatni keng ko‘lamda
ilmiy asosda tashkil etishga katta ahamiyat berilayotgan bir sharoitda 1
turli
monografiyalar, ilmiy to‘plamlardagi yevropaliklarning O‘rta Osiyo haqidagi
tarixiy-kartografik ma’lumotlarini, tadqiqotlarini tahlil qilib umumlashtirish va
alohida mavzu doirasida o‘rganish mazkur Bitiruv malakaviy ishida bosh vazifa
etib qo‘yildi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari : XVI-XIX asrlarda
G‘arbiy Yevropa va Rossiyada O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlar
taraqqiyotini mavjud yozma manbalar va tarixiy kartalar yordamida ilmiy tadqiq
etishdan iborat. Ana shu maqsad asosida :
- G‘arbiy Yevropada XVI asrlarga qadar O‘rta Osiyo haqida to‘plangan
tarixiy-kartografik manbalarni umumlashtirish va tarixiy jarayonlar bilan
bog‘liq holda tahlil etish hamda ularni O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi
manbaviy ahamiyatini ochib berish;
- XVI—XVIII asrlarda G‘arbiy Yevropada yaratilgan tarixiy kartalarda
O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlar O‘rta Osiyo va o‘zbek xalqi
1
O‘zbekiston Respublikasining “Geodeziya va kartografiya to‘g‘risida”gi Qonuni // O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi.1997. №4-5. -70-76b
5

davlatchiligi tarixini yangi ma’lumotlar bilan yoritishda muhim manba
bo‘lib xizmat qilishini ko‘rsatish;
- XIX asrda G‘arbiy Yevropa olimlarining O‘rta Osiyo tarixiy kartalarini
yaratish borasidagi faoliyatlarini va ulardagi mavjud ma’lumotlarning
ilmiy ahamiyatini aniqlash;
- XVII—XVIII asrlarda Rossiyada O‘rta Osiyoga bo‘lgan qiziqishning
sabablari va rus ma’lumotlarning paydo bo‘lishi hamda taraqqiyotini
qamrab olgan holda tadqiq etish;
- XIX asrda Rossiyaning O‘rta Osiyoda o‘z manfaatlarini ko‘zlab, olib
borgan harbiy va siyosiy harakatlarining o‘sha davr tarixiy kartalarida aks
etganligini ochib berish, ulardagi mavjud ma’lumotlarni avvalgilari bilan
o‘zaro qiyoslash;
- G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik
ma’lumotlarni o‘rgangan holda mavzu doirasida xulosalar berishdan
iboratdir.
BMIning nazariy-uslubiy asosi : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimovning O’zbekiston tarixini rivojlantirishga doir bildirgan
ko’rsatmalari asosiy nazariy-uslubiy asos bo’lib xizmat qildi. Shuningdek, ishni
bayon qilishda tarix fanining ketma-ketlilik, xolislik, haqqoniylik, uzviylik kabi
tamoyillari muhim nazariy-metodologik asos bo’lib hisoblanadi. Bundan
tashqari ishni yozishda, tarixiy voqea va hodisalarga baho berishda milliy istiqlol
g’oyasiga tayangan holda yondashildi.
Ishning ilmiy yangiligi : Bitiruv malakaviy ishida Yevropada O‘rta Osiyo
haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlarning XVI-XIX asrlardagi tarixi O‘rta
Osiyoga oid tarixiy-kartografik manbalar, tarixiy kartalar va turli adabiyotlar asosida
ilk bor taxlil qilindi. .Ularning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ilk bor,
umumlashtirildi. Bunda hozirgacha ilmiy jamoatchilikka ma’lum bo‘lmagan xorijiy
manbalar ham ilk bor ilmiy muomalaga kiritildi. Yevropada O‘rta Osiyoning
kartografik tarixiga oid ma’lumotlarni qamrab olgan barcha tadqiqot ishlari va
ularning natijalari tarixiy davriylik jihatdan jamlangan holda, xolisona yondashuv
6

asosida o‘rganildi. Ularning o‘rganilish natijalariga konseptual nuqtai nazardan
yondashilgan holda yangicha xulosalar berishga harakat qilindi.
Bitiruv malakaviy ishida O‘rta Osiyoning tarixiy-kartografik ma’lumotlarning
shakllanishi va taraqqiyoti eng so‘nggi tarixiy tadqiqotlar asosida yangicha ko‘rib
chiqilgan va turli xil qarashlar, fikrlarni qiyoslab muammoga bir qator oydinliklar
kiritilgan. G‘arbiy Yevropa va Rossiyada O‘rta Osiyoning tarixiy kartalarini yaratish
borasidagi tadqiqot ishlarining keng ko‘lamda olib borilganligining asosiy sabab va
maqsadlari mavjud adabiyotlar, kartografik materiallar (tarixiy karta va planlar) va arxiv
hujjatlari asosida ilmiy jihatdan asoslab berildi. Shu tariqa, XVI—XIX asrlarda Yev-
ropada O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlarning shakllanish va
rivojlanish taraqqiyotining yaxlit talqini ochib berilgan.
BMIning amaliy ahamiyati : Tadqiqot natijasida qo’lga kiritilgan
yakuniy xulosalardan Tarixiy geografiya fanini o’qitishda, ma‘ruza matnlari
tayyorlashda foydalanish mumkin.
BMIning tuzilishi : Kirish, 2 ta bob,4 fasl, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro’yxati, ilovalardan iborat.
7

1. bob. G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga doir tarixiy xaritografik
ma’lumotlarning o‘rganilish
1.1 G‘arbiy Evropa olimlarining O‘rta Osiyoga oid ilk ma’lumotlari .
Yevropada O‘rta Osiyoga oid kartografik ma’lumotlar tarixidan O‘rta
Osiyo g‘arbda Kaspiy dengizi, janub va sharqdan Eron Islom Respublikasi,
Afg‘oniston va Xitoy Xalq Respublikasi, shimoldan 45°32' shimoliy kenglik
bilan chegaralanuvchi ulkan xududda joylashgan bo‘lib, jami 1 mln. 984 ming
kv. km. ni tashkil etadi.
Bu o’sha Qadimiy sivilizatsiya markazlaridan biri sifatida yirik
imperiyalar tarkibida jahon siyosiy hamda iqtisodiy tarixida katta o‘rin tutgan.
Qadimgi Farb va Sharq o‘rtasidagi iqtisodiy va savdo aloqalarida muhim
vositachilik vazifasini bajargan. O‘rta Osiyo haqida geografik, jumladan
kartografik tasavvurlar tarixi ham ancha qadimdan, aniqrog‘i antik davrdan
boshlanadi. O‘rta Osiyo to’g‘risidagi dastlabki kartografik ma’lumotlar antik
davrning sivilizatsiya markazlari bo‘lmish Qadimgi Yunoniston va Qadimgi
Rimda yozilgan manbalarda uchraydi.
Chunki antik davr mamlakatlari Sharqning ko‘plab mamlakatlari bilan
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lganlar, shu tufayli o’z tarixiy
geografik va kartografik tasavvurlarini kengaytirganlar va boyitganlar.
Kartografik materiallarga faqatgina kartografik tasvirlar kiribgina
qolmasdan, bir qator tadqiqotchilar, ayniqsa, tarixchilar «adabiy matnlar ham
kartalar tuzish uchun manba bo‘lishi mumkin»ligini uqtiradilar. Shu jihatdan
Gerodot, Strabon, Klavdiy Ptolemey va boshqa antik mualliflarning asarlaridagi
O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlar ushbu xududlar xaqidagi dastlabki tarixiy-
kartografik ma’lumot hisoblanadi. 1
Chunonchi, Gerodot (mil. avv. 484-425 yillar) o‘zining «Tarix» asarida
Kaspiy dengizidan sharqda bepoyon kengliklar mavjudligi xaqida ma’lumot
beradi. U Girkan (Kaspiy) dengizini yopiq xavza deb, uning ko’lami haqida
1
O‘zbekiston Respublikasining “Geodeziya va kartografiya to‘g‘risida”gi Qonuni // O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi.1997. №4-5.
8

shunday fikr yuritadi: «Uzunligini eshkakli kemada 15 kunda, kengligini esa
hammasi bo‘lib 8 kunda suzib o’tish mumkin».
Araks (Amudaryo) xaqida ma’lumot berib, Gerodot: «Araks,
aytishlaricha, Isterga qaraganda kattaroq va (boshqa daryolarga ko‘ra) kichikroq,
Lesbos kattaligidagi ko’plab orollarga ega... Araks Matiyonlar yurtidan oqib
keladi. Gindis (Xind) daryosi ham o’sha yerdan oqadi», — deb qayd etgan.
R.E. Lensning fikriga ko‘ra, Gerodot yozgan Araks daryosi Sirdaryo yoki
Tajan daryosi bo‘lishi kerak. Ammo ko‘plab olimlarning fikriga ko‘ra, u
Amudaryodir. Gerodot Amudaryoning bir o’zani (Uzboy) Kaspiyga quyilgan,
deb o’ylagan bo‘lsa kerak. Professor A. Sagdullayev ham «Araks bu Amudaryo,
Matiyon tog‘lari, Gerodotning tushunishicha, Pomir yoki Xindikush tizmalaridir,
chunki tarixchining (Gerodotning) aytishicha, Matiyon tog‘laridan Xind daryosi
ham boshlanadi», — deb yozadi.
Gerodot massagetlarning yerlari haqida fikr yuritib, ular «Kaspiy
dengizidan sharqda, quyosh chiqish yo‘nalishida joylashgan», deb yozadi. Uning
Baqtriya va Xorazm xaqidagi ma’lumotlari ham qiziqarlidir: «Osiyoda bir vodiy
bor. Uning h amma tomoni tog‘ bilan o’ ralgan, tog‘ni esa beshta dara kesib
o‘tadi. Bir vaqtlar bu vodiy xorazmliklarga qarashli bo‘lib, xorazmliklar
parfiyaliklar, saranglar va tamaneylarning chegaradosh yerlarida joylashgan» 1
.
Gerodotning yuqoridagi ma’lumotlaridan kelib chiqib, Dj. 'Gomson, V.
Fedchina, V. Dementyev, O. Andryushenko x ar i tala r yaratgan. Dj, Tomson
Kaspiy dengizining kengligini kengaytirib yuborgan, bu esa Gerodot
yozganlarita mos tushmaydi. I. Dementyev, O. Andryushenkolar Araks
(Amudaryo)ni birmuncha to‘g‘riroq chizganlar, lekin uning Kaspiyga quyiluvchi
irmog‘i tasvirlanmagan. 2
Shuningdek, Baqtriyaliklar yurti ham aks etmagan. V.
Fedchina tiklagan xaritada Gerodot tilga olgan «botqoqlik va ko’llar» mavjud
xududlar tasvirlangan bo‘lsada, biroq, Baqtriyaliklar va massagetlar yerlari
chizilmagan.
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000 . b-16
2
Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo emirata
(vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008
9

Yana bir yunon olimi Gerodotning tarixiy an’analarini davom ettirgan
Ktesiy O‘rta Osiyoda bo‘lmagan bo’lsada, lekin bu yerlar haqida bir qator
ma’lumotga ega bo‘lgan. Uning qayd etishicha, bu yerdagi qariyb barcha halqlar
satrapliklarga bo‘lingan bo‘lib, faqatgina sak qabilalarigina satrapliklarga
kirmagan. Ktesiy davrida sharqdagi yirik va ahamiyatli satrapliklardan biri
Baqtriya, Sug‘diyona Xind daryosi yo‘nalishidagi hududlarni o‘z ichiga olgan
edi.
Baqtriya yerdaridagi kumush konlari haqida gapirib, Ktesiy ushbu
zaminning chuqur yer qatlamlarida ushbu metallning ko‘pligini yozadi. Ktesiyga
ko‘ra, sharqda yirik Shimoliy dengiz (Kaspiy dengizi) bo‘lib, dengiz bo’yida
girkanlar va ularning qo’shnisi darbiklar istiqomat qilganlar. Ulardan ham
sharqda esa parfiyalik va baqtiyaliklar, xorazmiy va karmoniylar istiqomat
qilishgan. Baqtriya «tekisliklari»ga esa g‘arbdan faqatgina kichik tog‘ yo’li
orqali o’tish mumkin bo‘lgan. Baqtriya yerlari Tanais daryosidan Xind daryosi
bo’ylarigacha bo‘lgan yerlarni egallagan. Tanais Baqtriya yerlarini Yevropadan
Xind esa Xindistondan ajratib turgan. Ktesiy tasavvuriga ko’ra, Tanais Xind
daryosiga qarama-qarshi bo‘lib, Pont (Qora) dengiziga quyilgan. Shu o’rinda
ta’kidlash kerakki, Ktesiyning Tanais deganda ikki daryo — Don va Sirdaryo
haqidagi ma’lumotlari bir-biriga ziddir. Ktesiy yozganidek, Baqtriya yerlarini
Tanais bo’ylarigacha cho’zilganligini e’tiborga oladigan bo‘lsak, u holda Tanais
daryosi bu Sirdaryo bo‘ladi va bu nisbatan turli tushuncha. Baqtriya satrapligi
Ktesiy davrida ham, Aleksandr Makedonskiy zamonida xam Sirdaryogacha
bo’lgan xududlarni qamrab olgan edi. 1
O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlar keyinroq Aleksandr Makedonskiyning
bu hududga yurishlari (mil. avv. 329-327 yillar) davrida to’plandi.
Jumladan, antik davrning yirik geograf olimi Strabon milodiy I asrda 17
kitobdan iborat «Geografiya» asarini yaratdi. Asarda muallif «miloddan avvalgi
V asrdan milodiy I asrgacha bo‘lgan barcha geograf va tarixchilarning
asarlaridan tanqidiy foydalandi».
1
. www. hstoriy. ru
10

«Geografiya»ning XI kitobida O‘rta Osiyoning Parfiya va Girkaniya kabi
o’lkalari, Amudaryo, Sirdaryo haqida ma’lumotlar uchraydi. Shuningdek,
«kitobda O‘rta Osiyoda yashovchi sak, surd, skif, massaget qabilalari haqida
ham ma’lumot bor». Yaksart (Sirdaryo), Politimet (Zarafshon), Epard (Murrob)
daryolari haqida yozilgan. Amudaryo Araks yoki Oks deb atalgan. Uning suvlari
esa botqoqliklarga emas, «suvlar mamlakati» ga singadi. «Suvlar mamlakati»,
Shimoliy dengiz deganda Strabon Orol dengizini tushungan, Amudaryoning bir
o’zani Girkan ko’liga quyiladi, deb o’ylagan.
Yaksart haqida Strabon quyidagicha yozadi: «Yaksartning boshlanishi
Oks daryosi (boshlanishi)dan boshqa joyda, ammo ular bitta dengizga quyiladi».
Bu dengizni Strabon Kaspiy dengizi deb tushungan. Sababi Kaspiydan sharqdagi
o’lkalar haqida «birorta ham yunon va rim mualliflari o’z asarlarida Orol dengizi
haqida bevosita yoki bilvosita eslatmagan» 1
. Ammo akademik L.S. Berg bir
tadqiqotida Shimoliy dengiz deganda Strabon Orol dengizini tushungan, deb
yozadi.
Strabon «Geografiya»sida Politimet (Zarafshon) daryosi haqida ham
ishonchli ma’lumotlar uchraydi: «Sug’diyona ichidan o‘tayotgan daryoni
Aristotelning aytishicha, makedonlar Politimet deb atashgan. Ariylar yeridan
oqayotgan Ariy daryosiga o’xshab bu daryo ul diyor yerlarini sug‘orib, so’ngra
cho’l tomonga davom etadi va qumlar ichida yo’qolib ketadi» Ushbu ma’lu-
motlardan bilishimiz mumkinki, Zarafshon antik davrda ham hech bir daryoga
quyilmasdan qumlarga singib ketgan.
Strabon Yaksart va Oks daryolari bo’ylarida yashovchi qabilarning
joylashuv holatiga ham to’g‘ri baho beradi. U Paropamis (Xindikush)
tog’larining shimoliy tarmog‘ini Imaus (Pomir) tog‘lari deb biladi. Strabonga
ko‘ra, O‘rta Osiyodagi massaget qabilalarining bir qismi tog‘larda, yana bir
qismi tekisliklarda, uchinchi qismi botqoqdiklarda, to’rtinchi qismi ana shu
botqoqliklardagi orollarda istiqomat qilganlar. Strabon tilga olgan tog‘lar Orol
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
11

dengizi va Kaspiydan Sharqdagi tog‘lar, ya’ni Tyanshan va Pomirni, vodiy
deganida esa Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi yerlarni nazarda tutgan.
Qadimgi dunyoning geografik hamda kartografik bilimlarini
umumlashtirgan mashxur olimlardan biri milodiy II asrda yashagan yirik
kartograf olim Klavdiy Ptolemeydir. Uning «Geografiyadan qo‘llanma» asari
antik davrning o‘ziga xos geografik ensiklopediyasidir. Ptolemey mazkur
asarning birinchi bobida geografiyaning vazifalari va dunyo kartasini tuzishda
qanday kartografik proyeksiyalar qo’llash lozimligini bayon etgan. Umuman, bu
asarni dunyoning geografik atlasi desa ham bo’ladi.
Ptolemey bu asaridan tashqari 27 ta kartani o‘z ichiga olgan dunyo atlasini
tuzdi. Ptolemeyning boshqa yunon mualliflaridan afzalligi shundaki, u o’ziga
ma’lum barcha faktik ma’lumotlarni kartalarga tushirdi va shu tariqa katta
kartografik asar yaratdi. Ana shuning uchun ham u «Uyg’onish davrigacha va
Uyg’onish davrida ham ko’plab yevropalik olimlar uchun ulkan darajadagi
geograf sanalgan». Ptolemeyning «Geografiya» asarini, ayniqsa, kartalarini
yuqori baholab, A. Gumbolt shunday yozgan edi: «Shubhasiz, Ptolemey
«Geografiya»si shunisi bilan qadrliki, u bizga butun Qadimgi dunyoni faqatgina
tasvirlar emas, balki joylarning kengligi, qutb balandligi va kun davomiyligini
aniqlash bilan tasavvurlar xosil qildiradi». Ya’ni Ptolemeyning kartalarida
gradus turi ishlatilgan bo‘lib, ular o’z davrida yaratilgan barcha kartalarga
nisbatan ilmiy jixatdan ancha to‘g‘ri, yuksak darajada ishlangan va mukammal
tuzilgan kartalardan biri edi.
Osiyo Ptolemey «Geografiya»sining V—VII boblarida 12 ta kartada
berilgan, 48 ta viloyatga bo‘lingan. Uning atlasidagi yigirma ikkinchi kartada
85°—147° sharqiy uzunlik va 350-65° shimoliy kenglik orasida tasvirlangan
O‘rta Osiyo hududi ham aks ettirilgan. Mazkur karta taxlili bo’yicha o’tgan
asrda qator olimlar maxsus shug’ullanishgan. Ular jumlasiga B.P. Ditmar, V.V.
Latishev, S.A. Vyaziginlarni kiritish mumkin.
Mashxur rus geografi I.V. Mushketov fikriga ko’ra Ptolemeyning bu
kartasida xatto XVIII asrning birinchi yarmidagi yevropalik olimlarning
12

ma’lumotlariga qaraganda ham Turkiston to‘g‘risida kengroq va to’g‘ri
ma’lumot bor. Ptolemeyga qadar barcha yunon muarrixlari Kaspiy dengizini
Dunyo okeanining qo’ltig‘i deb, noto’g‘ri tasavvurga ega edilar. Ptolemey ana
shu hukmron xato tasavvurni inkor etibgina qolmay, uning noto‘g‘riligini
isbotlab ham bera oldi.
Ptolemey kartasida Yaksart (Sirdaryo), Politimet (Zaraf-SHON), Oks
(Amudaryo va uning irmoqlari), Ox (Tajan) va Mart (Murg’ob) daryolari,
boshqa ko‘plab kichik daryolar bor 1
. Biroq O‘rta Osiyoning yirik daryolari
Kaspiy dengiziga quyiladigan qilib tasvirlangan. Kaspiy dengizi esa sharqdan
Farbga cho’ziltirib chizilgan. Kartada tarixiy hududlar (Sug‘diyona, Baqtriya,
Margiyona), xalqlar (xorazmliklar, zariasplar, massagetlar) shaharlar (Tribaktra,
Astkana, Xaraxarta, Maroqanda, Turkana, Antioxiya-Marg‘iyona) aks ettirilib,
Sirdaryo va Amudaryoning O‘rta oqimlari oralig‘idagi hudud Transoksiana deb
atalgan1. Klavdiy Ptolemey kartasi yana shu jihatdan ahamiyatliki, unda O‘rta
Osiyodagi davlatlar chegaralab berilgan. Bundan Tashqari, Ptolemey kartasi
etnografik jihatdan ham xarakterli: bu kartada 12 qabila (xorazmliklar, toxarlar,
massagetlar va xokazo) chegaralari ajratib ko‘rsatilgan 2
.
O‘rta Osiyo tog‘lar orasidagi bir vodiy qilib ko‘rsatilgan: janubda —
Paropamis tog‘lari, sharqda — meridianal cho’zilgan Imaus (Pomir) tog‘lari bor.
Biroq, shahar va qabilalar tasvirida ham bir qancha xatolar uchraydi: ba’zi
shaharlarning nomi xar xil berilgan, geografik o’rni ham har xil aniqlangan.
Masalan, Samarqand (Ptolemeyda — Marakanda) shahri haqiqiy geografik
o’rnidan bir necha gradus janubda ko‘rsatilgan. Ammo ba’zi bir tadqiqotlarda
ushbu shahar haqidagi Ptolemey tasavvuriga yangiliklar ham kiritilgan.
Ptolemey ushbu shaharning koordinatalarini quyidagicha aniqlagan: 112°
shimoliy uzunlik, 39° 15' sharqiy kenglik. Ptolemey kartasidagi Maroqanda
uchun aniqlangan kenglikning Samarqand shahri kengligiga to’g‘ri kelishi,
tasodifiy hol bo’lsa kerak. Ammo Sug‘diyonaning Maroqanda shahrini o’zining
1
www.ziyo.net
2
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
13

VIII kitobida eslatgan Ptolemey bu mashxur shaharni kartada ko‘rsatmasligi
mumkin emas.
Shunday qilib, antik davr olimlarining O‘rta Osiyo haqida deyarli yetti asr
mobaynidagi, ya’ni Gerodotdan Ptolemeygacha bo’lgan kartografik tasavvurlari
O‘rta Osiyo olimlari tomonidan chuqur o’rganilib hamda ba’zi birlari tanqidiy
muloxaza ham qilingan. Bu borada Sharq olimlari G‘arbning ilg‘or fikrlarini
qabul qilgan holda dunyo haqida o‘zlarining tanqidiy asoslangan ilmiy fikrlarini
ham bayon etishgan.
G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida ilk O‘rta asrlar kartografiya fanida
turg‘unlik davri sifatida esga olinadi. Chunki kuchli mavqe’ga ega cherkov dini
shu fan sohasidagi yutuqlarni ham inkor qilib keldi. Bu davrda antik olimlarning
barcha yutuqlari unutildi. Yaratilgan «monastir» kartalarining barchasi bezaklar
va diniy bayonlardan iborat edi. Ularda O‘rta Osiyo xududlari umuman
tasvirlanmagan, aks etganlarida esa ko‘plab xatoliklar mavjud edi. Yevropa
mamlakatlarida kartografiyaning taraqqiy etishi avvalo Uyg’onish davri, shu
bilan birga ishlab chiqaruvchi kuchlarning o’sishi bilan bog’liqdir. XI-XV
asrlarda mahsulotlarni mo‘lligi munosabatlarining taraqqiy etishi, shaharlar
aholisining o’sishi, yangicha shahar madaniyatining shakllanishi kuzatildi. Salib
yurishlari va o’zaro maxsulot almashishlar yevropaliklarning geografik
dunyoqarashlarini o’zgartiribgina qolmay, ularni sharq fani va madaniyati
yutuqlaridan ham baxramand qildi. 1
Ana shunday ulkan bir sharoitda yangi o’lkalar haqida ma’lumotlar
to’plab, unga eltuvchi yo’llarni aniqlash va savdo munosabatlarini yo‘lga quyish
zaruriyati tug‘ildi. Dastlabki davrlarda bu ma’lumotlar asosan og‘zaki shaklda
bo‘lib, vaqt o’tishi bilan ular qog‘ozga tushirilgan. Qog‘ozga tushirilgan matnli
bayonlar antik davrdanoq mavjud bo‘lib, rivojlanib borayotgan davlatlarning
talabini to‘la qondira olmas, edi. XIII asrga kelib Yevropa kartografiyasida tub
burilish davri bo‘ldi. Matn shaklidagi ko‘plab ma’lumotlar grafik tasvirlar
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
14

kartalarga ko’chdi. Bu esa xo’jalik ishlarini tashkil etish va sayohatlar uchun
qulaylik yaratdi.
Shu bilan birga XIII asrda Osiyo qit’asida Chingizxon boshchiligidagi
mug‘ullar istilosining boshlanishi va bu xavfning Yevropaga ham ta’siridan
havotir ushbu xududlar haqida aniq, ma’lumotlarga ega bo‘lish zaruriyatini
tug‘dirdi. Rim papalari va yevropalik katolik qirollar mug‘ullar yordamida yaqin
Sharqda musulmon xalqlari qarshiligini sindirishga, shu bilan birga,
mug‘ullarning poloteist ekanliklaridan xabardor bo‘lib, ularni katolik diniga
kiritish va butun dunyoda xristian davlatini barpo etishga umid bog‘lashgan
edi1.
Ana shu maqsadlar uchun mug‘ul davlatining poytaxtiga diplomatik va
maxsus vakillarini jo’nata boshladilar. Bu elchiliklarda ishtirok etganlar O‘rta
Osiyo xududini kesib o‘tar va yo’l-yo’lakay bu yerlar haqida ham geografik va
kartografik ma’lumotlar to’plar edilar.
XIII asrda papa Innokentiy IV ning Chingizxon huzuriga yuborgan elchisi
fransiskan monaxi Plano Karpini 1246 yidda Rossiyaning janubi, O‘rta Osiyo
xududidan o’tib Qoraqurumga boradi. Aynan uning O‘rta Osiyo haqidagi
ma’lumotlari Yevropa uchun Markaziy Osiyoga eltuvchi quruqlik yo’llari haqida
batafsil ma’lumot berdi. U Tatariya (Mug‘uliston)ning geografik holatini
quyidagicha ta’riflaydi: «...sharqda xitoyliklarning, shuningdek, solangliklarning
(Manchjuriya) yerlari, janubdan sarratsinlar (Afgoniston, Eron), janubi-g‘arbdan
guirlar (mug‘ullar), g‘arbda naymanlar viloyati; shimolda esa okean bilan
chegaralangan» 1
.
Bu yerda Karpini Kaspiy dengizini okean qo’ltig‘iga, deya O‘rta asr
geograflari yo‘l qo’ygan xatolikni takrorlaydi. Karpini o‘zining sayohat
yo‘nalishi haqida bayon qilib, komanlar yurtidan sung, qang‘itlar (qang‘lar) yeri
boshlanishini, suv kam bo‘lganidan odamlar bu yerlarda kam yashashini u
yerdan bisermanlar yurtiga qarab yo’l olganliklarini, ushbu yurtda kattagina
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
15

daryo bo‘lib, uning nomini bilmaganliklarini, lekin uning bo’yida Yankent,
Barchin, Ornas va o‘zlari bilmagan boshqa shaharlar borligi haqida yozgan.
Karpini kattagina daryo deganda har holda Sirdaryoni tush u ngan. Barchin
— bu Barchinlig‘kent bo‘lib Jand va Sig‘noq o‘rtasida joylashgan. P.I. Lerxga
ko‘ra2 Ornas ham Jand va Sig‘no q o‘rtasida joylashgan. Bisermanlar deganda
Karpini musulmon turklarni tushungan. Karpini qang‘lar yerini 32 kunda bosib
o‘tganliklarini aytgan.
Plano Karpiniga ko‘ra, O‘rta Osiyoda “o‘lkan tog‘ tizmalari mavjud
bo‘lib, ular janubdan Iyerusalim va Baldax (Balx?)gacha tutashib ketgan”3. Bu
kabi noaniq, ma’lumotlar Karpiniping hisobotida ko‘p uchraydi, uning
ma’lumotlarida ilmiylik bo‘lmasada, ammo Yevropa faniga O‘rta Osiyo va
Sharq, mamlakatlari haqida ma’lumot bergani bilan qimmatlidir. O‘zining
elchiligi oldiga qo‘yilgan diniy maqsad bajarilmagan bo‘lsada, Karpini sayohati
haqida ajoyib hisobot yozib qoldirdi. Sayohatnomasiga ilova tarzida karta ham
tuzgan, lekin u yuqolgan bo‘lsa kerak. .
Ikkinchi bir elchi Vilgelm de Rubruk (Rubrukvis) mo‘g‘ullar davlatiga
fransuz qiroli Lyudovik IX tomonidan jo‘natilgan bo‘lib, o‘sha davrda
fransuzlar oltinchi salib yurishida ishtirok etishayotgan edi. Rubruk Akradan5
1252 yilning yuqorida yo‘lga chiqib, dengiz orqali Konstantinopolga keladi.
Ammo bu yerda u 1253 yilning mayigacha qolib ketadi.
Shundan so‘ng u Qrimga keladi. Uning sayohati Karpinining sayohat
yo‘nalishiga juda o‘xshaydi. Itil daryosidan Ural daryosigacha yo‘l bosib,
Sirdaryo xavzasiga keladi7 va bu yerdan janubi-sharqda yo‘l oladi. Yetti kun
davomida tog‘ yo‘llaridan, extimol Olatovning shimoli-g‘arbiy qismidan o‘tib
Talas daryosi vodiysi va Kenchat shahriga yetib keladi. Bu xaqda Rubruk
shunday yozadi: “Men ushbu tog‘lar haqida so‘rab, uning Kavkaz tog‘larining
davomi ekanligini bildim. U g‘arb va sharqdan Kaspiy dengizi bilan tutashgan.
Itil daryosi quyiluvchi ushbu dengizdan o‘tganimizni ham bildim»1. Rubruk bu
yerda antik geograflar fikriga qo’shilib, Tyanshanni Kavkaz tog‘lari bilan
16

bog‘lab, Olatovni Kavkaz tog‘larining davomi, deya noto‘g‘ri orografik xatoni
takrorlagan.
Ammo Rubrukning Markaziy Osiyo haqidagi boshqa geografik
ma’lumotlari qimmatlidir. Masalan, Talas vodiysidagi sug‘orish kanallari va
dehqonchilik madaniyati haqida yozib, quyidagilarni ta’kidlaydi: «Tog‘dan
(Talas tizmalaridan) katta daryo (Talas) boshlanadi, u butun mamlakatni suv
bilan ta’minlaydi... Bu daryo hech qanday dengizga quyilmaydi, yerga singib,
ko‘p botqoqliklarni paydo qiladi» 1
.
Rubrukning Kaspiy dengizi haqidagi ma’lumotlari ham qiziqarlidir:
«Dengiz uch tomonidan tog‘lar bilan o‘ralgan bo‘lib, shimoliy qismi
tekisliklarga tutashgan... Dengizni 4 oyda aylanib chiqish mumkin. ...U okeanga
tutashuvchi ko‘rfaz emas yoki hech bir yeri okeanga tutashmaydi. Hamma
tomoni quruqlik bilan qoplangan”3.
Rubruk Yevropa adabiyotida ilk bor Markaziy Osiyo relyefining
xususiyatlarini tog‘lar bilan bog‘lab ochib berdi. Ma’lumotlari shunisi bilan
ahamiyatliki, u o‘zi ko‘rgan narsalari haqida yozgan.
G‘arbiy yevropaliklar Osiyoga faqatgina diplomatik yoki missionerlik
maksadlarida emas, balki savdo-sotiq manfaatlari nuqtai nazaridan ham sayohat
qilganlar.
1295 yilda Genuya qamoqxonasida o‘tirgan venetsiyalik sayyoh Marko
Polo Osiyoga qilgan sayohatini o‘z sherigi Rustichianoga aytib turib yozdirgan.
U “Dunyoning rang-barangligi haqidagi kitob” (kiskacha Marko Polo «Kitob»i)
deb nomlangan. Ushbu qo‘lyozmada Parij Milliy kutubxonasida 1116-raqam
ostida saqlanadi.
1271—1272 yillarda Marko Polo savdo munosabatlarini yo‘lga qo‘yish
maqsadida Qoraqurumga yo‘l oladi. B u ngacha otasi Nikollo Polo Osiyoni uch
marta kesib o‘tgan edi. Bu safar o‘nga 17 yoshli Marko ham qo‘shiladi. Ular
Akra—Mosul—Bag‘dod—Basra—Ho‘rmo‘z—Kirmon—Sabzavor—Balx—
Qoshg‘ar yo’nalishi bo’yicha Qoraqurumga Xubilayxon huzuriga kelishadi.
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
17

Marko bir necha yil uning saroyida xizmatida bo‘ladi va 1294-1295 yillarda
yana Xurmuz—Kirmon—Tabriz—Tarabzun orqali o‘z yurtiga qaytadi.
Marko Poloning «Kitob»ida O‘rta Osiyo shaharlari va geografik
manzillari haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi.
Marko Polo kitobining IV bo‘limida sahrolar o’sha Buxoroga yetib
kelganliklari haqida yozadi: “...Saxrolar osha Buxoroga yetib keldik. Shahar
katta, ulug‘vor. Butun mamlakat ham Buxoro deb ataladi. U yerda Baroq
podsholik qiladi. Persiya (Eron)ga qaraganda Buxoro juda yaxshi shahar
hisoblanadi” 1
.
Amudaryoni Marko Polo Jon va Geyjon nomlari bilan tilga oladi2 va
uni Gleveshelan dengiziga quyilishini yozadi3. Undan «boshqa bir dengizgacha
borish uchun 12 kun kerak bo‘ladi»4 deganida Orol dengizini nazarda tutgan,
deb aytish mumkin. Chunki uning Farb yoki sharqda ekanligi yozilmagan.
Marko Polo Samarqand shahri haqida ma’lumot berib, shunday yozadi:
«Samarqand katta va mashhur shahar u yerda xristian va musulmonlar istiqomat
qiladi. Buyuk xon shaharni jiyaniga bergan bo‘lib, u tog‘asi bilan kelisha olmay
bir necha bor janglar olib borgan. Shahar shimoli-g‘arbda joylashgan» 2
.
XIV—XVI asrlarda Marko Poloning «Kitob»i kartograflar uchun
qo‘llanma sifatida xizmat qildi. Uning geografik ma’lumotlari 1320 yilda
tuzilgan Pyotr Viskonti, 1375 yildagi Katalon va 1459 yilgi Fra Mauroning
doiraviy kartalarida o‘z aksini topdi6. Shuningdek, Marko Poloning «Kitob»i
Buyuk geografik kashfiyotlar uchun ham asosiy qo‘llanma sifatida XV—XVI
asrlardagi portugal va ispan ekspeditsiyalari tashkilotchilari uchun asosiy
kartografik manba bo‘lib xizmat qildi.
1320 yilda tuzilgan Pyotr Viskonti (odatda venetsiyalik Marino Sanudo
kartasi deb ham ataladi) kartasining diametri 27 sm bo‘lib, unda aks ettirilgan
manzillar antik mualliflar, asosan Ptolemey ma’lumotlariga ko‘ra berilgan.
Uning kartasida Kaspiy dengizi Saroy deb berilgan bo‘lib, undan sharqda
Orolning tabiiy o‘rniga mos keluvchi katta bir ko‘l tasvirlanib, u Kaspiy dengizi
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
2
www. Istoriy. ru
18

deb ko‘rsatilgan. Shunday qilib, bu kartada Kaspiy dengizi ikki bor tasvirlangan;
har ikki dengiz O‘rtasida Xorasmiya (Xorazm), Kas piy dengizidan janubda esa
Baktra, undan ham janubda esa Turkiston degan so‘zlar yozilgan.
Katalon kartasi (1375 yil) esa Marko Polo ma’lumotlari asosida tuzilgan
bo‘lib, unda Kaspiy dengizi juda cho‘ziq holatda berilgan. O‘rta Osiyo
hududining sharqdan g‘arbga tomon ulkan Organchi (O‘rganch) daryosi kesib
o‘tgan, uning manbasi janubdagi Amol tog‘laridan boshlanib, Kaspiyga
quyilgan. Kaspiy dengizi Sarra yoki Baku dengizi deb berilgan. Kartada O‘rta
Osiyoning ko‘plab shaharlari — Sarra, Amo, Boxar (Buxoro), Ogus, Organchi
(Urganch) va Samarqand shaharlari ko‘rsatilgan. Kartadagi Organchi daryosi
Amudaryo bo‘lsa kerak.
Venetsiyalik geograf Andrey Biankoning 1436 yilgi qo‘lyozma atlasi
asosida 1459 yilda venetsiyalik kartograf Fra Mauro karta tuzgan. Karta arabcha
yo’nalgan holda (ya’ni janub tepa qismda) berilgan bo‘lib, unda graduslar to‘g’ri
ko‘rsatilmagan. Kartada aks ettirilgan O‘rta Osiyo hududi ancha to‘g‘ri aks
ettirilgan2. Fra Mauroning o‘zi kartasi haqida shunday yozadi: «Men har doim
tavsiflarni tajriba orqali tekshirishga harakat qildim. Ko‘plab yillar mobaynida
odamlar bilan muloqot qilib, o‘z ko‘zim bilan ko‘rgan aniq, haqiqatni to‘g‘ri
ko‘rsatdim» 1
.
Kartada butun olam doira shaklda tasvirlangan bo‘lib, uning markazi
Iyerusalim (Quddus) deb hisoblangan. Fra Mauroning monax bo‘lganligi va
payg‘ambarlarning ko‘plari Quddusda dafn qilinganligini nazarda tutib, u huddi
shunday tasavvurga kelgan bo‘lsa kerak. Kartadagi Kaspiy tasvirini tuzishda bu
yerda bo‘lgan dengizchilarning ma’lumotlari manba bo‘lib xizmat qilgan.
Yaksart (Sirdaryo) Oksus (Amudaryo)dan janubda ko‘rsatilgan bo‘lib,
ular Inzikul ko‘lidan boshlanib, O‘rta Osiyoning butun hududidan oqib o‘tgan
hamda Kaspiy dengiziga quyilgan. Oksusning biroz shimoldagi irmog’i bo’yida
Samarqand joylashgan. Xiva esa Oksus oqimining quyi — o‘ng qirg‘og‘ida,
Maru (Mari) esa Yaksartning irmoqlaridan biri bo’yida chizilgan.
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
19

O‘rta Osiyo haqida kartada quyidagi izoh bor: «Iksart (Yaksart) dan
quyida — Skifiya yoki Chig‘atoy, Organch, Kichik Saroy va Buyuk Saroy
boshlanadi» 2
.
Shuningdek, Fra Mauro o‘z kartasini Klavdiy Ptolemey Kartasi
ko‘rinishiga ham, kenglik va uzunlik o‘lchovlariga ham taqlid qilmasdan
tuzganini ta’kidlaydi3. Kartada Kaspiy dengizi Ptolemey kartasiga qaraganda
ancha farqli hamda haqiqatga yaqin holda tasvirlangan. Ammo kartada
Ptolemey kartasidagi nomlar hamda Ptolemeyga noma’lum bo‘lgan ko‘plab
nomlar uchraydi.
Fra Mauroning zamondoshlari uning mehnatini yuqori baholashgan.
Venetsiyada uning sharafiga oltin medal ta’sis qilgan.
Afsuski, Fra Mauroning kartasi tez unutildi hamda keyingi kartograflar
ishlarida e’tiborga olinmadi.
G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi dastlabki tarixiy-kartografik
ma’lumotlarni tahlil qilish quyidagi xulosalarga kelishimizga imkon beradi:
- antik davr mualliflarining tarixiy-kartografik tasavvurlari bayon qilingan
manbalari o‘z davri uchungina emas balki keyingi avlodlar (ayniqsa,
yevropaliklar) uchun ham ancha vaqtgacha O‘rta Osiyo haqidagi asosiy
ma’lumotlar bo‘lib xizmat qildi;
- Ptolemeyning kartografik materiallari antik davr olimlarining O‘rta
Osiyo haqidagi ma’lumotlarini boyitdi;
- antik davr mualliflarning cheklangan va bir-biriga zid geografik va
kartografik tasavvurlari vaqt o‘tishi bilan keyingi tadqiqotchilarni
qanoatlantirmadi. Bu esa yangi kartografik ma’lumotlarning paydo bo‘lishiga
zamin yaratdi;
- O‘rta asrlarda Yevropada geografik va kartografik bilimlarga nisbatan
qiziqish noma’lum o‘lkalar haqida ma’lumotlar to‘plash zaruriyatini tug‘dirdi.
To‘g‘ri, XIII-XV asrlarda G‘arbiy Yevropada yaratilgan O‘rta Osiyoga oid
tarixiy-geografik va kartografik manbalarda ko‘plab xatoliklar bo‘lsa-da, ammo
2
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
20

o‘z davri uchun ancha ahamiyatli edi. Ular keyingi tarixiy-kartografik
izlanishlarga poydevor bo‘lib xizmat qildi.
I.2 Rossiya olimlari tomonidan O‘rta Osiyoni o‘rganilishi
O`rta Osiyo Rossiya va uning sarmoyador guruhlarini har jihatdan: harbiy-
strategik, ya`ni Hindiston va Xitoyga yaqinligi, zaminining boyligi va halqining
soddadil va mehnatsevarligi bilan ko’p vaqtlardan beri qiziqtirib kelgan. O`rta
Osiyo bilan qiziqish, uni Rossiyaning mustamlakasiga aylantirish yo`lidagi
xarakat podsho Mixail Fidorovich (1613-1645) davridan boshlandi va ikki yuz
qirq besh yildan keyin, 1865 yili Qo`qon, Buxoro va Xiva xonliklarini
bo`ysundirish bilan yakunlandi.
Rossiiya hukumat o`zining bu siyosatini amalga oshirish uchun O`rta
Osiyoni yaxshi bilgan, keng ma`lumotli diplomatlari va harbiylaridan
foydalandi. Ular savdo va madaniy aloqalarni rivojlantirish uchun, aslida esa
mamlakatdagi harbiy-siyosiy vaziyatni o`rganish, Qo`qon, Buxoro va Xiva
xonliklarining qo`shni davlatlar: Hindiston, Eron,Turkiya va Xitoy bilan qanday
munosabatda ekanligini aniqlash va O`rta Osiyo shaharlariga olib boradigan
yaqin va qulay yo`llarni belgilash uchun yuborildi.
So`zimizning isboti uchun 1620 yildan to rus armiyasining O`rta Osiyoga
bostirib kirishigacha kechgan ikki yuz yil mobaynida mamlakatimizga
Rossiyadan kelib ketgan ba`zi elchiliklar va harbiy mutahasislarning faoliyatiga
qisqacha to`xtalib o’tamiz.
Ivan Danilovich Xoxlov elchiligi. Xoxlov – XVlll asrda o’tgan iste`dodli
rus diplomati. Hayoti va faoliyatiga oid ma`lumotlar juda kam. I.D. Xoxlovni
mahsus o`rgangan yirik rus sharqshunos olimi N.I. Veselovskiy (1848-1918)
keltirgan ma`lumotlarga ko`ra, u asliga qozonlik, bo`lib, aslzoda (boyarin)
oilasida duyoga kelgan. Uning haqidagi daslabki ma’lumot XVI asrning 90-
yillariga tegishli. U o`sha vaqtda, tog`asi Vasiliy bilan birga, davlat xizmatida
bo`lgan va Qozondagi uychilar xizmatida bosh bo`lib turgan. 1600-yili yurtiga
21

qaytib kelayotgan Eron elchisi Pirqulibekni Qozondan Saratovgacha (shaharga
1590 yili asos solingan) kuzatib qo`ygan. 1
1606 yili I.D.Xoxlov, tog`asi Vasiliy hamda voyvoda Golovin bilan
birgalikda Terekka, uning xalqini yangi podsho Vasiliy Ivonovich Sheyskiy
(1606-1610) ga qasamyod qildirish uchun yuboriladi. Lekin, terekliklar yangi
rus podshosini tan olmaydilar, Xoxlovni qattiq do`pposlab qamab qo`yadilar.
Ma’lum vaqt o`tib terekliklar I.D.Xoxlovni soqchi qo`shib Astraxanga jo`natib
yuboradilar. Shu tariqa u Astraxanda yetti yil, 1613 yilgacha qamoqda o`tirdi.
1617 yili Astraxanda hokimiyat ataman I.V.Zaraskiy qo`liga o’tdi va u
I.D.Xoxlovni ozod qilib, Eronga shoh Abbos I (1587-1629/30) huzuriga elchi
qilib yubordi. Ataman Zaruskiy shohdan pul, oziq-ovqat askar bilan yordam
berishini so`radi va Moskvani egallagandan keyin Asraxanni unga in’om
qilajagini bildirdi. Shoh Abbos I boshida bunga ko`ndi va atamanga 12 tuman
naqd pul va katta miqdorda oziq - ovqat yuborishini va’da qildi. Lekin
keyincha, o`z elchisi Xoja Murtazodan ataman Zaruskiy isyoni barbod bo`lgani
va toj-taxt Mixail Ayodorovich qo`liga o`tganini Eronga Rossiyadan Aleksey
Buxarin va Mixail Tixanov boshliq yangi elchilar kelgani haqidagi xabarni
eshitganidan keyin fikridan qaytdi. Shoh Rossiya elchilarini katta sovg`a-
salomlar bilan qaytarib yubordi. O`shanda I.D.Xoxlovga ham kelishiga ijozat
berdi. Lekin Vladimirga yetganlarida podshoning amri bilan uni turib qoldilar.
1615 yilning iyul oyidaAstraxanda Zaruskiy isyoni bartaraf qilingandan keyin,
I.D.Xoxlovning gunohidan kechdilar va uni qo`yib yubordilar. D.Xoxlovning
taqdiri 1620 yilgacha qanday bo`lganligi bizga ma’lum emas.
Fikrimizcha, shu davr ichida u Qozon hokimi (Voevodasi) ning xizmatida
bo`lgan.
1620-1622 yillari u podshoning farmoni bilan O`rta Osiyoda, Buxoro va
Xiva xonliklarida bo`ldi. Rossiyaga qaytgandan (1622 yil 12 dekabr kuni) keyin
u bir muncha vaqt Moskvada istiqomat qildi; 1623 yilning boshlarida unga
Qozonga qaytishiga ijozat berildi hamda voevoda Ivan Odevskeyning xizmatida
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
22

bo`ldi. I.D.Xoxlov 1624 yilning 8 dekabrda yana Moskvaga chaqirtirib olindi va
Buxoro va Xiva xonliklari xaqidagi ma’lumotlarni tartibga solish haqida
topshiriq oldi.
I.D.Xoxlovning hayotiga oid so`ngi ma’lumot 1629 yilga tegishli. O`sha
yili u Eron elchisi Muhammad Sulibek va Eronning savdo karvonini Qozondan
Moskivagacha va Moskivadan Qozongacha kuzatib qo`ygan 1
.
I.D.Xoxlovning ikki muhim hujjat: Buxoro va Xiva xonliklarining ahvoli
haqida podshoga yozgan axboroti (stateyniy spisok) qolgan.
Birinchi hujjatda elchilik zimmasiga qaratilgan vazifalar haqida so`z
boradi.Uning vazifasi eng avvalo har ikki xonlik hukumdorlarini Rossiya bilan
do`stlashish savdo va bordi keldi aloqalarini o`rnatishga ko`ndirish; xonlarni
Rossiya qudratli davlat ekanligi va uning boshqa nufuzli davlatlar bilan yaxshi
munosabatda ekanligiga ishontirish, xonliklardagi rus asirlarini ozod qilish; har
ikkala xonlik o`rtasidagi mavjud munosabatlar, honliklarning Eron, Turkiya va
Gruziya bilan munosabatlari qanday ekanligi aniqlash, tabiiy boyliklari va harbiy
qudratini aniqlashdan iborat bo`lgan.
Xo`sh, I. D. Xoxlov elchiligi o`ziga topshirilgan bu vazifalarini bajara
oldimi yoki yo`qmi? Uning Elchilar mahkamasi (Posolskiy prikaz) ga yozgan
axboroti (Stateyniy spisok) ga qaraganda, u o`ziga yuklatilgan vazifaning katta
qismini bajargan. 2
Masalan, Imomqulixon o`z ixtyoridagi 23 rus asirini ozod qilgan. Boy-
badavlat kishilar, amirlar va savdogarlar qo’lidagi asirlar hususida Imomqulixon
elchiga «ularni qidirishga hozircha fursat yo`q, hizmatkori (Toshkent hokimi
Tursunxon) isyonini bostirgandan keyin imperator janobi oliylarining bu
iltimosini bajaramiz va topganlarimizni o`zimiz yuboramiz», deb va’da bergan. 3
Har ikkala xonlikdagi ichki vaziyat haqida ham Rossiya elchisi ko`p
ma’lumotlar to`plashga muvaffaq bo`lgan. Elchining axborotida, masalan,
quyidagilarni o`qiymiz: «…(biz Buxoroda bo`lgan paytda) Buxoro xoni bilan
1
www. Istoriy. Ru
2
www.natura.com
3
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
23

Toshkent hokimi o`rtasida urush borayotgan edi. Hon uhga qarshi o`zining katta
amiri Nadr devonbegini 40 ming askar bilan jo`natdi. Shulardan 10 ming
navkarini Toshkent hokimi urushda halok qildi. Shundan keyin
Imomqulixonning shahzodalari borib Tursun sultonning yigitlarini
mag’lubiyatga uchratdilar. Ikki o`rtasidagi urush hali bir yoqlik bo`lgani yo`q» 1
Imomqulixon Rossiya elchisi kelib-ketgan vaqt ichida o`zaro urushlar va
isyonlar tufayli Balx bilan Samarqandda turdi. Shu vaqt ichida elchi uni ikki
martda borib ko`rdi, - birinchi marta, Buxoroga kelganidan o`n kun keyin,
ikkinchi marta yurtiga qaytib ketishi (1622 yil 3 avgust) oldidan I.D. Xoxlovning
axborotida o`qiymiz: «Xon o`sha vaqtlarda Samarqandda emas edi. Inisi Nadr
Muhammad huzuriga qochib borib turgan edi.» Imomqulixon Samarqandga I.D.
Xoxlov Buxoroga kelgandan bir hafta o`tgandan keyin, qaytib keldi.
Lekin qattiq og`rib qoldi. Muzokaralarda ko`tarilgan asosiy masala
qalmoqlar, no`g’aylar, shuningdek, rus asirlarini ozod qilish masalasi bo`ldi. Rus
asirlari hususida Nadr devonbegi elchiga bunday javob berdi: «Imomqulixon
sizga quyidagilarni aytishimni buyurdi:» «Barcha rus asirlarini xon bo`shatib
yuborishni buyurdi. Boshqalarini inshoolloh, Tursun sulton bilan urush
tugagandan keyin qidirtirib topadi va yurtiga jo`natib yuboradi. Sizning
podshohingiz ham shu tarzda ish tutib, qo`lidagi Imomqulixonning odamlarini
bo`shatib yuborsin».
Buxoro va Xiva xonliklarining ichki ahvoli haqida ham I.D.Xoxlov muhim
ma’lumotlar to`plagan. Uning ma’lumotlaridan ma’lum bo`lishicha, mamlakat
o`zaro urishlar iskanjasida qolgan, Balx, Toshkent va Samarqand ustida turgan
noiblar markaziy hukumatga bo`ysunishda bosh tortib, o`zlarini mustaqil
tutayotganliklarni natijasida hukumat kuchsizlanib qolgan.
Xiva xonligida ham aynan shunday vaziyat hukm surar edi. Bu yerda Arab
Muhammadxon (1602-1623) bilan uning o`g’illari Avanesh va Elbars o`rtasida
toj-taxt uchun kurash borardi. I.D. Xoxlovning Elchilar mahkamasiga yozgan
axborotida o`qiymiz: «Urganch zamida isyon boshlandi. Arabxonning o`g’illari
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
24

Avanesh bilan Elbars (otasini) tutib ko’ziga mil tortganlar. Arabxonnig boshqa
o`g’illari: Abulg’ozi bilan Sharif Sulton Buhoro xoni huzuriga qochib
ketganlar» 1
.
Rossiya elchisi Xiva xonligi hududlariga Yoyiq (Orol) kazaklari va
qalmoqlarning tez-tez qilib turgan talonchilik xurujlari haqida ham muhim
ma’lumotlar keltiradi. Bu haqda I.D. Xoxlovning ma’lumotnomasida mana
bularni o`qiymiz: «Ivan Bovatda (Bog’otda) tutqunda turgan paytda Urganchga
qarashli ko`chmanchi xalq ustiga bosqinchi rus kazaklari Trenka Us va uning
odamlari bostirib kirib, turkmanlarni talon-taroj qildilar; ko`p odamlarni
o`ldirdilar, ko`plarini olib ketdilar… Urganch yerlariga qalmoqlar ham ko`p bor
bostirib kelgan. 1220 va 1221 yillari Urganchga qarashli yerlarga bostirib kirib,
ko`plarni o`ldirgan». 2
Rossiya elchisining xabarnomasida Buxoro, Xiva shahar va qishloqlarining
umumiy ahvoli haqida ham muhim ma’lumotlar keltiriladi. Ular elchi kelgan
paytda ancha xarobalikka yuz tutib qolgan edi. Elchining so`zlariga qaraganda,
buncha tinimsiz o`zaro urushlar, toju taxt uchun kurash va qozoq, qalmoq va
Yoyiq kazaklarining tez-tez qilib turgan xurujlari sabab bo`lgan.
Ma’lumotnomada bojxona to`lovlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar
uchratamiz. Bojxona xaqi, birinchidan, mamlakatdan mamlakatga o`tgandagina
emas, balki bir mamlakatning o`zida bir viloyatdan ikkinchi viloyatga o`tganda
ham olingan. Ikkinchidan, u naqd pul bilan ham, mol bilan to`langan. Masalan,
har bir yukdan 33 parcha mato hajmida boj olingan.
Shuningdek, I.D. Xoxlov Buxoro va Xiva xonliklarining Hindiston va Eron
bilan bo`lgan munosabatlari haqida ayrim ma’lumotlar to`plangan. Masalan,
uning xabarnomasida bunday gaplar bor: «Imomqulixonning, Balx xoni Nadr
Muhammadxonning qizilboshlar podshosi shoh Abbos bilan aloqasi yomon.
Ular (bir-birlari bilan) urush holatidadirlar. Hozirgi paytda ular orasida urush
bo`layotgani yo`q. Tinchlik ham o`rnatilmagan. Buxoro va Balx xonliklari bilan
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
2
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
25

Hindiston o`rtasida ham munosabatlar aynan shu vaqtda yaxshi bo`lmagan.
Buning sababini Rossiya elchisi bunday sharxlaydi: «Buxoro xoni Imomqulixon
Hindiston podshosiga lochin yuborgan edi. Balx xoni Nadr Muhammadxon
bo`lsa uni (Buxoro elchisidan) tortib oldi. Shu sababdan Hindiston podshosi u
bilan savdo aloqalarini uzdi, savdogarlarini Balx bilan Buxoroga yubormay
qo`ydi, Buxoro savdogarlariga Hindiston mollarini olib ketishni man qildi…»
I.D. Xoxlovning guvohlik berishicha, Xiva xonligi bilan Eron o`rtasidagi
munosabatlar ham o`sha paytlarda yaxshi bo`lmagan. U yozadi: «Urganchliklar
shoh Abbos bilan yaxshi munosabatlar emaslar. Ivan (Xorazmda turgan kunlari)
xonzoda Elbars qizilboshlarga qarashli Obivardga hujum qilgan,
Obivardliklarning otlari va tuyalarini tortib olgan. Shuningdek, 100 odamini asir
qilib haydab ketgan…» 1
Aka-uka Pazuxinlar O`rta elchiligi. Aka-uka Pazuxinlar O`rta Osiyo
xonliklarining umumiy ahvoli, Eron va Hindistonga Astraxan orqali olib
boradigan karvon yo`li haqida keng ma’lumot olib kelgan.
Aka-uka Pazuxinlarning hayoti va faoliyatiga oid ma’lumotlar kam. Bu
haqida quyidagilarni aytish mumkin. Kelib chiqishi aslzoda ( дворян ) avlodi.
Katta Pazuxin Boris Andreevich 1669-1673 yillari stolnik mansabida davlat
hizmatida bo`lgan va inisi Simyon Ivanovich bilan birgalikda 1669-1671 yillari
Buxoro, Balx va Urganchga yuborilgan Rossiya elchilariga boshchilik qilgan.
Oradan sakkiz yil o`tgach, 1679 yili Qrimga elchi qilib yuborilgan. Yo`lda
isyonchi rus kazaklarining hujumiga duchor bo`lgan va olishuv paytida
o`ldirilgan.
Aka-uka Pazuxinlar (elchilik tarkibida 10 kishi bo`lgan) Buxoroga Yoyiq-
qalmoq ulusi va Xiva orqali borganlar, qaytishda esa Eron, Shemaha va Boku
orqali qaytishgan.
Elchilar Buxoro va Xivada hammasi bo`lib ikki yarim yil turganlar.
Podsho va elchilik maxkamasi tarafidan berilgan hujjatlardan ma’lum
bo`lishicha, aka-uka Pazuxinlar elchiligi oldiga qo`yidagi vazifalar qo`yilgan:
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
26

har bir davlat: Rossiya va O`rta Osiyo xonliklari o`rtasidagi do`stlik va savdo
aloqalarni mustahkamlash. Podsho Aleksey mihaylovich (1645-1676y.) ning
Buxoro xoni Abdulazizxon (1645-1680 yy.) nomiga yo`llagan maktubida
o`qiymiz: «…biz ota-bobolarimizning (ishlarini) o’zaro do’stlik va izzat-
hurmatda bo`lish, bordi-keldi aloqalarini davom ettirish haqidagi ko’rsatmalarni
esda tutib, sizning savdogarlaringizga bizning mamlakatimizga, bizning
savdogarlarimizga sizning mamlakatingizga bemalol borib kelishlarini
yaxshilaylik». 1

2) Buxoro, Balx va Xiva xonliklarida saqlanib turgan rus asirlarini ozod
qilishga harakat qilgan. Elchilik mahkamasi ( Посольский приказ ) bergan
mahsus yo`riqnoma ( Наказ ) da bunday deyiladi: «Buxoro, Balx va Urganchga
qarashli yerlarda saqlanayotgan rus asirlari (barcha choralar bilan) ozod qilinsin.
Shuni ham aytish kerakki, elchilikka «Podsho oliy hazratlariga tegishli
kishilarni, aslzoda ( дворян ва бояр ) larning bolalarini qidirib topib ozod
qilishga» alohida et’ibor berish topshirildi.
3 O`rta Osiyo xonliklarining ichki va xalqaro ahvolini, ulardan qaysilariga
suyanish mumkinligini aniqlash. Masalan, Elchilik mahkamasining
yo`riqnomasida ( Наказида ) mana bunday gaplar bor: «xonliklardan qaysinisi
kuchliroq va ishonchliroq bo’lsa, o’shanisi bilan aloqa o’rnatish lozim. Boris va
uning xamrohlari Buxoro, Balx va Urganchda bo’lganlarida ularning xonlari
hozirgi paytda Turkiya sultoni, Eron shohlari va Gruziya bilan aloqasi yo’qligini,
shu kunlarda Xorazm taxtida kim o’tirganini har qanday yo’l bilan aniqlasinlar;
Buxoro, Balx va Urganch xonlarining hazinasi boymi, askari kuchlimi, shularni
ham aniqlasinlar».
Moskva hukumati aka-uka Pazuxinlarga ham Buxorodan Hindistonga olib
boradigan qulay yo`lni aniqlash vazifasini yuklagan edi. Ular bu vazifani
bajarish uchun tarjimonlar Nikita Medvedev va Semyon Izmaylovlarni Balxga
jo’natdilar. Ulardan faqat Nikita Medvedev Pazuxinlar huzuriga qaytib keldi
(ikkinchi tarjimon Semyon Izmaylov qabulda qoldi) va Balxdan Hindiston
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
27

poytaxti Shohjaxonobodga olib boradigan yo’l haqida ma’lumot keltirdi. U,
xususan, bunday deydi: «Hindistonga olib boradigan yo’l Balxdan aholi yashab
turgan qishloqlar orqali o’tadi. Yo’lda hech qanday odobsizlik, talon-taroj va boj
olish degan narsalar yo’q» . Tarjimon Shohjaxonobodga yo’l Hijron, Parvon,
Kobul, Peshovar orqali o’tishini aytdi. Yana dedi: «Hijron bilan Parvon
oralig`ida Hind tog’lari (Hindikush) yotadi. To’g`ri yo’ldan, tog’ orqali
borilganda masofa 6 kunlik, tog’ni aylanib borilganda 4 xaftalik yo’l».
Aka-uka Pazuxinlarning hisobotlaridan ( Статейный список ) ko’rinishicha,
elchilar o’zlariga topshirilgan hamma topshiriqni to’la bajara olmaganlar.
Aka-uka Pazuxinlarning ma’lumotnomasida O`rta Osiyo xonliklarining
iqtisodiy ahvoli haqida quyidagilar keltiriladi: Zaminning boyligiga qaramay,
g’alla kam etishtirilishi va shu sababdan g’alla tanqisligi mavjudligi aytiladi: «
Buxoro, Balx va Xivada g’alla kam ekiladi. G’allasi yil sayin kamayib
borayotir.» Shuning bilan bir qatorda, xonliklarda pilla etishtirish yaxshi yo’lga
qo’yilgani va ipakni xatto Turkiya orqali Germaniyaga olib borib sotilayotganini
ma`lum qiladi. Chunki, elchilikga Osiyo ipagi savdosini Rossiyaga burib borish
hususida mahsus topshiriq berilgan edi. Xususan, «Yo’riqnoma» da bu to’g’rida
«Buxoro va boshqa shaharlarda hom ipak etishtiriladi. Uni Eron va Turkiya
orqali Germaniyaga eltib sotadilar, Astraxan va Moskvaga esa olib bormaydilar»
. Shu sababdan aka-uka Pazuxinlarga xom ipak ishlab chiqaruvchilar va bu
mahsulot bilan savdo qiluvchilarni qanday bo’lmasin, «mahsulotni Astraxan va
Moskvaga olib borishga ko`ndirsin» , deyilgan.
Xonliklarlardagi iqtisodiy ahvol xususida berilgan axborotlar ichida mana
bu ma’lumot ham o`ta muhimdir: «Xonning xazinasi g`arib, chunki hamma
qishloqlardan undiriladiganxhiroj xarbiylar va mansabdorlarga maoshi uchun
(tanho) taqsimlab berilgan». Boshqa so’z bilan aytganda, soliqlardan keladigan
daromad kamayib ketgan.
Aka-uka Pazuxinlar O`rta Osiyo xonliklaridagi mavjud harbiy-siyosiy
ahvol haqida ham muhim ma’lumotlar to`plaganlar. Elchilik mahkamasi
( Посольский приказга ) berilgan axborotdan ma`lum bo’lishicha, Buxoro bilan
28

Balx xonligi o’rtasidagi ziddiyatlar nihoyatda kuchayib ketgan. Elchilar kelgan
paytda (1669 yili) Balh xoni Subhonqulixon Buxoroga itoat etmay qo’ygan va
mamlakatining mustaqilligini e`lon qilgan edi. Natijada ikki o`rtada urush xavfi
tug’ildi. Subhonqulixon daryoning so’l qirg’og’ida katta qo’shin to`pladi.
Abdulazizxon ham shunday qildi. Amudaryoning o’ng sohiliga qo’shin yubordi
va xon o’rdasini Buxorodan Qarshiga ko’chirtirdi. Abdulazizxon bu bilangina
kifoyalanib qolmadi. Balx xoniga qarshi Xiva xoni bilan ittifoq tuzdi.
Anushaxon (tahm. 1663-1687) 1670 yili katta qo’shin bilan Balx ostonasida
paydo bo’ldi va Balxga qarashli barcha qishloqlarni talon-taroj qildi. O’shanda
Abdulazizxon ham, Subhonqulixon ham qo’shini bilan daryo yoqasida bir yarim
yildan ortiq turdilar, lekin daryodan o’tishga botinolmadilar.
Axborotda ( Статейный список ) O`rta Osiyo xonliklarining, xususan,
Buxoro xonligining, ma’mmuriy va davlat haqida ham diqqatga sazovor
ma’lumotlar keltirilgan. Unda, hususan, yuqori mansabda turgan amaldorlar,
masalan otaliq, devonbegi, mehtar, parvonachi, dodhox, yasovul, bakovul,
to’pchiboshi, dorug’a va boshqalar, ularning vazifalari va mavqei haqida muhim
ma’lumotlar keltirilgan. Masalan, dorug’ a bilan mehtarga elchilarni zarur oziq-
ovqat, ot-ulov, em-hashak bilan ta’minlash vazifasi yuklatilgan. Devonbegi
«otaliqdan keyin turgan va elchilarni, ular o’zi bilan olib kelgan maktublar (va
sovg’a-salomlarni) qabul qilgan» , «to’pchiboshi esa zambaraklar va piyoda
askarlarga boshchilik qilgan» 1
.
Axborotnomada o’zbek xonlari saroyida amalda bo’lgan qabul marosimlari
haqida ham ma’lumotlar keltiriladi. Unda, xususan, bunday deyiladi: «Ark»
darvozasi oldida Boris va uning hamroxlarini Malaybek to’pchiboshi kutib oldi.
Boris va uning hamroxlari (to’pchiboshi olib kelgan) otlarga mindilar. Podsho
qasriga yetganda ularni otdan tushirdilar, chunki podshoh qasriga otliq kirish
man etilgan. Borisning o’ng tarafiga Buxoroning atoqli zotlari, xon avlodidan
bo’lgan xoja va yaqin mulozimlari, katta amir ( боярин ) xonning yaqin
mulozimlari va boshqa lavozimdagi mansabdorlar, (umuman) 100 dan ortiq kishi
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
29

joy oldilar…Abdulazizxonning o’ng tarafidan xojalar, ruhoniylar va ulamolar
o’rin oldilar. Xonning oldiga uning qilichi, o’q-yoyi va qalqoni qo’yilgan edi.
Uning orqasida 12 nafar nayza va qilichc ko`targan uy xizmatkorlari turgan edi.
Xonning old tarafida 200 dan ortiq yasovul va ko`rikchilar tik turar edilar…”
Aka-uka Pazuxinlarga berilgan yana bir muhim topshiriq - O`rta Osiyo
xonliklarida tutqunlikda bo’lgan rus asirlarini aniqlash va ularni ozod qilishdan
iborat edi. Pazuxinlar bu masalada ham ba’zi ishlarni amalga oshirdilar, hususan
Buxoro, Balx va Xiva xonlarining shaxsiy ho’jaliklarida 300 dan ortiq rus asiri
mehnat qilayotganini aniqladilar. Shundan 22 nafarini 685 so’m oltin hisobida
to’lab ozod qilishga muvaffaq bo’ldilar. «Axborotnoma» (« Статейный
список ») da ko’rsatilishicha, Pazuxinlar badavlat kishilarning qo’lidadagi rus
asirlari sonini aniqlay olmaganlar. Rus elchisi Elchilar mahkamasiga
( Посольский приказга ) taqdim qilgan «Xabarnoma» da xususan mana bularni
o’qiymiz: «Buxorolik mansabdorlar qo’lida, shaharda va usullarda ularni
aniqlash mumkin bo’lmadi. Qishloqlardan kelib turgan odamlarning so’zlariga
qaraganda, ular ko’p» . Qo’lga aylantirilgan rus asirlari asli Qozon, Ufa, Simbir
uezdidan va Bolga bo’yi qishloqlaridan bo’lganlar va boshqird hamda qalmoq
bosqinchilari ularni tutib Astraxanga olib borib Xivaliklarga pullab turganlar.
Aka-uka Pazuxinlarning mana bu guvohliklari ham diqqatga molikdir:
(«boshqird va qalmoq bosqinchiliklardan» ularni) xivaliklar sotib olar ekanlar.
Ular mahsus rus tovarlari uchun Astraxandan (rus yurtlariga), qalmoq va
boshqird uluslariga borar, ba`zi xollarda u yerlarda rus asirlarini kutib ancha vaqt
turib qolardilar. So’ng rus asirlarini olib borardilar. Boris va uning hamroxlari
Xivaga borayotganlarida qalmoq ulusidan rus asirlarini haydab kelayotgan
xivaliklarni uchratdilar. (Xivaga haydab kelinayotgan) asirlarning soni 200, balki
undan ortiqroq edi. Ularning har birini 40 yoki undan sal ortiqroq so’mga sotib
olardilar. Ularning ko’pchiligini Eron va Hindistonga ham olib botib sotar edilar.
V.A.Davudov va Muhammad Yusuf elchiligi. Vasiliy Aleksandrovech
Daudov asli fors (eronlik) bo’lib, 1653 yili Qozonda xristianlikni qabul qilgan,
Rossiya davlatining xizmatiga kirgan ham stolnik va voevoda lavozimida xizmat
30

qilgan . Muhammad Yusuf Qosimov esa asli musilmon (tatar). U ham ruslarning
xizmatida bo’lgan.
Avvalo shuni alohida aytib o’tish kerakki, har ikkala elchi V.A. Davudov
va M. Y. Qosimov Buxorogacha birga borishgan bo’lsalar-da , elchilar
mahkamasidan aloxida-aloxida topshiriq olganga o’xshaydilar, chunki V.A.
Davudov va M.Y.Qosimovga berilgan yo`riqnoma (Nakas) bizgacha etib
kelmagan. 1800 yilgacha Rossiya tashqi ishlar maxkamasini arxivida saqlanar
edi. 1806 yili o’tkazilgan tekshirish paytida u ko’rgan joydan topilmagan. Shu
sababdan V.A. Davudov va M. Y. Qosimov qanday vazifalarni ado etganliklarni
aniq bilmaymiz. Buni V.A. Davudovning elchilik mahkamasidan olgan yo’riq-
nomasi (Nakas) dan taxminan bilib olish mumkin. Ular quyidagilar:
1. Buxoro va Xiva xonliklarining Moskva hukumati bilan
diplomatik aloqalarni rivojlantirishga xohishi bormi yo’qmi, shuni aniqlash;
2. Xonliklarda yashab turgan rus asirlarini aniqlash;
3. Ikki davlat (Rossiya, Xiva va Buxoro xonliklarini)
o’rtasidagi savdo va elchilik karvonlarining xavfsizligini ta`minlash uchun
Kaspiy dengizining kun tarafida, dengiz soxilidagi Satatosh tepaligida kemalar
to’xtaydigan bandargox qurishda Xiva xonining roziligini olish;
4. Amudaryoning boshi va o’zani, daryo soxilida istiqomat
qilib turgan xalqlar, ularning mashg`uloti va turmush tarzi haqida ma’lumot
to’plash;
5.Buxorodan Hindistonga olib boradigan yo`llar, Hindiston hukumatining
Rossiya bilan savdo va diplomatik aloqlar o`rnatishga xohishi bor yo`qligini
(M.Y.Qosimovga berilgan topshiriq) aniqlash.
Elchilik Buxoro bilan Xivada, yo`lga ketgan vaqtni qo`shib olganda,
Buxoroda 1675 yilning 15 mayidan- 1676 yil 2 oktyabrigacha bo`lgan.
Elchilik Buxoroga kelib tushgandan (1676 yil 20 yanvar kuni ) keyin
Muhammad Yusuf o`z vasifasini ado etish uchun Hindistonga jo`nab ketdi.
Yuqorida biz Daudov va Qosimov elchiligining hisoboti (“Stateyny
spisok”) 1800 yildan keyin joyidan topilmagan, ya’ni yo`qolganini aytib o`tgan
31

edik. Shu sababdan, elchilar xukumatining topshiriqlarini qay darajada bajargan
yoki yo`qligi haqida aniq fikr aytish qiyin. Lekin, N.Selifontov, V.V.Bartold va
A.B.Pankov asarlaridan (“” Очерк служебной деятелъности и домашней
жизни столъника и вщеводы XVIII столетия Василия Александровича
Даудоваю Детописъ занятий Археографической комиссии , вып .5, СПб ., 1-
418; в . в . Бартолыд , История изучения Востока в Европе и России , соч . Т .IX.
Москва , 1977, с .372; А . Б . Панков , К истории торговли Средний Азии с
Россией в 1675-1725 г . г ., Toshkent, 1926 va B.Daudovning
avtobiografiyasidan (“Ruskiy arxiv”, год 27 б 1889, кн .2) ma’lum bo`lishicha,
Buxoro va Xiva xonlari Rossiya bilan savdo – diplomatik munosabatlarini
rivojlantirishga tarafdor ekanliklarini bildirganlar va shunga harakat qilganlar.
Tez orada Kaspiy dengizi sohilida Qragan bandargohining qurib ishga
tushirilishi va Buxoro xoni o`z xo`jaligida xizmat qilib turgan rus asirlaridan 38
tasini ozod qilganligi ham yuqorida bildirgan fikrimizga dalil bo`lishi mumkin.
Xiva xoni Anushaxonga kelsak, u bir tarafdan turkmanlar bilan qalmoqlar va
qozoqlarning tez-tez Xiva hududlariga qilib turgan talonchilik yurishlari,
ikkinchi tarafdan Buxoro bilan Xiva o`rtasidagi ziddiyatlar natijasida
Rossiyaning iqtisodiy va xarbiy yordamiga muxtoj edi. Bu jihatdan Vasiliy
Daudovga, Buxorodan qaytishida Xivada Anushaxonning otalig’i aytgan mana
bu gaplar diqqatga sazovordir: “Anushaxon Vasiliyga Xiva xoni yaqinda
podsho oily xazratlari ulug` knyaz Aleksey Mixaylovich do`stlik va hamkorlik
munosabatlarini davom etishi va har ikki tomondan savdo karvonlari bordi-keldi
qilib turishlari (zarurligi ) haqida maktub oldilar. (O`z navbatida )Xiva xoni
ham podsho oliy hazratlari ulug` knyaz bilan shunday aloqalarni avvalgilar ham
ziyoda bo`lishini istaydilar”. 1
Muhammad Yusuf elchiligiga kelsak unga Buxorodan Hindistonga olib
boradigan yo`llar va Hindiston podshosi Avrangzeb (1658-1707)ning Rossiya
bilan diplomatik aloqalar o`rnatishga mayli bormi-yo`qmi ekanligini aniqlab
kelish topshirilgan edi. Shuning uchun ham u Buxoroga kelganlaridan ko`p vaqt
1
Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo emirata
(vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008
32

o`tmay, Hindistonga jo`nab ketdi. Muhammad Yusuf Qosimov faqat
Qobilgacha bordi. “Shoh (Avrangzeb – B.A.)ulug` podsho bilan do’stona
aloqalar o`rnatishni istamagani” uchun orqaga qaytishga majbur bo`ldi. 1
Florio Benevini elchiligi. Sharqqa katta xarbiy kuch yuborish va uni qurol
bositasi bilan egallash harakati podsho Pyotr I (1682-1725) davridan boshlab
kuchayib ketdi. Pyotr I – Aleksandr Bekovich- Cherkasskiyni mukammal
qurollangan 5000 asqar bilan Xivaga uni Rossiya xomiyligiga kiritish xususida
xon bilan muzokaralar olib boorish uchun yubordi. Aslida bu shunchaki elchilik
emas, balki xonni chalg`itib Xiva xonligini kuch bilan bo`yso`ndirishga
qaratilgan harakat edi. Lekin Pyotr maqsadida erisholmadi. Bekovich-
Cherkasskiy ekspeditsiyasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Sherg`ozixon (1715 -
1728) Rossiya podshosining asl niyatini o`z vaqtida payqadi va Bekovich –
Cherkasskiy ekspeditsiyani daf qildi.
Shundan keyin Rossiya Xiva va Buxoro xonliklarini bo`y so`ndirish payt
kelmaganligini, uni osonlikcha bo`yso`ndirish mumkun emasligini, ularni hali
ko`p o`rganish zarurligini angladi.
Rossiya Elchilik maxkamasining mas’ul xodimi Florio Benevini elchiligi
shunday maqsad bilan O`rto Osiyoga yuborildi. Shuni ham aytish kerakki,
Buxoro va Xivada A.Bekovich – Cherkasskiy voqeasidan keyin Pyotr I O’rta
Osiyoga Kattaroq qo`shin yubordi, degan xaf xatar tug`ilgan edi. Shuning uchun
bo`lsa kerak, Abulfayzxon 1717 yili Rossiyaga elchi yuborib, u bilan do`stona
va savdo-sotiq aloqalarini o`rnatish istagini bildirdi.
Florio Benevini uchun tuzilgan va 1718 yil 13 iyul kuni Pyotr I tarafdan
tasdiqlangan qo`llanmada elchiga quydagi topshiriqlar berilgan.
1. Florio Benevini Buxoro xoni huzuriga podsho hazratlarining
elchisi sifatida boradi. Shu haqida uning qo`liga podsho
hazratining Buxoro xoni nomiga yozilgan maktubi topshirildi.
Elchi Peterburgdan Moskvaga qaytib borishi hamono Astraxanga
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
33

jo`nab ketadi. Astraxandan Buxorogacha Abulfayzxonning uni
Astraxanda kutib turgan elchisi bilan birga boradi.
2. Lekin Abulfayzxonning elchisiga o`zini tanitmaydi. Yo`lda,
ayniqsa Buxoro xonligi xududlaridan o`tayonganda, hamma
yerlarni, xususan bandargohlar, qal’alar va shaharlarni diqqat
bilan ko`zdan kechirib boradi.
3. Xon bilan uchrashganda uni Eron va boshqa davlatlarining
elchilari qatorida zo`r hurmat va ehtirom bilan qabul qilinishiga
erishsin. Podsho xazrati oliyari u bilan do`stlik va savdo-sotiq
aloqalarini ilgarigidan ham ziyoda bo`lishini istayotganini xonga
ma’lum qilsin .
4. Buxoroda bo`lganida, qanday bo`lmasin, Buxoro xonligining
qal’alari, qo`shini, otliq va piyoda askarlarining umumiy soni,
ularning qurol-aslahalari va qancha zambaragi borligini,
qo`shindagi umumiy a h vol, qal’alarining qo`riqlashini bilib olsin.
5. Abulfayzxonning Eron shohi va Xiva xonlari bilan munosabati
qay darajada ekanligini aniqlansin. Xiva xoniga qarshi harbiy
ittifoq tuzish taklif etilsin.
6. Buxoroda qanday tovarlar ishlab chiqariladi va ular qayerlarga
olib borib sotiladi? Buxoroga dengiz yoki quruqlikdan qaysi
yo`l bilan borish mumkin? Mana shu masalalarni aniqlansin.
7. Amudaryoda oltin bormi? Buxoro xonini qo`riqlash uchun bir
necha yuz gvardiyachi, yoki qo`shin yuborilsa, xon bunga rozi
bo`ladimi? Shuni ham aniqlansin.
Har ikkala elchilik, Buxoro xonining Rossiyadan vataniga qaytib
ketadigan elchisi va Florio Benevini 1721 yil 6 noyabrida Buxoroga yetib
oldilar. Florio Benevini va uning hamroxlarini Buxoroga 10 Verst
qolganda
yo`l ustida Buxoro to`pchiboshisi boshliq 50 kishidan iborat saroy mulozimlari
kutib oldilar.
34

Rossiya elchiligi Buxoroda uch yarim yil (1721 yil 6 yoyabrdan -1725 yil
8 aprelgacha ) turdi va podshoning yuqoridagi topshiriqlari bo`yicha qimmatli
ma’lumotlar to`pladi. Ularning muhim –muhimlarini quyida keltirib o`tamiz.
Buxoro va xalqning qurol-aslaxalari haqida Florio Benevining o`z
hukumatiga bergan ma’lumotnoma (Relyassiya )sida hususan quyidagilarni
o`qiymiz “ (Qal’asi ) yarim vayron bo`lgan handaq bilan o`ralgan. Shaharda
loydan qurilgan 15 ming hovli joy mavjud. Shahar markazida pishiq g`ishtdan
qurilgan baland minorali xon saroyi va madrasalar joylashgan.
Juda kam o`zbekda miltiq bor. Ular asosan o`q –yoy va nayza bilan
qurollangan. Shaharda hammasi bo`lib 15 nafar zambarak bor. Lekin, Ularni
bittasidan bayram kunlarida otish mumkin.” 1
Ma’lumotnomada Buxorodagi rus asirlari haqida ham ma’lumot bor.
“Buxoroda, deb aytladi bu hujjatda, xon va boshqa o`zbeklar qo`lida 250 yaqin
asir bor … Ularning umumiy soni 1000 ga yetadi. Aytishlaricha, ularni soni
Buxoro xonligida 2000, Xiva bilan Orolda 1500 ga yetadi.”
Mamlakatning yer osti va yer usti boyliklari haqida turli vaqtlarida
jo`natilgan ma’lumotnomalarda (F. Benevini Buxoroda to`plagan
ma’lumotlarini qo`lda saqlashdan qo`rqib odamlari orqali Moskiva va
Peterburgga jo`natib turgan) quyidagilarni o`qiymiz:
“Amudaryoning bosh qismida oltin yo`q. Lekin, unga ko`kcha daryosi
kelib qo`shilgan joyda qumloq yerlarda oltin bor, chunki ko`kcha daryosi oltin
va boshqa rudalarga boy tog`lardan boshlanadi. Ko`kchaning boshlanish
qismida, hususan yoz faslida mahalliy aholi katta – katta oltin parchalarini
topib oladilar.”
“Badaxshondan tashqari, oltin, kumush, achchiq tosh, qo`rg`oshin, oliy
navli temir konlari Samarqand va Buxorada ham bor”. 2

“ Sirdaryoda oltin topsa bo`ladi. Lekin Andijonda va Marg`iloda ko`proq.
Boshqa yerlar haqida choparimiz (Nikolay Miner ) aniq qilib aytib beradi.
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
2
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
35

Sirdaryo sohillarida qumdan topilgan oltin parchasini undan berib
yubormoqdaman”.
“O`sha daryoda (Sirdaryoda) oltin bor. Tevarak atrofdagi tog`larda,
hususan Qoshg`arda, Marg`ilonda, Andijonda va Toshkentda ham bor. Har
holda biz shunday deb eshitdik”.
F. Benevining mana bu ma’lumoti ham muhim : “Badaxshon tog`lardagi
oltin, la’l va zahar mo`hra konlarning barchasi beklar qo`lida ”. 1
F. Benevini Buxoroning XVIII asrning birinchi choragidagi ichki va
xalqaro ahvoli haqida ham o`ta muhim ma’lumotlar to`plangan. Uning o`z
hukumatiga yuborgan ma’lumotnoma sida bu haqida mana bularni o`qish
mumkin: “uni (kamerdiner N.Minerni) savdogar qiyofasida, mol bilan, Balx va
Badaxshonga jo`natgan edim. Va ularni o`tib Loxurgacha borishini buyurgan
edim. Lekin yo`lda talonchilar ko`pchiligidan Balxdan orqaga qaytdi”.
“O`sha Badaxshon va Balx mamlakatlari mustaqil bo`lib olganlar. U yoki
bu xonning qo`l ostida. Lekin xonlarni tez-tez almashtirib turadilar”.
“… Beklarning o`z boshimchaligi tufayli butun mamlakat isyon va
To`g`yonlar iskanjasida qolgan”.
“Xususan poytaxt shahar to`s-to`polonlar va isyonlar dastidan og`ir
ahvolga qolgan.
Ayniqsa, Ibrohimbiy kenagas isyoni tufayli Abulfayzxon shaharni tashlab
chiqishga majbur bo`lgan, so`ng o`g`li bilan birlashib, Buxoro bilan talon-taroj
qilib katta zarar yetkazdi ”. “Shahar oziq-ovqat va yem hashak xususida shu
qadar g`arib bo`lib qoldiki, oddiy xalq tirikchilik deb o`z bolalarini sotdi, ko`p,
odam o`lib ketdi, mol qo`yi va ot tuyalari qirilib ketdi” .
Buxoro xonligidagi tarqoqlik XVIII asrning boshlarida shu darajada
kuchaygan masalan, Farg`ona vodiysi va Samarqand Buxorodan ajratib chiqib
Qo’qon xonligi (1709-1876) va Rajabxon boshliq Samarqand bekligi tashkil
topdi. Xususan, Samarqand bekligining tashkil topishi haqida F.Benevining
1723 yil 4 mart kuni yuborgan maxfiy axborotida bunday deyilgan “… sobiq
1
www. Istoriy. ru
36

Buxoro otalig`i Ibrohimbiy Samarqand ustiga yurdi va uni egalladi. Shundan
keyin boshqalar bilan qo`shilib xon avlodi bo`lgan Sherg`ozixonni Rajabxon
nomi bilan Samarqand taxtiga o`tqazdi va uni o`ziga kuyov qilib oldi. O`zi esa
otaliq lavozimini egalladi”.
Bir fursat vaqt o`tib, Rajabxon maxfiy tarzda Benevini bilan aloqa
bog`ladi. U rus elchisidan haqiqatdan ham Rossiya A.Bekovich –
Cherkasskiyning qasdini olmoq uchun Xiva ustiga yurishga axd qilgan-
qilmaganligini bilmoqchi bo`ldi. Bu haqda Xivaning o`zida ham gap-so`zlar
yurar edi. 1723-yili Sherg`ozixonning o`zi qalmoq xoni Ayuqdan
“ruslarSaratovga askar to`playotibdilar va balki 1724 yilning baxorida Xiva
ustiga yurdsalar kerak”, degan gapni eshitgan edi. Shundan keyin,
Sherg`ozixonni Orol o`zbeklari ruslarini Xiva ustiga boshlab kelmasmikan,
muqobil beklar uni taxtdan tushurib, saltanat tepasiga Temir sultonni
o`tqazmasmikan, degan shubha bosdi. XV asrning Buxoro bilan Xiva o`rtasida
munosabatlari birmuncha og`irlashgan edi. Bunga, birinchi navbatda, Xiva
xonlarining Buxoro, Chorjo`y va atto Samarqand hududlarini talon-taroj
qilishlari asosiy sabab bo`ldi. 1721 yilga kelib ikki o`rtada urush chiqishi xavfi
yaqqol ko`zga tashlanib qoldi. Benevining 1721 yil 25 may kuni Moskvada
yo`llangan xabarida quyidagilarni o`qiymiz: “Xiva xoni haqiqatdan ham
buxoroliklar bilan urushmoqchi. Shunga tayyorgarlik ko`rmoqda. Lekin, katta
beklari bunga yo`l bermay turibdilar. Ular hatto Sherg`ozixonni taxtdan
tushirib 15 yildan beri Buxoro xoni huzurida kun kechirayotgan Musoxoni
taxtga o`tqizmoqchi bo`lmoqdalar. Shu haqda Xivaning katta beklari Buxoro
xoni bilan bordi – keldi qilib, turibdilar ” ikki yirik arbob Sherg`ozixon bilan
Temur sulton o`rtasida hokimiyat uchun kurash borayotgani va Rossiya Temur
sultonni qo`lab-quvvatlasa foydali bolishini aytdi. “Agar Sherg`ozixon
yo`qotilsa, - deb yozadi Benevini, - bu yerda tinchlik o`rnatiladi, hamma
yo`llar ochiq bo`ladi. ”
Florio Benevini to`plagan ma’lumotlari Rossiya hukumati, uning tashqi
siyosati uchun kelajakda qo`l kelib qoldi.
37

Xrisanf asli grek venetsiyalik aslzodalaridan , Afina yaqinda joylashgan
Yangi Pator cherkovining mitropoliti bo`lib xizmat qilgan. Haqiqiy ismi sharifi
Kontaripi 1724 yili muqaddas patriarx Samuel tarafidan Istanbul atrofida
joylashgan Xiroti Nisan cherkoviga mitropolit etib tayinlangan. Podshoning
taziqi oqibatida 1784 yil Istambulga ketib qoldi. Ko`p vaqt o`tmay, Xrisanf
Livon ordeniga qarashli cherkovlar bilan tanishish maqsadida Shom (Suriya)
ga, u yerda Xalab (Aleppo)ga bordi. O`sha yerda ingliz savdogarlari bilan
tanishib qoladi va ular bilan birga Frot (Efrat) daryosi bilan Fors qo`ltig`iga
boradi va u yerda kemaga tushib, Maskat orqali Hindistonning Surat
bandargohiga kelib tushdi. So`ng Hindiston, Kashmir, Qobul, Balx va
Samarqand orqali Buxoroga boradi. Xrisanf O’rta Osiyoning bir qancha
shaharlarda bo`ldi, bir yil Xivada turdi. So`ng 1792 yili Astraxanga bordi va
bir fursat o`sha yerga istiqomat qildi. Keng ma’lumotli va kuzatuvchan bu
odam tez orada Astaxandan ko`plarning diqqatini o`ziga tortdi. Astraxan
episkopi uning haqida muqaddas Sinodga axborot yuboradi. So`ng Xrisanf
Moskvaga chaqirtirildi. Muqaddas Sinod uni har tarflama tekshirib ko`rib va
keng ma’lumotli odam ekanligigi ishonch hosil qilgandan keyin, Xrisanfni
Kavkaz o`lkasiga, uni batafsil o`rganish uchun yubordi. So`ng, 1796 yilning
boshida, Ryazan, Tambov va Kavkaz o`lkalarining general gubernatori graf
Gudvich podshoyi oliy hazratlarining amri bilan Xrisanf Peterburgga, Nevskiy
monastiriga mitropolit Gavril xuzuriga jo`natib yuboradi.
Mitropolit Xrisanfning birdan poytaxtga chaqirilishi, Xrisanfni yaxshi
bilgan sharqshunos V.V.Gregorevning fikricha, Rossiyaning yaqin orada
Eronga bostirib kirish rejalari bilan bog`liq bo`lsa kerak. Rus harbiy
ekspidetsiyasining rahbari Valeriyan Zubovga sayyohning Eron va O`rta
Osiyo haqidagi keng bilimi kerak bo`lib qolgan. Oradan bir yil o`tgach, 1797
yili Xrisanf muqaddas Sinodning farmoni bilan Ekaterinoslav yeparxiyasiga
xizmatga jo`natildi. 1798 yilning 20 yanvarida mitropolit Xrisanf
Feodossiyaga jo`nab ketdi. Uning keyingi hayoti va faoliyati haqida boshqa
ma’lumotga ega emasmiz.
38

Mitropolit Xrisanfning O`rta Osiyoga qilgan sayohati kundaligi bir
paytlar rus harbiy ekspedissiyasiga boshchilik qilgan graf Valeriyan Zubov
qo`lida bo`lgan. Kundalik, ba’zi shahar viloyatlar o`rtasidagi masofa,
aholisining umumiy soni haqidagi noaniqliklarni hisobga olmaganda, katta
qiymatga ega. Unda mamlakatning iqtisodiy va siyosiy ahvoli, xalqining
turmush sharoiti, e’tiqodi haqida qisqa ma’lumotlarni uchratish mumkin.
II . bob. Ye vropada O‘rta Osiyoga oid xaritografik
ma’lumotlar tarixidan
II .1. XVI-XVIII asrlarda G‘arbiy Ye vropada O‘rta Osiyo haqidagi
tarixiy-xaritografik ma’lumotlar.
Rivojlangan O‘rta asrlarga kelib G‘arbiy Yevropada kartografiya fani
taraqqiy eta boshladi. Bu davrda ko‘plab yangi xaritalar tuzilgan bo‘lsa-da,
ulardan kam qismigina bizgacha yetib kelgan. Ular orasida O‘rta Osiyo hududi
aks ettirilgan xarita lar ham mavjud.
XVI asrda ingliz savdogari Antoniy Jenkinson tomonidan tuzilgan xarita
ancha qimmatlidir. U 1562 yilda Londonda chop etilgan bo‘lib, «Jenkinsonning
1562 yilgi Rossiya xaritasi» deb nomlangan. Jenkinson O‘rta Osiyoga 1558—
1599 yillarda kelgan bo‘lib, uning sayohat yo‘li Mang‘ishloq yarim orolidan
39

boshlangan, so‘ngra Xivaga, u yerdan esa Buxoroga kelgan. Aslida Jenkinson
Moskva davlati bilan savdo qiluvchi Angliya kompaniyasining vakili edi. U
1557 yilda Xitoyga boradigan qadimgi savdo yo‘lini qidirib aniqlash maqsadida
Sharqqa yuboriladi. Chunki Xitoyga boradigan dengiz yo‘lini portugallar egallab
olganligidan inglizlar boshqa yo‘l qidirishga kirishgan edilar.
Jenkinson o‘zi o‘tgan yo‘llar haqida yozma hisobot qoldirgan va bir
qancha joylarning geografik kengliklarini aniqlagan. Mang‘ishloqning geografik
kengligi 45°, Urganchniki — 9 10', Buxoroniki - 39°10'.
Nemis olimi G. Michau Jenkinsonning kenglik o‘lchovlarini yuqori
baholagan holda Orol xavzasi haqidagi hisoboti va xaritasi haqiqatga to‘g‘ri
kelmaydi, deb yozgan.
Jenkinson xaritasidagi izohli yozuvlar e’tiborga loyiq. Samarqand shahri
haqida quyidagi ma’lumot keltirilgan; «Samarqand Tatariyaning doimiy poytaxti
bo‘lib kelgan, hozirda u haroba, Qadimgi izlar bilan qorishgan bir holda. U
yerda Temur dafn etilgan bo‘lib, u o‘z davrida turk imperatori Boyazidni asirga
olgan edi». Ushbu matndan bilishimiz mumkinki, Jenkinson Tatariya deb O‘rta
Osiyoni tushungan.
Jenkinsonning yozma matni uning kartasiga mos kelavermaydi. Kartada
Kaspiy dengizining shimoli-sharqida berilgan Kitaia(Xitoy) ko‘li Sirdaryodan
suv oladi va Ob daryosiga suv beradi. Bu ko‘l har holda Orol dengizi bo‘lsa
kerak. Ammo Jenkinson ushbu nomni qayerdan olganligi bizga hozircha
noma’lum. Bu nom 1546 yilda bosilgan Gerbenshteynning «Moscovia» xaritasi
bilan bog‘liq, bo‘lsa kerak. 1
Chunki o’sha xaritada Ural ortida Kythay lacus (Xitoy ko‘li) berilgan
bo‘lib, uning qirg‘oqlarida Xitoy poytaxti joylashgan bo‘lgan. Ob daryosining
boshlanishi bo‘lgan ushbu ko’lning nomi Rossiyada tuzilgan keyingi bir qancha
xaritalarda ham bor. Bu Zaysan ko‘li bo‘lsa ajab emas. Nima bo‘lganda ham
Jenkinson o‘sha davr adabiyotlarida uchragan Kythay (Xitoy) ko‘li haqida
bilgan. Xivadan shimolda ko‘l borligini va unga Amu va Sirdaryo quyilishini
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
40

yaxshi bilgan holda ushbu ko‘l Kitaia (Xitoy) ko‘li bo‘lsa kerak, deb o’ylagan.
Fra Mauro xaritasi bilan tanish ekanligi ham Jenkinsonni shunday taxmin
qilishiga asos bo‘lgandir. Jenkinsonning Orol dengizining eski nomi Moviy
dengizi (Sineye more) bilan Sina (Xitoy) nomini adashtirgan degan fikrlarga
qarshi shuni aytish o‘rinliki, Jenkinson va uning zamondoshlari Sina va Cathay
so‘zlarining sinonim ekanligini bilmaganlar 1
.
Jenkinson Kaspiy dengizining qo‘ltig‘i chuchuk suvdan iborat deganida
Qorabo‘g‘oz ko‘lini tushunmagan. Kartada Kaspiy dengizidan sharqqa tomon
Vazir shahrigacha cho‘zilgan uzun qo‘ltiq, Sariqqamish ko‘lidir. V.V. Bartold
fikriga ko‘ra, karvon yo‘li Sariqqamish xavzasiga faqat sharqiy tomondan kelgan
u davrda Orol bilan Sariqqamish ko‘li birlashgan bo‘lmagan.
1558 yilda Jenkinson sayohati davrida Amudaryo Sariqqamish ko‘liga
quyilgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, Sariqqamish o‘zani (Ko‘hnadaryo) suvi
kamaygan bo‘lib, Oks (kartada Ougus) haqida gapirganda ushbu o‘zan tilga
olinadi. Jenkinson davrida Sariqqamishning suvi chuchuk bo‘lib, Ko‘hna
Urganchdan 100 mil uzoqlikdagi Ardoq Amuning Orol o‘zani — Toldiq
shaxobchasi bo‘lsa kerak.
Ardoq o‘zani quyilgan va kartada nomlanmagan ko‘l Orol dengizi bo‘lsa
kerak. Shunday qilib, Jenkinson xaritasida Orol dengizi ikki bor ko‘rsatilgan:
birida sayyohning o‘zi ko‘rgan Ougus (Oks) va Ardock (Ardoq) daryosi
quyiluvchi ikkinchisida esa Sur (Sur ya’ni Sirdaryo) va Amow (Amu —
Amudaryo) quyiluvchi Kitaia (Xitoy) ko‘li.
XVI asrning eng yaxshi hisoblangan Jenkinson xaritasi, «bir necha bor
nashr etilgan va keng tarqalgan». Shuni ta’kidlash kerakki, Jenkinson xaritasi
Angliya uchun O‘rta Osiyo haqida hududiy tasavvurlarga ega bo‘lishiga imkon
berdi.
XVI asrda G‘arbiy Yevropada tarixiy geografiya fani shakllanadi. Ushbu
fan doirasida huddi shu davrning o‘zida tarixiy kartografiya fani paydo bo‘ldi. U
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
41

ilmiy fan bo‘lib, tarixiy xarita va atlas tuzish, ularni yaratish uslubiyatini ishlab
chiqishdan iborat edi.
Buyuk Geografik kashfiyotlar va mustamlakalar uchun boshlangan
harakatlar hamda Yevropada Uyg’onish davri kartografiya fani taraqqqiyoti
uchun yangi sahifa ochdi.
Yevropada XVI asrdagi Flamand kartografiya maktabining yirik vakili
Abraham Orteliyoning (1527—1598 yillar) xaritalar tuzish sohasidagi faoliyati
diqqatga sazovordir. U XVI asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon savdo
markazlaridan biriga aylangan Antverpen shahrida ijod qildi. Shu kezlarda
F lamand kartografiya maktabi ham ancha rivojlandi. Antverpen olimlar shahri
emas edi. U yerda kartografiya savdo sayohatlarini amalga oshirish talabi
asosida yuzaga keldi.
1570 yil 20 mayida Orteliy o‘zining 70 xaritadan iborat dunyo atlasini
chop qildiradi. Orteliy ushbu atlasdagi xaritalarning muallifi emas, balki u
xaritalarni jamlab atlas holiga keltirgan hamda ularni taxrir qilgan. Nemis olimi
Ferdinand fon Rixtgofen Orteliyning ishonchli va aniq, xaritalarni tanlaganini
yuqori baholagan.
Uning xarita lari moxirona rassomlik bilan ishlangan bo‘lib, xarita larda
izohlar ham berilgan . Xarita larning asosiy qismi Yevropa mamlakatlari h aqida
bo‘lsa-da, ularda Rossiya, jumladan O‘rta Osiyo hududi aks etttirilgan xarita
ham bor. A. Orteliy bu xaritani 1562 yilgi Jenkinson xaritasidan foydalangan
holda tuzgan.
A. Orteliy tuzgan atlasning 27-xaritasi «Alexandri Magni Macedonis
expedito» («Buyuk Aleksandr Makedonskiyning Yurishlari») deb nomlanib,
unda Aleksandr Makedonskiyning yurishlari emas, uning istilolari bo‘lgan
mamlakatlar aks ettirilgan. Unda O‘rta Osiyo hududi ham aks ettirilgan bo‘lib,
hozirgi Samarqandning eski nomi deb atalgan Marakanda, Oks va Yaksart
daryolarining Kaspiyga quyilishi berilgan. Orol dengizi umuman ko‘rsatilmagan.
Xarita rasmlar va Aleksandr Makedonskiy davri tangalari bilan bezatilgan.
42

O‘tgan asrning 40-yillarida O‘zFA kartografik byurosida saqlanayotgan
O‘rta Osiyo hududlari aks ettirilgan eski 12 ta xaritani topib o‘rgangan N.
Korjenevskiy ulardan biri A. Orteliyga tegishli bo‘lib, u 1570 yilda tuzilganligini
aniqlagan.
A. Orteliy xaritaning muallifi kim ekanligini aytmagan. Ammo uni
tuzishda 1507 yilda Valdzemyuller tomonidan tuzilgan yer shari xaritasi asos
bo‘lgan bo‘lsa kerak. Aytish mumkinki , ushbu xarita Sibir va O‘rta Osiyo
yerlarini aks ettirgan ilk bosma xarita bo‘lib hisoblanadi. Xaritaning hajmi
35x47 m bo‘lib, O‘rta Osiyo hududida Orol dengizi ko‘rsatilmagan. Faqatgina
Kaspiy dengizi (Mage Caspium, et Hyrcanum) dumaloqroq, kengroq, shaklda
berilgan. Sharq tomondan o‘ngga Sirdaryo (kartada — Chesel — Qizil) va
janubdan Amudaryo (Abiamu) quyilgan. Amudaryoning o‘ng tomonidan o‘ngga
quyiluvchi va xaritada nomlanmagan irmog‘i bo’yida Samarqand shahri bo‘lib,
unda shunday yozuvlar bor: «Samarkand Magni Tamber quonda ledes»
(«Samarqand buyuk Temurning taxti joylashgan shahar»). Har holda XVI
asrning ikkinchi yarmida ham Temur shaxsi Yevropaliklarning diqqat markazida
turganligini ushbu ma’lumotdan ham bilish mumkin.
Qiziqarli joyi shundaki, xaritada Amudaryoning quyi oqimida o‘nga
quyiluvchi Murg‘ob daryosi (Amorgab flu) va undan janubroqda Amudaryoning
chap tomonida esa Buxoro shahri ko‘rsatilgan. Yana Amudaryoning chap
sohilida daryo irmoqlari yordamida katta ko‘l tasvirlanib, u Bad acaber Lacus
(Bad akaber ko‘li) deb nomlangan. Uning nima ekanligi bizga noma’lum. Ana
shu ko‘l qirog‘og‘ida Mari q al’asi tasvirlangan. Toshkent noma’lum Sur flu
daryosi (balki Sirdaryodir?) irmog‘ida joylashtirilgan bo‘lib, o‘z navbatida Obu
(Ob) daryosining yuqori oqimini tashkil qilgan. U Kithay lacus (Xitoy ko‘li)ga
borib quyiladi, undan Ob daryosi boshlangan. Xaritadagi Sirdaryo (Sur flu)ning
o‘rta oqimi bo‘lsa kerak. Uning Ob daryosining yuqori oqimi sifatida ko‘rsatish
ham uning manbasi boshlanuvchi hududni bilmaslikdandir, Kithay ko‘li esa
Jenkinson va boshqa O‘rta asr kartograflarining o’ylab chiqargan uydirmasidir.
43

Gondiusning 1606 yilda tuzgan «Tatariya» xaritasining hajmi 33,5x60 sm
bo‘lib, uning orqa tomonida lotin tilida «Tartaria sive Magni Chami imperium»
ya’ni «Tatariya yoki buyuk xon imperiyasi» degan so‘zlar yozilgan. Xaritada
Toshkent, Samarqand, Termiz shaharlari berilgan.
Ushbu xarita Gondiusning 1633 yilgi kartasidagi ma’lumotlarga
qaraganda ancha sayoz hisoblanadi.
Sirdaryo (kartada Chesel) va Amudaryo (Albiamu) Kaspiy dengiziga
quyilgan. Shuningdek, noma’lum (Siminan Saluna Lacus) ko‘l ham aks
ettirilgan. Sirdaryo va Amudaryoning boshlanishidan shimoli-sharqda tomon
Xitoy ko‘li (Kithay Lacus) tasvirlangan bo‘lib, u Sirdaryodan suv olib, Ob
daryosi undan boshlangan. Sirdaryo bo’yida Toshkent (Taskent) shahri
joylashgan bo‘lsa-da, G’arbga tomon Amudaryo (Amu lacus) havzasida
«Tascan» nomi bilan yana aks ettirilgan.
1664-1665 yillarda Moskvaga gollandiyalik Nikola Vitsen (1641-1717
yillar) tashrif buyuradi. U keyinroq Amsterdam burgomistri bo‘lgan. Nikola
Vitsen ma’lumotiga qaraganda, Tatariyaning katta xaritasini tuzish g‘oyasi
unga 1665 yilda kelgan. 1706 yil 19 yanvarda G.V. Leybnitsga yo‘llagan
maktubida Moskvada ekanligida xarita yaratish rejasini ishlab chiqqanligini
yozgan. Ammo uning ishi dastlab sekin ketadi. 1666—1667 yillarni Fransiyada
o‘tkazib, so‘ngra Gollandiyaga qaytganda ham ushbu xaritani yaratish bo’yicha
yetarli manbaga ega emasligiga amin bo‘ladi.
1682 yilda Amsterdam shahrining burgomistri bo‘lgach, Osiyo
mamlakatlari haqida ko‘plab ma’lumotlarga ega bo‘la boshladi. N. Vitsen
Gollandiyaga kelgan har bir xorijlik bilan suhbatlashishga harakat qilgan.
Shuningdek, XVII asrning 70-yillarida Moskvada yashovchi gollandlar bilan
o‘rnatgan mustahkam aloqasi natijasida Tatariyaning ilk xaritasini yaratishga
kirishadi.
N. Vitsen «Tatariya» xaritasining asosini 1667 yilda Rossiyada tuzilgan
«Godunov» chizmasidan olganligini ta’kidlaydi, Ammo, ushbu xaritalarning
barcha mashhur nusxalari bilan solishtirganda ular orasida deyarli o‘xshashlik
44

yo‘qligi ma’lum bo‘ladi. Bu esa N. Vitsen o‘zi yiqqan ma’lumotlar aslida xarita
tuzganligiga asos bo‘luvchi dalildir.
Xaritada Orol dengizi (More Sieneie) juda kichik shaklda, janubiy
qirg‘og‘i 41° shimoliy kenglik, 95° sharqiy uzunlikda tasvirlangan bo‘lib,
sharqdan o‘nga nomsiz bir daryo quyilgan. Sirdaryo esa yuqorida tasvirlangan
bo‘lib, uning janubida yana bir kichik daryo hosil bo‘lib, uning bo’yida Taskun
(Toshkent) va Nesaph (Nasaf) shaharlari ko‘rsatilgan. Oroldan shimoli-g‘arbga
tomon ikki daryo: sharqda tomon nomsiz daryo va uning bo’yida Samarqand,
ikkinchisi esa Arsan daryosi (Arsan flu). 1
Amudaryo (Oxus) Kaspiy dengizi (Mage Caspium sive Cwalinskoi
More)ra quyilgan. Amudaryo bo’yida Buxoro (Bochara) shahri ko‘rsatilgan.
Shuningdek, Oroldan shimoli-sharqqa tomon undan ikki baravar kichik Oq-Basir
(Ak-Basir) ko‘li tasvirlangan. Ushbu ko‘l bilan Orol oralig’idagi yerlar Buxoro
mamlakati (Bugaria) deb nomlangan. 2
Xaritada ma’lumotlarning biroz qorishganini kuzatish mumkin. U lar rus
klassik xarita laridagi va Jenkinson karta si bilan bog‘liq ba’zi nomlardan olingan.
To‘g‘ri xaritada, asosan, Sibir tasvirlangan bo‘lsa-da, ammo O‘rta Osiyo
hududi ham o‘z aksini topgan. Unda ko‘plab xatoliklar bo‘lsa-da, mintaqa
haqida ma’lumot bera olgani tufayli «G‘arbiy Yevropaning turli davlatlarida
darhol mashhur bo‘lib ketdi».
Ayniqsa, fransuz kartograflari tez-tez unga murojaat qilib turishar edi.
G‘arbiy yevropalik kartograflar ba’zan esa undan shundoqligicha nusxa
ko‘chirishgan. Bu haqda N. Vitsenning o‘zi shunday yozadi: “ 1969 yilda Karl
Allard Amstrdamda Osiyo xaritasini qildi. Uni yaratishda mening Tatariya
xarita mdan namunalar olganligini e’tirof etdi”.
N. Vitsen uchun 1696-1697 yillarda Gollandiyaga tashrif buyurgan
Pyotr I va uning buyuk rus elchiligiga hamroh bo‘lgan kishilar bilan
uchrashuvi juda ahamiyatli bo‘ldi. Chunki ruslar Tatariya xaritasi bo’yicha
1
www. Istoriy. ru
2
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
45

ko‘plab takliflar aytishdi. Ammo u Shimoliy Osiyo xaritasining ikkinchi
variantini yaratishga ulgura olmadi.
1704 yilda N. Vitsen xaritasi Ides tomonidan to‘ldirishlar bilan nashr
qilingan bo‘lsada, unda “O‘rta Osiyo (“Tatariya”) hududlari o‘zgarishlarsiz
qoldirilgan”.
Shuni ta’kidlash kerakki, yevropalik olimlar O‘rta Osiyo xaritalarini
tuzish bilan birga, uning alohida ahamiyatga ega shaharlarining kartografik
planlarini ham tuzishga harakat qilganlar.
1685 yilda Dansig (Gdansk)da tug‘ilgan va sharq tillarini yaxshi bilgan
doktor Daniil Gotlib Messershmidt Pyotr I tomonidan 1716 yilda ruslar
xizmatiga taklif etilgan.
Maxsus shartnomaga ko‘ra D.G. Messershmidt Sibirga 7 yilllik
ekspeditsiyaga jo‘natilib, o‘nga ushbu hududlarni o‘rganish vazifasi
yuklatiladi.
1720-1727 yillarda Sibir va Uralda tadqiqotlar olib borgan bu olim
«shartnomada ko‘rsatilgan barcha vazifalarni hatto nozik jihatlarigacha aniq,
bajaradi». O‘nga bir muncha vaqt asirlikda yurgan shved zobiti Tabbert (ruslar
asirligidan Shvetsiyaga qaytgach, Stralenberg nomi bilan mashhur) yordam
bergan.
Kundalik va yozishmalarga qaraganda D.G. Messershmidt ko‘plab tarixiy-
etnografik ma’lumotlar to‘plagan hamda mahalliy hududlar aks ettirilgan
xaritalarni chizgan. Afsuski, u to‘plagan boy kolleksiya 1749 yilda Fanlar
Akademiyasida yuz bergan yong’in paytida yonib ketgan.
Ammo D.G. Messershmidtning kundaligi XX asrning 60-yillarda Berlinda
nemis tilida chop etilgan.
D.G. Messershmidt O‘rta Osiyoda bo‘lmagan bo‘lsa-da, uning
kundaligidan Buxoro va Turkiston shaharlarining kartografik planlari topilgan.
Planlarning birida Buxoro shahri to‘g‘ri uchburchak shaklida aks
ettirilgan. Unda bozor, adrasa va ark asosiy o‘rin egallagan.
46

Turkiston shahri esa planda aniq, proporsiyasi buzilgan shaklda berilgan.
Ko‘plab ko‘chalar, karvonsaroy va suv saqlovchi ko‘plab quduqlar ham aks
ettirilgan. Shahar plani yonida noma’lum tabag‘ul Maamat (Muhammad?)
Buturxonning muhri bor. Balki shaharlar plani aynan ana shu odamga
tegishlidir va D. G. Messershmidt ularni qo‘lga kiritgach, o‘z kundaligiga ilova
qilgandir. Ammo bu planlar hamda O‘rta Osiyo haqida uning asari va
kundaligida eslatilmagan.
Nima bo‘lganda ham D.G. Messershmidtning asari chet ellarda mashhur
bo‘lgan va undan keng qo‘llanilgan. U bilan birga ishlagan F.I. Stralenberg 1730
yilda nashr etgan kitobi ko‘plab tillarga tarjima qilindi va Sibir haqida G‘arbdagi
asosiy manba bo‘lib qoldi. Bundan ko‘rinadiki, ushbu shaharlarning planlari
ham G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida mashhur bo‘lgan. 1
D.G. Messershmidt bilan birga sayohat qilgan F.I. Stralenberg 1730
yilda Leypsigda nashr etgan kitobiga Rossiya xaritasini ham ilova qilgan bo‘lib,
bu xarita ham o‘sha yili Stolgolmda nashr etilgan. U F.I. Stralenberg
Rossiyadan o‘z vataniga qaytgach, 1721 yilda chizib tugatilgan edi.
F. I. Stralenberg xaritasidagi ko‘plab nomlar O‘rta asr arab va O‘rta
Osiyo mualliflarining manbalaridan olingan. Masalan, birgina Sirdaryo Tanais,
Yaksart, Sayxun va Sir nomlash bilan tasvirlangan.
F. I. Stralenberg xaritasini baholab, shuni ta’kidlash kerakki, o‘zida
mavjud barcha xaritalar va yiqqan ma’lumotlari diqqat bilan o‘rganib chiqib,
O‘rta Osiyo xaritasini tuzgan. Kartada Amudaryodan Isfaratog‘ tog‘larigacha
bo‘lgan hududlarni Usbekia (O‘zbekiya — O‘zbekiston) deb ko‘rsatgan.
Ulardan shimolda — Sirdaryoning chap qirg‘og‘ida Namangan, shimoli g‘arba
esa Marg‘ilon va shimolda Andijon ko‘rsatilgan.
Orol dengizi alohida suv xavzasi sifatida ko‘rsatilgan bo‘lib, sharqdan
o‘nga Sirdaryo (Sirt fl.) qo‘yilgan. Amudaryo esa Qorabug‘oz va Balxan
qo‘ltiqlari O‘rtasidan o‘tib, Kaspiy dengiziga quyilgan. Bu yerda u Qizildaryo
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
47

(Chesel Daria fl.), Urganchdan yuqorida esa Amudaryo (Amu fl.) nomi bilan
aks ettirilgan.
Ko‘rama tog‘ tizmalari «Marotau» («Mapotog‘») nomi bilan berilgan.
Ushbu xaritada shaharlarning o‘rni avvalgi tuzilgan xaritalarga nisbatan juda
noaniq. berilgan. Zarafshon daryosi hech qanday nomlanmagan tog‘ ko‘lidan
boshlanib, Sug‘d nomi bilan Amudaryoga quyilgan. Daryo bo‘ylab
Samarqand va Buxoro shahri ko‘rsatilgan. Ularning ikkisi ham daryoning chap
qirg‘og‘ida joylashgan. Xaritada Toshkentning o‘rni ham noto‘g‘ri
ko‘rsatilgan bo‘lib, u Sirdaryoga quyiluvchi qandaydir nomsiz daryoning chap
qirg‘og‘ida, O’tror yaqinida joylashgan. 1
O‘rta Osiyo va O‘zbekiston tarixi uchun 1728 yilda golland kartografi
Abraham Maas tomonidan Sankt-Peterburgda tuzilgan qo‘lyozmama xarita
ancha qimmatli hisoblanadi. Xarita «Kaspiy dengizi va atrofidagi manzillar,
shuningdek, o‘zbeklar mamlakatining ...yangi kartasi» deb nomlangan. Kartani
yaratishda A Maas 1723 yilgi rus elchiligining sharqiy mamlalarga sayohati
davomida tuzilgan katta shakldagi rus xaritasidan foydalanganligini yozgan.
A. Maas xaritasida yozilishicha, u 1723 yilda Rossiyada tuzilgan katta
shakldagi rus xaritasidan nusxa olgan. Hozirda Moskva arxivlaridan birida
A. Maas xaritasida foydalangan ruscha xaritaning asl nusxasi saqlanadi.
A Maas xaritasida hozirgi Qizilqum, Orol, Xiva va Buxoro viloyatlari
tarkibiga kiritilgan (kartada Aralskaia Regnum, Regnum Chiwense, Bocharia
Regnum); cho‘lning ichki qismlaridan so‘qmoq yo‘llar o‘tkazilgan.
Sirdaryodan (biri Forobdan, ikkinchisi Sirdaryoning quyi oqimidan)
boshlaruvchi so‘qmoq yo‘l Yangikan manzilgohidan o‘tib, Buxoroga qadar
borgan. Sirdaryodan yana bir yo‘l Urganch va Xivaga, yana biri esa
Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘i bo‘ylab Buxorodan Urganch va Xivaga
tomon borgan. Qizilqum orqali o‘tgan ushbu karvon yo‘llari A. Maas xaritasi
tuzilmasdan ilgari ham ruslarga ma’lum bo‘lgan aloqalarda keng foydalanilgan.
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
48

Shuni ta’kidlash o‘rinliki, A.Maas xaritasidagi Kaspiy dengizi konturi
Bekovich-Cherkasskiy tuzgan xaritadagidan farq qilsada, Orol dengiziniki esa
ancha mos tushadi.
1723 yilgi rus xaritasi kim tomonidan tuzilganligi aniq, bo‘lmagan
bo‘lsada, shu narsa aniqki, uni tuzganlar shubhasiz, Cherkasskiyning O‘rta
Osiyo hakqidagi kartasidagi Orol dengizi tasviridan foydalangan. Demak, o‘z-
o‘zidan ma’lum bo‘ladiki, A. Maas kartasidagi ma’lumotlar (ayniqsa, Kaspiy
dengizini tasvirlashdagi yuksak aniqlik) Bekovich-Cherkasskiy kartasidan
olingan. Shunga qaramasdan A. Maas kartasi, ehtimol o‘zbek xalqi joylashgan
hududlar aks ettirilgan mustaqil dastlabki bosma kartografik tasvirlardan biri
hisoblfnadi.
Abraham Maas qo‘lyozmama kartasi asosida 1735 yilda «Kaspiy dengizi
va o‘zbeklar mamlakati» deb nomlangan karta ham yaratgan. Ushbu karta 1735
yilda Nyurnberg shahridgi mashhur «Homannische Erben» («Goman merosi»)
nashriyoti tomonidan chop etilgan.
Xaritada g‘arbda Kaspiy dengizidan sharqda to Farg‘ona va
Badaxshongacha, shimolda O‘trordan janubda Balxgacha bo‘lgan hududlar qizil
rangda bo‘yalgan holda berilgan bo‘lib, «USBEK» (ya’ni «O‘ZBEK») deb
nomlangan. 1
Tarixiy-siyosiy va tarixiy-etnografik jihatdan A. Maas kartasi XVI—
XVIII asr birinchi yarmida o‘zbeklar yashaydigan hududlar haqida ma’lumot
beruvchi sxematik bayondan iborat bo‘lsa, ikkinchi tomondan Shayboniylar
(XVI asr) va Ashtarxoniylar (XVII—XVIII asrning birinchi yarmi) davrida
o‘zbek xonlari siyosiy xokimiyatiga bo‘ysungan O‘rta Osiyo hududi haqida
ma’lumot beradi.
Xaritaning ahamiyatli tomoni shundaki, unda O‘zbeklar yashaydigan
hududlar ma’muriy chegaralari ajratib ko‘rsatilgan 11 ta viloyat (Regnum)ra
bo‘lingan:
1. Turkiston. 7. Orol.
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
49

2. Badaxshon. 8. Samarqand.
3. Balx. 9. Buxoro.
4. Farg‘ona . 10. Xiva.
5. Askent. 11. Turkman cho‘li.
6. Ostrar.
Xaritada yirik shaharlar Balx, Badaxshon, Samarqand, Buxoro, Xiva,
Urganch, Forob, Orol, Askent (Toshkent), Farg‘onaga eltuvchi savdo yo‘llari
bilan aniq, ko‘rsatilgan. Shuni ta’kidlash o‘rinliki, kartada ko‘rsatilgan karvon
yo‘llari «A. Maas kartasi tuzilmasdan avval ham ruslarga ma’lum bo‘lgan.
Shuning uchun ham bu yo‘llardan Rossiya bilan O‘rta Osiyo davlatlari
o‘rtasidagi aloqalarda (Gladishev va Muravin, Bekchurin, Burnashev,
Beznosikov hamda boshqalarning ekspeditsiyalari davomida)» keng
foydalanilgan.
Marv Amudaryo o‘rtasidagi kichikroq orolda tasvirlangan. Xiva va
Buxoro esa mulklar (propria) deb ko‘rsatilgan. Demak, bu ikki xonlikning
mustaqil davlat ekanligi G‘arbiy Yevropada XVIII asrning birinchi yarmida
ma’lum bo‘lgan.
Orol dengizi dumaloq, shaklda berilgan bo‘lib, u ko‘l deb ta’rif etilgan
(Lacus Aralskaya) va unga quyiluvchi ikki daryo - Amu va Sir daryolari
ko‘rsatilgan. Amudaryo Buxoro mulklaridan o‘tgach , yana bir irmoq hosil
qilib, Kaspiyga tomon yunalgan ammo u dengizga yetmasdan to‘xtagan (ya’ni
xaritada bo‘yalmasdan ko‘rsatilgan).
Orol va Kaspiy dengizlari oralig‘ida joylashgan shimo hududda
«Turkman axolisi» (kartada «Turcomani populi») istiqomat qilishi ko‘rsatilgan.
Ushbu hudud ma’muriy jihatdan chegaralari bilan ko‘rsatilgan bo‘lishiga
qaramasdan, unda hech qanday aholi maskanlari va ko‘chmanchilar yurti qayd
etilmagan. Bu hudud XX boshlariga qadar Xiva xonlari ixtiyorida bo‘lgan.
50

Shu davrdan boshlab G‘arbiy yevropalik kartograflar gradus turidan
foydalana boshladilar 1
. Bu esa ko‘plab obyektlar xaqida notug`ri kartografik
tasavvurlarga chek qo`ydi;
— ko’rib chiqilgan davrda G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyoga bo‘lgan
qiziqishning ortishi G‘arbiy Yevropaning mustamla-kachy doiralarining ushbu
hududda o‘zining uzok, kelajakdagi manfaatlarini ko‘rayotganligini bildiradi.
Chunki G‘arbiy Yevropaning bir necha mamlakatlari bu paytda uzlarining mus-
tamlakachilik istilolarini faol davom ettirmoqda, O‘rta Osiyo xududi esa
o‘zining boy zamini bilan ularning diqqatini jalb qilib kelardi. Buni yana
shundan bilish mumkinki, bu davrda yaratilgan kartalar mualliflarning ko‘plari
Rossiyaga tashrif buyurib, bu yerlar haqida ma’lumotga ega bo‘lsalar-da, uz
kartalarida ko‘proq. O‘rta Osiyo hududini tasvirlashgan (A. Maas, N. Vitsen va
xokazolar);
— XVIII asrga kelib, G‘arbiy Yevropaning noshirchilik markazlari —
Parij, Nyurnberg, Amsterdam, Ausburg va Venetsiyada chop qilingan fransuz,
nemis, italyan va golland tillaridagi kartalarda ilk bor «o‘zbek» yoki «o‘zbeklar
mamla-kati» degan so’zlar paydo bo‘ldi. Bu esa G‘arbiy Yevropada o‘zbek
davlatchiligi haqida batafsil ma’lumotlar paydo bo‘lganligini bildiradi.
II.2. XIX asrda G‘arbiy Yevropada tuzilgan xaritalarda O‘rta
Osiyo.
1664-1665 yillarda Moskvaga gollandiyalik Nikolay Vitsen (1641-1717
yillar) tashrif buyuradi. U keyinroq Amsterdam burgomistri bo'lgan. Nikolay
Vitsen XVII asrning 70-yillarida Moskvada yashovchi gollandlar bilan
o'rnatgan mustahkam aloqasi natijasida Tatariyaning ilk xaritasini yaratishga
kirishadi. Xaritada Orol dengizi (More Sieneie) juda kichik shaklda
tasvirlangan bo'lib, sharqdan unga nomsiz bir daryo quyilgan. Sirdaryo esa
yuqorida tasvirlangan bo'lib, uning janubida yana bir kichik daryo hosil bo'lib,
uning bo'yida Taskun (Toshkent) va Nesaph (Nasaf) shaharlari ko'rsatilgan.
1
www.ziyo.net
51

Oroldan shimoli-g'arbga tomon ikki daryo: sharqqa tomon nomsiz daryo va
uning bo'yida Samarqand, ikkinchisi esa Arsan daryosi (Arsan flu).
1685 yilda Dansigda tug'ilgan va sharq tillarini yaxshi bilgan doktor
Daniel Gotlib Messershmidt Pyotr I tomonidan 1716 yilda ruslar xizmatiga
taklif etilgan. Maxsus shartnomaga ko'ra D.G.Messershmidt Sibirga 7 yillik
ekspeditsiyaga jo'natiladi. Unga ushbu hududlarni o'rganish vazifasi
yuklatiladi.
1720-1727 yillarda Sibir va Uralda tadqiqotlar olib borgan bu olim
shartnomada ko'rsatilgan barcha vazifalarni hatto nozik jihatlarigacha aniq
bajaradi. Unga bir muncha vaqt asirlikda yurgan shved zobiti Tabbert (ruslar
asirligidan Shvesiyaga qaytgach, Stralenberg nomi bilan mashhur) yordam
bergan. D.G.Messershmidt O'rta Osiyoda bo'lmagan bo'lsa-da, uning
kundaligidan Buxoro va Turkiston shaharlarining kartografik planlari topilgan.
Planlarning birida Buxoro shahri to'g'ri uchburchak shaklida aks ettirilgan.
Unda bozor, madrasa va ark asosiy o'rin egallagan. Turkiston shahri esa planda
aniq proporsiyasi buzilgan shaklda berilgan. Ko'plab ko'chalar, karvonsaroy va
suv saqlovchi quduqlar ham aks ettirilgan.
'D.G.Messerslimidt bilan birga sayohat qilgan F.I.Stralenberg 1730 yilda
Leypsigda nashr etgan kitobiga Rossiya xaritasini ham ilova qilgan bo'lib, bu
xarita ham o'sha yili Stokgolmda nashr etilgan. U F.I. Stralenberg Rossiyadan
o'z vataniga qaytgach, 1721 yilda chizib tugatilgan edi. F.I.Stralenberg
kartasidagi ko'plab nomlar O'rta asr arab va O'rta Osiyo mualliflarining
manbalaridan olingan. Masalan,. birgina Sirdaryo daryosi Tanais, Yaksart,
Sayhun va Sir nomlari bilan tasvirlangan. F.I.Stralenberg xaritada
Amudaryodan Isfaratog' tog'larigacha bo'lgan hududlarni „Uzbekiya"
(„O'zbekiston") deb ko'rsatgan.
O'rta Osiyo va O'zbekiston tarixi uchun 1728 yilda golland kartografi
Abraxam Maas tomonidan Sankt-Peterburgda tuzilgan qo'lyozma xarita ancha
qimmatli hisoblanadi. Xarita „Kaspiy dengizi va atrofidagi manzillar,
shuningdek, o'zbeklar mamlakatining ...yangi xaritasi" deb nomlangan.
52

Xaritani yaratishda Maas 1723 yilgi rus elchiligining sharqiy mamlakatlarga
sayohati davomida tuzilgan katta shakldagi rus xaritasidan foydalanganligini
yozgan. Abraxam Maas qo'lyozma xaritasi asosida 1735 yilda „Kaspiy dengizi
va o'zbeklar mamlakati" deb nomlangan karta yaratilgan. Ushbu karta 1735
yilda Nyurnberg shahridagi mashxur
„Homannischi Erbeni" „(Goman merosi") nashriyoti tomonidan chop
etilgan. 1
O'sha davrda g`arbiy yevropaliklar tomonidan nashr qilingan O'rta Osiyo
xaritalari ichida Iogann Mattias Xazning „Rossiya Imperiyasi va umum
Tatariya" xaritasi ham ancha ahamiyatlidir. Bu xarita 1739 yilda chop
qilingan. Xaritada Darg'on-ota (Amudaryoda)dan Chu daryosi va
Jung'oriyagacha bo'lgan hududlar yirik harflar bilan „Usbek" („o'zbek") degan
etnotoponim ostida berilgan.
E. Reklyuning Xiva va Rossiya imperiyasiga tobe Turkiston viloyatlari
haqidagi ma’lumotlari ham q izi qarlidir .
E. Reklyu «Umumiy geografiyasi»ning VI jildiga O‘rta Osiyoning
turkman cho‘llari va Xiva xonligi, Orolbuii hudud-lari aks ettirilgan xaritasini
ilova qilgan. Xarita rangli ishlangan bo‘lib, a ho li punktlari aniq, ko‘rsatilgan.
VII jildidagi «Xitoy, Yaponiya va Koreya» xaritasida esa O‘rta
Osiyoning Buxoro amirligi hududlari, Toshkent va Farg‘ona vodiysi ham
ko‘rsatilgan. Bu xarita ham rangli ishlangan 2
U o’z hisobotida keng qamrovli masalalarni, jumladan Rossiya
hukmronligi ostidagi Turkistondagi vaziyat, Rossiyaning O‘rta Osiyo
xonliklari bilan o’zaro munosabatlari, Turkistondagi rus xokimiyatining
Afg’oniston, Koshg’arga oid siyosiy nuqtai nazarlarini bayon etgan.
1875 yil 11 fevralda «Golos» gazetasida «Skayler sayohatnomasi va
Turkiston budjeti» nomli bosh maqola e’lon qilinadi, U reaksion ruxda
1
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
2
Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
53

yozilgan bo‘lib, rus ma’muriyatining Turkistonga haddan tashqari
ishonuvchanligi keskin tanqid qilinadi.
Chunki YE. Skayler Turkistondagi 1868—1872 yilgi besh yillik
mustamlaka ma’muriyatining foyda va harajatlarini taqqoslab, O‘rta Osiyo
mulklari Rossiya uchun 19 million rubl zarar keltirganiga amin bo‘ladi. U
buning sabablarini ruslarning o‘lkadagi ko‘plab fuqaro ma’muriyati va o‘zini
oqlamaydigan ulkan harbiy qugdinlarida deb biladi.
Keyinroq 1876 yilda ushbu nashr muallif tomonidan to’ldirilib, o‘zi
ko‘rgan-bilganlari hamda eshitganlari asosida kengaytirilib «Turkiston: Rus
Turkistoni, Buxoroga sayohat qaydlari» nomli ikki jildli kitob xilida ilk bor
London (Buyuk Britaniya)da nashr etiladi.
Shuni ta’kidlash o’rinliki, YE. Skayler AQSH fuqarosi bo‘lsada, o‘z
kitobini Yevropada nashr ettiradi.. Chunki Angliya va Rossiyaning O‘rta
Osiyo masalasidagi raqobatchilik kurashi so’nmagan bir davrda Angliya
xukumati O‘rta Osiyo xaqidagi har qanday ma’lumotga diqqat bilan yondashar
va bu borada YE. Skaylerning kitobi qimmatli manba ekanligini anglab, uni
nashr etishga rozilik bildirgan. Shu tariqa YE. Skayler kitobi dastlab Londonda
kitobxonlar qo’liga tegadi.
Kitobda turli rasmlar, illyustratsiyalar bilan birga O‘rta Osiyoga tegishli
xarita ham berilgan. Unda YE. Skaylerning sayohat qilgan manzillari:
Sirdaryo, Turkiston, Chimkent, Toshkent, Samarqand, Zarafshon vodiysi,
Xo’jand, Buxoro, Qаrshi, Shahrisabz, Issiqko’l, Yettisuv aks ettirilgan.
Xaritada Rossiya harbiylari qo‘l ostidagi (ya’ni bosib olingan) O‘rta
Osiyo hududi chegaralab berilgan.
XIX asniing 40-yillarida nemis olimi A.Gumboldt tomonidan „Markaziy
Osiyoning tog' tizmalari va vulqonlari" nomli xaritasi yaratildi. Xarita
A.Gumboldtning „Markaziy Osiyo" nomli kitobiga ilova qilingan edi.
A.Gumboldtning xaritasida O'rta Osiyo hududlarini butunligicha aks ettirilgan.
XIX asr o'rtalarida ingliz olimi Genri Yul Amudaryoning yuqori oqimini
tadqiq etish maqsadida ushbu hududga keladi. Sayohati va tadqiqotlari
54

natijasida o'z kitobi va xaritasini yaratadi. Muallif avvalo XIX asrgacha o'tgan
barcha sayohatchi va tadqiqotchilarning Amudaryo, uning yuqori oqimiga
qilgan sayohatlari tarixini batafsil yoritib bergan.
1877 yilda Berlinda nemis olimi Fridrix Ferdinand fon Rixtgofenning
Xitoyga bag'ishlangan to'rt jildli monografiyasi e'lon qilindi, Ushbu kitobning
har bir jildi ma'lum bir fan tarmog'iga bag'ishlangan bo'lib, u asosan Xitoy va
unga qo'shni davlatlarning tadqiqoti bilan bog'liq holda yaratilgan. Muallif o'z
monografiyasiga „Markaziy Osiyo" xaritasini ilova qilgan. Chunki xaritasiz
ushbu hududlar haqidagi asardagi, ma'lumotlar quruq gap bo'lib qolar,
yevropalik kitobxonlar o'lkaning geografik o'rni haqida sayoz tasavvurga ega
bo'lib qolishlari mumkin edi. 1
XIX asrning ikkinchi yarmida mashhur fransuz geografi va sayyohi Elize
Reklyuning (1830-1905 yillar) „Umumiy geografiya. Zamin va odamlar"
nomli 19 jilddan iborat kitobi nashr etila boshlandi. E.Reklyu „Umumiy
geografiya"sining V-X jildlari Osiyo mamlakatlariga bag'ishlagan bo'lib, VI
jildida O'rta
Osiyo xonliklari haqida batafsil ma'lumot berilgan va turkman cho`llari,
Xiva xonligi, Orolbo'yi hududlari aks ettirilgan xaritasini ilova qilgan. Xarita
rangli ishlangan bo'lib, aholi punktlari aniq ko'rsatilgan. Vll jildidagi „Xitoy,
Yaponiya va Koreya" xaritasida esa O'rta Osiyoning Buxoro amirligi
hududlari, Toshkent va Farg'ona vodiysi ham ko'rsatilgan. Bu xarita ham
rangli ishlangan bo'lib, amirlik hududlari, Rossiya imperiyasiga bo'ysunuvchi
Turkiston viloyatlari ham chegaralab berilganligi diqqatga sazovordir.
Nemis sharqshunos professori Vilgelm Slvermlng „Osiyo" deb
nomlangan monografiyasi 1896 yilda Sankt-Peterburgda rus tilida nashr
etiladi. Kitob ko'plab illyustrasiyalarga boy bo'lib, 16 ta xaritani ham o'zida
jamlagan. Ularning barchasida O'rta Osiyo hududlari aks ettirilgan bo'lsa-da,
1
Alimov U. A., Mirzaaxmedov D.A. K istorii mavzoleya Boboi Poraduz v Buxare// Istoriya
materialnoy kultur Uzbekistana. Tashkent, 1982. Vp. XVII. S. 169.
55

ular orasida „Osiyoda koloniya (mustamlaka) mulklarning o'sishi" nomli xarita
ahamiyatlidir.
1894-1896 yillarda fransuz olimi M.J. Shaffanton Markaziy Osiyo va
Sibirga sayohat qiladi. U boshchilik qilgan ekspeditsiya asosan ilmiy
tadqiqotlarni o'z oldiga maqsad qilib qo'ygan edi. Ekspedistiya natijalarini
Parijda 1899 yillarda kitob qilib nashr ettirgan. Muallif o'zi bosib o'tgan
shaharlarni ham xaritaga tushirgan. Bu ekspeditsiyaning Batumidan boshlanib,
Vladivostokgacha davom etgan yo'nalish xaritasidir. Xaritaga O'rta Osiyoning
faqatgina Ashxobod, Marv, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Verniy kabi
shaharlari tushgan.
XIX asr oxirlarida nemis olimi Fridrix fon Gelvald to'rt jilddan iborat
„Zamin va uning xalqlari" nomli asarini yaratdi. Asarning ikkinchi jildida O'rta
Osiyo, aniqrog'i Rossiyaga tobe Turkiston o'lkasining geografik o'rni, aholisi,
urf-odatlari haqida boy ma'lumotlar berilgan. Asarning so'ngida „Osiyo" xarita
ilova qilingan bo'lib, unda O'rta Osiyo hududi antik davr mualliflarining
xaritalarida ko'rsatilgani singari juda oddiy, sxematik tarzda berilgan bo'lsa-da,
Xiva, Buxoro xonliklari hududlari chegaralab ko'rsatilgan.
Russiyada O'rta Osiyo haqida XVI asr oxirigacha to'plangan ma'lumotlar
ilk geogralik kartografik hujjat — „ Книга Большому Чертежу " („Katta
Chizmaga Kitob") da o'z aksini topgan edi (1627 yil). Unda tavsiflangan jami
1500 geografik nomning 50 tasi O'rta Osiyoga tegishli ekanligi ham o'sha
davrda O'rta Osiyo haqidagi ma'lumotlar Rossiya siyosiy va ilmiy doiralarini
qiziqtirganligini ko'rsatadi.
Mashhur rus kartografi Semyon Kemezov 1683-1685 yillar orasida
yaralgan ancha mukamal Sibir „Chizmasi"da ham O'rta Osiyoga doir
ma'lumotlarni tasvirlashda asosan „ Книга Большому Чертежу " dan
foydalangan.
XVIII asr boshlariga kelib Rossiya O'rta Osiyo hududlarida o'zining
mavqeini mustahkamlashga intildi. Bu hududlarda joylashgan Konliklar
Rossiya imperiyasining Hindistonga kirib borishida qo'nimgoh vazifasini
56

o'tashi kerak edi. Bu davrda Hindistonga O'rta Osiyo orqali yaqin yo'l
qidirilishi rus geografik hamda kartografik tadqiqotlarining asosiy yazifasi
bo'lib turardi. Bu vazilani bajarishda Pyotr I ning faoliyati asosiy hal qiluvchi
o'rin egalladi.
1714 yilda Pyotr I Kaspiy dengiziga poruchik knyaz Bekovich-
Cherkasskiyni jo'natadi va unga bu yerdan Xivaga borish topshirig'i yuklatildi.
1715 yilning aprelida Bekovich-Cherkasskiy Kaspiyning sharqiy
qirg'oqlariga yetlb keladi. O'rta Osiyo va Kaspiy dengizining ilmiy xaritalarini
tuzish aynan 1715 yildagi Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasiga tegishlidir.
1720 yilda Rossiyada Kaspiy dengizining birinchi bosma xaritasi chop
etildi. Unda dengizning sharqiy sohillaridagi ko'rfazlar noto'g'ri aks ettirilgan
edi. Ushbu karta 1719 yilda F.I. Soymonovning dengizning g'arbiy va janubiy
qismlarida olib borgan kartografik suratga olish ishlari orqali amalga
oshirilgan bo'lsada, avval Bekovich Cherkasskiy tomonidan aks ettirilgan
ko'rfazlar xaritadan berilgan edi.
XVIIl asrning birinchi yarmidagi eng katta va muihim ilmiy samara
bergan sayohat Dmitriy Gladishev va Ivan Muravinlarning 1740-1741 yillarda
Xiva sayohatidir. Bu sayot hisobotining to'la matin va kartasini 1850 yildagina
mashur Sharqshunos Ya. Xanikov nashr ettirgan.
1752 yilda esa I.Krasilnikovga mavjud manbalar asosida Orenburg
guberniyasining yangi bosh va 10 ta maxsus xaritasini tuzish topshirig'i
berilgan. l.Krasilnikov tuzgan xaritalarning ikkitasi O'rta Osiyo hududlari
haqida ma'lumot beradi.
Keyinroq rus harbiysi, general-mayor Yakov Bouver, XVIII asr oxirida
polkovnik Ivan Lyutovlar ham O'rta Osiyoga oid kartalarini yaratganlar.
1794-1795 yillarda Timofey Burnashev bilan birga Aleksey Beznosikov
Buxoroga tashrif buyurishib, o'lka haqida boy ma'lumotlar yig'ishdi. Aleksey
Beznosikov esa O'rta Osiyoga doir to'rtta xarita tuzgan.
XVIII asrning oxirlarida, aniqrog'i, 1799 yilda Rossiyada Xaritalar
Deposi tashkil etildi. Bu muassasaning asosiy vazifasi Rossiya va unga tutash
57

O'rta Osiyo hududlarining harbiy-topografik xaritalarini tuzish va to'plashdan
iborat edi.
1812 yilga kelib, Xaritalar Deposi — Harbiy-topografik Depo deb qayta
nomlandi va uning faoliyat doirasi ancha kengaytirildi. Depo Harbiy vazirlikka
bo'ysunar edi.
XIX asrda Rossiya imperiyasining o'sib borayotgan paxtani qayta ishlash,
ip-gazlama sanoati uchun xom ashyo bozorlari va ulkan hududlar kerak edi.
Shu sababli rus hukumati O'rta Osiyo bilan savdo va diplomatik aloqalarni
mustahkanilash yo’llarini qidira boshladi.
Ana shunday ulkan siyosiy, harbiy hamda iqtisodiy manfaatlarni
qondirish maqsadi rus hukumatining O'rta Osiyo hududida kartografik
izlanishlar olib borishini tezlashtirdi. O'lkaning Rossiyaga chegaradosh hamda
ruslarga noma'lum bo'lgan qismlari jo`natilgan missiyalarining bosh maqsadi -
bu yerlar haqida mukammal ma’lumot beruvchi kartalarni yaratish edi.
O'rta Osiyoning janubi-g'aibiy va markaiziy qismlari haqida ilk
ma'lumotlarni 1819 yilda Rossiya harbiylarining topshirig'i bilan
Krasnovodskdan Xivagacha sayohat qilgan kapitan N.Muravyov bergan.
Uning elchiligining asosiy vazifasi turkmanlar bilan aloqa o'rnatish va
ularning hududlaridan Xiva, Buxoro va Shimoliy Hindistonga savdo yo`llarini
ochishga qaratilgan edi.
N.Muravyov avvalo Kaspiy dengizini ko'zdan kechirib, uning janubi-
sharqiy qirg'oqlani tasvirga tushirdi va Xivaga sayohat qildi. 1822 yilda o`z
sayohati natijalarini nashr ettirib, unda O'rta Osiyo tabiati haqida bir qator
qimmatli ma'lumotlar beradi. 1821 yilda N.Muravyov yana O'rta Osiyoga
tashrif buyuradi hamda Krasnovodsk va Balxan qo'ltiqlarida tadqiqotlarolib
boradi. Ushbu hududlaning mukammal xaritasi yaratildi.
1820-1821 yillarda Buxoroga A.Negri boshchiligidagi rus elchilari
tashrif buyuradi. Unda Bosh shtab zobitlaridan G.K.Meyendorf,
V.D.Volxovskiy, A.K.Timofeyev, tabiatshunos X.Pander va sayyoh
Eversmann ishtirok etgan. Ekspedisiya natijasida 50 verstli masshtabdagi
58

xarita yaratildi hamda 5 astronomik nuqta belgilandi (shu jumladan Buxoro
shahrining koordinatalari ham). Xarita ilk bor sayohat tavsifi bilan 1826 yili
Parijda K.Meyendorf tomonidan nashr ettirilgan. 1
1833 yildan 1846 yilga qadar Orenburg o'lkasi va unga tutash O'rta Osiyo
hududlarida qator tadqiqotchilar ish olib bordilar. Ularning faoliyati asosan
O'rta Osiyoning shimoliy hududlari va Xiva, Buxoro davlatlarining ma'lum
qismini qamrab olgan edi. Kartografik tasvirga olish ishlari harbiy qismlarda
harbiy topograflar tomonidan olib borildi. 1841-1855 yillarda Orol dengizidan
shimolga va shimoli-sharqqa tomon yo'nalishda va Sirdaryoning quyi
oqimlarida alohida manzillar va yo'nalishlar turli masshtabli tasvirga olindi.
Ular orasida o'sha davrning tarixiy-kartografik ma'lumotlarini o'zida
to'plagan tadqiqotchi Ya.V. Xanikov hisoblanadi. U 12 yil davomida O'rta
Osiyoning shimoli-g'arbiy tumanlar, haqidagi ma'lumotlarni yig'ib, aholi
manzillarining to'la jadvalini tuzdi. Jadval astranomik aniqliklar va Xiva
xonligiga tashrif buyurgan sayohatchilar ma'lumotlari asosida tuzilgan edi.
1843 yil Xiva xonligiga polkovnik G.I. Danilevskiy missiyasi jo'natildi.
Bu ekspeditsiyada ham topograilar ishlimk etib, Xiva xonligining xaritalarini
chizishgan.
1858 yilning o'zida birdaniga uchta ekspedisiya tuzilib, sharqshunos N.V.
Xanikov boshchiligidagi savdo ekspedisiyasi Qoshg'ar (janubi-sharqiy
Turkiston)ga va diplomatik ekspedisiyalar Xiva hamda Buxoro xonliklariga
yuboriladigan bo'ldi. Bu ekspedisiyaga Londondagi rus harbiy agenti, O'rta
Osiyoga hujum qilish siyosatining tarafdori, polkovnik N.P. Ignatev boshchilik
qildi. 2
Missiyaning Xiva va Buxoroda yetti oy mobaynida olib borgan faoliyati
natijasida bo'lajak asosiy janglar haqidagi batafsil harbiy kartalar ishlab
chiqildi, joylarning topografik tasvirlari olindi.
1
www.ziyo.net
2
Alimov U. A., Mirzaaxmedov D.A. K istorii mavzoleya Boboi Poraduz v Buxare// Istoriya
materialnoy kultur Uzbekistana. Tashkent, 1982. Vp. XVII. S. 169.
59

"XIX asrning o'rtalarida Orol dengizi. bo'ylari, Sirdaryo, Amudaryo
deltalarida harbiy dengizchi A.M. Butakuv boshchiligida ekspedisiya faol
tadqiqot olib bordi. Ekspedisiya hududning to'la topografiyasini o'rgandi, 1852
yilda esa A.M.Butakov dengizda paroxod qatnovini tashkil qiladi.
O'rta Osiyoni chor Rossiyasi istilo etgach, rus harbiylari bosib olgan
hududlarni boshqarish va yangi harbiy harakatlarni olib borish hamda kartalar
tuzishning markazlashgan idorasini tashkil etish maqsadida 1867 yil 25
noyabrda Turkiston Harbiy okrugi qoshida Harbiy-topografik bo'lim ochishadi.
Bo'lim O'rta Osiyoning barcha mintaqalarini muntazam ravishda o'rganib,
ilmiy asoslangan aniq kartalarini yaratishni boshiadi. Bo'lim ochilgunga qadar
1984 ming kv. km. maydonni egallagan O'rta Osiyo hududi deyarli tadqiq
etilmagan edi.
O'rta Osiyoning ma'muriy hududiy va boshqaruv manfaatlaridan kelib
chiqib, suratga olish va kartalar yaratish bo'limning bosh vazifasi etib
belgilandi.
XIX asrning 60 - yillardagi asosiy tadqiqotlar O'rta Osiyo sharqidagi tog'
oldi va tog'li tumanlar hududlariga qaratildi. Tyanshanning tog' li tumanlari
haqida ilk ma'lumotni 1856 yilda yurtimizga kelgan P.P Semenov-
Tyanshainskiy berdi. Uning asosiy maqsadi Yevropa faniga hali no’malum
bo'lgan Tyanshan (Xon-Tangri) tog'lari tizimiga kiruvchi о `lkaning tabiati,
o'simlik va hayvonot dunyosini tekshirib, ilmit yangilik olib kirish edi. U
Tyanshanga 1856 -1857 yillar orasida ikki marta safar qildi va haqiqatdan
geografiya Bani uchun qimatli ma'lumotlar to'pladi. 1888 yilda O'rta Osiyoga
yana sayohat qilgan P.P.Semenov-Tiyanshaniskiy bu gal Kaspiyorti,
Samarqand va Sirdaryo viloyati bo`ylab qator ekspeditsiyalarini amalga
oshiradi. 1
1864-1868 yillarda Tyanshanning janubiy tumanlaridan Issiqko'lgacha
sayohat qilgan N.A. Seversov, P.P. Semenov-Tyanshanskiyning ma'lumotlari
1
www. tarix. uz.
60

to'ldirdi. Ushbu hududlarning aniq ishlangan kartasi ham aynan N.A.Seversov
tomonidan yaralilgan.
1858 yil aprelida N.A.Seversav Qo'qon xonligi hududlariga qilgau
ekspeditsiyasi davrida asirlikka tushib qoladi. Bu haqda u alohida kitob chop
qilgan bo'lib, unda Sirdaryoning quyi oqimlari aks ettirilgan xarita ham
berilgan.
1869 yilda janubiy Tyanshan hududlarida tadqiqot о lib borgan V.A.
Kaulbars esa Norin va Talas vodiylarida 33 punktdan ortiq manzilni taxminiy
suratga oldi hamda mazkur hududlarning xaritasini yaratdi.
1868 yilda markazi Samarqand shahri bo'lgan Zarafshon okrugi tashkil
etilgach, O'rta Osiyoning janubi-sharqida ham suratga olish ishlari jonlandi.
Bu ishlarda A.P. Fedchenko ham ishtirok etdi. U ishtirok etgan ekspedisiya
1869 yilda Samarqandga, so'ngra Kattaqo'rg'on, Join, Shahrisabz, Mag'yon va
Kishtut daralaridan o'tib, Iskandar ko'lgacha bo'lgan masofani bosib o'tishdi.
A.P.Fedchenko o’z ishlarining yakuniy natijalari o'laroq, instrumental suratga
olishlar asosida Zarafshon vodiysi, aniqrog'i, uning janubiy qismining aniq
xaritasini tuzishni maqsad qilgan. 1
1871 yilda esa Qo`qon xonligiga sayohat qilgan A.P. Fedchenko Jahubiy
Tyanshan, Farg'ona, Oloy, Pomir geografiyasi bo`yicha fanga boy va
qiziqarli materiallar berdi Qo`qon xonligiga qilgan sayohati davrida
to'plangan ma'lumotlar asosida A.P.Fedchenko ushbu hududning xaritasini
yaratdi. U “Qo`qon xonligi va Amudaryoning yuqori oqimi" deb nomlanib,
unda bu davrgacha noma'lumligicha qolgan ushbu hududlar tasviri berildan
edi.
Rossiyaning o'lkani harbiy yo'l bilan zabt etish harakatlari aks ettirilib
harbiy kartalar XIX asrning ikkinchi yarmida ko'p yaratilgan bo'lib, chor
ma'muriyati shu yo'l bilan O'rta Osiyo hududlari haqida yaxshiroq tasavvur
hosil qilib borgan. Masalan, Rossiya imperiyasi harbiylarining o'lkadagi
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
61

istilochilik harakatlariga rahbarlik M.A,Terentev, V.N.Zaysevlarning
asarlarida harbiy xaritalar ilova qilingan.
M.A.Terentevning “Karti i plani istorii zavoyevaniya sredney Azii”
kitobidagi jami 23 ta kartaning barchasi O'rta Osiyorning istilo etilishi bilan
bog'liq harbiy-tarixiy xaritalardir.
Xivaning egallanishiga doir asar muallifi, rus harbiysi N.I. Grodekov o'z
kitobiga ushbu hududlarning kartasini ilova qilgan bo'lib, unda Kaspiy
dengizidan sharqda joylashgan Xiva mulklari batafsil aks ettirilgan.
1897 yilda Toshkentda Rus Geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi
tashkil etildi. Bo'lim o'lkaning geografik tadqiqotlari bilan birga xaritalar
tuzish ishlari bilan ham shug'ullangan.
Yuqoridagi ekspedisiyalar faqat ilmiy muammolarni hal qilibgina
qolmay, balki o'z kartografik ma'lumotlari bilan Rossiya imperiyasining O'rta
Osiyodagi mustamlakachilik siyosatiga yordam ham berganlar.
Xulosa.
Tarixiy-kartografik ma’lumotlarga ega manbalar o‘tmishda ro‘y bergan
voqealarni tasvirlovchi asosiy manbalardan hisoblanadi. Ularni o‘rganish va tahlil
etish, hozirgi zamonaviy xaritalar bilan qiyoslash u yoki bu tarixiy davrda shaharlar
taraqqiyotini, ishlab chiqarish mintaqalari, savdo aloqalari, aloqa yo‘llari, xo‘jalik
hamda aholining etnik va ijtimoiy tarkibi haqida ma’lumot beradi. Demak, tarixiy-
kartografik ma’lumotlar o‘sha davr “ruhi”ni berishi bilan birga xilma-xil tarixiy-
statistik ma’lumotlarga ega bo‘lishimizga ham imkon yaratadi.
Shu jihatdan Yevropada O‘rta Osiyo haqida shakllangan tarixiy-kartografik
ma’lumotlar o‘zining rivojlanish darajasi, mazmun va mohiyati bilan ahamiyatlidir.
Ulardan mazkur monografiyada olingan tarixiy-geografik, tarixiy-siyosiy, tarixiy-
62

iqtisodiy, tarixiy-harbiy, tarixiy-etnografik ma’lumotlar ham o‘z navbatida tarixiy-
kartografik xususiyatga ega.
Ana shu ma’lumotlarning ilk shakllanishi jarayoni hamda keyingi davrlar uchun
qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan manbalar esa antik davr olimlarining O‘rta Osiyo
haqidagi dastlabki ma’lumotlari hisoblanadi. Qariyb yetti asr mobaynida, ya’ni
Gerodotdan Ptolemeyga qadar O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik tasavvurlar
antik davr uchungina emas, balki o‘rta asrlarda G‘arbiy yevropaliklarning O‘rta Osiyo
haqidagi yangi tarixiy-kartografik ma’lumotlarining paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi va
shunga asoslanib quyidagi hulosalarga kelish mumkin.
- rivojlangan asrlarda G‘arbiy Yevropada Uyg‘onish davri, Buyuk Geografik
kashfiyotlarning amalga oshirilishi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning taraqqiy etishi
kuzatildi.
- 1453 yilda turklar tomonidan Konstantinopolning egallanishi O‘rta Osiyoni
ma’lum ma’noda savdo yo‘llaridagi ahamiyatini pasaytirdi. Bu esa O‘rta Osiyoning
tarixiy-kartografik tasavvurlari va manbalariga ham ta’sir qilganligi kuzatdik.
- eramizning II asrlarida Ptolemey yaratgan asarlar O‘rta Osiyo tarixiy
geografiyasi, kartografik ma’lumotlari bo‘yicha 14— 15 asrlar o‘tgandan keyin ham
alohida ahamiyat kasb eta boshladi. G‘arbiy Yevropa kartograflari ushbu
tasavvurlarni XVIII asrgacha ham saqlab qolinganligi kuzatildi.
- XVI asrda G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyo xaritalarida mavjud bo‘lgan ko‘plab
ob’yektlar haqida shu paytgacha yanglish bo‘lgan kartografik tasavvurlarga chek
qo‘yganligi kuzatildi.
- XVIII asrga kelib, G‘arbiy Yevropaning ilg‘or noshirchilik markazlari—Parij,
Nyurnberg, Amsterdam, Ausburg va Venetsiyada chop qilingan xaritalarda ilk bor
“o‘zbek” yoki” o‘zbeklar mamlakati” degan so‘zlar paydo bo‘ldi. Bu esa G‘arbiy
Yevropada o‘zbek davlatchiligi hamda o‘zbeklar istiqomat qiluvchi hududlar haqida
yangi ma’lumotlar paydo bo‘lganligidan dalolat beradi.
- XIX asrda O‘rta Osiyo siyosiy harbiy manfaatlar to‘qnash kelgan hududga aylandi.
Shu sababli o‘lkaga G‘arbdan ko‘plab missiyalar tashrif buyurdi. Ular asosan Rossiyaning
63

o‘lkadagi harbiy harakatlarining borishi, istilodan keyingi o‘lkadagi ahvol haqida ma’lumot
yig‘dilar. Rossiyaning Turkiston va Buxoro, Xivada tutgan siyosatlarini kuzatib turdilar.
- g‘arbiy Yevropaning bir qator mamlakatlari (Fransiya, Angliya,
Germaniya) da O‘rta Osiyoga nisbatan qiziqish ortdi. Buni Rossiyaning o‘lkaga
faol harbiy harakatlarni boshlashi bilan izohlash mumkin. Yevropaning
rivojlangan davlatlari ham ushbu hududda o‘z manfaatlarini ko‘zlab ilmiy
ekspeditsiyalarni jo‘natdi va ularni zarur jihozlar, moliyaviy mablag‘lar, bilan
ta’minladi. Ularning ma’lumotlaridan kerakli maqsadlarda foydalandilar.
Ekspeditsiyalar natijasida o‘lkaga oid yangi tarixiy-kartografik manbalar
yuzaga keldi. G‘arbiy Yevropalik olimlar Rossiya istilosidan keyingi O‘rta
Osiyoning hududiy-chegaraviy o‘zgarishlarini o‘zida aks ettirgan kartalariga ana
shu yangi ma’lumotlarni tushirdilar. Farg‘ona vodiysi, Pomir, Oloy, Turkman
cho‘llari kabi o‘lkaning kam o‘rganilgan ichki hududlari ham o‘rganilib, G‘arbiy
Yevropada bu yerlarning tabiiy, etnografik va ma’muriy-hududiy xaritalari yaratildi.
XVII-XIX asrlar esa Rossiyada O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik
ma’lumotlarning shakllangan va taraqqiy etgan davri hisoblanadi. XVI asrgacha
yaratilgan O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy-kartografik ma’lumotlar XVII asrga kelib ular
asosida yaratilgan “Chizma” (“Chertyoj”)larga ko‘chdi. XVII asr 30-yillarida “Katta
Chizma Kitobi” rus tarixiy-geografik bilimlarining XVII asr birinchi choragiga qadar
yakuniy muvaffaqiyati bo‘lib keldi. Ushbu yozma manbadagi jami 1500 geografik
nomning 50 tasi O‘rta Osiyoga tegishli ekanligi ham garchand ruslar O‘rta Osiyoga
kelib o‘rnashmagan bo‘lsa-da, bu o‘lkalar haqidagi ma’lumotlar rus siyosiy va ilmiy
doiralarini qiziqtirganligini ko‘rsatadi.
XVII-XVIII asrlar davomida Rossiya davlati tarkibiga kirmagan O‘rta
Osiyo hududlari haqidagi ma’lumotlar Rossiya hukumatining janubiy o‘lkalarga
diqqat bilan e’tibor qaratganligini bildiradi. Rossiya hukumati ushbu davrda
xalqaro siyosatini nafaqat G‘arb bilan, balki O‘rta Osiyo bilan ham faol olib
borganligini bildiradi. Shu tufayli rus kartografiyasi ham ushbu hududlar haqida
yangi ma’lumotlarga ega bo‘lib, rivojlana boshladi.
64

Avvalo, XVIII asrgacha bo‘lgan davr Rossiyada O‘rta Osiyo hududlari bilan
tanishish, ma’lumot to‘plashdan iborat bo‘lsa-da, bu hududni xaritalarga
tushirishda ham dastlabki qadam bo‘ldi. XVIII asrga kelib XVII asrga qadar
yaratilgan “Chertej” (“Chizma”)lar o‘rnini ularga qaraganda puxta ishlangan va
yuksak aniqlikka ega tarixiy xaritalar egallay boshladi. Umuman olganda, XVIII
asr O’rta Osiyo hududi hakidagi geografik hamda kartografik tadqiqotlarning
miqdori, ko‘lami va sifati jihatidan yangi, bir muncha yuksak bosqichga
ko‘tarilgan davri sifatida izohlanadi. Shuningdek, ushbu asr Rossiya geografiyasi va
kartografiyasi ilmiy asosda rivojlana boshlagan davr bo‘lib, bu hol shu davrda
yaratilgan O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy xaritalarda ham yaqqol ko‘zga tashlandi. Rus
olimlari va sayyohlari O‘rta Osiyoning g‘arbiy va markaziy qismlarida bevosita
topografik-kartografik tadqiqotlar olib borib, bu yerlar haqida qimmatli ma’lumotlar
to‘pladilar.
XIX asrda Rossiyaning ishlab chiqaruvchi kuchlarining taraqqiy etishi bilan
O‘rta Osiyoga nisbatan qiziqishning ortishi kuzatildi. Savdo va sanoat kapitalining
manfaatlari mamlakatni O‘rta Osiyo bilan aloqalar olib borishga turtki berdi. Bu esa
o‘lkaning uzoq chekkalariga yuborilgan bir necha ekspeditsiyalarida namoyon
bo‘ldi. 1819 yildan boshlangan bir qancha sayohat va ekspeditsiyalar missionerlik
xarakterida bo‘lib, ular Rossiyaning istilochilik harakatlariga qaratilgan edi. Ularga
esa O‘rta Osiyo o‘lkalari haqida ma’lumot to‘plash kabi yashirin vazifalar
yuklatilgan edi. Bu davrga kelib o‘lkaning tarixiy xaritalari o‘zida boy tarixiy
geografik ma’lumotlarni jamlagan bo‘lib, ularda Rossiyada yaratilgan avvalgi
xaritalardan farqli o‘laroq, o‘lkaning chekka tumanlari, qishloqlari va sug‘orish
inshootlari ko‘proq aks ettirilgan edi.
XIX asrning so‘nggi choragida o‘lkaga tashrif buyurgan rus olimlarining
sayohatlari podsho ma’muriyati tomonidan moliyalashtirildi hamda ularning
ma’lumotlari ham avvalo mustamlakachilik maqsadlari uchun xizmat qildi.
Turkiston Harbiy-topografik bo‘limi va Rus Geografiya jamiyatining Turkiston
bo‘limi tomonidan yaratilgan xaritalar o‘z davrining yuksak ilmiy asoslarini o‘zida
mujassamlashtirgani bilan izohlanadi. Turkiston Harbiy-topografik bo‘limi va Rus
65

Geografiya jamiyati Turkiston bo‘limining kartografik faoliyatini o‘z davri sharoiti
ancha cheklab turgan. Ular faoliyatining o‘zi ham o‘lkadagi harbiy ma’muriyat
tomonidan qattiq nazorat ostiga olinganligi ham bu fikrni tasdiqlaydi.
Rossiya hukumati chekka o‘lka hisoblangan O‘rta Osiyoning ishlab chiqarish
kuchlarini har tomonlama o‘rganish va rivojlantirish bilan qiziqmadi, balki undan
mustamlaka maqsadlarda foydalanishga urindi. XIX asrda Rossiya kartografiyasi O‘rta
Osiyo hududida xaritalarni tuzishda bir muncha mavaffaqiyatlarga erishgan bo‘lsa-da,
O‘rta Osiyo hududida olib borilgan kartografik tadqiqotlar avvalo chor ma’murlarining
o‘lkadagi mustamlakachilik siyosatiga xizmat qildi. Rus harbiylari O‘rta Osiyoda o‘z
hukumronlik doiralarini kengaytirish uchungina bu kabi tadqiqotlarni amalga
oshirdilar.
Yuqoridagi omillarga qaramasdan, Rossiyada O‘rta Osiyo hududlari, xalqlari
madaniyati haqida yangi ma’lumotlar paydo bo‘ldi. Bunga esa o‘lkani tarixiy-
kartografik nuqtai nazardan o‘rganish asosida ham erishilganligini unutmaslik kerak.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO’YXATI
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. T.,
O’zbekiston, 2010.
2.Karimov I. A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. T., O’zbekiston, 1998.
3.Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Toshkent,
O’zbekiston,1992 yil.
4.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. - T.: Sharq, 1998.
5.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: “Ma’naviyat”,
2008.
6.Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida
uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. T., O’zbekiston, 2009.
7.Karimov I.A. O’zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi bosqichida.
– T.: “O’zbekiston”, 2005.
66

8.Karimov I.A. O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. – T.:
“O’zbekiston”, 2007.
9.Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O’zbekiston,-2000.
10. Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
11. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
12. Abduraimov M.A. Ocherki agrarnix otnosheniy v Buxarskom xanstve
v XVI pervoy polovine XIX veka. T.I. Tashkent: Fan, 1966.
13.Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy
renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent: An UzSSR, 1961.
14.Alimov U. A., Mirzaaxmedov D.A. K istorii mavzoleya Boboi Poraduz
v Buxare// Istoriya materialnoy kultur Uzbekistana. Tashkent, 1982. Vp. XVII.
S. 169.
15.Andreev M.S., Chexovich O.D. Ark Buxar. Dushanbe, 1972.
16 .Suxareva O.A. Pozdnefeodalniy gorod Buxara kontsa XIX-nachalo
XX v.v.M.1962.
17.Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-
ekonomicheskoy jizni Buxarskogo emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya
polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008.
18.Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney
Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
19.Pugachenkova G.A. Temuridskoe arxitekturnoe nasledie
Shaxrisabza //SHahrisabz shahrining jahon tarixida tutgan o’rni. Xalqaro ilmiy
konferentsiya ma‘ruzalari tezislari. Toshkent:2002.
20.Dresvyanskaya G., Usmanova Z. Iz istorii Kesha. Tashkent, 1976.
21. Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
22. www.ziyo.net
23. www.history.ru
24. www.natura.com
25. www.archaelogy.ru
67

26. www.archaelogy.com
68

Купить