G’uzor tumani etnotarixiy lavhalarda - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	412.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

G’uzor tumani etnotarixiy lavhalarda

Купить

“ G uzor tumani etnotarixiy lavhalarda’ ”
mavzusida yozgan

MUNDARIJA:
Kirish .3……………………………………………………………………………
1.G uzor tumani aholisining shakllanishi va urf-odatlari ..9
’ …………………
1.1.G uzor tumani aholisining shakillanishi ..9
’ ………………………………………
1.2. Aholi an anaviy urf-odat va
’
marosimlari.........................................................36
2. Tumandagi me moriy yodgorliklar va muqaddas
’
ziyoratgohlar.................53
2.1. Tumandagi me moriy
’
yodgorliklar.................................................................53
2.2. Tumandagi muqaddas ziyoratgohlar...............................................................64
Xulosa.....................................................................................................................70
Tavsiyalar .....
………………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati.............................................................................................73
’
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O'zbekiston mustaqillikka erishganidan so'ng
tarixiy xotira, o'zbek xalqining ulkan va bebaho madaniy merosini tiklash davlat
siyosati darajasidagi muhim vazifa bo'lib qoldi. O'zbekiston Prezidenti I.A.
Karimov ta'kidlaganidek, «...biz tarixiy xakq an analari, urf-odatlari va’
marosimlari asosida ongini shakllantirish omillarini kuchaytirishimiz zarur » 1
. Shu
bois, bugungi kunda o'tmish tarix va butun insoniyatni o'ziga jalb etgan boy
moddiy va ma'naviy merosni mukammal o'rganishga ehtiyoj sezilmoqda.
Qolaversa, informatsion-kommunikatsiya va global o'zgarishiar davri bo'lgan XX
asrning so'nggi choragi va XXI asrda har bir xalq o'ziga xos madaniy
xususiyatlarini va milliy qadriyatlarini saqlab qolishga harakat qilmoqda. Shu bois
ham bugungi kun etnologiya fanida jamiyat hayotidagi barcha jarayonlar emas,
balki etnos va madaniyatning o'ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, eng
muhim deb e'tirof etiluvchi lokal milliy madaniyatlarning tadqiq etilishiga jiddiy
e'tibor qaratilmokda. Boshqacha qilib aytganda, so’nggi p'n yillikda ijtimoiy-
gumanitar fanlar sohasida insoniyatning rivojlanish bosqichlari, ya'ni uning
zaminida paydo bo'lganidan to hozirgi davrgacha bo'lgan tarixiy yo'lining global
miqyosdagi tavsifiga emas, balki muammoviy tanlanish asosidagi lokal milliy
madaniyatlar tahlili borasida ko'plab tadqiqotlar amalga oshirilmoqda.
Shubhasiz, bu borada o'ziga xos etnomilliy madaniyati, ko'p ming yillik
tarixiy qadriyatlari va an'analari hamda tabiiy-geografik, etnoxo’jalik an'analariga
ega bo'lgan O'zbekistonning turli tarixiy-etnografik mintaqalarini o'rganish dolzarb
muammolardan biri sifatida e'tirof etilmoqda. Bunda boshqa tarixiy-etnografik
mintaqalari qatorida G uzor tumani aholisining an'anaviy madaniyatini etnologik
’
aspektda tahlil etish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Shu boisdan ham ushbu bitiruv malakaviy ishda o'ziga xos lokal madaniy
1
Islom Karimov.O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.: 2011, 89-bet
’ .
3

mintaqa hisoblangan G uzor tumani materiallari asosida xalq an'anaviy’
madaniyati etnologik jihatdan kompleks tahlil etildi.
G uzor tumani aholisi an'anaviy madaniyatining etnik va lokal
’
xususiyatlarini tarixiy-etnologik nuqtai nazardan tadqiq etish, bizningcha, asosan,
quyidagi omillarga ko'ra o'ta dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi:
Birinchidan, hozirgi davrga qadar o'zbek xalqi etnologiyasida
G uzor tumani etnomadaniyati yaxlit bir ilmiy muammo sifatida
’
etnografik materiallar asosida chuqur, har tomonlama kompleks tarzda tadqiq
qilinmagan;
Ikkinchidan, o'zbek xalqi an'anaviy turmush tarzi, moddiy madaniyatining
shakllanishi va rivojlanishida G uzor tumanining ham o'ziga xos o'rni bor. Aynan
’
mazkur hududda o'zbekona milliy xususiyatlar ko'zgusi va asl durdonalari bo'lgan
ko'plab etnomilliy an'ana, marosim va bayramlar juda yaxshi saqlanib qolgan. Bu
esa mazkur mintaqaning azaliy avtoxton aholisi bo'lgan o'zbek xalqining
ma'naviyati va millliy madaniyatining nechog’lik buyukligini isbotlashda muhim
manba bo lib xizmat qiladi. Qolaversa, mazkur tadqiqot o'zbek xalqi an'anaviy
’
madaniyatining jahon sivilizatsiyasida o'ziga xos o'ringa egaligini ilmiy asosda
yana bir bor isbotlashda va dunyo ilmiy jamoatchiligiga yetkazishda muhim
ahamiyat kasb etishi bilan ham ahamiyatlidir;
Uchinchidan, tarixiy manbalarning dalolat berishicha, aynan mazkur udud
goyat xilma-xil dinlar, madaniyatlar va turmush tarzlari tutashgan mintaqa
hisoblanadi. Shu bois, ushbu mavzuni tarixiy-etnografik materiallar asosida tadqiq
qilish, hudud aholisi an'anaviy madaniyatining qadimiy Sharq sivilizatsiyasi
va madaniyati bilan o'zaro bog liqligini hamda o'zbek xalqi ma'naviy
’
madaniyatidagi umumiylik va hududiy farklarni yoritib berishda muhim ahamiyat
kasb etadi;
To'rtinchidan, ushbu bitiruv malakaviy ishning milliy madaniyatlar
tarixini etnologik aspektda o'rganishda yangi sahifalarni ochadi. Bundan tashqari
aynan mazkur mavzuni tadqiq qilish o’zbek xalqi an'anaviy turmush tarzi bilan
bogliq ko'plab urf-odat va marosimlar genezisi hamda mazmun-mohiyatini
4

to'laqonli anglash va tahlil etish imkonini beradi. Eng muhimi, o'zbek xalqi
etnologiyasini faktik materiallar bilan boyitadi va fandagi ma'lum bo'shliqni
to ldiradi.’
Mavzuning o'rganilganlik darajasi. Tanlangan mavzu turli qirralari
doirasida bajarilgan ilmiy nashrlar va tadqiqotlar masalasi bitiruv malakaviy
ishning birinchi bobi birinchi paragrifda yoritilgan. Muammoning o'rganilganlik
darajasi hamda mavzu tarixshunosligining maqsadidan kelib chiqqan holda mavzu
bo'yicha amalga oshirilgan ishlar shartli ravishda muammoviy aspektda besh
guruhga bo lib tahlil qilindi: 1) etnik tarkibni o'rganish borasidagi tadqiqotlar va
’
ilmiy ishlar; 2) moddiy madaniyatning muhim komponentlari - tuman aholisining
an'anaviy uy-joylari, kiyim-kechaklari va taomlari haqida ma'lumot
borasidagi, adabiyotlar; 3)to y va to'y marosimlariga bag ishlangan tadqiqotlar:
’ ’
4) an'anaviy taqvimiy marosimlarning vohaga xos xususiyatlariga bag ishlangan
’
ilmiy ishlar; 5) milliy xalq o'yinlari yoritib berilgan adabiyotlar.
Bitiruv malakaviy ishning davriy chegarasi va ob'ekti. Tadqiqot XIX
asr oxiri - XX asrni qamrab oladi. Aynan mana shu davrda birinchidan, G uzor
’
tuman aholisining moddiy va ma'naviy madaniyatida etnik o'ziga xoslik yaxshi
saqlanib qolgan edi. Ikkinchidan, ijtimoiy-iqtisodiy hayotda va mafkuraviy
jarayonlar ta'sirida sodir bo'lgan o'zgarishlar, ulardagi innovatsiya va
transformatsiyalar natijasida xalqona milliy madaniyalga turfa xil yangiliklar kirib
kelgan. Shu bois aynan mazkur davrni tadqiq qilish an'anaviy va zamonaviy
madaniyatning uzaro uzviy taraqqiyoti va milliy madaniyatning
transformatsiyalashuvi jarayonini ilmiy asosda yoritib berishda muhim ahamiyatga
ega.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari. Ushbu bitiruv
malakaviy ishning asosiy maqsadi XIX asr oxiri - XX asrda G uzor tumani
’
aholisi an'anaviy madaniyatning etnik va lokal xususiyatlarini etnologik nuqtai
nazardan o'rganishdan iborat. Shuningdek, ishda ushbu hudud aholisi
madaniyatining o'zbek xalqi an'anaviy madaniyati tizimida tutgan o'rni va o'ziga
xos lokal xususiyatlarini, mintaqaga xos lokal etnomadaniyatning taraqqiyot
5

bosqichlari hamda transformatsiyalashuv omillarini etnografik materiallar asosida
yoritib berishga harakat qilindi.
Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadidan kelib chiqib, quyidagi qator
ilmiy vazifalar belgilab olindi:
- o’zbek xalqining an'anaviy moddiy va ma'naviy madaniyati masalalari
borasida mavjud ilmiy adabiyotlar tahlilidan kelib chiqib, tadqiqot mavzusi
tarixshunosligini yoritib berish. Shuningdek, tuman aholisi an'anaviy
madaniyatining u yoki bu komponenti doirasida bajarilgan maxsus ilmiy
tadqiqotlar tahlili va dala-etnografik materiallari asosida ushbu masalalarning
o'rganilmagan jihatlariga e'tibor qaratish;
- tuman aholisining etnik tarkibi bo'yicha umumiy ma'lumotlar berish va
mintaqada turli etnik va etnografik guruhlarning joylashuvidagi o'ziga xos
xususiyatlarni tahlil qilish;
- o'rganilayotgan mintaqa aholisi moddiy madaniyatida etnik va lokal
xususiyatlarni hamda an'anaviy moddiy madaniyatga innovatsiyalarning kirib
kelishi va ularning transformatsiyalashuvi omillarini yoritib berish;
- G uzor tumani aholisining an'anaviy turarjoylaridagi etnik, tabiiy-’
gedgrafik, xo'jalik an'analari va mintaqaviy jihatlarni, xususan, turli etnografik
guruhlarga, tog va tog oldi hamda tekislik mintaqalariga xos xalq me'morchiligi
uslublari, an'analarining umumiy va o'ziga xos xususiyatlarini ani й lash
hamda ulardagi yangiliklar va innovatsiyalarni ilmiy asosda tahlil qilish;
- tuman aholisi an'anaviy kiyim-kechaklari, hamda tabiiy-geografik
hududlarda yashovchi etnik va etnografik guruhlarga xos ko'rinish-lar,
bichimlar, mato turlari va kiyim-kechaklarning an'anaviy va zamonaviy
ko'rinishlarini o'zaro qiyosiy tadqiq qilishdan iborat.
Yurtboshimiz I.A.Karimov ta'kidlaganidek: "...xalqimiz ma'naviyatini
yuksaltirishda milliy urf-odatlarimiz va ularning zamirida mujassam bo'lgan mehr-
oqibat, insonni ulug lash, tinch va osoyishta hayot, do'stlik va totuvlikni qadrlash,
’
turli muammolarni birgalashib hal qilish kabi ibratli qadriyatlar tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda" 1
.
6

Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati.
G uzor ’ tumani aholisi an'anaviy madaniyati muammosi ilk bora bitiruv
malakaviy ish sifatida tadqiq qilindi. Ushbu ilmiy tadqiqot ishida hanuzgacha
alohida tadqiqot obyekti sifatida tahlil etilmagan G uzor tumani aholisining
’
an'anaviy madaniyati etnik va lokal xususiyatlari ilk bor yaxlit tizimga keltirildi va
kompleks tadqiqot ishi yaratildi.
Bitiruv malakaviy ishda dala-etnografik tadqiqotlari hamda tadqiqotning
o'z kuzatuvlari asosida tuman aholisining moddiy madaniyatida katta o'rin tutgan
an'anaviy uy-joy qurilishi, milliy kiyimlar va taomlarning etnik va lokal
xususiyatlari etnologik jihatdan ilmiy tahlil etilib, aynan voha aholisi o'zbeklari
moddiy madaniyatida ikki muhim faktor, ya'ni o'troq dehqonchilik va chorvachilik
madaniyatiga xos xususiyatlar mujassamlashganligi hamda mintaqa madaniyati
ushbu ikki madaniyatlar uyg'unlashuvi asosiga qurilganligi tarixiy-etnofafik
materiallar asosida isbotlab berildi.
Shuningdek, tuman aholisi moddiy madaniyatining o'rganilayotgan davrda
sodir bo'lgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy o'zgarishlar ta'sirida transformatsiyalashuvi
hamda an'anaviy moddiy madaniyatga kirib kelgan turli-tuman innovatsiyalar
hamda ularning milliylashuvi omillari dala tadqikotlari materiallari asosida yoritib
berildi.
Tuman axolisining ma'naviy madaniyati tizimida arfanaviy marosimlar,
urf-odatlar, xalq o'yinlarining tutgan o'rni hamda ularning etnik va hududiy o'ziga
xosligi, umumo'zbek milliy madaniyati bilan bog'liqligi dala-etnografik
materiallari asosida tahlil etildi.
G uzor
’ tuman aholisining XIX asr oxiri - XX asrdagi an'anaviy
madaniyati etnik va lokal xususiyatlarini dala-etnografik tadqiqotlari, mavjud ilmiy
manbalar, adabiyotlar va turli statistikma'lumotlar asosida ilk bor kompleks tadqiq
etish bilan mazkur dissertatsiya muhim nazariy ahamiyat kasb etadi. Shuningdek,
ushbu ilmiy tadqiqot natijalarining O'zbekiston mustaqilligi sharoitida xalqining
milliy mafkurasini shakllantirishda hamda milliy qadriyatlarini rivojlantirishda
o'ziga xos o'rni bor. Tadqiqotning materiallari va asosiy natijalari kundalik amaliy
7

faoliyatda, O'zbekiston tarixi xamda etnologiyasi bo’yicha ilmiy asarlar,
Respublika Oliy o'quv yurtlarining tarix fakultetlari uchun darsliklar, o'quv-uslubiy
qo'llanmalar yaratishda, maxsus kurs va amaliy mashg'ulotlar o'tishda, ma'ruza
matnlari tuzishda foydalanish mumkinligi dissertatsiyaning amaliy ahamiyatini
belgilaydi.
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi ’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza
” ” ” ’ ’
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob, to'rt fasl, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro'yxati hamda ilovadan iborat.
8

1. G UZOR TUMAN AHOLISINING SHAKILLANISHI VA URF ’ –
ODATLARI.
1.1. G uzor tumani aholisining shakillanishi
’
Etnonimlar muayyan xududda yashagan yoki hozirda ham yashab turgan
qabila, urug , xalq , millat va ularning turli shoxobchalarining maxsus nomlaridir
’
. O zbek xalqining millat bo lib uyushuvida ko pgina etnik guruhlarning
’ ’ ’
ishtirok etgani ma lum . O zbek millati o z etnik tarkibining serqirra va
’ ’ ’
murakkabliligi bilan boshqa turkiy xalqlardan ajralib turadi .
Kuzatishlar shuni ko rsatadiki, etnonimiyani tadqiq qilish tarixi ikki
’
yo nalishda borgan. Bulardan birinchisi, etnonimlarni tarix, etnografiya va
’
madaniyat tarixi nuqtai nazaridan o rganish va ikkinchisi etnonimlarni
’
tilshunoslik nuqtai nazaridan o rganish.
’
Etnonimlarni nolingvistik nuqtai nazardan o rganish ikki yo nalishda
’ ’
amalga oshirilgan : 1) etnonimlarni shunchaki tilga olish, qayd qilish usuli ; 2)
ba zi etnonimlarning kelib chiqishi, ma no va etimologiyasi haqida fikr yuritish
’ ’
usuli 2
.
Etnonimik materiallarni shunchaki qayd qilib o tish usuli o tmishda turkiy
’ ’
xalqlar, jumladan, o zbek xalqining o tmish tarixiga oid ko p yozma
’ ’ ’
manbalarda mavjud . Ularda voqea va hodisalarni bayon qilish munosabati bilan
ba zi turkiy xalqlar, qabila va urug'larning nomlari tilga olinadi, ammo etnonimlar
’
haqida maxsus fakir yuritilmaydi . Shunga qaramasdan, bunday bitiklarda
etnonimik materialning ifodalangani va bizgacha yetib kelgani g oyatda
’
muhimdir.
Qabila, urug va elat nomlari qayd qilingan muhim manbalardan biri bu
’ –
antroponimik tizimdir. Ma lumki, o tmishda kishi ismiga, uning mansabiga
’ ’
unvonlarini, sulolasi, tabaqasi, kasb kori, laqabini, shuningdek, ism egasining
–
qaysi urug , qabilaga mansubligidan darak berib turuvchi etnonimni tirkagan
’
holda atash keng tarqalgan edi. Mana shu hol ko pgina qabila, urug va ular
’ ’
2
Markayev K.., Sherkulov S. Etnomimlar tarixiga bir nazar. Nasaf va Kesh tarixi manbalarda. Qarshi 2010, 82-
–
bet.
9

shoxobchalari nomining ism tarkibida, ism bilan birga saqlanib qolishiga va
bizgacha yetib kelishiga sababchi bo lgan. ’
O zbek etnonimiyasi materiallari qayd qilingan muhim manbalardan biri u
’
yoki bu qabila, urug yoki avlodning geneologiyasiga bag ishlangan
’ ’
S h ajara l a rdir. Shajaralarda genetik jihatdan fikr yuritilayotgan qabila yoki
“ ”
uruqqa kiradigan shaxslarning ismlari, laqablari, shuningdek, u mansub qabila yoki
urug nomi qaydlangan bo ladi . Chunonchi, X.Doniyorov o rgangan
’ ’ ’
Samarqand viloyati va Sangishkonix viloyatining G allaorol tumanidan
’
to plagan materiallar asosida O zbek halqining shajara va shevalari nomli
’ “ ’ ”
asarida keltirilgan shajarada 300 urug nomi qayd etilgani aniqlangan.
’
O tmishda yozilgan ba zi tarixiy, etnografik, lingvistik, badiiy asarlar,
’ ’
tazkiralarda mavzuga daxldor bo lgan qabila, urug , elat va xalqlar nomini tilga
’ ’
olish bilan bir qatorda bu nomlarning kelib chiqish tarixi, nomlanish asosi, ma no
’
va etimologiyasi haqida fikrlar bildirilganini ko ramiz . Ushbu fikirlarni turkiy
’
etnonimlar nuqtai nazaridan o rganishning ilk kurtaklari, dastlabki bosqichlari,
’
ko rinishlari deb baholash mumkin . Bunga muharrir Rashididdinning Jome
’ “ ’
at tavorix (XIV), Maxmud Qoshg ariyning Devonu lug otit turk ,
– ” ’ “ ’ “
Abulg oziy Baxodirxonning Shajarayi turk , Shajarayi tarokima asarlari
’ “ “ “ ”
yorqin misol bo la oladi.
’
XX asrda turkiy, jumladan, o zbek etnonimlarining tarixi va etnografik
’
xususiyatlari taniqli tarixchi va sharqshunoslardan V. Bartold, L.S. Tolstova ,
Ya.G ulomov, D.X.Karmeshova , B.Axmedov, A.Muxammadjonov, K.
’
Shoniyozov, O. Bo riyev va boshqalar tomonidan yoritilgan.
’
1347 1418 yillarda yashagan Rashididdin Fazlulloh Kazviniy
–
(Hamadoniy)ning tilga olgan asarlarida 92 o zbek elati va shu elatning qipchiq
’
qabilasiga mansub qabila va urug lar haqida, ularning paydo bo lishi, ba zi
’ ’ ’
qabila va urug nomlarining ma no va etimalogiyasi haqida qimmatli
’ ’
ma lumotlar berilgan . Olim fikr yuritgan etnonimlarning asosiy qismi o zbek va
’ ’
mug ul xalqlariga mansubdir . Rashididdin keltirgan ma lumotlar orasida
’ ’
uyg ur, qangli, qipchoq, jaloyir, merkit, kerayit, nayman, qarluq, qo ng irot,
’ ’ ’
10

suldus, bayovut, chinos, do rbon (do rmon), baxrin (barin) kabi qabila va’ ’
urug lar haqida aytilgan fikrlar o zbek entonomiyasini o rganish uchun
’ ’ ’
nihoyatda muhimdir 1
.
Professor X.Doniyorov Rashididdinning etnonimlariga oid mulohazalarini
tahlil qilar ekan quyidagicha xulosaga kelgan : yuqoridagi fikrlardan ko rinib
“ … ’
turibdiki, kitobning to rtta bo limiga kiruvchi 60 dan ortiq qabilaning nomidan
’ ’
50 dan ko prog ini avtor turk nomi bilan ataydi . Ulardan faqat 8 tasigina laqabi
’ ’
mo g ul bo lgan turklar deb ko rsatadi va turk mo g ul degan umumiy nom
’ ’ ’ ’ ’ ’
bilan ataydi
” 2
.
O zbek etnonimiyasi tarixini tadqiq qilishda qo l keluvchi bebaho
’ ’
manbalardan biri Mahmud Qoshg ariyning Devonu lug ati turk asaidir .
’ “ ’ ”
Ushbu asarda turkiy etnonimlar haqida nihoyatda qimmatli ma lumotlar mavjud.
’
Mahmud Qoshg ariy turli turkiy qabilalar nomiga to xtalgan . U bu haqida
’ ’
yozadi : T u r klar aslida 20 qabiladir . Har bir qabilaning sanoqsiz allaqancha
“ …
urug lari bor . Men bulardan asosiysini, ona urug larini yozdim. Shoxobchalarini
’ ’
tashladim
” 3
. Mahmud Qoshg ariy ma lumot bergan turkiy urug lar quyidagilar ’ ’ ’
: beyenek, qipchoq, o g uz, yamak, boshg irt, basmil, qay, yoboqu, tatar,
’ ’ ’
qirg iz, chigil, to xsi, yag mo, ig roq, yorug , yumul, (shumul), uyg ur,
’ ’ ’ ’ ’ ’
tangut, tovg och . Ba zi tadqiqotchilarning kuzatishlariga ko ra Devon da
’ ’ ’ “ ”
uchraydigan qabila va urug nomlari 30 dan oshadi va shulardan 10 tasi o zbek
’ ’
etnonimlari tarkibida uchraydi .
D e v on d a gi ma lumotlarga ko ra bir qator joy nomlari o sha xududda
“ ” ’ ’ ’
yashagan qabila (entik guruh ) nomi bilan ataladi . M.Qoshg ariy 22 o g uz
’ ’ ’
qabilasining nomi uchun o sha etnosning tamg alari xususiyati motiv
’ ’
bo lganligini ham qayd qilgan
’ 4
.
D e v onu lug otit turk asosida tuzilgan indeks lug at ilovasida 78 ta
“ ” ’ – ’
etnonim qayd qilingan.
Shuni ta kidlash joizki XIX asr oxiri XX asr boshlarida o zbek
’ ’
etnonimlari materiallarini to plash va o rganish bilan, asosan tarixchi va
’ ’
etnograflar, qisman tilshunoslar ham shug ullanishgan
’
11

Xullas, etnonimlar xalqimiz o mishi, qadimiy ajdodlarimiz tarixining’
bebaho mulkidir. M a naviyat o z xalqining tarixi , uning madaniyati va
” ’ ’
vazifalarini chuqur bilishi va tushunib yetishga suyangandagina qudratli kuchga
aylanadi. Tarixga murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanligini nazarda
tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo lganidek, o z tarixini bilmagan
’ ’
xalqning kelajagi ham bo lmaydi
’ ” 1
.
VII asrda butun Qashqadaryo vohasini arablar hujum qilib bosib olgan .
Ular 713 yilda Shohsheoni, Keshni, 713 715 yillarda vohaga qarashli barcha
–
hududlarni ishg ol qiladi . Bu davrda xalqning ko hna madaniyati oyoq osti
’ ’
qilinadi . Xalqqa og ir soliq solinadi, ba zi qarshilik ko rsatgan qishloqlar talon
’ ’ ’
taroj qilinadi 2
.
Trixchi Narshaxiy bilan Beruniy yozishicha, O q yaktakliklar
“ ”
qo zg oloni mashhur bo lgan. Qo zg olonga Ibn Hoshim Hakim ( Muqanna )
’ ’ ’ ’ ’
boshchilik qilgan. U Qashqadaryo va Buxoro vohasida 10 ming qo shin
’
to plagan va arablarga qarshi 14 yil kurashgan . Muqanna pardali kishi
’ –
ma nosini anglatadi . Bunda biz yashab turgan hududdagi kishilardan ham
’
qatnashgan.
Arablar istilosi davrida islom dini qabul qildiriladi. Dinni qabul
qilmaganlarga majburan qabul qildiriladi. Shuning uchun ham ba zida Tovar -
’
musulmon degan rivoyatlarga duch kelamiz.
IX asrdan boshlab yashab turgan hududimiz voha bilan birga Somoniylar
davlatiga qaragan.
Aytishlaricha, Kesh bilan Nasaf o rtasida karvon yo li bo lgan.. bu yo l
’ ’ ’ ’
G uzor orqali Buxoro hamda Turkmanistondagi (Mari), ya ni bu yo l Nasafdan
’ ’ ’
Bozda (Ko xna Oqrobot ) shaharchasi yoni bilan Sovlig or qishlog ining
’ ’ ’
janubiy-g arbidan o tgan.
’ ’
IX asrga kelib xalq hayotida bir oz o zgarishlar bo ladi. Qoraxoniylar
’ ’
hukmronligi davrida feodallar o rtasida o zaro urushlar bo lib turgan . Bu urush
’ ’ ’
va nizolar ta sirida ko pgina obidalar vayron qilinadi . Qishloqning janubi
’ ’ –
g arbida minoralar guruhi bo lgan Bozda shaharchasi ko rinib turgan . Bu
’ ’ ’
12

hozirgi Ko hna Fayzli tepaligidir . Dastlab Mirishkortepa atrofidagi qishloq’
Miqyon deb atalgan . Rivoyat qilishlaricha, Miqyon rivojlangan va taraqqiy etgan,
bog rog li qishloq bo lgan . Savdogarlar bu yerda dam olib, salqinlab
’ – ’ ’
ketishgan 1
.
Aytishlaricha, G uzordan Bozdagacha bo lgan hududda aholi zich
’ ’
joylashgan va madaniyat rivojlangan. Manbalarda aytilishicha , G uzordan
’
Bozdagacha tom ustidan yurib kelish mumkin bo lgan . Kunlarning birida afg on
’ ’
savdogarlaridan biri qishloq bog iga o g irlikka kiradi . Bu yerning aholisi
’ ’ ’
osoyishta yashaganligi uchun o g irlikka kirgan odamdan nafratlanadilar va uni
’ ’
to qmoq bilan uradilar . U odam vafot etadi . Afg on savdogarlari xun olish
’ ’
uchun odam yig ib kelgani ketadi. Buni bilgan qishliq ahli joyini o zgartirishga
’ ’
qaror qiladi . Natijada Miqyon degan nomdan ham voz kechib , Mirishkor nomi
bilan Qarchig aytepa ostiga manzil quradi . Qaytib kelgan afg onliklar qaytib
’ ’
ketishadi Negaki ,o zining tirikchiligi, madaniyati, boyligidan voz kechib, joyini
’
tark etish hun bilan barobardir . Ba zi manbalarga qaraganda, Qarchig ay
’ ’
qishlog i yaqinidan savdo yo li o tgan . Bu yo l G uzor shahridan Bozda
’ ’ ’ ’ ’
shahri orqali Qarshiga borgan, u yo lni Qarshi yo li ham deb atashgan .
’ “ ’ ”
Ba zida savdogarlar bilan ko chmanchi qabilalar o rtasida o zaro urushlar
’ ’ ’ ’
bo lib turgan . 1220 1221 yillarda Chingizxon boshliq mo g ul istilochilari
’ – ’ ’
butun hududni bosib olgan . Qarchig aytepa o rnida qo rg on bo lib,
’ ’ ’ ’ ’
mo g ul beklaridan biri beklik qilgan . Bek qarchig ay bilan ov qilishni yaxshi
’ ’ ’
ko rgan, shu bilan mashhur bo lgan . Shu sabab bo lgan bo lsa kerak, bu joy
’ ’ ’ ’
XIII asrdan boshlab Qarchig ay deb atala boshlangan . Qarchig aytepa haqida
’ ’
xalq og zaki ijodida turli xil rivoyatlar to qilgan . Bu rivoyatlar og izdan
’ ’ ’
og izga o tib bizgacha yetib kelgan . Shuni aytish kerakki, mo g ullar istilosi
’ ’ ’ ’
uzoq vaqt davom etdi . Ular xalqni xonavayron qiluvchi og ir soliqlar solib, jabr
’
zulm o tkazar edilar . Xullas, o z hukmronligini mustahkam o rnatish
– ’ ’ ’
niyatida bo lgan mo g ullar har qanday razilliklardan qaytmas edi .
’ ’ ’
XIII asrning oxiri XV asrning boshlarida Qarchig ay aholisi yana
– ’
ko cha boshlagan va ular yangi joylarini Qizmachit hamda Xo jaqaptol deb
’ ’
13

atashgan . XV asrda qishloqning xo jasi Mirza Shomir aholiga : Men o lsam,’ “ ’
o ligimni oq tuyaga olinglar, tuya cho kib, keyin turmagan joyga dafin
’ ’
etinglar , - deb vasiyat qiladi . Tuya yo;lga tushadi . Uning birinchi cho kkan
” ’
joyiga Xo ja qaptol deb nom berishadi . Tuyani odamlar haydab ko rishadi, tuya
’ ’
o rnidan turib yo lda davom etadi . Tuyani yana cho kkan joyiga
’ ’ ’
C h i llamozor deb nom berishadi . Tuya uchinchi cho kkan joyidan turmaydi .
“ ” ’
U joyga Mirza Shomirni dafin qilishadi . Bu joy shu davrdan boshlab yerli
qalqning qabristoniga aylanadi . Tuya birinchi cho kkan joyi hozirgacha qavs
’ “ ”
kasaliga chalingan bemorlar sig inib shifo topib kelmoqda
’ 1
. Ikkinchi cho kkan ’
joyiga chilla bo lgan bolalarni olib borib shifo istab kelishadi . Qabristonga
’
ko milgan xo ja saidlarning avlodini eng kattasiga tug qo yilgan, hozir 7 ta
’ ’ ’ ’
tug dor qabr bor . Bu haqdagi yozma manba Muhammadixon Kamolovga
’
bobolaridan qolgan . XIII XIV asrlarda bu o lkaga Kebekxon hukmronlik
– ’
qilgan . 1317 yilda u Xuroson shahzodasi Yasavurga qarshi urush e lon qiladi .
’
Yasavur Xurosonni qup quruq qoldiradi . Kebekxon keyinchalik o zini tutib
– ’
olib, qarorgohini ichkariga ko chirishga harakat qiladi. Unga Koson va Qarshi
’
oralig idagi Naxshab shahri ma qul boladi . U yerda bobosi Chingizxon
’ ’
yashagan Sug diyona davlati davrida poytaxt Navtaka bo lgan . Hozir
’ ’
yerqo rg on deb ataladi . Keyinchalik bu yer ham xarobaga aylangan . Naxshab
’ ’
va Navtaka orasi 5 chaqirimcha kelardi .
Hozirgi shahar markaziga joylashgan Qarshi saroyi 1318 yilda Kebekxon
tomonidan qurdirilgan bo lib, Qarshi deb atalgan . Qarshi deganda Yusuf Xos
’
Xojib xonlar saroyini tasavvur qilgan .
Shamolga qarshi qurilgan saroy bo lganligi uchun ham Qarshi deb
’
atashadi . Bu davrda qishloq shu xonlikka qarar edi . XV asrga kelib Amir Temur
Keshga hukmdor bo ladi . Temur XIV asrning 60 70 yillarida Qashqadaryo
’ –
vodiysini egallaydi va Movarounnahrni egallashga harakat qiladi. 1370 yili u
Movarounnahrni egallaydi. Bu davrda Qizmachit va Ko hna Xo jaqaptol
’ ’
qishloqlari ham Temur qo l ostida edi . Temur hukmronligi davrida vohada xalq
’
hayotida yirik o zgarishlar ro y beradi, qishloq xo jaligi, hunarmandchilik
’ ’ ’
14

rivojlanadi . Temur vafotidan keyin voha hukmronligi Ulug bekka o tadi .’ ’
Qarshidagi K o kgumbaz jome masjiodlarini Ulug bek qarindoshlari uchun
“ ” ’ ’
qurdiradi . U boshqa hukmronlardan batamom farq qiladi . Chunki budavrda ilm
fan, madaniyat gullab yashnaganligi din ahillari bilan to qnashuvga sabab
– ’
bo ladi . Ulug bek vafotidan so ng feodallar o rtasida o zaro urushlar avj
’ ’ ’ ’ ’
oladi . Bu vaqtda Qizmachit va Qarchig ay aholisi feodallar qo l ostida yashaydi
’ ’
. Qizmachit qishlog i haqida quyidagi rivoyatlar yuradi . Shu qishloqlik boyning
’
yakkayu yolg iz qizi vafot etadi . Uning nomini abadiylashtirish uchun machit
’
qurdiradi, 9 o ymanlikni birlashtirib, qizmachitliklar deb ataydi . Qishloq
’
yaqinidan o tgan savdo yo lidan o tayotgan savdo yo lidan o tayotgan
’ ’ ’ ’ ’
savdogarlarni ko chmanchi qabilalar talaganlar, ba zan savdogarlar qishloqqa
’ ’
kelib panoh topkudek bo lsa, unda qishloqqa ham to satdan hujum qilganlar .
’ ’
Aholi yana o zining joyini o zgartirgan, natijada bir tomoni humdon, bir tomoni
’ ’
Dalaquduqqa joylashgan . Xumdon hozir ham aholi yashaydigan joyga yaqin
bo lib, spool idish tovoqlar, ko zalar, abtovalar tayyorlab pishirilgan .
’ ’
Hozirgacha sopol siniqlari saqlanib qolgan 1
.
Feodallarning olib borgan o zaro urishlari aholining tinkasini quritgan.
’
Aholi yana o z joyidan ichkariga qarab siljiy boshlagan. Ular yangi qo rg on
’ ’ ’
qurib, atrofga kelib joylashgan. Yangi qo rg on kengayib borib odamlar uni
’ ’
Qo rg ontepa deb atay boshlashgan. Ayniqsa, Qo rg ontepada kuzatuv joyi
’ ’ ’ ’
bo lib , usti tepalikdan iborat bo lgan u hozirgacha saqlanijb qolgan, pastki
’ ’
qismida namoz o qiydigan, azon aytadigan mezanasi bo lgan . Shu bilan bir
’ ’
vaqtda qo rg on harbiy mudofaaga ham moslashtirilgan.
’ ’
XVII XVIII asrlardan boshlab qishloq Buxoro amirligiga qarashli
–
bo lgan, Buxoroning hukumdori Amir Haydar davrida xalqning ahvoli nihoyatda
’
og ir edi . Bu esa qishloqning taraqqiyoti va madaniyatiga o z ta sirini
’ ’ ’
ko rsatadi . Shunga qaramasdan savodli kishilar yetishib chiqdi . Obid Saidoiy
’
Nasafiy madaniyatli kishi bo lgan, she r, qasida, masnaviy va masallar ustasi
’ ’
bo lgan . U 1637 yili Qarrshida tug ulib, 710 yilivafot etgan . Buxoro
’ ’
amirligining siyosiy beboshligi o lka madaniyatini oyoqosti qilgan, Kesh sultoni
’
15

Nasrullaxon bilan tez tez urushlar olib brogan . Qarshi bekligiga qaragan–
Sovlig or territoriyasidan ham bekning tayinlab qo ygan odamlari soliqlar
’ ’
yig ib, bir qismini amirlikka yuborib turgan . Qishloqda bu ishlar bilan
’
shug ullanuvchilar xo ja saidlar va qishloq oqsoqollari bo lgan . XIX asr oxri
’ ’ ’
XX asr boshlarida bu vazifani qishloq oqsoqollari bajargan . Shunday
–
oqsoqollardan biri Ro zivoy oqsoqol bo lgan, keyinchalik Haydar oqsoqol ham
’ ’
shu ish bilan shug ullangan .
’
XX asr boshlarida Xo janazar Miroxur amir odamlari bilan til topishib
’
ularni har kelganda mehmon qiladi . Uning o tkir fikirligi va gapga chechanligi
’
amir odamlariga ma qul keladi . Ular qishloqda yig ilish o tkazib, amir
’ ’ ’
beradigan yorliqqa tavsiya etiladi . U Xo janazar Miroxur deb yuritiladi , uni 15
’
dan ortiq qishloq tan oladi va hurmat qiladi . Begijon degan Qarshi begi Maxaram
ismli qizga oshiq bo lib qoladi . Keyinchalik uni oladi . Uning akasi
’
Mamadiyorga oqsoqol, Fayzullaga bek nomini beradi . Keyingi davrda ular
Fayzullabek, Mamadiyor oqsoqol nomini oladilar . Buxoro amirligi Rossiya bilan
savdo qilgan vaqtida Qarshi mayizi, qorako l terisi hamda juni bilan nom
’
chiqargan . Bu mahsulotlar, ayniqsa, qorako l teri va jun biz yashab turgan
’
Sovlig or qishlog ida yetishtirilib sifatli qilib bozoega chiqarilgan .
’ ’
Tayyorlangan mahsulotlar amir beklari tomonidan soliq asosida yig ilib navkarlar
’
amirga eltib berganlar .
Aholi keyinchalik XVIII asr oxirida Qo rg on yaqinida katta ariq
– ’ ’
bo yiga asta sekin ariq bo ylab joylasha boshlagan, shundan beri qishloq nomi
’ – ’
Sovlig or deb yuritila boshlangan . Ular chorvachilik, dehqonchilik,
’
hunarmandchilik bilan shug ullanganlar . XIX asirning oxiri XX asir
’ –
boshlarida Sovlig orda 2 turdagi boylar bo lgan : mol dunyoli boylar,
’ ’ –
g allakor boylar . Mol dunyoli boylar : Ro ziqul oqsoqol, Xo janazar
’ ’ ’
Miroxo r, Ernazar oqsoqol, Usta Hamid oqsoqol Haydar oqsoqollar edi .
’
Ulardan Xo janazar Miroxurning 3 ta xotini bo lgan .
’ ’ Ularning nomi
Qimmat, Nargiz, Sharofat : dastlab u G uzorga ko chib ketgan .
’ ’ Keyin
kunlarning birida Xo janazar Miroxur Haydar oqsoqol, Xol Haydarlar bilan birga
’
16

Afg onistonga ketmoqchi bo lgan . Ular o zi bilan birga Jonon Mirohurni,’ ’ ’
Donoqul boboni, uning o g illari Binokul va Eshnazarni, Qo zi bobo, Nomoz
’ ’ ’
bobo , Mulla Haydarlarni ham olib ketishgan . Xo janazar Miroxur
’
Bemuqumning amakisi bo lgan, uning o g li Qurbonalining Shoniyoz Qurbon
’ ’ ’
domla degan o g li bo lgan . Xo janazar Miroxur Qovchinlik xotinidan
’ ’ ’ ’
bo lgan Murodullo isimli o g lini ham olib ketgan . Jonon Miroxur Ismoil
’ ’ ’
Hamdamovning amakisi edi . Beknazar Bobiqiz momoning akasi bo lib,
’
Hazratqul degan amakisi olib ketgan . Bundan tashqari, Haydar oqsoqol Nazirov
o tib ketgan . U o qituvchi K . Nazirovning amakisi bo lgan . U Afg onistonda
’ ’ ’ ’
Sho ro raisi bo lib ishlaydi .
’ ’
G allakor boylar yerga g alla ekib, yerli aholini ishlatgan . Aholiga bir
’ ’
qismini berib, qolganini o zida saqlagan, ba zida chek yer berib, uning uchdan
’ ’
bir qisim hosilini talab qilganlar .
XVIII asr boshlaridan boshlab katta qumlikni bog rog ga
’ – ’
aylantirganlar . Ular mayiz qilganlar, tutdan shinni tayyorlaganlar, tutmayiz qilib
talqon bilan qo shganlar . Ular yozda go shtni chuqur qazib suv solib uning
’ ’
yaqiniga go shtni olib qo yganlar, ustki qismini yopib qo yganlar . Go sht
’ ’ ’ ’
ta mini salqinda o zgartirmay saqlagan .
’ ’
Poliz maxsulotlarining isrof bo lishiga yo l qo ymaganlar . Qovunlardan
’ ’ ’
qovun qoqi, urug idan pista, qurit, qoqi qaynatib tayyorlangan, ular guppi
’
pishirganlar, qamog ini ajratib qishga saruyog tayyorlaganlar . Aholi o zi
’ ’ ’
uchun zarur bo lgan barcha imkoniyatlardan foydalangan . Har bir halq o zining
’ ’
o tmishi tarixi sahifasiga egadir .
’
Umumxalq o zbek tilining shakillanishi va tarixiy rivojida qarluqlar va
’
boshqa bir qancha turkiy tilda so zlashuvchi qabilalar arg u, tuxsi, yag mo,
’ – ’ ’
chigil, xalati kabi qabilalarning tillari katta rol o ynagan . Bu qabilalar asrlar
’
davomida asta sekin o troqlashib, Movaraunnahr xalqlarini asosini tashkil
– ’
qiluvchi o troq aholi bilan aralashib ketganlar . G uzor tumanida yashovchi qator
’ ’
qishloqlar: Sovlig or, Qovchin, Xolqobod , Afg onbog , Sangishkon,
’ ’ ’
Qoratepa, Yortepa , G uzor, Qoratikan kabi joylar aholisining tili qarluq lahjasiga
’
17

muvofiq keladi . G uzor tumanida tub o zbeklar bilan birga arablar, tojiklar,’ ’
tatarlar va boshqa millat vakillari yashab kelmoqdalar 1
.
Bu joydagi Ko hna Oqrobot shahrining qumga ko milib, sahro ichida izsiz
’ ’
yo qolib ketganligi ham fikrimizni tasdiqlaydi . G uzor tumanining shimoliy
’ ’
qismida Qo ng ir tog I mavjud. Pasttekisliklardan buralib , har yer har yerda
’ ’ ’ –
sayoz qumlik va tirsaklar hosil qilib Qashqadaryo oqib o tadi . Janub tomoni
’
Turkmaniston va Ko hna Oqrobot yerlari bilan tutashib ketadi . Xolqobod
’
qishlog idagi Turkmozor nomi bilan ataluvchi mozor ilgari Chanishota nomi
’
bilan atalgan bo lib, bu yerda Xitoy, Sirg ali, Oytamg ali, Kuntamg ali,
’ ’ ’ ’
Yesirg ali, Dalg ali urug lari yashagan .
’ ’ ’
Tepa va sardobalar, quduqlarning o ziga xos tarixi bor . Hozirga kelib
’
quduqlarning bir qismi ko milib ketgan . Maktab o qituvchisi Mirza Ro ziyev
’ ’ ’
ham qadimda Ko hna Oqrobot shaxri bolganligini aytadi .Rivoyat qilishlaricha,
’
Ko hna Oqrobotdan biron echki tomga chiqarib qo yilsa, u kelib Shirkent
’ ’
qishlog idan tushar ekan . Obod bo lgan bu shaxarning xarobazorga aylanib, bir
’ ’
qisim aholi hozirgi Oqrobot qishlog iga ko chib kelgani aniq . Qadim tarix
’ ’
kitoblarida esa bu yerli aholi haqida hech gap yo q.
’
G uzor tumanida yashayotgan o zbek, tojik, do rmon urug lari asirlar
’ ’ ’ ’
davomida yonma yon yashab keldilar . Bu yerda yashovchi Oqrobot, Qovchin
–
qishliqlaridagi arab va tojiklarni arablar davrida ko chib kelganlar degan gap
’
unchlik to g ri emas . Bu xalqlar ilgarida n o troq bo lib, arablar ularni o z
’ ’ ’ ’ ’
dinlariga kiritganlar . Bu haqdagi rivoyatlar haqiqatga yaqin . G uzor tumani
’
markazidan topilgan suv quvurlar eramizdan oldin ham bu yerlardan odamlar
shahar sharoitida yashaganligini bildiradi . Bu o lkada daryolar qurib qolishi
’
natijasida gullab yashnagan voha qumliklar ostida qolib ketgan .
–
A b dullanoma kitobida aytilishicha G uzor shahri mustahkam
“ ” ’
qo rg ondan iborat bo lgan . Mudofaa nuqtai nazaridan olgan, hatto Qarshi
’ ’ ’
shaxridan ham mustahkam bo lib, G uzor tumani bekligini harhar qanday
’ ’
dushman ham enga olmagan 1
. Buxoro Xoni Abdullaxon Qovchin, Dehnov,
Oqrobot qishloqlarida masjid va madrasalar qurdirgan . Bu masjidlar hozir ham
18

mavjud . Bu bino ko rinishi chorg ishtdan bo lib, o ziga xos naqshlar bilan’ ’ ’ ’
bezatilgan, ko rinishi salobatlidir . Bino ichkarilarida Qur on oyatlari
’ ’
naqishlangan . Bularning ranglari asrlar o tsada o chmagan . Masjid
’ ’
ayvonlaridagi ustunlar, archa yog ochidan bo lib, o yma usulda naqishlangan .
’ ’ ’
Ayvon va masjid ichlarida chorg ishtlar, supa yuzasida hatto ganchlangan
’
naqshlar, yaltiroq nafis toshlar bor . Bular me morlarning yuksak san atidan
’ ’
dalolat berib turibdi.
O rat Osiyo xalqlari qtori hozirgi G uzor tumani hududida yashagan
’ ’
xalqlar ham otashga sig inganlar . Meloddan avvalgi ikki minginchi yillar davriga
’
xos bo lgan makonlar Qashqadaryoning qurib qolgan qadimgi o zani yoqasida
’ ’
joylashgan . O zbekiston tarixi kitobida yozilishicha, shu yerdagi bir
“ ” ’
qabirdagi odam bilan yonma yon ma buda ham ko milgan . Shu yerlik
– ’ ’
dehqonlar hosildorlik ma budalariga sig inganlar .G uzor atrofidagi qazilmalar
’ ’ ’
chog ida topilgan o roq, arra, bolta, qirg ich, uzangi yugan kabilar shu
’ ’ ’
xalqlarning chorvachilik bilan shug ullanganligini ko rsatadi . Eng muhimi
’ ’ –
qadimda bu buyumlarning temir va mis, oltin, kumushdan yasalganligi . Chunki bu
metal va toshko mir konlarining odamlar tomonidan topilganligini ko rsatadi.
’ ’
Hozirgi G uzor hududida yashagan ota bobolarimiz ikki yarim ming
’ –
yildan buyon temir, mis, jezdan foydalanib kelishgan . Qadimgi temir
puluglarning qoldiqlari, temir buyumlar insonlarning mushkulini
osonlashtirganligini ko rsatadi . Hunarmandchilikni paydo bo lishi insonning aql
’ ’
zakovatini yanada charxlagan . Qovchin qishlog idagi Xo shal ( Kushal ) bobo
’ ’
ziyoratgohidagi chiroq o ziga xos ko rinishga ega bo lib, jez va temir
’ ’ ’
aralashmalaridan iborat bolganki, ming yillardan beri zanglamagan va o z
’
shaklini saqlab qolgan, bizning zamonamizgacha yetib kelgan.Qishloq
hunarmandlari, shuningdek, bo yra, tol va yulg undan turli idishlar : savatlar
’ ’
yasaganlar . G alvir, chigil, elak, egar va kulolchilik buyumlari yasashni
’
qishloqning o zidan yetishib chiqqan hunarmandlar o rganishgan . G uzorliklar
’ ’ ’
uy tomlarini yopishda archa yog ochidan foydalanganlar . Qadimda shu yerda
’
archa daraxtlari ko p o sgan . Hozirgi davrda ham shu archa to sinlari ishlatilib
’ ’ ’
19

kelinmoqda . Nihoyatda tekis va chidamli bu to sinlar bir necha avlodga yetib’
keldi . Archa yog ocjhidan sandal, oshtaxta, o qlov, cho mich, sharpush
’ ’ ’ –
qoshiq, tovoq, lagan, tikach, eshik va darvozalar yasashgan .
TERSARI qishlog i . Bu qishloq tarixi juda qadimdan boshlanadi . Dastlab
’
qishloq ahli Sho rtepa ustida yashagan . Etnik jihatdan turk urug laridan .
’ ’
Bog dorchilik, hunarmandchilik va dehqonchilik bilan shug ullanganlar .
’ ’
Chorvachilik ham qishloq aholisiga katta daromad keltirgan 1
. Tersari qishloq
mahalla qo mitasining raisi T. Xolmurodov , maktab direktori R .
’
Bekmurodovlarning hikoya qilishlariga qaragnda, Poyanda boy degan kishi
yashagan ekan . Tersari qishlog I tarixi juda boy . Tersari qishlog i koson
’ ’
tomondagi Koson va Qo ng ir tog ining janubiy tomonidadir . Tog da Hazrati
’ ’ ’ ’
Isoh (Ibrohim Halilullohning o g illari ) , tarixchi olim Saido Nasafiy, Imomi
’ ’
Mo yi Baroq, Luqmoni Hakim, Sohib Mullajalol nomlariga nisbat beriluvchi
’
qabirlar va temiratkini davolovchi mozori sajdagoh, G oyib ota, Hazrati Imom
’
ziyoratgohlari bor . Buyuk ipak yo li bo ylab joyalashgan va Naqshobning
’ ’
yonida bo lgan bu qishloq o tmishda juda mashhur edi . Bu yerdagi
’ ’
karvonsaroylar, tog bag rida hamon saqlanib qolgan sardoba ham shundan
’ ’
shohidlik beradi . Abdullahon davrida qishloq yodgorliklari tamirlangan .
Sardobaning balandligi bilan chuqurligi teng shaklgha qurilgan . Bu obida
g ishtining pishiqligi bilan kishining diqqatini tortib keladi . Hozir bu yerda
’
G u l iston shirkat xo jaligi joylashganm bo lib, mahalla ahlining kuchi bilan
“ ” ’ ’
asralib kelinmoqda . Tersarida 1500 gektar yerga dehqonchilik qilinadi . Tersari
nomli qishloq Afg onistonda ham bor . Qishloqda 18 turk urug lari bo lgan .
’ ’ ’
Har bir ko cha boshida tegirmon, juvoz ishlab turgan . O nlab kochalari
’ ’
bo lgan . Kunjut va zig ir moylari bozor va rastalasni to ldirib turgan .
’ ’ ’
Tersarida 1200 ta juvoz, 117 joyda kash kash tegirmon bo lgan . Tersari zig ir
– ’ ’
moylarining sifati yuqori bo lgan deydilar .
’
Tersarida qadimgi ariqlar saqlanib qolgan . Shulardan Tikariq, Bog ariq,
’
Tolariq, Qumariq, Jenovariq, Turkmanariq bularning hammasi hashar yo li
– ’
bilan qazilgan .
20

Tersarida nomlar tez tez o zgartirilib turilgan. – ’ Kolxozlar Bauman, F .
Xo jayev, K. Marks, F.Engeles. nomlari bilan atalgan . Shu davr ichida mashhur
’
kolxozlarda Sattor Aashurov, Said Pirmatov, Abdurazzoq Bozorov, Asad Olim,
Shoyi Qori, Usta Xudoyberdi kabi kishilar rais bo lgan . Tersari qishlog idagi
’ ’
40 artel xo jaligi birlashtirib yuborildi . 1936 41 yillarda unga suvonqul
’ –
Jo rayev, To ymurod Bekmurodov, Barot Abdullayev, Ro zi Latipov, Mirzo
’ ’ ’
To rayev (1944 46) . Hoji Fayzullayev ( 1942 48) . Habibov (1949 53) .
’ – – –
Jo ra Husanov ( 1953) raislik qildilar .
’
Tersari yeridagi kolxoz ( keyinchalik savxoz ) o n yil ichida juda ko p
’ ’
nom bilan ataldi . M o skva savxozi, O zbekiston komsomolining 50 yilligi
“ ” “ ” ’
savxozi deb atalib, unga Ikrom Jumayev ( 1975 ) . 1987 yildan to 1992 yilgacha
Turob Xolmurodov direktorlik qilganlar . Hozirgi kunlarga kelib Tersarida 14
ming aholi yashaydi, 80 dan ortiq savdo do koni, yangi choyxona, hammom ,
’
oshxona , uchta maktab bor .
QORAXO JA qishlog i . G uzor qishlog ida yashovchi xo jalardan
’ ’ ’ ’ ’
iborat mahalla o tgan asirda ko chib chiqqanligi natijasida paydo bo lgan .
’ ’ ’
Dastlab G uzordan Qoraxo ja, Shodmonxo ja, Ubayxo ja, Sultonxo ja degan
’ ’ ’ ’ ’
kishilar ko chib kelgan . Bularning bog hovlisi hozirgi Qoraxo ja qishlog ida
’ ’ ’ ’
bo lgan . Keyinroq boshqa kishilar ham ko chib kelgan . Qishloqda xo jalar
’ ’ ’
avlodidan ko ra qoracha xalqning ko pligi sababli bo lsa kerak bu yerda
’ ’ ’
yashovchilarning Qora xo jalar deyishgan . Shu nom bilan qishloq Qoraxo ja
’ ’
deb yuritiladi . 1920 30 yillarda kolxoz tuzilib, unga Temir omoch deb nom
– “ ”
berishgan . Qoraxo ja qishlog i G uzor bilan tutash . Hozir bu yerda 1550 dan
’ ’ ’
ziyod aholi istiqomad qiladi 1
.
QORATEPA qishlog i . Bu qishloqning paydo bo lishiga oid rivoyatga
’ ’
ko ra bir vaqtlar Xitoydagi turk urug laridan bo lgan podshoning Xonimayin
’ ’ ’
isimli qizi Samarqandda hukmronlik qilgan bir podshoning o g liga xotin
’ ’
bo lib tushgan ekan . Kelinga cho rilar, xizmatkorlar, qo riqchi askarlar
’ ’ ’
sovg a qilib yuboriladi . O sha kishilar dastlab Juma qishlog iga, so ng
’ ’ ’ ’
Naistonga ( Hozirgi Bahoriston nohiyasiga ) kelishgan . Bu yillarda mamlakatda
21

ocharchilik, yetishmovchilik boshlangan edi . So ng bular Qoratepa’
qishlog ining o rniga ko chib kelishadi . Yana bir rivoyatda aytilishicha,
’ ’ ’
karvon uzoqdan bir tepalikni ko radi . Bu tepa juda baland bo lib, Koson
’ ’
tog idan ko zga yaqqol tashlanadi . Odamlar Naqshob daryosidan o tib, shu
’ ’ ’
tepani qora tutib qo yadilar. Karvon shu yerni mo ljallab qancha yo l bossa
’ ’ ’
ham, tepa hamon qorayib ko rinar edi . Nihoyat qoraga yetib kelib, tepa bag riga
’ ’
tuyalarni cho ktirishgan . Shundan bu manzilgoh Qoratepa nomini olgan
’ “ ”
emish .
SANGISHKONI qishlog i . Bu qishloq nomi qadimgi sug d tilida Diz
’ ’ “ ”
qo rg on, qal a nomlarini bildiradi . Diz jiz deb talaffuz etilgan . 1930
– ’ ’ ’ –
yilda Sangishkoni qishlog ining aholisi kolhoz safiga kiritildi va Bolshevik
’ “ ”
nomi bilan yuritila boshlandi . Bu kolxozga Panji Samatov (1930 35 ) , Chori
–
Mustarov (1935 46 ) , Shonazar Rahimov ( 1946 52 ) raislik qilishgan . 1952
– –
yilda Voroshiliv nomi berilgan . Shu yillari kolxozga Mahmud Musharrafov
rahbarlik qilgan . Sangishkonida bosh reja asosida qurilgan maktab, bir necha
jamoa xo jaligi bor .
’
ChIMQO RG ON qishlog i . Qashqadaryoning shimoliy qismida
’ ’ ’
Chimqo rg on qishlog i bo lgan . Bu qishloq dastlab kichik qishloqlardan
’ ’ ’ ’
iborat edi . Qishloqning g arbiy tomonidagi Alanga, Xo ja, Ko lariq qishloqlari
’ ’ ’
bizning asrimizga qadar Chimqo rg on qishlog iga kelib qo shilgan .
’ ’ ’ ’
Qishloqning yerlari chimtol yerlar bo lib, uning nomi ham shu so zdan kelib
’ ’
chiqqan . G uzor bilan bu qishloq orasida yo l bo lgan. Bu yo l Qarshiga
’ ’ ’ ’
tomon o tib ketgan . Bu yo l yoqasidagi qishloqda karvonsaroylar toshquduqlar
’ ’
juda ko p bo lgan. Yaqin paytlarga qadar qishloqdakatta masjid bo lgan. U
’ ’ ’
Buxoro amirining farmoni va uning xotini mablag i hisobiga bunyod etilgan.
’
Chunki malika aslida shu qishloqning Sariqturk mahallasidan bo lgan. Nixoyatda
’
go zal bo lgan bu ayolni Buxoro amiri olib ketadi. Lekin ayolning farzandi
’ ’
yo q edi. Keksaygach qishlog iga qaytib o zidan xotira qoldirish uchun masjid
’ ’ ’
qurdirgan ekan . Qishloq keksaalari o zlarining topqirligi bilan mashhur bo lgan.
’ ’
Jo ra cho pon haqida naqil qiladilar. To ylar, Navro z bayramlarida u kishi
’ ’ ’ ’
22

tomoshalar ko rsatgan. Unga chopqirlar poygasida teng keladigan odam’
bo lmagan. U otlar bilan yonma-yon chopib yura olgan. Bu odam haqida xalq
’
ertak to qigan. Qishloq to liq elektr va gaz bilan ta minlangan.
’ ’ ’
SHAKARJO Y qishlog i. Rivoyatlarga qaraganda, bu qishloqda sak
’ ’
qabilalaridan besh aka-uka bo lgan ekan. Ulardan: Cho ntay, Yaziz, Alang,.
’ ’
Sariq,Qurtli degan qishloq kelib shu yerga joylashgan. Bular yashagan joy dastlab
Beshqovurg a deb atalgan. Aka-ukalarning bolalari xam o z farzandlariga
’ ’
o tgan avlodlari-urug ining ismini qo tishgan. Besh urug tarqalgan. Amir
’ ’ ’ ’
Temur davrida barcha qishloqlarning ro yxati olinadi. Temur xisobchilari o z
’ ’
daftarlatiga qishloq nomlarini yoza turib: tutmayiz, shinni, meva-chevasidan yeb,
suvidan tatib ko rishadi. Bu mevalar totli, suvi esa shirin edi. Ular qishloqning
’
nomini eshitib ajablanishadi va bu qishloqning nomi B e s hqovurg a emas
“ ” ’
S h akarjo y bo lsin deydilar . O qituvchi Murtoz To xtamishevning
“ ” ’ ’ ’ ’
aytishiga qarganda S h akarjo y o zining shirin-shirin mevalari bilan mashxur
“ ” ’ ’
bo lgan. Boy qishloqning dovrug i Buxoro amirligiga ma lum edi. Shu boisdan
’ ’ ’
amilik ko p soliq solardi. Shakarjo y qishlog I Qozoq qishlog i shimolda
’ ’ ’ ’
Qoraqo ng irot, Janubda Deynov qishlog i, G arbda Qovchin qishlog igacha
’ ’ ’ ’ ’
cho zilib brogan . Bu yerdagi artizian qudug i hammavi suv bilan ta minlab
’ ’ ’
turibdi.
QOZONCHI qishlog i. Bundan 300 -400 yil ilgari aka-uka Nurmat
’
vaEshqori nomli yigitlar Koson tumanining Q o ziquchar qishlog idan
“ ” ’ ’
ko chib kelgan. Ko chish davrida qozon-tovog i ko ch-ko ronini tuyaga ortib
’ ’ ’ ’ ’
olishgan . Shu yerlarga etganda aka-ukalarga shu joy ma qul bo lib qolib,
’ ’
ko chlarini tushurishgan va shu yerda o rtoqlashib qolgan ekanlar. Qozon
’ ’
tovog I bilan kelgani uchun shu yerning nomi Qozonchi bo lib qolibdi.
’ “ ” ’
Hozir bu qishloq o z o rnini egallab olgan. Zavurlar qazildi. Qdimgi
’ ’
yodgorliklar ko milib ketdi.
’
O ROZOBOD qishlog i. Bu qishloqning paydo bo lishi haqidagi bir
’ ’ ’
hikoyatda aytilishicha, Tataristonning Qozon shaxrida bir hunarmand kishi bo lib
’
uning oti O rozbobo ekan. U qishloqqa kelib, suv bo yida joylashgan . Ko p
’ ’ ’
23

o tmay tegirmon qurgan. Uyog och ustasi ham edi. Buxoro amiri uni chaqirib’ ’
olib yog och minoralar yasovchi ustalar safiga qo shgan. O rozbobo ancha yil
’ ’ ’
mehnat qilgan. So ng unga hozirgi yerlari berilgan. Bu qishloq shu boisdan
’
O r ozobod deb ataladigan bo lgan. O rozboboning ikki o g li bo lgan.
“ ” ’ ’ ’ ’ ’ ’
O roz bobodan qolgan o g illar ota izidan brogan. Uning joylarini obod qilgan.
’ ’ ’
Ularning biri Xudoyor ikkinchisining oti Usata Shokir deb atalgan .
Tumanimizdagi masjid va ziyoratgohlarning ustunlarini O rozbobo va uning
’
o g illari yo nib tayyorlagan, deyishadi. Xozir ularning avlodlari shu qishloqda
’ ’ ’
yashab kelmoqda.
ESABOY qishlog i . Esaboy qishlog i shu yerlik Esonboy noli bir
’ ’
boyning nomi bilan yuritilgan deydilar. Lekin qiziqib, Esaboy nomli qishloq
Koson tunmanida, Tallimarjonda,Samarqand, Farg ona viloyatlarida xam bor.
’
Shuni ham aytish kerakki qadimgi turk urug lari orasida Esirg li, Davg li
’ ’ ’
urug I ham bor. Shu boisdan, Esirg li urug ining nomi qishloqqa nisbat
’ ’ ’
berilganda Esir-so zining o zagiga boy so zi qo shilib Esaboy bo lgan
’ ’ ’ ’ ’
bo lishi extimoldan xoli emas.
’
YUKSALISH qishlog i. Bu qishlog tumanimizdagi eng kenja
’ ’
qishloqlardan. U 1974 yilda tashkil etilgan. Xozir davlat jamoa xo jaligiga
’
aylantirilgan. Qishloq axolisi dehqonchilik bilan shug ullanai. Asosiy ekin paxta
’
xisoblansada Yuksalish qishlog I uchun chorvachilik ham ko p foyda keltirgan
’ ’
soxadir. Qishloqda bolalar boxchasi mayishiy xizmat ko rsatish idorasi,
’
jamg arma banki 15-P.M.Q va qurilish - ta mirlash idorasi, telefon-telegraf
’ ’
aloqa bo limi, yozgi va qishgi klub, qishloq kasalxonasi, 650 o rinli maktab va
’ ’
boshqa davlat idoralari joylashgan. Narzillo Xolmirzayev (1977-1982),
S.Shodiyev, Sh.Xaqnazarov (1985-1992), A.Choriyev (1992 yildan hozirga qadar)
shirkat xo jaligida raxbar bo lib ishladilar. Yuksalish qishlog i zamonaviy
’ ’ ’
me morchilikning eng yaxshi binolari qator turar joylarga ega. Tabiiy gaz
’
keltirilgan.
ZUMRAD qishlog i. Bu qishloq axolisi 1976 yilda Yakkabog tumanining
’ ’
Toshqo rg on qishlog idan ko chib kelgan. Dastlab qishloq
’ ’ ’ ’
24

T o shqo rg on deb yuritiladi. 1979 yilda 15-sovxoz tashkil topdi.“ ” ’ ’
O zbekiston Respublikasi oily soveti Prezidentining 1986 yil farmoniga asosan
’
Z u m rad deb nomlandi. Qishloqda xozir 130 ta xo jalik istiqomad qiladi.
“ ” ’
Qishloq yildan-yilga obodlashib bormoqda.
QOVCHIN qishlog i. Qovchin qishlog I bundan 500-600 yillar ilgari tirli
’ ’
yerlardan ko chib kelgan odamlarning o troqlashishidan paydo bo lgan.
’ ’ ’
Qishloq o rni botqoq va qamishzorlardan iborat edi. Ko chib kelgan joylarini
’ ’
odamlar dastlab Q a m ishli deb atagan. So ngroq Q o vchin deb atala
“ ” “ ” ’
boshlagan. Qovchinlik keksalarning aytishicha Hisor va Ko lob tomomlaridan
’
xam odamlar kelib qo shilgan. Bu urug larning nomini Halloqi deb atashgan.
’ ’
Buxoro amirligi bu yerlarni egallamasdan ilgari Qashqadaryo voxasining G uzor
’
tumani yerlari Eronga tobe bo lgan. Qovchin xalqi Eron podshosiga soliq
’
to lagan. Qovchin qishlog ining etnik tarkibida arablar xam bor. Ular hozir yerli
’ ’
axoli bilan chatishib-birlashib ketgan. Qishloq axolkisining asosiy qismi tojik tilida
gaplashadi. Qovchin qishlog i inqilobdan ilgari Qashqadaryo voxasining eng yirik
’
qishloqlaridan biri edi. Unda 20 dan ortiq masjid bo lib, bolalar eski usuldagi
’
maktabda o qitilgan. Mullavachchalarga Mullo Rasul Qori, G ovsiddin Qori,
’ ’
Raximboy halfa kabi kishilar dars bergan. Qovchin qishlog idan yirik olim va
’
davlat arboblari yetishib chiqqan. Qashqadaryo viloyati ijroiya qo mitasi raisi
’
Usmon Boltayev, A.Qosimov, X.Xo jaqulov,Said Sariqovlar shular
’
jumlasidandir. Qovchin qishlog I viloyatda bir vaqtlar Qorako l teri yetkazib
’ ’
berishda dong chiqargan. Xamza Xo jaqulov singari dongdor patakor nomini
’
xamma biladi .Xozir bu yerdagi shirkat xo jaligi X.Ho jaqulov nomiga
’ ’
qo yilgan .Ho jalik keng tarmoqlidir: bug doy,arpadan xam buyerlarda xamisha
’ ’ ’
mo l-xosil olib kelingan .Qovchin yaylovlariga bo y qishloq .So ngi yillarda
’ ’ ’
qishloq gullab yashnadi . Qishloqda aribi gilamlar ozir xar bir xonadondi
–
to qiladi .Yaylovlar ko p bo lganligi uchun qirqinchi yillargacha tuya,echki,
’ ’ ’
qo lar boqiladi .Asosiy daromat chorvachilikdan kelar va jundan axoli turli-tuman
’
buyumlar to qib bozorga chiqarar edi .Xozirgi paytda xam
’
xunarmandchilik ,chorvachilik va dexqonchilik bilan shug ullanadi.Qishloqning
’
25

so nggi xoyotiga batafsil to xtalib o tadigan bo lsak 1930 yili 17 nafar azodan’ ’ ’ ’
iborat Q i zil dexqon shirkati tuziladi . Ularning safida Tursunqul Badalov,
“ ”
SHaripov , Salomatov degan dexqonlar bor edi . SHu yili G u l iston nomini oldi
“ ”
.B.Xudayberdiyev va Itol Qurbonovlar uning faol a zolari va tashkilotchilaridan
’
edilar .Qishloq maxallasi Stalin nomli , I s l ixat , X u j um kolxozlariga kirdi .
“ ” “ ”
K i yikchi (Kekchi xam diyishadi) maxallasida X a r akat , X o l iqi
“ ” “ ” “ ”
maxallasida esa Molotov nomli kolxozlar tuzuldi . I I I Intirnatsional kolxoziga
“ ”
birlashgan bu kicik artele rivojalana boshlydi . Bukolxozda daslab Ro zi
’
Sayliyev raislik vazifasini bajari kelgan 1930 yilning dekabir oyida davlat
kolxozga 600 bosh qo zi bergan .1933 yilda Qo qonboyev degann kishi o z
’ ’ ’
ixtiyori bilan kolxozga bir bosh tuya ,130 bosh qo y sovg a qilgan .Kolxozga
’ ’
kirgan kishilar shu yillari o z ixtiyorlaridagi qo y, echki, eshak,ho kiz kabi
’ ’ ’
molar bilan ariza berib kirganlar. Kolxoz kundan-kun boyigan . Shu yillarda
Eshonqul Ro ziyev Jangal Hayitovlar raislik qilganlar. 1933 yilda III
’ “
Internatsional kolxoziga Q i zil dexqon xo jaligi xam kelib qo shilgan. Shu
” “ ” ’ ’
yil ming gektar yerda don 15 gektar yerda paxta ekilib xar gektar yerdan atigi ikki
fut-32 kilogramdan paxta berilgan. Kolxozga Xamza Xo jaqulov ( 1940-1941),
’
Zulfiqor Xo janov (1942-1950), X.Xo jaqulov (1959-1964) , Zulfiqor Xo janov
’ ’ ’
(1964-1969), Maydon Tursunov (1969) raislik qiladi. Jammi Qanoatov kolxoz
partya tashkilotining birinchi sekretari bo lib ishladi. 1961 yilda (III
’
Internatsional) “kolxozi savxoziga aylantirilib unga Q i zil qaxramon (Kojor
” “ ”
qishlog i), Qizil yo l (Oqrobot qishlog i) kolxozlari xam qo shildi.
’ “ ’ ” ’ ’
Xozirda Qovchin qishlog ida 10
’ ming axoli istiqomad qiladi, 1300 o quvchiga ’
mo ljallangan ikkita o rta maktab bor,150 nafar o qituvchi ta lim va tarbiya
’ ’ ’ ’
beradi. Shu maktab o quvchilari orasida 12 ta fan nomzodi, 96 nafar olijy
’
ma lumotli qishloq xo jaligi xodimlari, 28 nafar tibbiy xodim yetishib chiqqan.
’ ’
SOVLIG OR qishlog i. Eng qadimgi qishloqlardan biri. Meloddan ilgari
’ ’
Mirishkortepa ustida paydo bo lgan. Sovlig orliklarning urug lari xaqida
’ ’ ’
ularning 110 ta urug i tarqalganligi aytiladi
’ 1
. Eng qadimgi axolisi turklar bo lib, ’
ular asosan uchta urug dan tarqalgan. Turk urug larining birinchi avlodi
’ ’
26

Mirishkortepada yashagan. Shu bois ular Mirishkor avlodi deyilgan. XV-XIX
asrlargacha Mirishkorliklar xozirgi Dexnov axolisiga yashagn joyga siljib kelgan.
Ikkinchi urug basharlardir. Rivoyat qilishlaricha Basharlar urug i chorvachilik’ ’
bilan shug urlanganlar. Ular Turkistondan ko chib kelishgan. Uchinchisi
’ ’
Sayidlar avlodi bo lib, Dexnovga XIII-XV asrlarda lo chib kelib, hozirda yashab
’ ’
turgan Xo ja-saidlar urug ini tashkil qiladi. Bulardan tashqari Qovchin, Ashir
’ ’
Buxoriy, Samarqanddan esa gadoylar urug I ham ko chib kelgan. Urug lar
’ ’ ’
orasida b o yinqora , k a l ay , l a qay , p a l teshar avlodlari ham bor.
“ ” “ ” “ ” “ ” ’
Hozirda ham G uzor, Mirishkor, Talishbe, Qovchin, Oqrobot qishloqlarida
’
Xo ja-Saidlar avlodi yashaydi . Ular Sulton Mir Haydar urug i ekanliklarini
’ ’
aytadilar. Ularning shajaranomlari ham bor. Dexnov 1920 yillarda Buxoro
xonligiga qarashli bo lgan . Amir Olimxon davrida amirlikda xizmat qiluvchi
’
odamlar shu qishloqdan ko p bo lgan . Qishloq Qarshiga boradigan katta yo l
’ ’ ’
yoqasida edi. Shu bois xunarmand-kasblar ko p edi. Ular o z mollarini Qarshiga,
’ ’
Qovchin, Koson, Kirkchi kabi joylarga olib borib sotganlar . Qishloqda o nlab
’
masjidlar bo lgan. Buxoro amirining Miroxuri ham Dexnovlik bo lhan
’ ’
deyishadi. Hozir ham Miroxur avlodlari Dexnovda yashaydi . Qishloq
hunaremandlari bo z va olacha to qishda mashxur bo lishgan.
’ ’ ’
Urug larimizning kelib chiqishini 110 ta turkiy qabilalardan tarqalgan
’
deyishadi. Sovlig orda yashagan avlodlarning urug larini quyidagicha belgilar
’ ’
ko rsatishni maqsadga muvofiq deb topdik. Bunda oltin avlod vakillari haqida
’
fikr yuritamiz.
Sovlig orda asosan eng qadimdan yashagan avlodlar uchta bo lgan .
’ ’
Hozirgi kunda oltita vakillari yashaydi. Bulardan ba zilari chetdan ko chib
’ ’
kelgan avlodlardir. Eng qadimgi avlodlardan biri melodda oldingi Sug diyona
’
davlatiga qarashli bo lgan. Bu yerda hozirgi Mirishkor urug i yashagan.
’ ’
Ularning turkiy avlodi bobolarimiz fikr va rivoyatlariga asoslanib Qipchoqlar bilan
aralashib xunlarga borib taqaladi. Tarixiy manbalarga asosan Surxandaryo va
Qashqadaryo voxalarida ayniqsa, biz yashab turgan hududlardagi aholining
ko pchiligi meloddan oldin yashagan bo lsa, dastlabki davrlarda XIX-XV
’ ’
27

asrlarda ko chijrib keltirilgan. Qipchoq qabilalari yerli xalq bilan aralashib’
ketgan. Ular yashab turgan joylarini chiroyli bog -rog larga aylantirgan.
’ ’
Mirishkor, urug ini asl bobodexqon deb atay boshlaganlar. Bu nomni atrofda
’
yashaydigan axoli bilan o tkinchi savdogarlar bergan. Qadimdan Mirishkor
’
urug i bilan birga yashab kelgan avlodlardan biri Bashirlar urug idir.
’ ’
Rivoyatlarga ko ra Turkmanistondagi Bashir qabilasi melod boshlarida
’
chorvachilik bilan shug ullanib ko chib yurganlar. Melod boshlaridan
’ ’
Mirishkortepa yonidagi Mirishkor urug I bilan o rtoqlashib yashaganlar.
’ ’
Ularning qaysi biridan bashir urug I qaysi avlodga mansub deb so rasangiz
’ ’
turkman avlodiga deb javob beradilar. Ammo hozir ular o zlarini o zbek deb
’ ’
hisoblashadi.
Sovlig orda yashaydigan qadimgi avlodlardan biri Saidlar avlodidir. Ular
’
XII-XV asrlardan boshlab yerlik aholining saidiy xo jasi hisoblanadilar.
’
Ular yuqori xo ja said avlodidan bo lib, Keyinchalik Sovlig ordan
’ ’ ’
Koson, Tlishbe, Mirishkor, Qovchin qishloqlariga shu yerdagi xo ja saidlardan
’
tarqalgan. Keyingi sahifalarda xo ja said avlodi shajarasi haqida fakir yuritiladi.
’
Qolgan avlodlar qo shni qishloqlarda kelib o troqlashib qolganlar. Ular:
’ ’
Qovchin urug i: turkiy qabilalardagi urug I ham qovchin deb berylgan.
’ ’
Ular Qovchin qishlog idan kelib qolishgan.
’
Ashir Buxoriy urug i Buxoro viloyatidan gadoylar urug i Samarqand
’ ’
viloyatidan kelib joylashgan. Ular keyinchalik o troqlashib yashab qolganlar va
’
hozirda ham yashaydilar .
Ba zi urug larning kasb-koriga qarab ,ba zan rivoyatlarga asosan
’ ’ ’
laqablar berilgan .Bulardan :
Aqllar urug i .Ularning nima uchun aql deb atalishi quyidagicha hikoya
’
qilinadi: xo ja-saidlardan biri kelganida ko pchilik kishilar qishloq yaqinadi
’ ’
o tin chopib o tirganlar .Ular orasida yoshroq , sho xroq , e tiborsiz bir yigit
’ ’ ’ ’
bo lgan . Xo ja , ular bilan salomlashgandan keyin u yigitga qarab: Inim bir
’ ’ “
kosa suv olib keeling ,-deb buyurgan. O tirganlar: P i r im odam qurib, shu
” “ ’
sizga suv olib keladimi ,-deb pisanda qilishgan .SHunda bir kosa muzdek sut
”
28

olib kelib: Suvdan ko ra sut iching , oftobni oladi , pirim , - deb uzatgan . “ ” “ ’
Raxmat , - deb xo ja sutni ichib olgan , u keyin kosani qo ygani ketganida
” ’ ’
pisanda qilgan odamlarga qarab: S i zlar ahmoq ,degan edinglar , aqilli ekanku ,
“ ”
deb o tib ketgan ekan .
’
Shu voqeyadan keyin bu urug aql deb atalgan .
’
Shunday uruglardan biri bo zchilar urug idir . Bu urug eng qadimgi
’ ’ ’
davirdan boshlab to quvchilik bilan shug ullangan .Shuning uchun ham bu
’ ’
urug bo zchi deb ataladi .Ular doimo ,ishda ham , gapda ham juda epchil
’ ’
muomala qilishadi .Dastlabki davirlarda bo z to qib G uzor ,bezda
’ ’ ’
shaharlariga borib sotib tirikchilik qilishgan .Hozir ham bu shaharlar shu nom
bilan yuritiladi .
Bu yerda bo yni qora , qalay ,lakay, palteshar laqabli urug lar
’ ’
mavjud .Ular Devonda bir tan ,bir jon bo lib ahil yashab kelmoqdalar
’ 1
.
Eng qadimgi aholi turklar bo lib, ular asosan uchta urug dan tarqalgan.
’ ’
Turk urug larining birinchi avlodi Mirishkortepada yashagan. Shu bois ular
’
Mirishkor avlodi deyiladi. XV-XIX asrgacha Mirishkorliklar hozirgi Dehnov
aholisi yashagn joyga siljib kelgan. Ikkinchi urug Basharlardir. Rivoyat
’
qilishlaricha, basharlar urug I chorvachilik bilan shug ullanganlar. Ular
’ ’
Turkistondan ko chib kelishgan. Uchinchisi saidlar avlodi bo lib Dehnovga
’ ’
XIII-XV asrlarda ko chib kelib, hozirda yashab turgan xo ja-sayidlar urug ini
’ ’ ’
tashkil qiladi. Bulardan tashqari Qovchin, Ashir Buxoriy, Samarqanddan esa
gadoylar urug I ham ko chib kelgan. Urug lar orasida bo yin qora ,
’ ’ ’ “ ’ ”
q a l ay , l a qay , p a l teshar avlodlari ham bor. Hozirda ham G uzor,
“ ” “ ” “ ” ’
Mirishkor, Talishbe, Qovchin, Oqrobot qishloqlarida xo ja-sayidlar avlodi
’
yashaydi. Bular Sulton Mir Haydar urug I ekanliklarini aytadilar. Ularning
’
shajaranomalari ham bor. Dehnov 1920 yillarda Buxoro xonligiga qarashli
bo lgan. Amir Olimxon davrida amirlikda xizmat qiluvchi odamlar shu qishloqda
’
ko p bolgan. Qishloq Qarshiga boradigan katta yo l yoqasida edi. Shu bois
’ ’
qishloqda hunarmand-kosiblar ko p edi. Ular o z mollarini Qarshiga, Qovchin,
’ ’
Koson Qirqkichi kabi joylarda olib borib sotganlar. Qishloqda o nlab masjidlar
’
29

bo lgan. Buxoro amirining miroxuri ham Dehnovlik bo lgan deyishadi. Hozir’ ’
ham Miroxo r avlodlari Dehnovda yashaydi. Qishloq hunarmandlari bo z va
’ ’
olacha tikishda mashhur bo lgan. Aytishlaricha, Dehnovda katta madrasa
’
bo lgan. Mulla Ashirxon, Mulla Qo zixon, Mulla Haydar, Mulla Temirxon,
’ ’
Mulla Mustafoqul, Mulla Qanoat, Mulla Rasulberdi, Mulla Abdullaxon, Mulla
Qilich kabi allomalar shu madrasani tugatgan. Dehnov qishlog ining joyi va nomi
’
tez-tez o zgarib turgan. Miqiyon, Qarchig ay, Xumdon, Qizmasjid,
’ ’
G allaquduq, Xo ja qaptol, Teshiktepa nomlari bilan atalgan. Keyincxhalik
’ ’
Dehnov ya ni yangi qishloq degan nomni olgan edilar. Dehnovda yana bir makon
’
bor, uni Balxiyaktepa deb atashadi. Aytishlaricha, bu tepada yashaganlar Balx
shaxodan ko chib kelgan emishlar. Qishloq tevaragida bir qancha tepalar borki,
’
ular aloxida axamiyatga moliq. Mirishkortepa- bu yerda dehqonlarning dastlabki
urug lari istiqomad qilgan. Qarchig aytepa juda baland bo lib, Dehnovning
’ ’ ’
qadimgi aholisi yashagan joy. Bu tepada Dehnovliklar uzoq makon tutganlar.
Yassi tepaning eski nomi nomalum. U tuzulishga, yassi va ko p joyni egallab
’
yotganligiga qarab Yassitepa deyiladi. Supayarontepa bu joy savdogarlar keli-
ketuvchi makon-manzil bo lgan. Aftidan, Supayaron emas, Supayoron bo lishi
’ ’
kerak. Chunki inqilobdan ilgari so fiylar darveshlar shu yerga kelib istiqomad
’
qilganlar. Bu yerda savdogarlarning rastalari, mehmonxonzlar, karvonsaroyar
quduqlar bo lgan. Dehnovning eng gavjum yeri shu joy edi. Shu yerda Shifo-
’
ulyoron degan avliyo o tgan deydilar. Dehnovning eng so ngi turar joylaridan
’ ’
biri Qo rg ontepadir. Uni Teshiktepa ham deyishadi
’ ’ “ ” 1
. Chunki shu
qo rg onning Qarshiga qaragan darvoza qismi o pirilib, bahaybat minoraning
’ ’ ’
tepa qismi teshilgan edi. Bu Qarshi shahridan keladigan yo lovchilarga teshik
’
bo lib ko rinardi. Keyingi 50 yil davomida qo rg onning qolgan qismi ham
’ ’ ’ ’
nurab ketdi. Qo rg on tepasida unga kiriladigan g ishtin qorovulxonalar edi.
’ ’ ’
Shunday binolardan birida tug ham ko tarib qo yilgan joylar bo lgan. Shu
’ ’ ’ ’
atrofda ziyoratgoh bo lgan. Qo rg on Bobur ishg ol qilgan Hisordagi mashhur
’ ’ ’ ’
qal aga juda o xshaydi. Kattaligi va tuzilishiga ko ra Hisor qal asi
’ ’ ’ ’
qo rg oninign yoshi bilan bir ekanini payqash qiyin emas. O rta Osiyodagi
’ ’ ’
30

xonliklar va bekliklar o zlarini himoya qilish uchun 12 asrdan boshlab qal alar’ ’
qurganlar. Ularning arxitekturasidagi bir xilliklar ham buni tasdiqlaydi.
1921-1927 yillar davomida qishloqda kichik artellar, ishchi dehqon
uyushmalari tuzildi.
1927 yilda qishloqda yer islohati o tkazildi . Qashqadaryo viloyatida shu
’
yilda 94 ta kolxoz tuzilgan. Dehnov qishlog ida dastlab 40 nafar kishi birgalikda
’
Q i zil O zbekiston nomli kolxoz tuzishgan. Bu kolxozga Mahsum bobo degan
“ ” ’
kishi a zo bo lib kirib, so ng rais etib saylangan. 1929 yilida davlat Qizil
’ ’ ’ “
O zbekiston kolxozi a zolari uchun 500 bosh qo zi bergan. 1930 yilda
’ ” ’ ’
Abdulxayr Fayzullayev rais bo ldi
’ 1
. 1934 yilda qishloqqa birinchi traktor keldi.
Dalalar traktor bilan haydala boshlandi. Dastlabki X.T.Z traktorining ish unumi
kam bo lsada yerpluk yordami bilan haydalgach hosildorlik sezilarli darajada
’
yuqori ko tarildi. Texnika odamga qanot bag ishladi. Shu yilda Qahhor
’ ’
Qozoqov, Chori Qurbonov, Sohib Karimov, Sevin Suvonovlar traktorchilik
G uzorni egalladilar. Bu o rnida shu qishloqdan chiqqan birinchi mexanizator
’ ’
Nusrat Karimovning nomini aytib o tish lozim. Bu matonatli ayol 1936 yilda
’
birinchi bo lib traktor ro liga o tirgan. Qishloqda Qutilish , G ayrat ,
’ ’ ’ “ ” ” ’ ”
O z o d shirkat xo jaliklari ham tuzilgan edi. Ular 1937 yilda Q i zil
“ ” “ ’
O zbekiston kolxoziga qo shildilar. 1940 yilda qishloq sho rosining raisi etib
’ ” ’ ’
Jabborqul O tkirov saylandi. Bo ri Avliyoqulov esa kotib bo ldi. G ayrat va
’ ’ ’ ’
shijoat tufayli qishloqda ancha o zgarish bo ldi. Ikkinchi jaxon urushi davrida
’ ’
Q i zil O zbekiston kolxozi 1100 gektar yerda dehqonchilik qildi .Kolxoga
“ ” ’
Tosh Ibodov , Polvon Javliyevlar raislik qildilar .1946 yilga kelib qishloq yerlari
1366 gektorni tashkil etdi .1955 yilda Dehnov da tuzilgan Mikoyan nomli va
“
Qizil O zbekiston kolhozlari birlashdi .Dehnov qishloq kengashi Novqot deb
’ ”
atalib, Qishloq sho rosi Novqotga ko chirildi 1968 yilda Dehnov qishlog i
’ ’ ’
Q a shqadaryo sovxoziga aynaltirildi .Sovxoz shu yili 1700 gektar yerga ekin
“ ”
ekdi .Bu vaqtlar Shodmonqul Jo rayev derektorlik qilgan .Qishloqda ichimlik
’
suv ,tabiiy gaz o tkazilgan. Kasalxona, ikkita o rta maktab xunar texnika
’ ’ –
bilim yurti ,xunarmandchilik ustaxonalari mavjud.
31

QOVCHIN qishlogi .Qovchin qishlog i juda ko hnadir .Qadimdan’ ’
qishloqda aholi chorvachilik bilan shug ullanib kelgan .Qovchin juda katta
’
qo rg ondan iborat deb aytadilar VII-VIII asirlarda arablar bostirib
’ ’
keldi .Arablarga qarshi turgan bu qo rg onning koli ko kka sovurilib, o rnida
’ ’ ’ ’
o rnida tepalik hosil bo lib qolgan ekan. Qishloq tepasining kun chiqish
’ ’
tomonida eski masjid qurilgan. Bu hashamatli masjidni ba zi birovlar Abdullaxon
’
podsholigi davrida qurilgan deydilar. Rivoyatga qaraganda, kofirlar bir jangchini
quvib keladilar. Jangchi shu masjidga kirib yo qoladi. Shundan beri u G oyib
’ “ ’
ota d e b atalar emish. Abdullaxon davrida qayta yangilanib, eski masjid o rnida
” ’
yangi masjid barpo etilgan, degan fikirga qo shilsa bo ladi. Oldingi bino
’ ’
hozirgisidek salobatli emas, uning qoldiqlari masjidning kunbotar tomonida
bo lib, ustida sanamlar, chiroqlar qo yilgan. Qishloq Qarshi shahriga boradigan
’ ’
yo l ustida bo lib, ilgari juda obod bo lgan. Keyingi yarim asr mobaynida
’ ’ ’
odamlar Dushanbega Shaxrisabz, Kitob, G uzor, Afg oniston tomonlarga ketib
’ ’
qolgan. Inqilobdan so ng ajoyib xalq qiziqchisi Siddiq bobo degan kishi shu
’
qishloqda yashagan. Butun vohada qiziqchiligi bilan tanilgan bu bobo Katta
Farg ona kanalini qazish paytida o z sanatidan kanal qazigani kelganlarni
’ ’
bahramand qilgan. Qovchin aholisi har tomonga ko chib ketganligidan hozir 260
’
xo jalik yashaydi. Qishloq uch qisimga bo lingan tepatakliklar, chaylaliklar,
’ ’ –
yangi rabotliklar. Qadimda xalq chorva bilan shug ullangan. Quduqlari sho r,
’ ’
chunki yer ostida tuz ko p.
’
XOLQOBOD qishlog i. Bu qishloq ahlining asl manzili Qovchin
’
qishlog idagi Xolqobod tepa yonida bo lgan. Xolqobod , Qovchin, Qovchin,
’ ’
Xudiyon qishloqlarini oralab bir vaqtlar Kanorjo y daryosi oqib o tgan. Shu
’ ’
daryo Xolqobod qishlog I yerlariga kelib ikkiga bo lingan. Aytishlaricha,
’ ’
Xolqobod xaalqi qadimda Xitoydan kelgan bo lib, hunarmandlari ko p
’ ’
bo lgan. Aslida Dugreza, ya ni dug yasovchilar degan ma noni anglatadi.
’ ’ ’
Kanorjo y daryosi qurib qolganidan so ng xalq o zan bo ylab joylashgan.
’ ’ ’ ’
Hozir xam Dehnov va Qovchin tomon ketadigan kanal bo yiga yashaydilar.
’
Hozirda Qarshi shaxrida yashovchi, asli otalari Xolqobod qishlog idan bo lgan.
’ ’
32

O rmog bobo Xudoyberdiyevning aytishicha, Xolqobod qishlog ida yetita’ ’ ’
qal a bo lgan. Xolqobod qishlog iga eng qadimda Xitoy tomondan ko chib
’ ’ ’ ’
kelgan birinchi avlod nomi Chanishota bo lgan. Shuning uchun Xolqobod
’
mozori Chin mozori, C h anishota mozori deb yuritiladi. O rmog boboning
“ ” ’ ’
yana bir naqil qilishicha bir vaqtlar Xolqobod bo yida joylashgan Qovchin
’
qishlog ida sut bozor bor ekan. Shuning uchun bu joy shirkent deb nolangan.
’
Xolqobod qishlog ida ham bir vaqtlar aholi zich yashagan. Bu Kanorjo y
’ ’
daryosining qurib qolishi bilan bog liq bo lib keyingi asrlarda aholi bu yerlardan
’ ’
ham ko chib ketgan. Shu bois Xolqobod qishlog ida kam aholi yashaydi. U
’ ’
Qovchin qishlog i bilan birgalikda Qashqadaryo shirkat xo jaligini tashkil
’ ’
qiladi 1
.
YANGIOBOD qishlog i. Bu qishloqning kelib chiqishi uzoq asrlarga borib
’
taqaladi. Bu qishloq bir vaqtlar Kanorjo y daryosining bo ylarida edi.
’ ’
Eramizning so ngi asrlarida qishloq sersuv daryo bo ylab joylashganligi uchun
’ ’
baliqchilik, dehqonchilik va chorvachilik bilabn shug ullanganlar. XVII-XVIII
’
asrlarga kelib Kanorjo y daryosi o rnida qazilgan ariq atrofida joylashganlar. U
’ ’
qishloqda katta masjid va avliyolar mozorlari bor. Qishloq aholisini ko pchiligini
’
qipchoq shevasida gapiruvchi aholi tashkil etadi, unda o g uz qipchoq lahjasida
’ ’
so zlashuvchi urg ular aralash yashaydi. Yangiobod qishlog i mexnatkashlari
’ ’ ’
1929 yilda artel xo jaligiga birlashdilar. Birinchi artel xo jaligi Hujum nomi
’ ’ “ ”
bilan ataldi. Dastlbki qadamlar samarali bo ldi. Hujum shirkat birlashmasiga
’ “ ”
50 xo jalik a zo bo lib kirdi. 1930 yilda Hujum a zolari har yilgiga
’ ’ ’ “ ” ’
qaraganda 3 4 marotaba hosilni ko p olishdi. Shirkatda kirgan xo jaliklarning
– ’ ’
ijtimoiy axvoli yaxshilandi. Ularni davlat qo llab quvvatlab turdi. Jamoa
’
xo jaliklari va shirkatlarni davlat bahorgi hamda kuzgi urug lik bilan
’ ’
ta minladi. Natijada shirskatda a zo bo luvchilarning soni ko paydi. Yil
’ ’ ’ ’
oxiriga borib hamma kishilar shirkat xo jaligiga birlashdilar. 1930 yilning oktyabr
’
oyida yakka xo jaliklar tugatilib, hamma dehqon xo jalikka kirib bo lgan edi.
’ ’ ’
Quloqlarning mol-mulki ham kolxoz mulkiga o tkazildi. 1930 36 yillarda
’ –
H u j um jamoa xo jaligiga Poyon Kunnazarov rais bo ldi. Ammo 1930
“ ” ’ ’
33

yilning boshida kolxoz raisi Sag di eminov edi. Ravshan Berdiyev, Yo ldosh’ ’
Egamberdiyev rais, Avaz Ergashev batraklar tashkilotining boshqaruvchisi bo ldi.
’
1938 1939 yillarda Xudoyon , Qizil dehqon , Yangiobod , Hujum
– “ ” “ ” “ ” “ ”
kolxozlati birlashib Q i zil dehqon deb ataldi.Bu kolxozga dastlab Qalandarov
“ ”
degan kishi, so ng Rustam Panjiyev raislik qildi. 1941-1942 yillarda Xolbek
’
Nabiyev rais bo lgan. Kolxozlarda sanoat maxsulotlarini ishlab chiqaradigan
’
zavod va fabrikalar qurilmadi, ularning ko pi uzoq shaxarlarga to planib qoldi.
’ ’
1942 1943 yillarda Tursunpo lat Cho liyev, 1944 1945 yillarda Tangri
– ’ ’ –
Xudoyqulov rais qilib saylandi. Shuni aytish kerakki, nomiga kolxozchilar
raislarni saylaganlar. 1950 yilda Q i zil dehqon jamoa xo jaligi bilan Mang it
“ ” ’ ’
qishlog idagi Madaniyan jamoa xo jaligi birlashtirib bu xo jalikning nomi
’ “ ” ’ ’
Mikoyan deb atala boshladi. 1954 yilda Mikoyan nomli kolxozga raxbarlikni
Xudoyberdi Sultonov olib bordi. 1955 yilda esa Oston Eshonqulov rais bo ldi.
’
1957 ylda Miqoyan nomli jamo xo jaligi hududiga Qoratikan qishlog I ham
’ ’
qo shilib, XX parts yezd savxozining yetti bo limni tashkil etdi. 1972 yilda
’ “ ’ ” ’
Yangiobod qishlog idan Mang it qishlog I aloxida ajralib chiqdi.
’ ’ ’
MANG IT qishlog i. Beshkent, Qarshi, G uzorga boradigan yo l ustida
’ ’ ’ ’
bo lgan. Qishloq o zining masjidi, ziyoratgohlari, birinchi marotaba ajdodlar
’ ’
makon tutgan tepa qo rg onlarga ega. Hozirgi paytda ko p ming aholi
’ ’ ’
yashaydigan bu qishloq Qovchin-Qarshi, Dehnov-Qarshi, Oqrobot-Qarshi yo llari
’
o tgan. Katta asfald yo l yoqasidadir. Qadimgi kanal ham shu yerdan o tgan.
’ ’ ’
Qishloq hamisha suvga serob, gazlashtirilgan. Rejali uylar ko p. Qishloqning
’
asosiy ekini paxta bo lsa-da bog lar juda ko p. Hamma qadimiy qishloqlarda
’ ’ ’
bo lganidek u qishloqda ham toshquduqlar, karvonsaroylar bo lgan. Daryo
’ ’
bo yida bo lganligi uchun aholisi baliqchilik bilan shug ullangan. Qishloqda
’ ’ ’
hunarmandlar, tegirmonchilar, oshpazlar, chavandozlar, mashhur polvonlar, mohir
to quvchi hunarmandlar ko p bo lgan.
’ ’ ’
OQTEPA qishlog i. Oqtepa qishlog I Dehnov qishlog ining kunchiqar
’ ’ ’
tomonida joylashgan. Qishloqning birinchi makoni Oqtepa atrofida edi. Oqtepa
ancha baland bo lib Qarchig ay tepaning to g risida joylashgan. Yozda sho r
’ ’ ’ ’ ’
34

bosib oqarib turgan. Shundan o q tepa deyilgan. Undagi tewpalikda qadimgi“ ”
odamlar yashagan. Oqtepa qishlog ida S.Ayniy nomli maktab bor. Oqtepa
’
qishlog ini ma muriy-iqtisodiy jihatdan Qashqadaryo shirkat xo jaligining
’ ’ “ ” ’
bir bo limidir.
’
OQROBOT qishlog i. Oqrobot so zining ma nosi fayzli so zidan
’ ’ ’ ’
olingan deydilar. Bu qishloq G uzor tumanining yirik xo jaliklardan biri bo lib,
’ ’ ’
Dehnov qishlog idan janubda joylashgan, kunchiqar tomondan Qovchin
’
qishlog igacha cho zilib borganm. Qishloq o n chaqirimcha masofada kanal
’ ’ ’
bo ylab joylashgan. Xalqning aksari qizmi tojik tilida so zlashadi. Bir qismi
’ ’
Qovchin urug idan bo lib, O zbeklardir. Qishloqda ikki millat vakillari inoq
’ ’ ’
yashaydilar. Oqrobotda uchta o rta maktab bor. Qishloq kishilari aholining
’
qadimgi ota-bobolari ko hna Oqrobotda yashab, so ng bu yerga ko chib kelib
’ ’ ’
o rnashganlar deb aytishadi. Oqrobotning ilk odamlari bu yerda sardoba
’
qurganlar. Sardobaning o rni hozirda univermag ostida qolib ketgan deyishadi.
’
Sardoba yonida bozor ham bo lgan. Yana bir rivoyatda aytilishicha, Amir
’
Olimxon shu yerdan o tayotgam odamlar unga peshvoz chiqadilar. Podsho
’
qishloq noz-ne matlaridan tatib ko ribdi, mulozimlariga buyurib qishloqdagilar
’ ’
qanday yashayotganini surushtiribdi. Mulozimlarga ham qishloq ahli va bog -
’
rog lar shirin mevalar ma qul tushibdi. Shundan so ng Amir Olimxon bu
’ ’ ’
qishloq nomini Fayzli debdi. Shundan beri qishloq Oqrobot deb yuritiladi 1
.
35

1.2. Aholi an’anaviy urf-odatlari va marosimlari
Insoniyat yaralibdiki, u o zining yashashi uchun kurashgan va barcha’
qiyinchiliklarga bardosh bergan . O tmishning noyob bir yodgorligi xalq
’ –
turmushi madaniyati milod boshlaridan beri muqim yashab kelayotgan jarayondir .
Ming yilliklar ko plab avlod va madaniyatlarning, ijtimoiy taraqqiyotning
– ’
tug ilishi va halokatining almashinib turishi demakdir . Ming yilliklar ! Ko z
’ ’
oldimizda cho llar, shu cho llarda bo lib o tgan turli bosqinchiliklar, janglar,
’ ’ ’ ’
podsholiklarni paydo bo lishi, gullab yashnashi va yemirilishi namoyon bo ladi .
’ ’
Ming yilliklar oldida inson umri juda juda qisqa Ammo ming yilliklar xalq
– …
xotirasida abadiy yashab keladi . O rta Osiyo xakqlarining madaniyati o z
’ ’
davrida gullab yashnagan, shuning uchun ham jaxon xalqlari etiborini o ziga jalb
’
qilgan . Biz bobokalonlarimizning mehnati, ularning qilgan ishlari, madaniyati
haqida juda qisqa ma lumotga ega edik .
’
Faqat bir narsani bilar edik bizning ham ajdodlarimiz bo lgan . Ular aslida
– ’
kimlar bo lgan, qayerlarda yashagan, nima sababdan ularning nomlari xalq
’
og zaki dostonlariga aylangan, xalq ular haqida rivoyatlar to qigan kabi
’ ’
talaygina savollar javob berish uchun tilimiz lol edi .
Mamlakatimiz rivojlangani sari uning o g lonlarining ijtimoiy qarashlari
’ ’
ham o zgarib bordi . O zbek xalqining madaniyati yuksalgan xalq ekanligini
’ ’
ochib berib ba zan tazyiq ostida bo lsa ham xalq milliy iftixorini himoya qila
’ ’
boshladilar. 1991 yil O zbekiston Respublikasi mustaqil bo lgandan keyin
’ ’
o zining o tmish tarixiga burilish yasadi .
’ ’
Avlodlar merosini o rganish, unga xurmat bilan qarash, asrab avaylash,
’
xalq mehnatiga hurmat bilan qarashdek vazifalarni amalgam oshira boshladi .
O zbekistonda yashaydigan barcha xalqlarning ajdodlari bo lgani kabi
’ ’
Sovlig orliklarning ham o z avlodlari bor . Sovlig or eng qadimgi qishloqlardan
’ ’ ’
biri . Uning dastlabki nomlari Balxiyak Mirishkortepa yonida Miqiyon,
–
Qarchig ayliklar, qizmachit, Xumdonlik, Xo jaqaptollik, Galaquduq,
’ ’
36

qo rg ontepaliklar deb yuritilgan . XVII asr boshlaridan Sovlig or nomi bilan’ ’ ’
yuritilgan . Shu yerlarda yashagan xalqlar o z joylarini o zgartirib brogan
’ ’
bo lsalar-da, xalqning do stligi, birligi, urf-odatlariyu kasb-korlarini aserab
’ ’
avaylab, rivojlantirib bordilar. Bu o tmish davrlar, xalqning mehnatdagi
’
qahramonligi xalq og zaki rivoyatlariga aylanib bordi . Qishloqda undan ortiq 85
’
96 yoshga kirgan nuroniy otaxonlar va onaxonlar yashaydi . Ularning xotiralari
–
juda o tkir bo lib, ota bobolardan eshitgan rivoyatlarini o zlarining nevara
’ ’ ’ –
evaralariga hikoya qilib beradilar, bir asrlik voqelarni aytib beradilar.
Qishloq milod boshlaridan Mirishkor asl bobodehqon deb atala
–
boshlangan 1
. Demak, avlodlarimiz azal azaldan doshlab dehqonchilik, bog
– ’ –
rog lar yaratish bilan birga hunarmandchilik, kosiblik, chorvachilik bilan
’
shug ullanganlar .
’
Mirishkor urug i asta sekin rivojlanib, kopayib bir qismi Mirishkor
’ –
qishlog ida yashaydi .90 yoshli usta Poyon bobo shunday hikoya qiladilar.
’
B i z ning ota bobolarimiz azaldan Sovlig orliklar tog alaring deb o rgatib
“ – ’ ’ ’
qulog imizga quyishgan . Shuning uchun ham biz Sovlig orliklarni tog alar deb
’ ’ ’
ataymiz .
”
O sha davrlarda aholi chorvachilik bilan shug ullangan, keyinchalik
’ ’
o troqlashib bog rog lar yaratgan . Xalq qayerda yashasa o zi uchun shart
’ ’ – ’ ’
sharoit yaranib olgan . Ular chorvachilik bilan bir qatorda hunarmandchilik,
–
kosiblik, kulolchilik bilan shug ullanganlar . Bu sohalarni yaxshi o rgangan
’ ’
ustalari, kosiblari, huarmandlari bolgan . Ular xalq madaniyatini rivojlantirishga
o z mehnati bilan hissalarini qo shgan . Milod boshlaridan mirishkor urug I
’ ’ ’
bilan birga bashirlar urug I ham istiqomad qilib kelgan . Bashirlar asosan turkman
’
urug laridan bo lib Turkmanistonning Bashir viloyatidan kelib qolishgan deb
’ ’
rivoyat qilinadi.
Ularning mashg ulotlari asosan chorvachilik bo lib kochib yurganlar ,
’ ’
milod boshlarida hozirgi Mirishkortepa yonida o troqlashib, mikiyonliklar bilan
’
yashab qolgan avlod hisoblanadi . Ular o zlarini turkman qabilalaridan ekanligini
’
bilishadi.
37

Bashir avlodi qaysi xalqqa mansub bo lgan degan savol turkmanlarga deb javob’
berishadi . Bir necha asrlar yaxshi hayot kechirib bir tan bir jon bo lib yashagan
’
bu xalqning o tmishi bir biriga bog liq bo lgan . Ular o zlarining mehnati
’ – ’ ’ ’
tufayli bu yerni obod qilganlar, el nazariga tushganlar . Asta sekin bu yerda ham
hukmronlik o z tasirini ko rsatgan . Sinfiy tabaqalanish, o zaro olib borilgan
’ ’ ’
urushlar, bosqinchilik harakatlari O rta Osiyo xalqlari qatori bizning xalq
’
boshiga ham tushgan .
Iskandar Zulqarnayin arablar istilosi, mo g ul tatarlarga qarshi olib
’ ’ –
borilgan harakatlar xalq madaniyatini rivojlantirishga o z ta sirini ko rsatgan .
’ ’ ’
Milod boshlarida qishloq rivojlangan, aholining o z qo rg onlari bo lgan .
’ ’ ’ ’
Yerli aholi o zining beklariga ham ega edi . Ular tokchavonlik uylar qurishgan va
’
istiqomad qilishgan . Aholi chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik,
hunarmandchilik, kosibchilik bilan shug ullanganlar . Qoyning mayin junidan
’
gilamlar to qiganlar, qalin junli terini oshlab po stak tayyorlaganlar, supra,
’ ’
sovuqda kiyadigan ichkicha kaltacha tikkanlar, tuya junidan chakmon tikkanlar,
namat to qiganlar . Qish uchun aholi tayorgarlikni yozda ko rgan . Yetishtirgan
’ ’
mahsulotlaridan turli xil tamomlar, qoqilar, qurtlar, mayiz, g ulimlar
’
tayyorlaganlar .
Ular o z imkoniyatlaridan kelib chiqib qovun tarvuz, kadi oziq ovqat
’ – –
mahsulotlari yetishtirganlar . Aholi moddiy tomondan to q bo lib borgan sari
’ ’
ma naviy tomondan boyib borgan . Qishloq o z boylariyu , saidlari bo lgan .
’ ’ ’
Baland minorali qo rg onlari manzilgoh bilan birga namozgoh joyini kuzatuv
’ ’
vazifasini bajargan, ayniqsa ko chmanchi qabilalar olib brogan o zaro urushlar
’ ’
xalqni rivojlanishiga o z ta sirini ko rsatdi . Aholi Mirishkortepa ostidan
’ ’ ’
ko chgandan keyin Qarchig aytepa ostiga kelib joylashgan . Uni obod qilib
’ ’
olgunga qadar qancha qancha mehnat sarf qilgan .
–
O zaro urushlar mo g ul istilochiligi xalq boshiga solingan soliqlar xalq
’ ’ ’
tinkasini quritgan . Qishloq yaqinidan o tadigan karvonga ko chmanchilar hujum
’ ’
qilgan, natijada savdogarlar qishloqqa panoh istab kelganlar . O zining
’
odamiyligini saqlagan xalq ularni o z panohiga olgan, bunday vaqtlarda qishloq
’
38

ahli bilan to qnashuvlar bo lib turgan, Mirishkortepani tark etish xalq uchun’ ’
juda og ir bo lgan . O zaro urush chiqib qolmaslik uchun xun o rniga
’ ’ ’ ’
qishloqni hatto nomlarini ham tark etishgan . Ular ko chib kelgan joylarini
’
Mirishkor, Asl bobodehqon deb, ba zan mikiyonliklar deb yuritishgan .
’
Hozirgi kunda Vatanga, halqimizga muxabbat, milliy urf odatlarimizni
tiklash, yoshlarimizning g oyaviy ahloqiy tarbiyasini takomillashtirish,
’ –
xalqimizning kelajak milliy va madaniy ravnaqi, buyuk orzularimiz va tarixiy
shaxslarimiz faoliyatiga, bizga o tmish bo lgan davrda to g ri baho berish
’ ’ ’ ’
vazifasi turibdi . Shuning uchun ham o tmish tariximizni chuqur o rganmay
’ ’
turib, kelajak qanday bo lishini tasavvur eta olmaymiz .
’
Qadimdan madaniyat o chog i bo lgan xalqlarimizning merosini
’ ’ ’
o rganish, uning jozibali tomonlaridan foydalanish, ular merosiga hurmat bilan
’
qarash bizning burchimizdir . Qadimdan davom etib kelayotgan urf odatlar,
–
ananalarimizning umuminsoniy ahamiyatini yoshlarga o rgatish zarur .
’
O zi tug ulib o sgan vatanga xizmat qilish, uni sevish, ardoqlash
’ ’ ’
avlodlar ananasini saqlash, me rosiga hurmat bilan qarash, har birimizning qalb
’
amri bilan bajaradigan burchimizdir .
Vatan tushunchasi kishining tug ilib o sgan qishlog idan, nohiyasidan,
’ ’ ’
viloyatidan, jumhuriyatidan boshlanadi. Inson uchun o zi tug ulib o sgan
’ ’ ’
joydan ham azizroq joy bormi ? Bunday joylar yashab o tgan avlodlarning ham
’
muqaddas vatanidir.
Vatan bu muqaddas tuproq, uning barcha boyliklariyu, ne matlari
– ’
hamdir. Vatan bu bizning uzoq o tmishimiz, porloq kelajagimizdir . Xotira
– ’
qalbda, yurakda saqlanadi, mustahkamlanadi, kelgusi avlodlarga qoldiriladi. Xotira
bu tarixdir . Tarix har birimizning yuragimizdadir . Bosib o tilgan yo lning
– ’ ’
qalbimizga singdirilib, kelgusi avlodga qoldirilganidir.
Qishlog imizda qancha qancha odamlar bu dunyoga kelib ketdilar .
’ –
Ular o z davrida yashab o zlarining muqaddas urf odatlarini yaratdilar va
’ ’ –
kelgusi avlod uchun qoldirdilar.
39

O zbek xalqining dastlabki davrlari o zbek nomiga ega bo lmagan’ ’ ’
davrdagi avlodlarning ham urf odat, ananalari bo lgan .
– ’ Miloddan oldingi
avlodlarning ananalari boshqa xalqlar ananalaridan farq qilgan.
Miloddan oldin xalqlar o zlarining og zaki ijodi bilan birga o z
’ ’ ’
yozuvlariga ega bo lgan : 1. Bilga hoqon yozuvi, 2. Skib Enasoy yozuvi, 3.
’ –
Urxun yozuvi . Qadimda avlodlarimiz yozuvi juda murakkab davrlarda vujudga
kelgan va hozirgi avlodlargacha yetib kelganligi ulkan boyligimizdir . Bu yozuvlar
orqali avloddan avlodga meros bo lib keladigan halq o tmishi , hayoti yozib
’ ’
qoldirilgan . Turkiy qabilalar tarkibiga kiruvchi xalqlarning urf odatlari,
–
madaniyati bir biriga yaqin bo ladi . Ularning urf odatlari va ananalari
– ’ –
o rtasida ko p o xshashliklar mavjud . Ayniqsa arablar bosib olgandan keyin
’ ’ ’
islom diniga bog kiq bo lgan urf odatlar, rasim rusumlar bir biriga
’ ’ – – –
o xshashdir. Chunki xalqning yagona javohiri bo lgan bu udumlarimiz o zining
’ ’ ’
hususiyatini hozirgacha yo qotgani yo q .
’ ’
Bizning qishlog imizda yashagan eng qadimgi avlodlarimiz ham
’
o zlarining urf odatiga, milliy ananasiga ega bo lgan . Qishloq tashkil
’ – ’
topgandan boshlab shu yerda istiqomad qilgan aholining o z urf odati va udumlari
’
bo lgan .
’
Afsuski, zamonlar osha turli xil harakatlar, zo ravonliklar asosida ozmi
’ –
ko pmi odatlar o zgarib turgan . Ayniqsa, otashparastlik dini o rniga islom
’ ’ ’
dinining qabul qilinishi buning misolidir . Ammo eng dastlabki madaniyat va
anana tamomila yo qolib ketmaydi . Ba zan ko p hususiyatlari, o zining
’ ’ ’ ’
teranligi, xalq qalbidagi o rni bilan ajaralib turadi . O tmish xalqimizning turli
’ ’
odatlarini, yashash tarzini, yozuvini, so zlashuvini, shevasini nasildan nasilga
’ –
qoldirgan qadimiy og zaki ijodiy udumlarini avlodlarga qoldiradi .
’
Qishlog imiz urf datlari avlodlar merosiga hurmati, halqimizning
’ –
mehmondo stligi, mehnatsevarligi, boshqa halqlar bilan aloqa uslublari,
’
shirinsixanligi, o zaro munosabatlari bilan ajralib turadi . Qishlog imizdagi
’ ’
yaxshi urf odarlardan biri to y marosimlaridir .Jajji farzandlar dunyoga kelar
– ’
40

ekan, oilaga baxt, istiqbol olib keladi . Shuning uchun ham xalqimiz barcha
bisotlarini farzandlari uchun sarf qiladi .
To ylarimizdan biri ota bobolarimizdan bizga meros bo lib qolgan’ – ’
beshik va soch oldi to ylaridir . Bu to ylar qo shni qishloqdagi beshik
’ ’ ’
to ylaridan farq qiladi . Beshik to yini yaxshi niyat bilan o tkazish uchun quda
’ ’ ’
tomon o zining jajji nabirasiga beshik tayyorlaydi. Bu ular o rtasidagi inoqlik,
’ ’
do stlikni yanada mustahkamlaydi .
’
To ylar,ayniqsa to ng ich farzandlar dunyoga kelganda ko proq
’ ’ ’ ’
o tkaziladi. Beshikni qo y va qo shiq, o lanlar aytib, shodu hurramlik bilan
’ ’ ’ ’
olib kelinadi . Ota bobolarimizdan qolgan ananaga ko ra, beshikda jajji
– ’
farzandini belash uchun nuroniy onaxonlarimiz o zlarining rasm rusumlariga
’ –
asosan amalgam oshiradilar.
Bunday beshik to ylaridan biri Qoldirbobo xonadonida bo;lib o tdi .
’ ’
Kayvoni onaxonlarimizdan biri b lgan Maxqul momo aqidaga ko ra, chaqaloqni
’ ’
qo liga olar ekan, Bismillohir rahmonir rahim, bolajonim, ota G uzorng, ona
’ “ ’
G uzorng bo lgan beshikkinangda tinch uxla , deb qo sh pardali beshik
’ ’ ” ’
yopiqlarini birin ketin ochib azaldan me ros bo lib qolgan aqida va udumni
– ’ ’
bajara boshladilar . Eng avvalo isiriq tutatdi. Chaqaloqni qo lga olib ikala
’
tomonga yotqizib ko rdi . U yoqqa yotaymi yo q . Momojon, bu yoqqa
’ “ ’
yotaymi yo q bolajon o ngga yoting , deb bola tilidan so zlashdi .
’ ’ ” ’
Jajjinabirasini beshikka belab sochqi sochdi . Qo rqmaslik uchun bolg acha
’ ’
bilan yong oq to qillatdi . Bunda ular qalblaridan bolaga atab otang baqirganda
’ ’
qo rqma, onang qichqirganda qo rqma, sher yurakli pahlavon bo l deb, ustki
’ ’ ’
pardani tortib alla aytishgan 1
.
Momolarimizning sitqi dildan aytgan bu allalari yosh bola qalbiga kirib
brogan . Ularning qalbida ona yu zoriga bo lgan mehri kun sayin ortib boradi .
– ’
Alla eshitgan bolani Vataniga, o z ota onasiga, ek yurtiga, xalqiga bo lgan
’ – – ’
muxabbati o zgacha bir ko rinishda shakillanadi . Unda insoniy fazilat, axloqiy
’ ’
go zal, vijdonli, mehr oqibatli bo lib yetishadi . Buni keyingi davrlarda hayot
’ ’
yechinmalarida o z aksini topmoqda . Shuning uchun ham, keyingi vaqtlarda xalq
’
41

o z ananalariga sodiq bo lib uni qayta tiklamoqda . Respublikamiz bo yicha’ ’ ’
ko rik tanlovlari tashkil etilgan . Bu yoshlarimizni axloqiy go zal, insoniy
’ ’
fazilatga ega, o z xalqiga mehr muhabbatli bo lishiga chorlaydi.
’ – ’
Xalqimizning shunday to ylaridan biri sunnat to ylaridir . Qishloqda
’ ’
o tadigan to ylarning har biri o ziga xos xususiyatga ega . O tayotgan
’ ’ – ’ ’
to ylarning hamma uchun rioya qilinishi shart bo lgan qonun qoidalari
’ ’ –
bo lmagan . Ammo ularning bir biriga o xshashligi bor . Har kim o z xoliga
’ – ’ ’
qarab to y qiladi . Qadimdan qishlog imizdagi to ylar haftalab davom etgan,
’ ’ ’
supra ochdi deb uch kun odam aytib non yopganlar . Bir kun xudoyi, ertasiga
xinovandon o tkazilgan . Bunda barcha yosh juvonlar qo llarida doira olib borib
’ ’
osh yegandan keyin, doira chalib o yin ulgu qilganlar .
’ –
Ertasi kuni ertalab kurashga polvonlar chaqirilgan . Kurashni qishloqning
oqsoqollari boshlab berishgan . Ba zi qishloqlar esa, ko pkari qilib berar edi .
’ ’
Orzu qilgan kishilar kurash ham, kopkari ham berishgan . Imkoni bor bo lganlar
’
qishloqdan, tuman va viloyatdan polvonlar, chavandozlar chaqirishgan .
Sovlig orlik polvonlarning dovrig i qo shni qishloqlarda ham mashhur
’ ’ ’
bo lgan .
’
Har qanday vaqtda ham, to y egasi o zini imkoniyatiga, chaqiradigan
’ ’
mehmoniga qarab tayyorgarlik ko radi . Qishloqda soldat to ylari ham bo lib
’ ’ ’
turadi . Ona ona o z bolasini sog ligi uchun atab yurgan molini uning oyog I
– ’ ’ ’
ostiga so yadi . Ertasi kuni qo shnilar, qarindoshlarni chaqirib mehmon qiladi .
’ ’
Bu to y xursandchilik, diydor ko rishish bilan boshqa to ylardan farq qiladi .
’ ’ ’
Kelin olish, o g il uylantirish to ylarini dastlab xalqimiz juda maroqli
’ ’ ’
qilib, ota bobolardan qolgan an analarga asoslanib o tkazganlar . Kelinni otga
– ’ ’
mindirib, oldiga qizning onasi mingan . Otning jilovini kelinning akasi, tog asi
’
yoki amakisi yetaklagan, mashqal yoqib uning atrofida odamlar ashula yatib o yin
’
kulgu qilishgan, otasi jilovidan yetaklab borib Yo oblo aytishgan . Yo
– “ – ” “
oblo ni biladigan kishi aytib, qolganlar qo shilganlar . Shunday
– ” ’
keksalarimizdan biri Mirsaidxon eshin bobo to ylarga boshchilik qilib termalar
’
aytganlar .
42

Bundan tashqari, oltin to ylar ham bo lib turadi Oltin to ylari o zining’ ’ ’ ’
saxovati bilan boshqa to ylardan farq qiladi . Barcha kishilar shularday qo sha
’ ’
qarishni orzu qilishadi . Ko pchilik bu to ydan bir payola choy ichishni o zi
’ ’ ’
uchun yaxshi tilak deb qabul qiladi . Ayniqsa, bobolarimiz 63 yoshga kirganlarida
payg ambar yoshiga yetdik, shukur deb yoshlarini nishonlaydilar . Bu nihoyatda
’
baxtli kun hisoblanadi . Nuroniy otaxon, onaxonlarimiz shu kunga yetib kelishning
o zi ham baxtdir, deb biladilar .
’
Shunday to ylardan o zlarining nikohlarining 30 yilligi, 40 yilligi, 50
’ ’
yilligi, 60 yiligini nishonlashadi . Chunki inson shuncha yil ahil yashab qo sha
’
qarisa bunga nima yetsin . Ba zan nevara, chevaralari bilan eng baxtli kunlarni
’
nishonlaydilar . Bunday ibratli udumlar yoshlarni kattalarni e zozlashga,
’
xurmatini joyiga qo yishga o rgatadi . Qariyalarni yashashga, yasharishga,
’ ’
ezgulikka intilishga harakat qildiradi . Ma lum davrda urf odatlarga qarshi turli
’ –
xil ko rinishda qarshiliklar bo ldi . Lekin odamlar o zini eski bobolaridan
’ ’ ’
meros bo lib qolgan urf odatlaridan voz kechmadi . Yo l qo yilgan xatoliklar
’ – ’ ’
tufayli avlodlardan yodgorlik bo lgan ba zi minoralarimiz buzilib ketdi . Shu
’ ’
kunlarda farzandlarimizni tarbiyalashda murakkab jarayon kechmoqda . Shuning
uchun ham bolalarni mehnatsevar, irodali, e tiqodli, qadriyatli qilib
’
tarbiyalashimiz zarur.
Shunday paytda har bir udum va marakada yoshiga qarab bolalarni ishtirok
ettirib, o rta yosh kishilarimiz o zlarini ko z oldida o zlaridan kattalarga
’ ’ ’ ’
nisbatan hurmat ko rsatishlari lozim . Har qancha bo lsa ham bola ko zi bilan
’ ’ ’
ko rganida xulosa chiqaradi . Ular ham o zlaridan kattalarga nisbatan hurmat
’ ’
qilishni o rganadilar . Ayniqsa, marhumlar yod etiladigan marakada ko proq
’ ’
ishtirok ettirish kerak . Negaki, qabristonda o z avoid qayerda yotganligini biladi,
’
undan xulosa chiqaradi . Urf odatlar M . Qoshg ariyning Devinu lug atit
– ’ “ ’
turk asarida keltirilganidek, turkey va sug diylar aralash yashaganliklari uchun
” ’
ham ular bir birini boyitib kelgan . Xalqimizning og zaki adabiyoti
– ’
namunalarini yig ib tahlil etish o tmishni teranroq tasavvur etadi, kelajak
’ ’
madaniyatimizga keng imkon ochib beradi . Odatda har bir xalqning oz bo lsa
’
43

ham o ziga xos madaniyati, udumi, urf odatlari, rasim rusumlari bo ladi .’ – – ’
Dastlab barcha xalqlar qatori bizning xalqimiz ham tabiat kuchlari oldida ojiz
edilar . Shuning uchun ham iltijolar qilar, omon esonlik, tinchlik, osoyishtalik,
–
rizqu ro z tilar edi .
– ’
Bu narsa qandaydir bir buyuk kuchga etiqod qilishni keltirib chiqardi .
Tabiat qonunlari ularning iltijolari bilan to g ri kelar edi, kelayotgan selning
’ ’
birdan sekinlashuvi, kuchayayotgan bo ron yoki dovulning asta sekin to xtab
’ ’
boshlashi buning misolidir . Insonlar buyuk bir kuch yordamida bizni iltijomizga
yuborgan marxamati deb bilar va unga yanada ko proq e tiqod qilar edilar .
’ ’
Tabiatga e tiqod aholini kundalik hayotiga kirib kela boshladi . Bolalar
’
alahsiraganda o qitishlar ham, dam soldirishlar, betob bo lib qolganda fol
’ ’
ko rsatishlar yoki momo oldiga olib borib emlatishlar xalq donishmandlaridan
’
najot istak, ularga sig inish o zlariga nisbatan ularni hurmat qilish yuzaga
– ’ ’
keldi . Ba zi xolatlarda ruhiy ta sir natijasida kishilarimiz o zlarini yengil his
’ ’ ’
qilganlar va sog ayib ham ketganlar . Bunday holatlar kishi e tiqodini
’ ’
mustahkamlaydi .
Bu bizda sof vijdon, pokiza qalb bilan ishonchdan boshqa narsani talab
etmaydi. Ba zan esa o zini donishmand etib xalqni aldaydigan, nopok kishilarni
’ ’
bundan foydalanuvchilarni xalq ishonchidan mustasno deb bilamiz.
Zardo shtiylik dinidan boshlab ruhlarga chiroq yoqish, ularga narigi dunyoda ruhi
’
jannatda bo lishini shu buyuk kuchdan so rashgan va o z ko ngillariga taskin
’ ’ ’ ’
berishgan. Bu marhumlarimizni eslab turish uchun o ylab topilgan odatlardir.
’
Keyingi davrlarda, ayniqsa islom dini kirib kelgandan keyin qurbonlik, iftor,
xudoyi kabi udumlarimiz tiklana boshladi. Masalan, qurbonlik qurbon hayiti
oldidan tiriklar uchun ham, marhumlar uchun ma raka qilinadi. Xalq o zining
’ ’
atagan narsalarini buyuk kuch oldida xayr-ehson qiladi. Mol atab boqishadi
so yilgan molning biror bo lagini ham uyda qoldirishmaydi . E tiqod qilgan
’ ’ ’
buyuk kuchdan najot istashadi. Marhumlar uchun o tkazilgan qurbonliklarda
’
uning ruhiga madad berishni, har qanday jabr-stamlardan holi qilishni buyuk
kuchdan iltijo qilib so rashadi va marhum nomini yod etishadi.
’
44

Shunday udumlardan biri xudoyidir. Kishilarimiz o zlari e tiqod qilgan’ ’
buyuk kuchni xudo deb bilishadi. O zlari biror to siqqa duch kelib qolishganda
’ ’
yoki noo rin tush ko rishsa, biror tasodif bo lib qolgan vaqtda o zlari e tiqod
’ ’ ’ ’ ’
qilgan buyuk kuchga sadaqa ataydilar. Uni xudoyi deb ataydilar va xudo yo liga
’
sadaqa beradilar. Unda odamlar nimaki atalgan bo lsa, nimaki topsa shuni elga
’
beradilar. Ro za namoz hayitini, qurbon nomoz hayitini o tkazish xalqni
’ ’
an anasiga aylangan. Unashtirilgan qizlarga hayit kunlari hayitlik yuboriladi. Sayl
’
kunlari saylgoh joylarida sayl meva berishadi. Ayniqsa yangi kelinlarni tilamish
bolalar uchun bu narsa ko proq an anaga aylandi. Ro za namoz oylarda
’ ’ ’
ko proq marhumlar yod etiladi. Ayniqsa yangi marhumlar xotirasiga hadim
’
bag ishlab iftor qilinadi. Momolarimiz bibimushkul yoki bibishanba
’
o tkazishadi. Bu udumlar kishi boshiga mushkul tushganda mushkulini oson
’
qilishni so rab bibimushkul yoki bibishanba qilib berishni bo yinlariga olishadi.
’ ’
Shuning uchun qachon vaqtlarini topsa uni taomini tayyorlab
o tkazishadi. U nihoyatda nozik va pazandalikni talab qiladi. Uni nuroniy
’
onaxonlarimiz sarishta-saranjom bo lib o tkazadilar. Navro zi olamni yangi
’ ’ ’
kun deb atalgan bahor bayramini oldin ham bayram qilganlar. Bu kunda ular iloshi
qilishar, yetti xonadonga tarqatilar, ba zan qo ni qo shnilar bir-birlarinikiga
’ ’ – ’
o tib yetti kishi bo lmaganda taomdan tatib ko rishi shart edi. Ko chalarda oq
’ ’ ’ ’
terakmi-ko k terak, halinchak solib keksalar ham uchishar, olov yoqib kechga
’
atrofida o yin qilishar edi. Mahalla machitida davra ko rib o tirib kitobxonliklar
’ ’ ’
bo lardi. Katta kichik hamma yangi kun bilan tabriklashardi. Keyinchalik xalq
’
sayliga aylandi. Mamlakatimiz mustaqillikni qo lga kiritgandan keyin Navro z
’ ’
o zining oldingi qaddini tikladi, xalq sayliga aylandi.
’
Sovlig orliklarning udumlaridan yana biri odam o zining biror
’ – ’
yaqinidan judo bo lgan paytida unga hamdard bo lishidir. Tobutni qabristonga
’ ’
qo lma-qo l ko tarib boradilar. Qishloqning deyarli hamma erkaklari dafn
’ ’ ’
marosimida qatnashadilar. Marhumning yettisi o tguga qadar uning uyida qavmi
’
qarindoshlarining ko pchiligi tunab qoladi. Qirqi otgunga qadar uning uyidan
’
odam arimaydi. Bu esa insonni yiqilib qolishidan asraydi, unda oz bolsa-da,
45

ko ngil ko tariladi, sirlarini dard-alamini aytib ko ngil yumshaydi. Bir vaqtlar’ ’ ’
qabrlar ustiga tosh yoki spool bo laklaridan belgi qo yilgan. E tibor berilmagan
’ ’ ’
qabirlar, ayniqsa erkak kishisi bo lmagan qabirlarni kichik avlodlar bilishmaydi.
’
Keyingi yillarda avlodlarga belgili bo lib turishi uchun qabirlarga marmar tosh,
’
ba zan atrofiga qabrga teriladigan toshdan teriladi. Bu esa hozirgi kunda har bir
’
qabrga qo yilmoqda.
’
Dunyoning boqiyligini va odamzodning o tkinchiligini bolalarimizga
’
singdirib borishimiz kerak. Bizning farzandlar qalbida qoldirilgan izimiz
kelajagimiz taqdirini hal qiladi. Xotira o tmish bilan kelgusi avlodlar ishonch
’
ko prigidir. Unda moziy bilan kelajakni bog laydigan asosiy vosita hozirgi
’ ’
avlodlar. Ular qanchalik ishonch rishtasini mahkam bog lasa, kelajagimiz
’
shunchalik porloq bo ladi. Sovlig orda ham og zaki ijod sohiblari yashab
’ ’ ’
o tgan. Ular g azal, dostonlar aytib o zlarining dillarini xushnud etganlar
’ ’ ’ 1
.
O zbek xalqining madaniy merosida xalq ijod qilgan va katta ijtimoiy
’
ahamiyatga ega turli bayramlar, ommaviy o yinlar, mavsumiy va hunar-kasb
’
marosimlari alohida o rinni egallaydi. Bayramlar va marosimlar ijtimoiy va
’
shaxsiy hayotni barch atomonlarini qamrab oluvchi va kishilar o zaro
’
munosabatlarining turli jihatlari va shakillarida namoyon bo luvchi muayyan urf-
’
odatlar va an analar, axloqiy prinsiplar va huquqiy tartibotlarning tarixan
’
shakillangan yig indisidir. Ularning muhim belgilari va hususiyatlari barqarorligi
’
va ommaviyligi, rivojlanishidagi takroriyligi, davomiyligi va uzluksizligidadir.
Odat tusiga kirgan marosimlar kishilar hulq-atvorini boshqarar ekan, nafaqat
jamotchilik fikirlar nufuziga, balki qabul qilingan va qaror topgan qonun qoidalar
kuchiga ham suyanadi.
O zbeklar va O rta Osiyodagi boshqa xalqlarning tarix sinovidan
’ ’
o tgan bayramlari va marosimlari kishilarning o zaro munosabatlaridagi yaxshi
’ ’
fazilatlarni, chinakam xalqchil, umuminsoniy qadriyatlarni aks ettiradi. Ijobiy urf-
odat va marosimlarda o zbeklarning milliy ruhiyati, ularning ma naviy ongini
’ ’
soddaligi va fe l-atvorining shakillari ham namoyon bo ladi. Asirlar davomida
’ ’
shakillanib va avaylanib kelingan ijobiy rasm-udumlar va odatlardan Vatanga
46

sadoqat, yoshi kattalarga hurmat, ota-onaga, yetimlarga va qariyalarga
g amxo rlik, mehmondo stlik, qon-qarindoshlik va o zaro yordam, oila’ ’ ’ ’
sharaafini va ayollar sha nini ehtiyotlash, hayotdan ko z yumgan yaqin-uzoq
’ ’
kishilar xotirasini yod etish kabilar ijtimoiy xarakterga ega bo lgan bayram va
’
marosimlarda ochiq namoyish qilinadi. Asrlar osha saqlanib kelingan va ijtimoiy
mohiyatga ega urf odatlardan yana biri og ir, mashaqqatli kunlarda o z
’ ’
yaqinlarining ochlik yoki kambag allikdan gadolik yoki daydilik qilishiga yo l
’ ’
qo ymaslikdir. Agar shunday odam chiqib qolgudak bo lsa, uning isnodi barcha
’ ’
qarindosh-urug larga, mahalla-ko yga, xalqiga kelgan. O zbek xalqi orasida
’ ’ ’
eng keng tarqalgan, milliy tusga ega bo lgan urf-odatlardan mavsumiy
’
marosimlar diqqatga sazovordir. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, o zbek
’
mavsumiy marosimlarini quyidagi turkumlarga tasnif etish mumkin: 1) qishda
o tkaziladigan gap-gashtak, yasan-yusun kabilar; 2)bahorgi marosimlar
’ –
Navro z, shoxmoylar ( qo sh chiqarish ) , lola yoki qizil gul sayli, loy tutish,
’ ’
s u st xotin kabilar; 3) yozgi marosimlardan q o vun sayli , c h oy momo va
“ ” “ ” “ ”
hokazolar; 4) kuzgi marosimlar hosil yig imi bilan bog liq mixrgan,
– ’ ’ “
oblobaraka , shamol chaqirish, uzum sayli kabilar
” 1
.
Butun Old va O rta Osiyoda mashhur Navro z bayrami va marosimlari
’ ’
juda uzoq davrlardan beri nishonlanib kelmoqda. Bu bayram asli qadimiy
dehqonchilik kalendari bilan bog liq bo lib, Yerning shimoliy yarim sharida
’ ’
bahorgi kecha bilan kunduz teng kelgan kunlari 200 21 martda boshlanadi .
– – –
O sha davrda butun tabiat uyg ona boshlaydi, yer bag ridagi barcha mahluqot
’ ’ ’
va mavjudodlarning, qurt-qumurisqalar, o simlik va o t olanlarning jonlanishi
’ ’
ro y beradi. Bunday yangilanish jarayonining boshlanishi shamsiya ( Quyosh )
’
yili hisobida 21 mrtga to g ri kelgan birinchi yangi kunni Navro zdeb
’ ’ ’
ataganlar. O rta asrning buyuk mutafakkiri Beruniy mazkur yil hisobining
’
boshlanish oyi hisoblangan farvardin oyi to g risida gapirib bunday yozadi: N
’ ’ “
avro z yangi yilning birinchi kuni bo lib, uning forscha nomi hali shu ma noni
’ ’ ’
taqazo etadi. Navro z Eronliklar jizlari bo yicha o tmish zamonlarda, ular
’ ’ ’
yillarini kabisam qilgan vaqtlarida Quyoshning saraton burjiga kirish paytiga
47

to g ri kelar edi. So ngra u orqaga surilgach bahorda keladigan bo ldi. Endi u’ ’ ’ ’
bahor yomg irining birinchi tomchisini to qishidan gullab ochilguncha, daraxtlar
’ ’
gullashidan mevalari yetilguncha, hayvonlarda shavqat qo zg alishidan to nasl
’ ’
vujudga kelguncha va o simlik unib chiqa boshlaguncha davom etgan vaqtda
’
keladi. Shuning uchun Navro z olamining boshlanishi va yaratilishiga dalil
’
qilingan . O sha davrda yashagan ulug siymolar Mahmud Qoshg ariy va
” ’ ’ ’
Umar Hayyomlar ham Navro z to g risida ancha qiziqarli ma lumotlar yozib
’ ’ ’ ’
qoldirganlar. Ularning asarlarida Navro zning tabiat qonuniga muvofiq tomoni
’
qayd qilinibgina qolmay, u bilan bog liq turli iri, urf-odat va marosimlar
’
to g risida ham qimmatli ma lumotlar keltirilgan. Masalan Beruniyning
’ ’ ’
ta rificha, afsungarlar Navro z kuni tong otganda birov gap gapirishdan oldin
’ ’
uch qoshiq asal yalab, uch bo lak (xushbo y) mum tutatsa, bu ko p
’ ’ ’
kasalliklarga shifo bo larmish. Yoki shu kunning tongida gap gapirishdan oldin
’
shaker totib, o ziga zaytun (yog i) surtgan kishidan yil bo yi turli balolar daf
’ ’ ’
etiladi, degan irimlar bo lgan. Bayram urf-odatlari haqida so zlab alloma
’ ’
shunday yozadi: E r onliklarda Navro z kuni bir-birlariga shaker hadya qilish
“ ’
rasim bo lgan edi. Bog dod mubodi Ozorbodning hikoya qilishicha, buning
’ ’
sababi, Navro z kuni Jamshid mamlakatif=da shakarqamish paydo bo lgan .
’ ’ …”
Mahmud Qoshg ariy ham Navro z to g risida o n ikki muchal yili
’ ’ ’ ’ ’
hisobi bilan bog lab turli ma lumotlar beradi. Navro z bayramida bahorga
’ ’ ’
bag ishlangan xalq qo shiqlaridan namunalarni keltiradi. Rivoyatlardan biriga
’ ’
Navro zga borib taqaladigan muchal hisobidan hayvonlar nomlarini tilga olib
’
shunday deb yozadi: T u r klar bu yillarning har qaysisida biror hikmat bor, deb
“
tahminlaydilar. Masalan ularcha sigir yili bo lsa, urush ko p bo ladi, chunki
’ ’ ’
sigir bir-biri bilan suzishadigan hayvon. Tovuq yili kirsa, oziq-ovqat ko payadi,
’
lekin odamlarda tashvish ortadi. Chunki tovuqning oqati don bo lib, uni topib
’
yeyish uchun narasalarni titib yuradi. Timsoh yili kirsa, yog ingarchilik va hosil
’
ko p bo ladi, chunki u suvda yashaydi. To ng iz yili kirsa, sovuq, qor va fitna
’ ’ ’ ’
ko p bo ladi Ko chmanchi va musulmon bo lmagan turklar oylarni to rt
’ ’ … ’ ’ ’
fasil bilan ataydilar. Har uch oyni bir isim bilan ataydilar. Maslan, Navruz (yangi
48

kun) dan kryingi avval bahorga bog liq oy, so ngra ulug og loq oy derlar.’ ’ ’ ’
Chunki oy bu vaqtda katta bo lib qoladi Navro zdan boshlab yilning ilk fasli
’ …” ’
sanalgan va barcha fasillar tabiat qonuni hamda osmon sayyoralari ( Oy, Quyosh)
holatiga qarab belgilangan 1
.
Beruniy asarlarida, Umar Hayyomning N a vro znoma s i da va boshqa
“ ” ’
manbalarda ilk bahor bayramini nishollaganda yerga suv qo yish yoki sepish,
’
sovg a salomlar hadya qilish, arg imchoqda uchish, shirinlik (qandolat)
’ ’
tarqatish, yetti yil hosilini belgilash, taahorat qilish va yomg ir suviga cho milish
’ ’
kabi urf-odatlar va irimlar to g risida xabar beriladi. Navro z kuni podshoh
’ ’ ’
dasturxoniga turlicha dondan bug doy, arpa, tarix, makka, no hot, yasmiq,
– ’ ’
guruch, kunjut yoki lobiyo unidan pishirilgan non qo yilgan.
’
Dasturxon o rtasiga turli daraxt (tol, zaytun, behi, anor vaah.k.) lardan
’
yetti novda, yetti oq kosa va oq dirham, yangi dinor ham qo yilgan. Podshoga oq
’
qand va kakos yong og I bilan maxsus taom berganlar, u taomni yangi
’ ’
sog ilgan sutga xurma solib iste mol qilgan. Hozirgacha eronda Navro z
’ ’ ’
dasturxoniga marosimga binoan yetti xil (haftsin) s harfi bilan boshlanadigan
“ ”
narsalar tortilgan. Shu bilan birga qatiq, sut, qurt va bo yalgan tuxum, meva,
’
yong oq, bodom va hokazolar qo yilgan. Shunisi muhimki, bayramning bosh
’ ’
marosim taomi sumalakni ham ilgari pishirganlar. Qadimiy davrlarda Navro z
’
arafasidagi yeti kun sovuq bo lib ojiz kampir kunlari deb nomlangan. O rta
’ ‘ ” ’
Osiyo xalqlari shu jumladan O zbeklarda, yangi yil marosim taomidan yetti don
’
unidan go ja va sumalak pishiriladi. Shu kunlarda katta bozorlarda savdo-sotiqlar,
’
yalpiz, ko k piyoz yosh beda va ko katlar solingan turli taomlar va shirinliklar
’ ’
tayyorlanadi. Tantana va o yin-kulgilar bilan pishiriladigan shohona taom
’
sumalak risq-ro z, mo l ko lchilik ramzi bo lib, uni tayyorlash katta san at
’ ’ ’ ’ ’
talab qiladi. Odatda sumalakka ketadigan harajat jamoadan yig ib olingan.
’
Sumalak pishirishdan oldin jamoa (mahalla) a zolaridan bug doy ko ki va o t
’ ’ ’ ’
yig ishtirilib umumiy qozonga solingan va pishgandan keyin teng tarqatilgan.
’
Navro z bayrami katta ommaviy sayillar, xalq o yinlari, musobaqalar,
’ ’
sozanda va raqqosalar, masqaraboz va dorbozlar ishtirokida o tgan. Umar
’
49

Hayyom bergan ma lumotlarga asoslanib, shuni ta kidlash mumkinki, 26 asirdan’ ’
buyon nishollanib kelayotgan Navro z bayrami boshlanishi bilan o zaro urushlar
’ ’
to xtatilgan, yarashish shartnomalari bitilgan, hatto dafn marosimlari boshqa
’
kunga ko chirilgan. Bu bayram shunchalik ehtiromli, quvonchli va shodlik
’
kunlari sifatioda katta tantanalar bilan nishollanibgina qolmay, uzoq-yaqin qavmi
qarindosh va do stlarni yo qlash, kasallar holidan xabar olish, marhumlar qabrini
’ ’
ziyorat qilish, do stlar-aro sadoqatlikni bildirib inson qadrini e zozlash kabi
’ ’
odatlarga amal qilingan.
Dehqonchilik va chorvachilik bilan bog liq yana bir muhim
’
marosimlardan qurg oqchilik vaqtlarida yomg ir chaqirish urf-odatlari ham
’ ’
qadimdan saqlanib kelgan. Lalmikor dehqonchilik va chorva bilan
shug ullanuvchi aholi uchun bahor hamda yozning ilk oylarida yomg irga katta
’ ’
ehtiyoj seziladi. O zbeklar va boshqa O rta Osiyo xalqlari tabiiy, ya ni
’ ’ ’
yomg ir suvlari bilan sug oriladigan ekinlarni lalmi (qayroqi) deb nomlagan.
’ ’
Bunday dehqonchilik yog ingarchilik bo lmagan oylarda xavf ostida qolgan.
’ ’
Shuning oldini olish maqsadida o tkazilgan maxsus marosimlardan sust xotin ,
’ “ ”
s u v xotin , c h ala xotin kabi yomg ir chaqirish udumlari keng tarqalgan.
“ ” “ ” ’
Ayrim axborotchilarning xabar berishicha, taxminan 40 50 yillar muqaddam
–
qishloqlarda s u st xotin marosimi har yili bahorda ikki-uch marotaba
“ ”
o tkazilgan. O tmishda va hozir ham ma naviy madaniyatimizning tarkibiy
’ ’ ’
qismi hisoblangan islom dinimizning, albatta, xulq-atvorimizni, ananviy turmush
tarzimizni mustahkamlashda xizmati katta. Ammo katta siyost, davlat ishlarida
zamonaviy xalqaro munosabatlarni samarali boshqarishda umuinsoniy dunyoviy
qonun-qoidalarga rioya qilish davr talabidir. Shuning uchun yangi
Konstitutsiyamizning 31-moddasida H a m ma uchun vijdon erkinligi
“
kafolatlanadi. Har bir inson xoxlagan dinga e tiqod qilish yoki hech qaysi dinga
’
e tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo l
’ ’
qo yilmaydi deb yozilishi juda o rinli va zamonaviy rihdagi qoidadir.
’ ” ’
Hamisha izlanish, xalqi uchun xizmat qilish har bir insonni asosiy
burchidir. Xayrli, barakali ishni kishi ishonch bilan qilgisi keladi. Men ham
50

shogirdlarim, ustozlarim, xalqim oldidagi ishonchimni oqlarman degan
umitdaman. Bunda xalqimni dardli va alamli, quvonchli va sevinchli o tmishini’
faxr va o kinch bilan jamlab kelgusi avlodlar hukmiga taqdim etish baxtiga
’
musharraf bo lishni istadim va elim oldidagi ishonchini oqlashga harakat qildim.
’
1991 yilda o zining mustaqilligiga erishgan O zbekiston Respublikasi
’ ’
oldida keng istiqbol yo llari ochildi. Serquyosh diyorimiz yaqin kelajak ichida
’
jannat makonga aylanishiga ishonchim komil. Qishlog imizning kelgusi kishilari
’
o tmishlari bilan, avlodi-ajdodlari bilan faxirlansalar arziydi. Ular boshlagan
’
samarali ishlarini davom ettirib olamdan o tganlarning ruhlarini shod etish,
’
qishlog imiz obro sini hamisha himoya qiladilar. Yaqinda qishloq sho rosi raisi
’ ’ ’
P.Imomov rahbarligida qishloq Sho rosining nomini Mang it qishloq
’ ’
Sho rosidan Sovlig or qishloq Sho rosiga almashtirildi. Sovlig or markazida
’ ’ ’ ’
tashkil etilgan qishloq Sho roso Sovlig or nomi bilan ish boshladi. Yangilanish
’ ’
va ijtimoiy taraqqiyotning o zimiz tanlagan yo li murakkab jarayon bo lib
’ ’ ’
respublika ijtimoiy turmushining iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, ma naviy-madaniy
’
va boshqa barcha sohalarini qamrab oladi. Bu yil mustaqil O zbekiston ichki va
’
tashqi siyosatining umumiy strategiyasini belgilab beradi . Sovlig orliklar ham
’
o zining mehnatsevarligi, do stligi bu murakkab jarayondagi kechinmalarni
’ ’
tinch-osoyishta hal qilishi, o zining moddiy va ma naviy ravnaqini rivojlantirish
’ ’
bilan respublika taraqqiyotiga o z hissalarini qo shadilar
’ ’ 1
.
G uzor ahli azal-azaldan o zlarining betakror hunarmandchiliklari bilan
’ ’
uzoq-yaqinga tanilganlar. Qishloqning o zida o nlab holvapazlik, bo yoqchilik,
’ ’ ’
temirchilik, kulolchilik, misgarlik, gazlamachilik, poyafzal ta mirlash
’
ustaxonalari bo lardi. Bulardan tashqari mashhur qassoblar va yog chilar ham
’ ’
shu yerlik edilar 2
.
Usta Shoymardon Qarshi o g li, usta Usmon zo r temirchilar edi. Ular
’ ’ ’
yasagan ketmon, bel, tesha va boshqa buyumlarni savdogarlar Eronu
Afg onistonga ham olib ketishardi.
’
Ganji bobo, tojik mahallalik Muhammad bobolar misgarlikda tengi yo q
’
edilar. Abdullo Xolmurod o g li degan holvapaz bo lar edi. U pishirgan
’ ’ ’
51

holvalardan og izga solinsa chaynashning xojati yo q edi. O zi erib ketar edi.’ ’ ’
Bozorga kelgan har-bir kishi Eshqul qassob va Hayitboy qassoblarning so ygan
’
mol go shtidan hech bo lmasa bir qadoq harid qilmasa uyiga qaytmas edi. Ular
’ ’
so ygan mol go shti shunchalik tiniq turardiki, lof bo lsa ham xomligicha
’ ’ ’
yeging kelar edi.
Kulollardan Amir kulol To liq o g li, Parda kulol, ko kchilardan
’ ’ ’ ’
Mursal ko kchi ko p mashhur edilar. Yog chilardan Halim bobo, To xta
’ ’ ’ ’
Yaxshi o g li (usta Bahromning otasi) bor edi. Shaxsiy moyjuvozlari bor bor
’ ’
uchun ularning ko pchiligini Sho rolar davlati quloq qilib, surgunga yubordi.
’ ’
Yaxchilardan aka-uka Boymi va Begmi deganlar yoz bo yi qishda asrab qo ygan
’ ’
muzlarni sotishardi. (Sakson besh kishining qahrini ko rgan rahmatli onaizorim
’
Xumor moma Husain qiziga G uzor bozori haqidagi bitiklarimni o qib
’ ’
berganimda hozidagidak muzlatkichlar bo lmagan o sha davrda yaxchilarning
’ ’
saratonning jaziramasigacha qishdagi yax (muz) larni eritmasdan saqlashning
sirlarini so zlab bergandilar. Shuningdek yaxchilarning yozda yaxshi qirg ichdan
’ ’
o tkazib, hosil bo lgan qirovga o xshash massaga uzum yoki tut shinnisiga
’ ’ ’
qo shib hozirgi muzqaymoqqa o xshash Rohatijon deyiladigan
’ ’ “ ”
chanqoqbosdi yegulik qilib sotishlarini hikoya qilib bergandilar 1
. O sha paytlarda
’
saratonda muzni srashni o zi bo larmidi. Baqqollardan o zining sahovati bilan
’ ’ ’
Mirzo baqqol hurmatli edi. Alacha matosi Qirq do kon guzarida ko p to qilardi.
’ ’ ’
Bu yerning alachasi ranggini o tkirligi bilan, o zining pishiqligi ta rifida
’ ’ ’
boshqa yerlarnikijdan ko p farq qilardi. Alacha to quvchi kosiblarning ham
’ ’
ko pchiligi quloq qilib yuborildi. Ba zilari o zga yurtlarga Afg onistonga
’ ’ ’ ’
o tib ketishdi.
’
52

2. TUMANDAGI ME MORIY YODGORLILAR VA MUQADDAS’
QADAMJOLAR
2.1 Tumandagi me moriy yodgorliklar
’
G uzortepa Qarshidan 40 kilometr g arbda joylashgan qadimiy G uzor
’ – ’ ’
shahar xarobasi. Shahar uch qisimdan ko handiz, shahriston va rabotdan iborat
– ’
bo lgan. G uzortepa shaharning qal asi hisoblangan. Territoriyasi 2 gektarga,
’ ’ ’
balandligi 18 m. Miloddan avval 1 asrlarga kelib, ko handiz atrofi 100 m devor
– ’
bilan o ralgan. Shahriston orqasida hunarmandchilik mahallari bo lgan.
’ ’
G uzortepa Buxoro-Nasaf savdo yo lida o rnashgan. Mug ullar hujumi (13-
’ ’ ’ ’
asr)dan keyin xarobaga aylangan G uzortepa o rnida keyinchalik G uzor
’ ’ ’
qishlog i paydo bo lgan . Ensiklopediyada aytilganidek Qarshidan Jeynov
’ ’ ”
tomonga qirq chaqirimcha yo l bossangiz qadimiy G uzor qishlog iga yetasiz.
’ ’ ’
G uzor qadimiy manzilgoh. Avloddan avlodga o tib kelayotgan ba zi bir
’ ’ ’
rivoyatlarga hamda tarixiy manbalarga (XII-asr, Istaxriy-arab geografi) ko ra
’
G uzor qasabasi qadimda Nasaf shahridan ham katta bo lgan. Shaharda o ttiz
’ ’ ’
mingdan ortiq aholi yashaganligi aytiladi. Bir rivoyatga aytilishicha o z
’
zamonasida shahriston va uning atrofida aholi shunchalik zich yashagan ekanki,
G uzordagi biror uyning tomiga chiqib qolgan uloq (echkining bolasi SH.SH.)
’
Bazda (Ko hna Oqrobot) dan tushar ekan. Uylarning tomi bir-biriga tutashib
’
ketganligi sababli. G uzor kasabasini XVI asrda yashagan shoir va tarixchi
’
Muhammad Solih ham o zining mashhur Shayboniynoma asarida yirik
’ “ ”
manzilgoh sifatida qalamga oladi 1
.
G uzor mavzei XV-XVI asrlarda hozirgi Qashqadaryo viloyatining quyi
’
qismidagi eng yirik va mashhur joy ekanligini XVI yana bir olimi, shir va
tarixchisi Hofiz Tanish ibn Mir Muhammad Buxoriy o zining ko p jildli
’ ’
A b dullanoma ( S harifnomai shohiy ) asarida zikir etgan voqealar tavsifidan
“ ” “ ”
ham anglash mumkin.
53

G uzor mavzei va G uzor sahrosi haqida Abdullanoma (Toshkent,’ ’ “ ”
F a n nashriyoti, 1969 y.) ning ikkinchi jildi 33-betida shunday sarlovha bor:
“ ’
G olib siphoning Balx, Shibirg on, Termiz va uning atrofidan G uzor
“ ’ ’ ’
mavzeiga to planishi va urush qilish uchun izzatli hamda ulug vor lashkarning
’ ’
Miyonqoldan qaytishi . S arlavha ostidagi bayon etilgan voqealarni o qir ekansiz,
” ’
quyidagi satirlarga ko zingiz tushadi: Xisrav nishon sultonning (qal ani)
’ “ ’
istehkom qilib turgan xabari hazrat sohibqironning quloqlariga yetishi bilan, yuqori
darajali amirlar va e tiborli no yonlar kayvon poydevorli taxt oyog iga
’ ’ ’
to planib, oily majlis va yuksak kengash tuzib, dastavval Dinmuhammad
’ …
sultonga kishi yubordi va u shuni xabar qildiki Shamoldek tezlik bilan u tomon
…
yuzlanib, uchrashish joyimiz bo lgan G uzor mavzesida qo nib tur.
’ ’ ’
Shuningdek, vojib ul-iz on farmon ham berildiki: Zafar asar sipoh, ko p xalq
’ “ ’
tevarak-atrofdan qo zg alsin va to planish joyi bo lgan G uzor sahrosida
’ ’ ’ ’ ’
to plansin
’ ” 1
.
G uzor saxrosi haqida bir masnaviy keltirilgan: Zaminu zamonhaqoni
’ “…
bu so zni eshitgach, to xtovsiz joydan zafar nishon bayroqni ko tarib,
’ ’ ’
dushmanni Jayxun daryosi tomon quvish uchun G uzor sahrosini askargoh qildi
’ …
.
”
A b dullanoma kitobini mutoala qilar ekasiz o sha davirdagi barcha
“ ” ’
voqealarni uzoq yaqinga o zining baland mavqei bilan mashhur shaxarlar,
’
viloyatlar va mavzelarda bo lib o tganligini anglab yetasiz. Shular qatorida
’ ’
G uzor mavzei va G uzor sahrosining tilga olinishi ularning Turonzaminda
’ ’
tutgan o rni yuksak ekanligidan darak bersa, G uzor qasabasi o n oltinchi
’ ’ ’
asrlarda ham Nasaf va Kesh (Shahrisabz) shaharlari bilan bir mavqega ega
bo lgan ekanligi ko rinib turibdi
’ ’ 2
.
Qasabada G uzorning juda qadimiyligidan darak beruvchi tepalik bor.
’
Asrlar davomida yoqqan yog in-sochinlar ta sirida tepalikning atrofida hosil
’ ’
bo lgan o pirilmalar yuzasidan xom g ishtdan ustalik bilan terilgan eski devor
’ ’ ’
qoldiqlari hozirgi davrda ham shundoqqina ko rinib turibdi. Ayniqsa, qadimiy
’
54

qo rg on devorlarining xom g ishtdan bunyod etilganligi G uzorning pishiq’ ’ ’ ’
g isht paydo bo lgan davrgacha ham mashhur manzil ekanligidan darak beradi.
’ ’
Qadimiy qo rg on xarobalaridn iborat bu tepalikning janub tomonida
’ ’
ulkan ochiq sardoba, qoldig i shimoliy-sharq tarafida esa mahobatli yopiq sardoba
’
shu kunlarda ham qad rostlab turibdi. Tepalikdan sakkiz yuz-ming qadamlab
g arb tarafda esa yana bir qadimiy obida bor. Devorlari o ta sifatli pishirilgan
’ ’
obig ishtlardan qurilgan bu bino o tmishda ming-minglab nomozxonlar Juma va
’ ’
Iyd nomozlarini o qishgan mashhur G uzor Nomozgoh masjidi bo lgan, Shu
’ ’ ’
yerlik qariyalarning guvohlik berishlaricha bu Nomozgohdan o tgan asrning 20-
’
30-yillarigacha ham foydalanilgan. O sha yillarning johil bilimdonlari asirlar
’ “ ”
davomida insoniyat ma naviyatini yuksaltirish markazi bo lgan bunday
’ ’
muqaddas maskanlarni vayronaga aylantirganlar.
Qo shaloq sardobalarning bu manzilda bunyod etilishi qasabada aholining
’
mo lligidan darak bersa, ikkinchidan qadimiy Buyuk ipak yo li ning bir
’ “ ’ ”
tarmog i Hindisston, Eron, va Afg onistondan kelgan karvon yo lining ayni
’ – ’ ’
G uzor orqali o tganligidan darak beradi. Bu yo l savdo karvonlarini
’ ’ ’
G uzordan Tersari va Xoja Muborak qishloqlari orqali Buxoroi Sharifga, u yerdan
’
ko hna Xorazm davlati, hatto yevropagacha olib brogan.
’
Qadimiy G uzor qo rg oni atroflaridagi yuzlab tanob yerlarni egallagan
’ ’ ’
qabristonda ulkan mamar qabrtoshlarni har qadamda uchratasiz. Yasalish tarxi va
yon tomonlarida bitilgan arabiy bitiklarda bitilgan bu manzilda ming yillardan nari
ham yuksak madaniyatli aholi yashab kelganligidan darak beradi.
G uzor qishlog ida XX asrning qirqinchi yillarigacha ham mashhur
’ ’
bozor bo lib, unda dunyoning to rt tarafidan ko plab savdogarlar kelib mol
’ ’ ’
ayirboshlaganlar. Bu manzilgohning aholisi o zining hunarmandchiligi ayniqsa
’ –
kulolchiligi bilan tevarak-atrofga dong taratgan. G uzorlik kulollar yasagan
’
sirlangan toshtovoqlar, oftoba, ko za va bejirim ulkan xumlar va hattoki
’
podshihlar saroyidan o z o rnini topgan. G uzorlik shoirlar bitgan g azallar,
’ ’ ’ ’
qasidalar, masnaviyu ruboiylar el orasida sevib o qilgan. O z davrida G uzor
’ ’ ’
qo rg oni Nautaka, Buxoro, Maroqandar, bilan raqobatlashgan shahar bo lgan
’ ’ ’ 1
.
55

Bobokalonlarimizning aytishlaricha bu qo rg onni Afrosiyob degan bir podsho’ ’
qurdirgan ekan. O sh azamonlar bu yer juda gullab yashagan, daryo bo yidagi
’ ’
jannatmakon manzil bo lgan. Bu mashhur qo rg on asirlar davomida necha bor
’ ’ ’
vayron qilinib, nechabor tiklangan. Hozirgi xonaqohning yaqinida qadim zamonda
daryo oqib o tgan deyishardi, bobolarimiz. Bu eski dunyoda, bolam. Daryoning
’
izi hozir ham bor. Shu yerlarni sal qazisang g ijirlagan qum chiqadi yer ostidan.
’
G uzor qo rg onoing to tta ulkan-karvon yuki bilan bemalol kiradigan
’ ’ ’ ’
darvozalari bo lgan. Har bir darvozaning nomi bo lib, ular Buxoro, Naxshab,
’ ’
Xo jaobiron darvozalari deb atalgan. Qo rg on atrofidagi Shaxriston,
’ ’ ’
Ravotguzar,Qirqdo konguzar, Kulolguzar va boshqa o nlab obod mahallalar,
’ ’
juda ko p masjidlar va xonaqohlar bo lgan. Masjidlar sonining bunchlik
’ ’
ko pligi G uzor qadimda yirik shahar bo lganligining belgisidir.
’ ’ ’
Qo rg onning janubida uchta masjid bo lgan. Ularning biri mashhur
’ ’ ’
Ko kmasjid yaqin yillargacha bus-butun edi. Aktivlar buzdirib, g ishtlarini
’ “ ” ’
MTS (mashina-traktor stansiyasi) qurilishiga olib ketishdi. Juda obod masjid edi.
Ikkinchisi Toshmasjid. Buni Xo janazar miroxo r (Abdulla karvon ham
’ ’
deyishardi, qishlog imizdagi Norxo jayevlarning ajdodi) qurdirgan. Bu Masjid
’ ’
Rovot mahallasida bo lgan. Uchinchisi Qobulxon boyning masjidi. Buni
’
Devonaxo jalar avlodidan Islom So fi va Sayyid Karimboyning otalari
’ ’
qurdirgan.
Qo rg ondan shimolda ikkita masjid bo lgan. Ularning biri Mulla
’ ’ ’
Sharop masjidi - Mir Sayyid Abdullo va Begi Muzaffarboylar avlodidan bo lgan.
’
Ikkinchisi Qizmasjid. Buxoro amirining qizi kasallikdan sog aygandan so ng
’ ’
amir tomonidan qurilgan. Ustunlari ko p bolgan. Har bir ustunning ostiga
’
marmartoshlardan jilo berilgan tag toshlari bo lgan. Ustunlarini bir sanasang
’
qirqta, bir sanasang o ttiz to qqizta yoki qirq bitta chiqadi. Qizmasjidning juda
’ ’
ulkanligidan tomi ustiga bemalol ot choptirib yursa bo larkan. Ichiga minglab
’
nomozxonlar bemalol sig arkan. Qaysidir zamonda bir podshoh urush bo lib
’ ’
qolganda ichiga ko p odam yashirinib, dushmanga osongina asir tushib qolmasin
’
deb do stlikdanmi, dushmanlikdanmi buzdirib tashlatgan ekan. Nazar solsangiz
’
56

qabristonning yopiq sardoba tomonlarida Qzmasjidning ustun noshlari hozir ham
uchraydi.
G uzor qo rg onining shimoliy tomonida tahminan to rt yuz yillar’ ’ ’ ’
burun Buxoro amiri Abdullaxon tomonidan Nomozgoh masjidi qurdirilgan. Bu
yerda Iyd namozlarini to rtming kishigacha bir varakayiga o qiganlar.
’ ’
Namozgoh atroflari bahavo, ko rkam edi. Qisqasi O ktabir inqiloigacha G uzor
’ ’ ’
qishlog ida o n ikkita obod masjid bo lgan.
’ ’ ’
G uzor tumani qadimiy voha, uning tarixi ham boy . Biroq u hali tekshirib
’
nihoyasiga yetkazilmagan. Uning tarjimai holi boshlanganiga endi chorak asr
to ldi. Qarshi cho lini o zlashtirish yo lida boshlangan keng miqiyosdagi
’ ’ ’ ’
ishlar samarasi desa bo ladi. 60-yillar boshida Qarshi dashtiga boshlangan hujum
’
70-yillarga kelib o z natijasini bera boshladi. Odam yursa oyog i, qush uchsa
’ ’
qanoti kuyadigan, suvsizlikdan qarab yotgan cho lda qisqa fursatda ulkan
’
bunyotkorlik ishlari amalga oshirildi. Qudratli nasoslar Amudaryoning suvini 132
metr balandlikka ko tarib, olti bosqichda chiqarib berdi. Qarshi magistral kanali
’
o z kaftida amudaryoning zilol suvini ekinzorlarga olib keldi. Cho lda qator
’ ’
aholi yashaydigan joylar, yangi xo jaliklar barpo etildi
’ 1
.
57

Ekinzorlar va ishlab chiqarish qisman kengaydi. Xalq xo jaligiga’
rahbarlikni yanada yaxshilash, cho lda olib borilayotgan ishlar sur atini yanada
’ ’
jadallashtirish maqsadida 1970 yili Koson va Qarshi tumanlari xo jaliklari
’
negizida Ulyanov tumani tuzildi. U Qarshi cho lida tuzilgan dastlabki tuman edi.
’
Tuman markazi qilib Qoratikan qishlog i tasdiqlandi. Unga ham o sha davr
’ ’
g oyasi va mafkurasidan kelib chiqib, Ulyanovsknomi berildi. Maxalliy aholining
’
tarixiy qadriyatlari oyog osti qilinayotganligi hech kimning hayoliga kelmadi.
’
1992 yilga kelib G uzor o zining tarixiy qadrini tanidi. Tuman G uzor nomi
’ ’ ’
bilan atalib, uning markazi Qoratikan qishlog i deb tasdiqlandi. Suv bo lgan
’ ’
joyda hayot bor. Mehir-oqibat va qadr aimmat bo ladi. Demak, hayotda suvning
’
o rnini hech narsa bosa olmaydi.
’
Suvga tashnalikni yengish maqsadida xalqimiz ajoyib kashfiyotlar
yaratgan. Sardobalar xalqimizning aqil-farosati bilan yartilgan. Sardoba fors-tojik
so zi bo lib, yer osti suvini salqin saqlaguvchi, hamma tomondan berkitilgan
’ ’
ulkan tog orasimon shakildagi yer osti inshoatidir. Sardoba suvning issiq iqlim
’
natijasida bug lanishiga, suvning ifloslanib ketishiga yo l qo ymaydi.
’ ’ ’
Cho lning qum to zonlarida suv loyqalanmaydi.
’ ’
O rta Osiyoliklarga xos kamyob me morchilik usulidir. Sardobada suv
’ ’
uzoq vaqt turadi. Suv buzilmaydi. Ma lumotlarga qaraganda o rta asirlarda Amu
’ ’
va Sirdaryo o rtalarida yo l bo ylab 44 ta ulkan sardobalar bo lgan. Issiq iqlim
’ ’ ’ ’
bo lganligi uchun eng ko p sardobalar Buxoro, G uzor, Kirkichi, Turkmaniston
’ ’ ’
cho llarida bo lgan.
’ ’
58

Qarshi cho lida keyingi ma lumotlarga ko ra 29 sardoba bo lgan.’ ’ ’ ’
Tarixchi, venger sayyohi Vamberi Abdullaxon davrida (1557-1598) Qarshi
atrofidagi sardobalarning qoldiqlari haqida ma lumot bergan. Bu sardobalar
’
asosan karvon yo llarida qurilgan
’ 1
. Shunisi qiziqki, Qarshi bilan Shaxrisabz
(Kesh) o rtalarida somoniy va Qoraxoniylar tomonidan qurilgan sardobalar
’
borligi aytiladi. Abu Rayhon Beruniy G azna shaxri sari yo l olganda bir hafta
’ ’
sardoba yonida yashab turgan. Mirmuhsin o zining Me mor asarida bizning
’ “ ’ ”
tumanimizdagi sardobalarni ham tasvirlab yozdi. Sardoba qurish xayirli ish
hisoblangan. Ishbilarmon, uddaburon kishilar tashabbusi bilan har bir qishloqda
katta yoki kichik sardobalar bo lgan. Tumanimiz hududida katta sardobalardan
’
tarixiy yodgorlik sifatida uchta shunday suv inshoati saqlanmoqda. Bunday suv
inshoatlari, eski tarixiy quduqlarning ko milib ketishi ba zi bir qarashlarni, ko;r-
’ ’
ko;rona, mahalliy sharoitni va joylarni bilmay turib yuqori raxbarlarning
buyruqbozligi natijasidir. 30 yillarda G uzorda shirkatlar, artellar tashkil etildi.
’
Elliginchi yillarda ham qadimiy G uzor bozori faoliyat ko rsatib keldi.
’ ’
G uzorda eski binolar buzilib, poydevorli uylar qurishga kirishildi. 1935 yilda
’
Koson tumaniga qarashli bo lgan G uzor Beshkent tumaniga o tib ketdi.
’ ’ ’
G uzor markaz deb hujjatlashtirilgan bo lsada o sha yillarning muhiti, ish
’ ’ ’
yuritishning buyruqbozlik usuli natijasida idoralar Beshkent shahriga ko chirildi.
’
G uzor nazardan qola boshladi. Ayniqsa, elliginchi yillarning ikkinchi yarmiga
’
kelib y i riklashtirish siyosatining zo ri bilan Qoratikan qishlog ida tashkil
“ ” ’’ ’
etilib, shu atrofdagi G uzor, Dehnov, Kojor, Chovqay, Qoraqo ng irot,
’ ’ ’
Mirishkor, Xo jaxayron qishloqlari yoppasiga qo shib yuborildi
’ ’ 1
. Qarovsiz
qo;gan bozor yopildi. Ziyoratgoh joylar tashlandiq holga keltirildi. G uzorning
’
eski shahristoni o rni haydalib, paxta ekildi. Yangi uy-joylar uchun bo lib
’ ’
berildi. Qashqadaryoning suvi Shahrisabz, Yakkabog , G uzor kabi tumanlarga
’ ’
keragicha berilib, paxta maydonlari kengaytirildi. G uzorga suv zo rg a yetib
’ ’ ’
keladigan bo ldi. Cho ldan qo zg algan qum bo ronlarning esishi yanada
’ ’ ’ ’ ’
kuchaydi. G uzorda qurg oqchilik boshlandi. Odamlar ko chib keta boshladilar,
’ ’ ’
59

aholi soni kamaya boshladi. Shuning uchun ham Qarshi magistral katta kanalining
qazilishi tuman tarixida eng muhim voqea bo lib qoldi.’
G ’ uzor bozori urush yillarigacha (1941 yil urushi ) ham viloyatning quyi
tumanlari orasida eng kattasi va gavjumi edi . Katta bozor asosan haftaning
Yakshanba va Chorshanba kunlari bo lib, erta tongdan kechgacha davom etardi.
’
Boshqa kunlari hamisha baqqollik rastayu do konlarida savdo bo lardi. G uzor
’ ’ ’
bozori inqilobdan keyin ham ishlab turdi. Ammo, bozordan ancha putur ketgan edi.
Keyinchalik bozor ichida Qodirxo ja saroyining qadimiy naqshinkor qubbalari
’
darvoza eshiklarini Sho ro ilg orlari o pirib, Sangishkoni qishlog ida
’ “ ’ ” ’ ’
tuzilgan B o l shevik kolxozi idorasi binosiga o rnatishdi. G uzor bozori ikki
“ ” ’ ’
tomonlama ayvonlardan iborat bo lib, bazzozlikdan boshlanar edi. Keyin attorlik,
’
so ngra ko kchilik, sabzavot, guruch rastalari alohida-alohida edi. Keyingi
’ ’
ayvonda kabobpazlik, halvopazlik, oxirrog ida beda, o t, somon turardi.
’ ’
Bozordan tashqarida temirchilik, kovushdo zlik do konlari bor edi. Alohida-
’ ’
alohida do konlarda Ahmad nonvoy bilan Abdulla nonvoylar uzzukun issiq non
’
pishirishardi. G uzorda aloxida karvonsaroy bor edi. Unda uzoq o lkalardan
’ ’
kelayotgan savdogarlar asl molar ortilgan karvonlari bilan qo nishardi. Olib
’
kelgan mollarini G uzor bozorida sotishar yoki boshqa tavarlarga ayribosh
’
qilishardi. Hozirgi tilda aytsak, G uzor bozori jahon bozori edi.
’ –
Karvonsaroyning musofirxonasi ham bo lardi. Unda yo kovchi musofirlar,
’ ’
savdogarlar tunashar edi.
Tevarak atrofdagi har bir qishloqning o z saroylari bo lg uvchi edi.
’ ’ ’
Bozor qatoridagi oltita keng sahnli saroylarda, ot, eshak bog lab qo yilardi.
’ ’
Egalari bozor-o charlarini tugatishgach, ulovlarini saroydan olib minib
’
ketaverishardi. Ot, Tuya, Eshak, Sigir, Qo y, Echki parranda bozorlari alohida-
’
alohida edi. Ularning har-biridan bozorga ming-minglab kirardi.
Bu yerga Kitob va Shahrisabzdan uzum , yong ’ oq , anor , mayiz ( ayniqsa
soyaki oq va qora kishmish mayizlar ), Ko ’ kchadan anjir , Lagandidan turli
uzumlar , mashhur bosma mayizlar , Kosondan sovun , xolva , shirmoy va chapchaki
non , Qovchin va Jeynov qishloqlaridan mashhur arabi gilamlar , Pomuq va
60

Chandirdan qo ’ y , teri , jun , saksovuldan tayyorlangan pista ko ’ mir ( temirchilar
xarid qilardilar ), Tersaridan bodom , uzum , mayiz , keltirib sotishardi 1
. Eng yaxshi
qovun-tarvuzlar Jeynovning sho rchi degan joyidan yetishtirilar edi.’
Sho rchining qovuni sotilahapti, deyishsa bozorga kelgan odam borki hech
’
bo lmasa bir dona xarid qilishga harakat bo lardi.
’ ’
G ’ uzordagi obidalar o ’ zining qadimiyligi bilan bu yerda qachonlardir katta
bir shahar bo ’ lganligini bildiradi . Shu bois qishlog imizdagi tarixiy
’
yodgorliklarning o tmishini o rganishga harakat qildim. Tarixchilarning asarlari,
’ ’
hamda keyingi yillarda G uzor tarixini o tkazish bo yicha o tkazilgan
’ ’ ’ ’
ekspeditsiya xulosalari bilan yqindan tanishdim. XII asrda yashagan arab
geograflari (Istaxriy) yozuvlariga ko ra qadimiy G uzor kasaba qo rg on
’ ’ ’ ’
degan ma noni bildirar ekan. Shu manbada G uzor Naxshabdan katta
’ ’
bo lganligini qayd etadi. XVII asrda yashagan balxlik tarixchi olim Mahmud IBN
’
Valining B a xr al-Asror kitobida yozilishicha: A bdullaxon Shayboniy
“ ” “ …
hukmronligi davrida (XVIasr) uning tasarrufida qishloq va ovular ko p edi. Ular
’
julasidan G uzor jannat bog ini eslatardi. O sha qishloqda Mirhaydariy nomi
’ ’ ’
bilan ataluvchi sayyidlar xonadoni yashardi va o zbek hokimlari bu yerning
’
aholisi bilan qarindosh bo lishga intilishardi .
’ ”
G uzor qishlog ida o rta asr me morchiligiga oid yodgorliklar
’ ’ ’ ’
saqlangan. Shularning eng yirigi XI-XVI asrlarda bunyod etilgan Sulton Mirhaydar
me morial majmuasidir. Majmua to g risidagi ancha ma lumot
’ ’ ’ ’
R.A.Abdurasulov va L.I.Rempellarning asarlarida uchraydi. Ular G uzor
’
qishlog iga 1962 yil ekspeditsiya uyushtirishgan
’ 1
. Tadqiqotchilarning fikriga
qaraganda Sulton Mirhaydar majmuasi uch asirga oid belgilarni o zida
’
mujassamlashtirgan. Maqbara XIV asrda sag ana va marmartoshlar XV asrga,
’
machid esa XVI asrda taalluqlidir. Ma lumki, Abdullaxonning davlat tepasiga
’
kelishi bilan XVI asr oxirida Shayboniylar qo li ostidagi yerlar birlashtirildi.Bu
’
ishni Abdullaxon tinimsiz va mashaqqatli yurishlar natijasida amalga oshirdi 2
. U
1552 yil bahorida Xurosonga yurishni mo ljallaydi. Lekin uning bu niyati amalga
’
oshmaydi. Shu bois Qarshi qal asini Xudoyberdi Sultondan tortib olish uchun
’
61

yurish boshlaydi. U Qarshi va G uzor qal larini egallaydi. G uzordagi qurilish’ ’ ’
ishlarining keyingi rivojlanishi Abdullaxon-II bilan bog liq
’ …
Olimxon Sharipov chuqur uh tortdi. Ko rpachada sochilib yotgan
… “ ” ’
har xil bitiklar bitilgan qog ozlarni yig ishtirib taxlar ekan, yana kuyuna-kuyuna
’ ’
so zlay boshladi.
’
Ochiq sardobani qachon, kim tomonidan qurdirilgani hozirgacha
noma lum, ilmiy asoslab berilmagan. Hatto, bu haqda rivoyatlarda ham so z
’ ’
yuritilmagan. Shuni qytish lozimki, G uzor qishlog idagi tarixiy yodgorliklarni
’ ’
chuqur o rganilmagan. Bu yerda arxeologik qazilmalar ham shunchaki yuzaki
’
o tkazilgan. Shuning uchuin ham turli yillarda bu yerga tashrif buyurgan olimlar
’
o z asarlarida yodgorliklarning tashqi tuzilishi va shu yerda yashovchi aholining
’
og zaki ma lumotlariga asoslanib xulosa chiqarganlar.
’ ’
1989 yilning yanvarida bu tarixiy obidani ta mirlash ishlari boshlandi.
’
Majmuadagi machit va minora o sha kunlarga kelib uch metr qalinlikkacha
’
ko milib ketgan edi. Uni ochib, asil xolatiga keltirishga to g ri keldi.
’ ’ ’
1947 yili arxeolog S.K.Kabanov G uzor zaminiga ilmiy ekispeditsya uyushtiradi.
’
Ekspeditsya natijasini o zining keyinchalik nashr ettirgan Qashqadaryo quyi
’ “
havzasi arxitektura yodgorliklari r i solasifda quyidagicha keltiradi: B e s hkent
” “
rayoni (hozirgi G uzor tumani)ning G uzor qishlog ida o rta asrlar
’ ’ ’ ’
me morchiligining o ziga xos yodgorliklari Sulton Mirhaydar kompleksi
’ ’ –
saqlanib qolgan. Bino kompleksi qadimiy shaxristonga shimoldan janubga tomon
100-120 metrlar cho zilib ketgan. Uning qadimiysi balandda turgan shimoliy
’
qismi hisoblanadi. Maqbaraning shimoldagi mana shu xonasida uchta katta go r
’
bor. Aftidan, go rlar g ishtdan terilgan, usti ganch bilan suvalgan. Janubiy qismi
’ ’
yozuvlaridan birida o lgan kishining ismi va vaqti bor: Sayid Amir Shaisiddin
’ “
Haydar al-Habibi ibn Sharif. 770 yil Shavval oyining 15-da o lgan
’ 1
.
Bu milodiy yil bilan 1369 yilning 28 may kuniga to g ri keladi.
’ ’
Shimoldan g arbga qarab maqbaraga qabriston qo shilib ketgan. Qabristonda bir
’ ’
nechta marmar qabirtoshlar bor. Shulardan birida milodiy 1394 yil qayd etilgan.
Ko rinishidan majmua bir necha yuz yillar qurilgan. Qurilish konstruksiyasi va
’
62

qabrtoshlardagi yozuvlarga asoslanib shimoliy maqbara XIV asrning ikkinchi
yarmida qurilgan deyish mumkin va yozgi machitlar keyinroq qurilgan .”
Oradan ikki yil o tib tadqiqotchi A.Z.Zayniddinov G uzorda kuzatuv
’ ’
ishlarini olib boradi. Tadqiqot natijasini quyidagicha tasvirlaydi: A n s ambl qishgi
“
va yozgi masjiddan, minoradan, ikkinchi hovlidagi to rtta maqbaradan iboratdir.
’
Amir Shamsiddin o g li Qutbiddin Sulton Mirhaydar nomini bir necha yuz
’ ’
kishini yutgan ulkan ilon-ajdarhoni o ldirganidan keyin oladi. Marmartoshda
’
Qutbiddin Mirhaydarning barcha avlodlari va o lgan yili yozilgan -776 hijriy
’
(1374 milodiy). Qariyalar so zidan: Qutbiddin juda ko p darbadarlik va
’ “ ’
kambag allikdan so ng Urganjda vafot etibdi. Uning jasadini G uzorga olib
’ ’ ’
kelib dafn etishibdi. Lekin urganjliklar jasadni o g irlab ketishadi. Buni bilib
’ ’
qolgan G uzorliklar jasadni qaytarib olib kelishadi va urganjliklarni chalg itish
’ ’
uchun uchta bir xil (ko rinishda) qabr yasashib ularning biriga Qutbiddinni qayta
’
dafn etishadi. Qutbiddin qaysi qabirda dafn etilganligini bilolmagan urganjliklar
qaytib ketishadi .
”
Ikkinchi hovlidagi maqbaralarning birida ko ktosh deb ataluvchi chiroyli
’
qabrtosh turibdi. Shuning tagida Amir Shamsiddin, keyingi gumbazlarda esa uning
xotinlari ko milgan. Har bir maqbara to g risida har xil afsonalar bor.
’ ’ ’
Qishki masjidda mehrob yonida taxta qutida Qur on qo lyozmasi
– ’ ’
turibdi. Qur on 60x80 santimetirli bo lib, 1894 milodiy yilda Habibillo nomli
’ ’
hattot tomonidan bitilgan (ko chirilgan), Kitob yaxshi saqlangan . (Kitob hozirgi
’ ”
kunda Xoja G uzor qishlog ida yangi qurilgan masjidda saqlanyapti.).
’ ’
Sanatshunoslik fanlari doktori, professor L.Yu.Mankovskaya ham
G uzorda bir necha bor tadqiqot ishlarini o tkazgan. Olim majmuani ancha
’ ’
vhuqurroq o rganadi. U o zining Qashqadaryo vohasining arxitektura
’ ’ “
yodgorliklari kitobida bu haqda shunday deydi:
”
“G uzor qishlog idagi yana bir yodgorlik bu Sulton Mirhaydar
’ ’
kompleksidir. Bir kilometr g arbda joylashgan Nomozgoh masjidi bundan 370
’
yillar chamasi ilgari qurilgan. To g ri burchakli besh gumbazli bir-biriga
’ ’
o tadigan xonalardan iborat. Gumbazlar oldi keng sahndan iborat.
’
63

Yopiq sardoba keng doira quduq kabi yasalgan. Uning ichki diametri 16
metr, usti pog onali gumbaz bilan berkitilgan. Sardoba suvga chidamli qir’ “ ”
qorishmasi bilan pishiq (obi) g ishtdan ishlangan. Shimoliy tomondan g isht
’ ’
zinapoyalar suvga tomon olib tushadi. Rivoyatlarga qaraganda Abdullaxon davrida
qurilgan .
”
So ngi yarim vaqt orasida zamondosh olimlarimiz tomonidan unga yaqin
’
katta kichik ilmiy tadqiqotlar olib borilganiga qaramasdan G uzor qasabasi,
’
yodgorliklar majmuasi va u yerda dafn etilgan sayyidlar shaxsi haqida xali-xanuz
aniq bir manba aniqlanmaganidan ham xabardor bo ldik. Olimlar o z asarlarida
’ ’
manba sifatida keltirgan G uzorlik keksalarning ma lumotiga suyanishgan, ilmiy
’ ’
asoslab berishmagan bo lsa, qabrtoshlardagi ismlar, sanalarchi? Ularning birida
’
S a yyid Amir Shamsiddin Haydar al-Habibi ibn Sharif, vafoti 770 hijriy
“ ”
deyilgan, deb yozadi 1947 yil ekspeditsiya uyushtirgan S.K.Kabanov.
G uzorda bo lganimda Olimxon sharipov majmuaning shimol
’ ’
tomonidagi qo lbola ayvon ostida turgan uchta qabrning biriga imo qilib Aslida
’ –
Hazrat Sulton Mirhaydarning muborak qabrlari mana shu, - dedi. Agar shajaraga
nisbatan beradigan bo lsak qabrtoshlardagi nomlari ko rsatilgan Amir
’ ’
Shamsiddinlar alohida shaxslar bo lib, Qutbiddin Sulton Mirhaydar esa ulardan
’
birining farzandi bo lib chiqadi.
’
2.2. Tumandagi muqaddas ziyoratgohlar
G uzorning musulmon dunyosida mashhur bo lishga sabab o rta
’ ’ ’
asirlardan buyon bu maskanni Muhammad sallallohi alayhi basallam avlodining
manzil tutishligidir .Ayniqsa ,XII-XIV asirlardamashhur sayyidlardan biri , ulug
’
avliyo Miri Janda shumanzilida yashab ,G uzorda dafin etilgan bu ulug likni
’ ’
yanada kuchaydirgan .Ulug allomaning qabirlari qadimiy G uzor qo rg oni
’ ’ ’ ’
Shaxristonidadir. Bu yerda keyinchalik ulug avliyoning xurmati bajo keltirilib,
’
yirik yodgorlik obidalari majmuasi qurilgan.
64

Miri Jandaning nasabi choryorlarning to rtinchi Hazarat Alining xotini Bibi’
Fotima va o g li imom Husayn orqali payg ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ga
’ ’ ’
borib tutashishi qabrtoshdagi qadimiy bitikda quyidagicha bitilgan:
X a z o marqad Sayyid Imomi ajal mufaxxar zohid, obid birabboni,
“
samadoni, shamsulmillavaldin, vaatu (vavzun) mulkus salotun, koshifil dahoyiq,
nasril haqoyiq, notiqul lison quddusil mu takval jamoat va allomai olam va qutbi
’
mashoyix va fahirul avliyo avliyo, hoji haramayin va sayidil saodatil ahli arz
aftaxoi binti rasulilloh Amir Ahmad ibni Shamsiddin Haydar Amirqil Kabir Karim
ibn Jamoliddin ibni Shamsiddin Amiril Kabr Haydar Husayniy Nasafiy ibn Amir
Ahmad ibni Amir Sayyid ibni amir Husayn ibn Amir Abdulloh ibn Amir Ja far
’
ibni Ibrohim Murtazo ibni Amir Muso al-Kozim ibni Amir imom Ja far Sodiq ibn
’
Muhammad Boqir ibn Zaynulobidin ibni imom Husayn ibni Ali Murtazo
roziyallohu anhu fi yovmi ramazon, sana 766 hijriy
” 1
.
Ushsbu bitiktoshda Amir Shamsiddin Mir Haydargacha bo lgan ajdodlar
’
shajarasi ko rsatilgan. U kishining kelgusi asrlarda yashagan avlodlari shajarasi
’
ham albatta ma lum kishilar tomonidan bitib kelingan. Ular haqida ham o rgansa
’ ’
arziydigan tarix turibdi.
Miri Janda kabirning qabrtoshidagi arab tilida bitilgan bitikni o zbek
’
tiliga ag darsak quyidagi mazmunni anglatadi:
’
B u qabr Ollohning faxrli imomi, Ollohning parhezkor va taqvodor
“
kishisi, millat va dinning yorqin quyoshi, vaaz mulkning sultoni, dinning nozik
joylarini yechib beruvchi, haqiqatni yuzaga chiqazuvchi, shariat mulkida tillari
burro fiqh ilmining olimi, Olloh yo liga hidoytga-to g ri yo lga
’ ’ ’ ’
boshlovchilarning ulug I, ahli sunnat val jamoat imomi, butun olam allomasi,
’
mashoyixlarning qutbi (ulug i), avliyolarning faxri, ikki bor haj safarida bo lgan,
’ ’
yer yuzidagi saodatmand kishilarning bittasi, rasulilloh qizlari avlodlaridan Amir
Shamsiddin Haydar Amril Kabir Karim. Vafoti Hijriy 766 yil ramazon oyi .
”
Yaqinda ziyoratgohga O zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix inisituti
’
olimlari tashrif buyurishdi shu yertdagi asosiy qabrtoshlar bitiklarini o qib
’
o rganishdi.
’
65

Ikki shaxsning bir ajdod vakillari ekanligiga keladign bo lsak, u quyidagi’
ko rinishni oladi:
’
Amir Sayyid Shamsiddin Haydar.
(vafoti 877 y.hij.)
Ibn Amiri A zam Amir Sayyid Baraka
’
Ibn Amir Ajal sayyid Husayn
Ibn Amir sayyid Abdulloh
Ibn Amir Shamsiddin Haydar Amirim Kabir Karim
(vaf.766 y.hij.)
Ibn Sayyid Jamoliddin
Ibn Mir Shamsiddin
Ibn Shamsiddin Amiril Kabir Haydar Husayniy Nasafiy
Shamsiddin Amiril Kabir Haydar Husayniy Nasafiyning shajarada
ko rsatilganidek Mir Shamsiddin ismli o g li bo lgan. Mir Shamsiddinning esa
’ ’ ’ ’
uch o g li bo lib-Sayyid Jamoliddin, Sayyid Ota va Sayyid Mirzo deb atalgan.
’ ’ ’
Xalq orasida Hazrat Sulton Mirhaydar nomi bilan mashhur bo lgan alloma Amir
’
Shamsiddin Haydar Amiril Kabir Karim (vaf .766y hij.) Sayyid Jamoliddinnning
farzandi sanaladi.
Buxoro nashriyotida chop etilgan tarix fanlari nomzodi Xayrullo Xasanov
“ ”
va falsafa fanlari nomzodi Gulchehra Navro zovalarining ilmiy asosda yaratilgan
’
H a zrat Sayyid Amir Kulol nomli risolasida bu haqida aniq dalillar keltirilgan.
“ ”
Bu nodir yozma manbada Hazrat Amir Kulolning asl nomlari Syyid Amir
Kulol as-Suxayir deb ko rsatilgan
’ 1
. Kulolchining hunari bilan hayot kechirgan
ulug zod Suxor (hozirgi Kogon tumanidagi Yangi Hayot ) qishlog ida melodiy
’ ’
1305 yilda tavallud topib, 1370 yilda va fot etgan va shu qishloqda dafn
etilgan . Maqomatda ko rsatilishicha shu kuni Hazrat Bahouddin Naqshband
’
Mavlono Orif Deggaroniy (bu ulug zot hozirgi Muborak tumanidagi Xo ja
’ ’
Muborak qishlog ida yashaganlar .Bu qishloqda Imom Buxoriydek ulug
’ ’
allomaga soboq bo lgan hadis ilmining darg asi , o z davrining eng yetuk
’ ’ ’
kishilaridan biri Abdulloh ibn Muborak al-Marvoziy ( melod 736-798 yy .)
66

ning muqaddas qabri bor ) yonlariga kelganlar .Movlono u kishiga aytadilar: -
Ey xoja Bahouddin, bu paytda Hzrt Amir naql qildilar, ya niy bu olamdan’
o tdilar. Siz g oful o tiribsiz . Turing, kutishni vaqti emas.
’ ’ ’
Sadriddin Salim Buxoriyning Hazrat Bohouddin Naqishbandga
bag ishlangan Dilda yor kitobida shunday satirlar bor Nosiruddin al-
’ “ ” “
Buxoriyning T u hfatil az-zoirin ( Z i yoratchilarga tuhfa ) kitobida Sayid
“ ” “ ”
Mir Kulolning bir yuz o n to rtta xalifalari (o rin bosarlari ) bo lgani,
’ ’ ’ ’
ularning yetugi Mavlono Orif Deha Deggaroniy, Xoja Bahouddin Naqishband,
Xoja Jamol Dehan Osiyoiy, Shayx Shamsiddin Kulol, Shayx Yodgor Xoja, Shayx
Darzuniy va Mavlono Jamoliddin Koshiylar .
”
Hazrat ota tomonidan Siddiqqiydir, ya niy nasablari Abu Bakir Siddiqqa
’
borib taqaladi.Ushbu shajarani o qiganimizdan so ng G uzorlik Hazrat Sulton
’ ’ ’
Mirhaydar, suxorlik Hazrat Sayyid Amir Kulol va Qasri orifonlik Hazrat
Bahouddin Naqishband - har uchala buyuk zotning nasabnomasi sayyid
Zaynulobiddin orqali birlashib, imom Husayin ibn Aliy ibn Abu Tolibga
hamda payg ambarimiz Muhammad sallallohi alayhi vasalamga borib taqalidan
’
ham xabardor bo ldik .
’
Sovlig orda eng qadimgi urug lar bilan birga xo ja saidlar yashaganlar
’ ’ ’
bo lib, ular qadimgi avlod hisoblanadi .Ularning kelib chiqishi bo yicha shunday
’ ’
rivoyat yurgan, buni Sovlig orliklar yaxshi biladi .Bu yerning xo jasi Shomir
’ ’
Mir Sulton Mirhaydarning eng kenja o g li bo lgan .Sulton Mirhaydarning 7
’ ’ ’
o g li bo lib, kunlarning birida o g illariga o zining mol dunyosini
’ ’ ’ ’ ’ ’ –
bo lib berishni lozim ko radi : 3 o g liga yerlarini, mol-dunyosini bo lib
’ ’ ’ ’ ’
beradi, beshikda yotgan kichik o g liga hech narsa qolmaydi .Xotini bu
’ ’
o g linggizga hech narsa qolmadiku deydi.Sulton Mirhaydar buning nasibasi
’ ’
o zi bilan birga, u bilim egallaydi va balo-qazoni qaytaradi deydi. Mirzo Shomir
’
Mirning o g li Mirnamatulloxon bo lgan, u malla rangli bo lgani uchun
’ ’ ’ ’
Mallaxon deb ham atashgan. Yozib qoldirilgan shajarada qandaydir ozgina uzilish
bor. 1948 yili tasdiqlangan shajaradan Shamsiddinxon ko chirgan. 1951yili
’
o sha davr avlodlari qo shib to ldirilgan qo lyozmaning tasdiqlangan qismi
’ ’ ’ ’
67

Sh.Eshonxonov qo lida, to rtinchi qismi esa M.Kamolovda saqlanmoqda.’ ’
Shajarani o rganish jarayonida ko pgina manbalarga duch keldik. Ushbu
’ ’
shajarani Sovlig or qishlog ida yashagn Shamsiddinxon, Qovchin qishlog ilik
’ ’ ’
Hojixon, Mirishkorlik Hasanxonlar yozib qoldirganlar. Ular o z avlodlari
’
to g risidagi bu shajarani yozma manbadan ko chirib qoldirishganini aytib
’ ’ ’
ketishgan. Biz asl nusxani topishga harakat qildik. Bir necha yilgi izlanishlardan
keyin o sha kitobni topdik. Haqiqatan ham, bizga rivoyat bo lib turgan voqealar
’ ’
kitobda qayd etilgan edi. Kitobdan Mir Sharifxon asarlari va G a zallar devoni
“ ” ’
joy olgan edi 1
. Kitobning boshlanish qismida na uning muallifi, na uning xattoti,
ko rsatilmagan, milodiy 1322 yilda shajara yozilgani qayd etilgan. Ushbu
’
shajaraning davomida ikkinchi marta Mirsharifxon tomonidan keyingio avlodlar
qo shib qayta yozilgan. Uchinchi marta Shomansurxon tomonidan ham
’
to ldirilib, keyingi avlodlar kiritib yozilgani kitobda qayd etilgan.
’
Qarshi tumanidagi potron qishlog ning markaziy qismida qadimiy
’
ziyoratgoh yetita ulkan qfbr va qabrtoshlar mavjud.qabirlarning xar biri ustiga
–
alohida-alohoda
tug ko tarilgan bo lib, ular vaqti-vaqti bilan almashtirilib turilgan. Ziyoratgoh
’ ’
uzoq-yaqinga Y e t titug ota nomi bilan mashhur bo lib kelgan.
“ ” ’ ’
Ziyoratgoh atrofida sayyid eshonlar avlodi istiqomat qilishardi. Mustaqil
O zbekiston rivoji yo lida turli javhalarda faoliyat ko rsatishiyitgan sayyidlar
’ ’ ’
ajdodi asrlar avval bu yerga kelib o rnashganlari haqida el orasida turli
’
rivoyatlar yuradi Potronlik sayyidlar ajdodlari nomma nom bitilgan nodir
shajaralarini avaylab saqlaydilar. Nasabnoma eni yigirma santimetr, uzunligi to rt
’
metrga yaqin o ta sifatli qadiymiy o rama qog ozga bitilgan. Shajara arabiy
’ ’ ’
yozuvda, fors tilidaancha mukammal. Shajaraning ikki joyida, ayniqsa so ngi
’
qismida aniq-tiniq qilib muhr bosilgan va A m i ril- Mo minin Muhammad
“ ’
Bahodirshox tomonidan tasdiqlangan yozuvlarini o qish mo mkin.
” ’ ’
Shajaraning M u hammad Mustafo sollollohu alahi vasallamning
“
shajaralari , deb nomlangan birinchi qismida Odam alayhissalom va u kishining
”
68

o g illari Shisdan boshlangan, hamda Muhammad Mustafo sallollohu alayhi’ ’
vasallam bilan tugallangan.
Shajaraning bir joyida Potronga kelgan birinchi sayyidzodanin ota
tomonlari haqida quyidagicha bitilgan: B uxoroda Sulton maxmudning bir qizi
”
bo lib, ismi Aqoxovand begim edi. Kamolga, ilmi zohiri va ilmi botinigato la
’ ’
ega bo lganlarida padarlari Sulton Mahmud qizlarini birorta sayyidzodaga
’
unashtirishni ko ngillariga keltiradilar. O sha kunlari o zgandlik
’ ’ ’
sayyidzodalardan sayyid Burxoniddin Qilichning avlodidan sayyid Abduulo
G ijdivonga kelgan edi. Sulton Maxmud ko zlarini yumib maroqabaga borib
’ ’
turganlarida g oyibi asrordan ma lum bo ladiki, bu mamlakatga bir
’ ’ ’
sayyidzodani izlatadi va toptirib keladi , Sayyid Abdulloning laqablari S h ayxi
” “
poyand bo lib, u kishi potronlik sayyidlarning ota tomon shajarasiga kiradi.
” ’
Shajaraning davomida Sayyid Mir Fatxulloning avliyolik karomatlari bayon etilib,
u kishiga ko pdan ko p ta rif va tavsivlar beriladi, hamda Mir sayyid Ishoq va
’ ’ ’
Mir sayyid Abuturob ismli o g illari ham bo lganligi bayon etiladi.G uzor
’ ’ ’ ’
qadimda ham, hozirda ham ilmdorlar, olimu ulamolar, shoiru yozuvchilar,
hunarmandlar yurti sanaladi. Azalda Kazba, Kasba, G uzor deb yuritilgan. Bu
’
manzilgoh mashhur B u yuk ipak yo li tarmoqlarining kesishuvida joylashgan.
“ ” ’
O z vaqtida bu yerlarda ne-ne jangu-jadallar bo lgan, ne-ne ilm darg alari
’ ’ ’
qo nib o tishgan, mashvaratlar o tkazishgan.
’ ’ ’
Mana biz G uzorlilarning ma lum bir vaqt ichida bosib o tgan
’ ’ ’
yo lidan boxabar bo ldi. Tarix kelajak ko zgusidir, deb bejiz aytishmagan.
’ ’ – ’
Tarixni o rganmay, uning madaniyati, urf odatlarini o rganmay turib, kelajakka
’ ’
intilib bo lmaydi. Biz tuman tarixini yozar ekanmiz, oldimizda ulkan va
’
mas uliyatli vazifa turganini his qildik. Chunki o tgan ajdodlar haqida so z
’ ’ ’
aytish, ularning qilgan ishlarini bayon etish uchun katta jurat va shijoat bilan
mehnat qilib, ularning darajasiga yetish kerak. Hamda shunga intilish kerak.
G uzor tuman aholisining mehnatsevarligi, bu yurt odamlarining g ayratli va
’ ’
vatanparvarligini, samimiy va mexr-oqibatli ekanligini nazoratda tutib, bu yurt hali
69

ko p zafarlarga erishadi, degimiz keladi. Chunki elini suygan el uchun yonib’
yashaydi. G uzorliklarni ana shunday odamlar desak arziydi .
’ …
XULOSA
O'zbekistonning mustaqilligi tufayli siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ma'naviy
hayotning barcha jabhalari qatori o'zbek xalqining moddiy va ma'naviy
madaniyatini etnografik materiallar asosida yangicha nuqtai nazardan o'rganish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ming yilliklar davomida rivojlanib, jahon xalqlari
moddiy va ma'naviy madaniyatida o'ziga xos o'ringa ega bo'lgan sharqona,
qolaversa, o'zbekona moddiy va ma'naviy madaniyatning to la shakllanishiga
’
imkoniyatlar ochildi. Xususan, an'anaviy madaniyat va uning etnik funksiyalari
xalq moddiy va ma'naviy madaniyatining turli komponentlari - xalq arxitekturasi,
kiyim-kechaklari, taomlari hamda ular bilan uzviy bogliqlikda to'y marosimlari,
tabiat bilan bog'liq marosimiy an'analarda namoyon bo ’
ladi.
70

G uzor tumani aholisining XIX asr oxiri - XX asrdagi an'anaviy’
adaniyatining etnik va lokal xususiyatlariga oid bitiruv malakaviy ishni
yakunlar ekanmiz, shuni alohida qayd qilish joizki, mazkur hudud tarixiy-
geografik jihatdan o'ziga xos etnografik mintaqa hisoblangan. Tuman aholisining
tarkibi etnik jihatdan rang-barang bo'lib, o'zbeklar mazkur mintaqaning qadimiy
avtoxton xalqlaridan biridir. Qolaversa, mazkur mintaqa aholisining an'anaviy
madaniyatida o'zbek xalqi an'anaviy etnomadaniyati tizimining asl durdonalari
mujassamlashgan.
G uzor tuman aholisining an'anaviy o'yinlari uzoq tarixiy davrlar
’
mobaynida voha aholisining maishiy turmush tarzidan mustahkam o'rin olganligi
va o'ziga xosligi bilan ajralib turgan. Chunonchi chorvador qo k
ng k
irotlar o'yinlarida
jangovarlik, mardlik, tantilik kabi xususiyatlar ustuvor bo'lgan bo'lsa, o'.troq
o'zbek-chig'atoylar, tojiklar o'yinlarida tabiiy-mavsumiy o'zgarishlar, dehqonchilik
madaniyati bilan bog'liq boshqotirma, so'z va qo'shiq, voqeabandlik, harakatli o'yin
turlari keng tarqalganligining guvohi bo'lish mumkin. Qolaversa, qishloq va shahar
o'yinlarida ham ma'lum farqlarni ko'rish mumkin. Chunonchi, qishloqlarda keng
dalalarda o'yinlar tashkil etilgan.
Muxtasar qilib aytganda, ushbu bitiruv malakaviy ish natijalari bizga quyidagi
asosiy xulosalarni bayon etish imkoniyatini beradi:
Birinchidan, XIX asr oxiri - XX asrda tuman aholisi etnik tarkibi
murakkab bo lib, o'troq va yarim o'troq tarzdagi hayotini saqlab qolgan edi.
’
Moddiy va ma'naviy madaniyat xususiyatlari shu bilan tavsiflanadi;
Ikkinchidan, tadqiq qilingan davrda G uzor tumani aholisi turar-
’
joylarida yarim o'troq aholi ijtimoiy turmushida lochik, kapa, cho pon tula, qora
’
uylar muhim ahamiyatga ega bo'lgan bo'lsa, o'troq aholida esa guvala, paxsa,
devorli uylar asosiy o'rinni egallagan;
Uchinchidan, tuman aholisi kiyimlari, ularning turlari va bichimlari hamda
taqinchoqlarning yasalish uslubida mintaqaviy o'ziga xoslik o'zbek xalqi an'anaviy
kiyimlarining noyob milliy detallari tarzida ko'rsatish mumkin;
71

To'rtinchidan, tuman aholisi to y marosimlari va rasm-rusumlari’
xalqimizning qadimdan saqlanib qolgan merosi bo'lib, mustaqillik davrida
xalqimiz tarixining asosiy bo'g'ini bo'lgan milliy kadriyatlarni tiklashda hamda
hayotga tatbiq etishda muhim ahamiyatga ega.
Tavsiyalar
1. Hozirgi davrda unutilib borayotgan turarjoylar va ular kurilishi bilan bog'liq
bo'lgan uslublarni o'rganish hamda zamonaviy turar joylar me'morchiligida xalq
an'analarini e'tiborga olish, buning uchun mutaxasislar tomonidan turar joylar
me'morchiligiga oid qo llanmalar, atlas-albomlar nashr qilish;
’
2. Kiyimlar taqinchoqlarga oid milliy hunarmandchilik tarixini chuqur o'rganish
asosida tuman aholisi tomonidan yaratilgan moddiy-madaniy manbalarni targ'ib
qilish;
3. Tuman aholisi an'anaviy to'y marosimlarining o ziga xos xususiyatlari,
’
hozirgi holatini ilmiy tahlil etish, ularda kechayotgan transformatsion
(o'zgarish) jarayonlaming ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma'naviy sabablarini
72

yoritish;
4. Xalq an'anaviy o'yinlarini tiklash va rivojlantirish hamda undan bugungi yosh
avlod tarbiyasida keng foydalanish;
5. Tuman an'anaviy etnograflyasiga oid materiallardan O'zbekiston va o'zbek
xalqi tarixi hamda boy etnomilliy madaniyatiga oid veb saytlar, slaytlar
yaratishda foydalanish.
Xullas, G uzor tuman aholisi an'anaviy madaniyatining etnik va lokal’
xususiyatlarini ilmiy asosda o'rganish o'zbek xalqi modiy madaniyati, ma'naviy
hayoti va turmush tarzini tadqiq etishda muhim manbalardan biri bo'ladi va o'z
navbatida O'zbekiston etnologiyasidagi ma'lum bo'shlikni to ldiradi.
’
ADABIYOTLAR RO YXATI
’
1.O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.T.: O zbekiston , 2001.
’ “ ’ ”
2.Karimov. I.A.. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.
’
T.: O zbekiston NMIU,2011.
” ’ ”
3. Karimov I.A.. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.: ,,Ma naviyat
’ – ’ ”
2008.
4.Karimov. I.A.. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada
chuqurlashtirlashtirish va fuqorolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.
T.: ,,O zbekiston 2010.
’ ”
5. Karimov I.A. Inson xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug .// Xalq
’
so zi,2012 10 may.
’
73

6. Karimov I.A.. O’zbekiston o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li.
T.: ,,O zbekiston 1992.’ ”
7.Ashirov A., Afatjonov Sh. Etnalogiya. T., 2007.
8.Vamberi H. Buxoro yoxud Movaraunnahr tarixi. T.: ,,Fan 1990.
”
9.Donyorov X. O zvek xalqining shajara va shevalari. T.: ,,Fan 1968.
’ ”
10.Donyorov A. Mustaqil O zbekiston etnografiyasi tarixshunosligining ayrim
’
masalalari. T., 2003.
11.Jabborov I.M. O zbeklar T.: ,,Sharq 2008.
’ ”
12.Jabborov I.M. O zbeklar turmush-tarzi va madaniyati. T.: ,,O’qituvchi”
’
2003.
13.Jabborov I.M. O’zbek xalqi etnografiyasi. T.: ,,O’qituvchi” 1994.
14 .Markayev K., Sherqulov S. Etnonimlar tarixiga bir nazar. Nasaf va Kesh
tarixi manbalarda. Qarshi – 2010.
15.Манковская Л.Ю. Архетектурные памятники Кашкадарьи. Т ., 1965 ю
16.Po’latova D. Sovlig’orliklar tarix ko’zgusida. T.: ,,Fan” 1994.
17.Qoshg’ariy Mahmudov. Devoni lug’oti turk. T.: ,,Fan” 1960.
18.Рашид-ид-дин. Сборник легописей. М-Л., 1952
19. Sariqov N ., Bobojonov M ., Jo ’ rayev Ch ., Haqnazarov D . G ’ uzorliklar .
T.: ,,Navro z 1996.
’ ”
20.Hasanov X., Navro zova G. Hazrat Sayyid Amir Kulol. Buxoro 2000.
’ –
21.Hofiz Tanish Buxoriy. Abdullanoma. T.: ,,Fan 1999.
”
22.Shoniyozov K. O zbek xalqining shakillanish jarayoni. T., 2000.
’
23.Sharapov Sh. G uzor shahar bo lganmi. T.: ”Alisher Navoiy nomidagi
’ ’
O zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti”.
’ 2005.
24.Choriyev A., Ochilov M. Qashqadaryo oblasti tarixi. T.: ,,Fan 1974.
”
 www.eurasia.org.ru .
 www.history.ru
 http://www.philos.msu.ru/fac/history/
 http://www.auditorium.ru
 www.museum.ru
74

 www. ziyonet.net.
75

Купить