Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 27.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................…………………………........ 4 I.BOB. GAP BO‘LAKLARINING NAZARIY ASOSLARI ……..…...8 1.1. Gap bo laklari tushunchasi va turlari..........................………….ʻ ………………………………….….6 1.2. Bosh va ikkinchi darajali gap bo laklari...………... ʻ …………………………………………………... 8 II.BOB. GAP BO‘LAKLARINING QO‘LLANISH TAHLILI……......16 2.1. Badiiy matn da gap bo laklarining o rni ʻ ʻ ………………………………………………………………….. 20 2.2. Nutqda gap bo laklarining ahamiyati ʻ ……………………………………. ..................……….... 24 XULOSA ………………………………………..26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………………….................……….................. 31 1 KIRISH O‘zbek tili, boshqa tillar kabi, nafaqat o‘zining sintaktik va morfologik tuzilishi, balki uning ijtimoiy, madaniy va tarixiy konteksti bilan bog‘liq holda ham o‘zgacha xususiyatlarga ega. Tilning gap bo‘laklari, uning asosiy sintaktik elementlarini tashkil etib, biror fikrni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir tilning gap bo‘laklarining ishlatilishi va joylashuvi, shuningdek, ular orasidagi bog‘lanish shakllari uning o‘ziga xosligi va boshqa tillar bilan farqlanishiga sabab bo‘ladi. Bu til o‘rganishda va tarjima qilishda o‘ziga xos qiyinchiliklar yaratadi. Gap bo‘laklarining tizimi nafaqat grammatika nuqtai nazaridan, balki semantik, pragmatik va even stilistik jihatdan ham alohida o‘rganishga talab etadi . O‘zbek tilida gap bo‘laklarining ishlatilishi, ularning o‘zaro bog‘lanish shakllari, so‘zlarning tartibi va qo‘shimchalar orqali amalga oshiriladi. Bu tilning morfologik va sintaktik xususiyatlari, nafaqat o‘zbek tilining o‘rganilishiga, balki tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida ham katta e'tibor talab qiladi. O‘zbek tili, rus tili, ingliz tili va arab tili kabi tillarning gap bo‘laklari tuzilishini solishtirish, har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlarini chuqurroq anglash va lingvistik o‘zgarishlarni ko‘rish imkonini beradi. Gap bo‘laklarining til o‘rganishda va tarjimada ishlatilishi katta ahamiyatga ega. O‘zbek tilida gap bo‘laklarining to‘g‘ri joylashishi va struktura shakllanishi, tilni o‘rganayotganlar uchun ba'zi murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Ammo, bu tuzilmalar boshqa tillardagi gap bo‘laklari bilan qiyoslanganda, o‘zbek tilining sintaktik tizimi haqida chuqurroq tushuncha hosil qilish imkonini beradi. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining ishlatilishini, boshqa tillarda bo‘lgani kabi, turli ijtimoiy va madaniy kontekstlarda ham o‘rganish zarur. Bu esa tilni faqat grammatik nuqtai nazardan emas, balki madaniy va ijtimoiy nuqtai nazardan ham to‘liqroq tushunishga imkon yaratadi. 2 O‘zbek tili sintaktik jihatdan o‘zgacha tizimga ega. Gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanish, ba'zan boshqa tillardagi strukturalardan farq qiladi. O‘zbek tilida, masalan, fe’l(predikat) gapning markaziy elementi bo‘lib, boshqa bo‘laklarni unga qarab joylashtiradi. 1 Bu tilning sintaktik tashkiloti ko‘p holatlarda erkin bo‘lishi mumkin. Boshqa tillarda esa, masalan, ingliz tilida, gap bo‘laklari aniq va qat’iy tartibda joylashadi. Ingliz tilida o‘zbek tiliga nisbatan gap bo‘laklari ko‘proq o‘rnatilgan tuzilishlarga tayanadi: subyekt-fe’l-to‘ldiruvchi. Shuningdek, o‘zbek tilida so‘z qo‘shimchalari orqali gap bo‘laklarini belgilash, boshqa tillarda bo‘lgani kabi yordamchi so‘zlar bilan amalga oshiriladi. Ingliz tilida, masalan, egalikni ifodalash uchun "my book" kabi iboralardan foydalanilsa, o‘zbek tilida bu "mening kitobim" kabi morfologik qo‘shimcha orqali ifodalanadi. Rus tilida ham egalikni ifodalashda morfologik qo‘shimchalar ishlatiladi, lekin rus tilida bu struktura yanada kengroq va ko‘p hollarda gapning semantik ma’nosini o‘zgartirishi mumkin. Arab tilida esa, morfologik o‘zgarishlar orqali gap bo‘laklarining tuzilishi ancha murakkablashadi va bu tilning o‘ziga xosligini yana bir bor ko‘rsatadi. Boshqa tillarda gap bo‘laklarining o‘ziga xosligi ham alohida e'tiborga molikdir. Masalan, ingliz tilida gap bo‘laklarining qat’iy o‘rni, sintaktik tizimning qat’iyligi va to‘g‘ri so‘z tartibi bo‘yicha ko‘proq e'tibor qaratilgan. Ingliz tilida gap bo‘laklarining joylashuvi o‘zgarishsiz qoldi, ya'ni subyekt, predikat va to‘ldiruvchi ko‘pincha bir xil tartibda ishlatiladi. Masalan, "He eats an apple" bu jumlada gap bo‘laklari juda qat’iy joylashgan. Ingliz tilidagi gap bo‘laklarining qat’iy tartibi o‘zbek tilidan farq qiladi. O‘zbek tilida so‘zning o‘rni erkin bo‘lishi mumkin, va faqat kontekstga asoslanib, gapning ma’nosi aniq bo‘ladi. Bu tilning xususiyatlari, nafaqat tilshunoslik, balki 1 Sayfullayeva R., Hozirgi oʻzbek adabiy tili: Darslik. –.Toshkent:Fan va texnologiya" 2010. 414. B-360 3 tarjima va til o‘rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Rus tilida gap bo‘laklarining joylashuvi o‘zgarishi mumkin, ammo bu til, ingliz tilidan farqli o‘laroq, ba'zi qo‘shimchalar orqali gapning ma’nosini aniqlashtiradi. Arab tilida esa gap bo‘laklari morfologik o‘zgarishlarga asoslanadi. Arab tilidagi fe’lning o‘zgarishi, gap bo‘laklarining joylashuvi va grammatik o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu til o‘zining ko‘plab grammatik va morfologik o‘zgarishlari bilan ajralib turadi. Gap bo‘laklarining to‘g‘ri ishlatilishi va ularning o‘rni bu tilning ijtimoiy va madaniy kontekstiga bog‘liqdir. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining boshqa tillarda ishlatilishi bilan qiyoslanishi, tilshunoslik, tarjima va lingvistik tadqiqotlar uchun dolzarb ahamiyatga ega. Bu o‘zaro qiyoslash tilshunoslarga har bir tilning sintaktik va morfologik tizimini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Til o‘rganish jarayonida gap bo‘laklarining to‘g‘ri ishlatilishi, o‘zbek tili va boshqa tillarni o‘rganishga qiziqqanlar uchun katta ahamiyatga ega. Shuningdek, gap bo‘laklarining to‘g‘ri joylashuvi va ularning ishlatilishi tarjimonlar uchun ham muhim, chunki tilning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va ularni to‘g‘ri tarjima qilish, tarjima jarayonini soddalashtiradi. O‘zbek tili va boshqa tillarning gap bo‘laklari tizimini taqqoslash orqali til o‘rganishning samaradorligini oshirish mumkin. Bu o‘rganish jarayonini yanada tushunarli va qiziqarli qilishga yordam beradi, chunki o‘rganilayotgan tilning o‘ziga xos xususiyatlarini boshqa tillar bilan solishtirish til o‘rganuvchilarga yangi tilni yanada chuqurroq anglash imkonini yaratadi. Gap bo‘laklarining ishlatilishini boshqa tillarda tahlil qilish, tarjimonlarning o‘z ishini yanada to‘g‘ri va samarali bajarishiga yordam beradi. Bu tilning grammatik va stilistik xususiyatlarini yaxshiroq tushunish va tarjima qilishda 4 yordam beradi, ayniqsa murakkab grammatik strukturalarga ega bo‘lgan tillarda. Til nafaqat grammatik tizimlardan iborat, balki madaniy va ijtimoiy omillar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Gap bo‘laklarining ishlatilishida madaniyat va jamiyatning ta'siri katta ahamiyatga ega. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklari boshqa tillarda qanday ishlatilishini tahlil qilish, turli xalqlarning fikr va qadriyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining boshqa tillarda qanday ishlatilishini solishtirish orqali lingvistik diversifikatsiyani yaxshiroq tushunish mumkin. Bu tahlil turli tillarda bir xil fikrni ifodalash uchun qanday turli usullar va strukturaviy vositalar qo‘llanilishini ko‘rsatadi. O‘zbek tili va boshqa tillarning gap bo‘laklari tizimlarini tahlil qilish, yangi lingvistik nazariyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Bu tilshunoslikda yangi yondashuvlar va metodologiyalarni yaratish uchun asos bo‘lishi mumkin. Gap bo‘laklarining turli tillarda ishlatilishini solishtirish, tillar o‘rtasidagi farqlarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bu tahlil orqali tilning ijtimoiy, madaniy va lingvistik xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rish mumkin. Shu maqsadlarni amalga oshirish orqali nafaqat O‘zbek tilining o‘ziga xosligini, balki boshqa tillarning tilshunoslik tizimlarini ham chuqurroq tushunish mumkin. Bu esa til o‘rganish, tarjima, adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik va lingvistika sohalarida yangi istiqbollarni ochadi. I.BOB. GAP BO‘LAKLARINING NAZARIY ASOSLARI 5 1.1. Gap bo laklari tushunchasi va turlariʻ . O ʻ zbek tilida gap b o ʻ laklari sintaktik tizimning ajralmas qismi sifatida, jumla tuzilishida muhim rol o'ynaydi. Gap b o ʻ laklarining turli sintaktik vazifalari bor. A.G ulomovning fikricha, har bir bo'lakning ʻ o ʻ ziga xos ma ʼ no yuki bor va ular birgalikda jumlaning to'liq ma'nosini shakllantiradi 2 . Zekiyev esa gap b o ʻ laklarining semantik funksiyalarini yoritib, ularning jumladagi o'rnini va ma ʼ no shakllanishidagi rolini ko'rsatadi. Uning ta ʼ kidlashicha, har bir bo'lakning semantik vazifasi uning gapdagi hissasini belgilaydi. 3 A.Sodiqov sintaksis va grammatika b o ʻ yicha olib borgan tadqiqotlarida gap b o ʻ laklarining bir-birini to ʼ ldiruvchi elementlar sifatida ishlashini ta ʼ kidlaydi. Ularning o'zaro bo g ʻ lanishi va vazifalari til tizimining samarali ishlashini ta ʼ minlaydi. 4 Sultonov esa jumladagi har bir b o ʻ lak ma ʼ no va vazifasiga qarab o ʻ zining joylashadi va ular birgalikda to'liq ma ʼ no ifodalaydi, deb hisoblaydi. 5 Bu fikr gap b o ʻ laklarining o ʻ zaro bo g ʻ lanishini va sintaktik struktura ichidagi o ʻ rnini k o ʻ rsatadi. Shodmonov gap b o ʻ laklarining bir-biri bilan o ʻ zaro bo g ʻ lanishi orqali jumlaning t o ʻ liq ma ʼ nosi shakllanishini ta ʼ kidlaydi. Unga k o ʻ ra, har bir b o ʻ lak o ʻ zining sintaktik vazifasini bajarib, umumiy ma ʼ noga ta ʼ sir k o ʻ rsatadi. Tursunov esa gap b o ʻ laklarining semantik va sintaktik tahlilini o ʻ rganishda ularning til 2 Gʻulomov A.G. –"Oʻzbek tili grammatikasi". T., Oʻzbekiston Milliy Akademiyasi, 1981. B-145 3 Zekiyev, D. A. — "O'zbek tilidagi so'zlarning semantik funksiyalari". Toshkent: Fan, 1994. 4 Sodiqov, A. — "O'zbek tilidagi morfologik tizim". Toshkent: Fan, 2005. 5 Sultonov, B. — "O'zbek tilining leksikasi va semantika". Toshkent: O'zbekiston, 2003. 6 tizimidagi oʻ zgarishlarga qanday ta ʼ sir k o ʻ rsatishini tushunishga yordam berishini bildiradi. 6 So zlar gap tarkibida bir-birlari bilan sintaktik aloqaga kirishgandagina ʻ nutqda gapning u yoki bu bo lagi vazifasida kela oladi. Sintaktik aloqa gap ʻ bo laklarining asosiy belgisi, muhim xususiyatidir. Bu narsa gapning bo laklari ʻ ʻ bilan undalma va kirish so zlar o rtasidagi farqini aniqlashga imkon beradi. ʻ ʻ Undalma va kirish so zlar gap tarkibidagi so zlar bilan sintaktik aloqaga ʻ ʻ kirishmaydi. Shunga ko ra ular odatda, gapning bo laklari hisoblanmaydi. ʻ ʻ Amaliyotda ko pincha, gapning bo laklari so roqlar berish yo li bilan ʻ ʻ ʻ ʻ aniqlanadi. Bu usul ba zi jihatlardan o zini oqlay olmaydi. Masalan, –Xo p, biz ʼ ʻ ʻ ketdik bo'lmasa, xola– gapida biz so zi ham, xola so zi ham bir xil so roqqa kim? ʻ ʻ ʻ so rog iga javob bo ladi. Lekin ularning birinchisi gapning bo lagi–ega, ikkinchisi ʻ ʻ ʻ ʻ esa gapning bo lagi hisoblanmaydigan element undalmadir. So roqlar sintaktik ʻ ʻ aloqa asosida bog langan so zlarning biridan ikkinchisiga tomon qo yilganda ular ʻ ʻ ʻ yordamida gapning bo laklarini belgilash mumkin bo ladi. Bunda undalma va ʻ ʻ kirish so zlar bilan gap bo laklarining chegarasi aniqlanadi. Lekin gap ʻ ʻ bo laklarining turini belgilashda bu usuldan hamma vaqt ham foydalanib ʻ bo lmaydi. Masalan, sog ligim–boyligim misolida gapning bo laklari mavjudligini ʻ ʻ ʻ so roqlar yordamida aniqlash mumkin, biroq ularning qaysi biri gapning qanday ʻ bo lagi ekanini so roqlar yordamida aniqlab bo lmaydi. Chunki bu gapdagi ʻ ʻ ʻ bo laklarning har ikkovi bir xil so roqqa nima so rog iga javob bo lsa ham, ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ ularning biri–ega, ikkinchisi–kesimdir. 7 6 Tursunov, M. — "O'zbek tilining semantikasi". Toshkent: O'qituvchi, 2000. 7 M.Hamrayev, D.Muhamedova, D.Shodmonqulova, X. G‘ulomova, Sh. Yo‘ldosheva. Ona tili. T.; Fan– 2015 7 Gapning bo laklari maxsus grammatik ko rsatkichlarga ega bo lganda,ʻ ʻ ʻ so roqlar ularning turini aniqlash uchun yordam berishi mumkin. Masalan, gapdagi ʻ biron so z kimni? ʻ , nimani? so rog iga javob bo lganda, so roqlar ularning turini ʻ ʻ ʻ ʻ aniqlash uchun yordan berishi mumkin. Masalan, gapdagi biror so z kimni?, ʻ nimani? so roqlariga javob bo lsa - to ldiruvchi, nima qildi?, nima qilasan? ʻ ʻ ʻ so roqlaridan biriga javob bo lsa - kesim deb ko rsatiladi. Lekin bu gap ʻ ʻ ʻ bo laklarining turini aniqlashdagi sof praktik usuldir. Nazariy jihatdan qaraganda, ʻ gapdagi u yoki bu so z shunday so roqlarga javob bo lgani uchun to ldiruvchi yoki ʻ ʻ ʻ ʻ kesim funksiyasida kelayotgani yo q, balki u o zi kesim yoki to ldiruvchi bo lgani ʻ ʻ ʻ ʻ uchun shunday so roqlarni talab qilyapti. Shunday qilib, sintaktik aloqa uning turi ʼ gapni bo laklarga ajratishda asosiy omildir. ʼ Gap bo laklari gap qurilishidagi vazifasiga ko ra, ikki turli bo ladi: bosh ʼ ʼ ʼ bo laklar va ikkinchi darajali bo laklar. Bosh bo laklar gapni tashkil etishda muhim ʻ ʻ ʻ rol o ynaydi. Ular gapning yadrosi hisoblanadi. Gap uchun zarur bo lgan ʻ ʻ predikatsiya, odatda, bosh bo laklar yordamida ifodalanadi. Bosh bo laklar ega va ʻ ʻ kesimdan iborat. Ega bilan kesim o zaro zich bog langandir. Ega, odatda, kesim ʻ ʻ orqali, kesim esa ega orqali belgilanadi: ega bilan kesim bir-biriga nisbat berib aniqlanadi. Mulla Obid Usmon polvonga imlaydi. Mezbonlar ularni samimiy kutib olishdi. Paxta bizning iftixorimiz.(U.Azim) Ikki sostavli gaplarda bosh bo laklarning ikkovi - ega ham, kesim ham ʻ ishtirok etadi. Bir sostavli gaplarda esa bosh bo laklarning faqat bittasi mavjud ʻ bo ladi. Lekin u ega yoki kesim deb ko rsatilmaydi, chunki bir sostavli gaplarda ʻ ʻ nisbat beriladigan bunday bo laklarning biri (yo ega, yo kesim) bo lmaydi. ʻ ʻ 8 Gapda bosh bo laklardan boshqa bo laklar ham qatnashishi mumkin. Lekin ular gapni ʻ ʻ 8 Sayfullayeva R., Hozirgi oʻzbek adabiy tili: Darslik. –.Toshkent:Fan va texnologiya" 2010. 414. B-360 8 tashkil etishda gap hosil etishda asosiy rol o ynamaydi. Shuning uchun ular gapniʻ ikkinchi darajali bo laklari deb yuritiladi. Gapning ikkinchi darajali bo laklari bosh ʻ ʻ bo laklarni aniqlash, ularning ma nosini konkretlashtirish, fikrni bayon qilish ʻ ʼ uchun xizmat qiladi. Ikkinchi darajali bo laklar o z funksiyalariga ko ra, uch xil ʻ ʻ ʻ bo'ladi: to ldiruvchi, hol va aniqlovchi. Har bir ikkinchi darajali bo lakning o z ʻ ʻ ʻ leksik-semantik va grammatik xususiyatlari bor. 9 Ikkinchi darajali bo laklar gapda ega va kesim bilan bog liq holda, u bilan ʻ ʻ birga yashaydi. Ular ega va kesimni aniqlab keladi, shuningdek, biri ikkinchi darajali bo lak bo lib, boshqa biri ikkinchi darajali bo lakni aniqlab kelishi ʻ ʻ ʻ mumkin. Lekin shunda ham bu keyingi aniqlangan ikkinchi darajali bo lak ega ʻ yoki kesimga tobe bo ladi: Qizdirilgan chirmandalar havoni yangratadi. Yigit so l ʻ ʻ yoqdagi choyxonaning karavotiga o tirdi. Birinchi misolda ikkinchi darajali ʻ bo lakning biri (qizdirilgan) egani aniqlab kelgan bo lsa, ikkinchisi (havoni) ʻ ʻ kesimni aniqlab keladi. Ikkinchi misolda ikkinchi darajali bo laklarning biri(so l ʻ ʻ yoqdagi) ikkinchisini, ikkinchisi esa (choyxonaning) uchinchisini aniqlab kelgan. Bu keyingi ikkinchi darajali bo lak (karavotiga) kesimga tobelangan. Demak, ʻ ikkinchi darajali bo laklar bosh bo laklar bilan bevosita yoki bilvosita aloqador. ʻ ʻ Ular gap tarkibiga, uning tuzumiga, sostaviga bosh bo laklar yordamida kiradi. ʻ Ikkinchi darajali bo laklar egaga bog lanib, eganing sostavini, kesimga bog lanib ʻ ʻ ʻ kesimning sostavini kengaytiradi. 1.2. Bosh va ikkinchi darajali gap bo laklari. ʻ Kesim orqali izohlanadigan fikr predmetni anglatadigan, gapning boshqa bo‘laklariga tobe bo‘lmagan bosh bo‘lakka ega deyiladi. Ega keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglashilgan predikativ belgining kimga yoki nimaga qarashliligini ko‘rsatadi. Ega bosh kelishikdagi birliklar bilan 9 Sodiqov, A. — "O'zbek tilidagi morfologik tizim". Toshkent: Fan, 2005. 9 ifodalanib, kim? nima? qayer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Ega, odatda, yakka so‘z: ot, olmosh, harakat nomi, otlashgan so‘z (sifat, son, olmosh, sifatdosh, ravishdosh, ravish, taqlid so‘z, undov so‘z, modal so‘z) bilan ifodalanadi. 1.Eganing ot bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi atoqli yoki turdosh ot ko‘pincha ega vazifasini bajaradi: Sirdaryo hammasini yig‘ib olib, rosa kuchga to‘ladi-da. (P.Q.). Chor-atrof yaproqlarning mungli shivir-shiviriga to‘ldi. (O‘.H.). 2.Ega bosh kelishik shaklidagi ot o‘rnida qo‘llanuvchi olmoshlar bilan ifodalanadi: Ular kulimsirab askiyaga quloq solishdi (P.Q.) Kimdir unga darrov bir kosa ovqat keltirib berdi. (O‘.Usmonov). O‘zingiz juda aqlli, uzoqni ko‘radigan odamsiz. (S.Soliyev). 3.Eganing harakat nomi bilan ifodalanishi. Ega harakat nomi bilan ifodalana oladi: Ariqdan oqqan suvning shildirashi eshitila boshladi.(P.Q.) Boshliq bo‘lish oson, boshlamoq qiyin. (Maqol). 4.Eganing otlashgan sifat bilan ifodalanishi. Sifatlar otlashib, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Botir topsa, barcha yer, baxil topsa, bosib yer. (Maqol). Yaxshi yaxshining qadriga yetar. (Maqol). 5.Eganing otlashgan son bilan ifodalanishi. Sonlar ham otlashib, ega vazifasida keladi: Ikkovi ham bir-biriga juda o‘xshash... (P.Q.). Tarbiya axloq va oqillikka tayanmog‘i lozim. Birinchisi yaxshi fazilatni o‘stirsa, ikkinchisi ba’zilarning illatidan himoya qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). 6.Eganing otlashgan olmosh bilan ifodalanishi. Ega vazifasida sifat, son o‘rnida qo‘llanuvchi otlashgan olmosh bilan ham ifodalanadi: Bu, ehtimol, ona suti bilan kirgan g‘ayrishuuriy bir tuyg‘udir. (P.Q.). Odamlar uchun xuddi mana shunisi kerak edi. (CH.Aytmatov). 10 7.Eganing otlashgan sifatdosh bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi otlashgan sifatdosh ega vazifasini bajaradi: Ishlagan xor bo‘lmas (Maqol). Qimirlagan qir oshar (Maqol). Birlashgan daryo bo‘lar, tarqalgan irmoq bo‘lar (Maqol). 8.Eganing otlashgan ravish bilan ifodalanishi. Ravish otlashganda, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Ko‘p so‘zning ozi yaxshi, oz so‘zning o‘zi yaxshi (Maqol). O‘qishning erta-kechi bo‘lmas (Maqol). 9.Eganing otlashgan taqlid so‘z bilan ifodalanishi. Taqlid so‘zlar otlashib ega vazifasini bajaradi: Otning dukura-dukuri relslarning tutashgan joyiga urilayotgan g‘ildirak tovushi bilan uyg‘unlashib ketardi. (Ch.Aytmatov). Bu shovqinlarni karnayning vat-vati bosib ketadi. (S.A.) 10.Eganing otlashgan undov so‘z bilan ifodalanishi. Ega vazifasida otlashgan undov so‘z kelishi mumkin: Yer kurrasida qadim-qadim zamonlardan yangragan musiqiy « Q ur-ey!» bunday keyin ham tinmaydi. (S.Nurov). 11.Eganing otlashgan modal so‘z bilan ifodalanishi. Otlashgan modal so‘z ega vazifasini bajarishi mumkin: Bor so‘ylaydi, yo‘q o‘ylaydi. (Maqol). 12.Ega ba’zan frazeologik ibora bilan ham ifodalanishi mumkin: Birovning ko‘nglini ko‘tarish qiyin, ko‘nglini cho‘ktirish esa oson. Bundan tashqari, ega so‘z birikmasi yoki gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanadi. 13.Eganing so‘z birikmasi bilan ifodalanishi. Ega vazifasida so‘z birikmasi kela oladi: Haqiqat va to‘g‘rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmoniga itoat qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). Eganing gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanishi. Ega-kesim munosabati aks etgan predikativ birlik ega vazifasida kela oladi: Bilagi zo‘r birni yiqitadi, bilimi zo‘r–mingni (Maqol). Bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi 11 uchun.(Maqol) 5) kesimning harakat nomi bilan ifodalanishi: Bir ko‘rgan bilish, ikki ko‘rgan tanish.(Maqol).6) kesimning ravish bilan ifodalanishi: Podshoni kuyov qilishga havasmandlar ko‘p edi.(P.Qodirov). 7)kesimning modal so‘z bilan ifodalanishi: Oy tunda kerak, aql kunda kerak. (Maqol) Tengdoshlari ichida undan tez chopadigani, chillak otishda undan ustasi yo‘q.(P.Qodirov). 8)kesimning undov so‘z bilan ifodalanishi: Ellarni qutqa r gan mardlarga balli! Mardlarni yetkizgan yurtlarga balli! (M.SHayxzoda) 10 Gapning bosh bo laklaridan biri, ya ni markazi-kesim. Kesimning bitta o ziʻ ʼ ʻ ham gap bo la oladi. Kesim tuzilishiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: ʻ 1) sodda kesim yakka bir asosli fe’llar bilan ifodalangan kesimlar hamda bog‘lamasiz kelgan ot kesimlardir. Sodda kesim ifoda materialiga ko‘ra ikki xil: sodda fe’l kesim, sodda ot kesim. a) sodda fe’l kesim tuslangan fe’l, ravishdosh, sifatdosh bilan ifodalangan kesimdir. Masalan: Ot yiqilayotganda, Humoyun oyoqlarini uzangidan chiqarib egardan qumga sakradi. (P.Qodirov) Qalin qorlar erib, o‘tlar ko‘karib qoldi. (Ch.Aytmatov) b)sodda ot kesim fe’ldan boshqa so‘z turkumlari: ot, sifat, son, olmosh, ravish, undov so‘z, modal so‘z, shuningdek, fe’lning harakat nomi bilan ifodalangan kesimdir. Masalan: Yolg‘onchi kishi har kim qoshida beobro‘dir. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur») Keng-keng ko‘chalari bor-u, lekin markazi tiqilinch. (P.Qodirov) Soyda tosh ko‘p, terib chiqaraverasan. (P.Qodirov) 2) tarkibli kesim ikki va undan ortiq so‘z shakllarining qo‘shiluvidan hosil bo‘lgan kesimdir. U doim yetakchi va yordamchi qismlardan tashkil topib, yetakchi qism asosiy ma’noni, yordamchi qism qo‘shimcha ma’noni ifodalaydi. Ifodalanishiga ko‘ra tarkibli kesim ham ikki xil bo‘ladi: a) tarkibli fe’l kesim fe’lning analitik 10 Jamolxonov H.A. Hozirgi o`zbek adabiy tili. - T.: “Talqin” nashriyoti. 2005, 25-bet. 12 shakli bilan ifodalanadi. Bunda o‘zining leksik ma’nosini saqlagan fe’l yetakchi fe’l, qolganlari esa ko‘makchi fe’l yoki to‘liqsiz fe’l bo‘lib, yetakchi fe’ldan anglashilgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan turli qo‘shimcha ma’nolarni ifodalaydi. Yetakchi fe’l , asosan , ravishdosh shaklida bo‘ladi. Masalan: Bu yumshoq, mulohazali odamga yotoqdoshlarning mehri oshib qolgan edi. (A.Muxtor). O‘rmon ichidan qushlarning sayrashi eshitilib turadi. (P.Qodirov). b) tarkibli ot kesim fe’ldan boshqa so‘z turkumlarining bog‘lama bilan birikishidan yuzaga keladi. Bunda tarkibli ot kesimning ot qismini ot, sifat, son, olmosh, ravish yetakchi qismini tashkil qiladi, yordamchi qismini esa bog‘lama vazifasidagi „ bo‘lmoq “ , „ sanalmoq “ , „ hisoblanmoq “ , „ tuyulmoq “ kabi fe’llar, shuningdek, „ edi “ , „ ekan ” , „ emis h“ to‘liqsiz fe’li tashkil etadi. 11 Tarkibli ot kesimda asosiy ma’no yetakchi qism, ot qismida bo‘ladi. Yordamchi qism, bog‘lama esa qo‘shimcha ma’noni, grammatik ma’noni: mayl, zamon, shaxs-son ma’nolarini ifodalaydi. O‘zbek tilida bog‘lamani qo‘llanishiga ko‘ra ikki turga ajratish mumkin: 1. So‘z bog‘lamalari: bo‘lmoq, hisoblanmoq, sanalmoq, ko‘rinmoq, tuyulmoq, edi, ekan kabilar. 2. Affiks bog‘lama: -dir. Affiks bog‘lama sodda ot kesim tarkibida qo‘llanib, doimiy sintaktik zamonni ifodalaydi. Masalan: „ Agar yolg‘iz esang hamdam kitobdir, Bilim subhidagi nur ham kitobdir. “ (Abdurahmon Jomiy) 11 Gulyamov, A. G. — "O'zbek tili grammatikasi". Toshkent: O'zbekiston Milliy Akademiyasi, 1981. 13 Ko‘pincha mazkur bog‘lama qo‘llanmasligi mumkin, nol shaklida ishlatilishi mumkin: Aqlning o‘lchovi – idrok. (Maqol). Dono durdan a’lo. (Maqol). So‘z bog‘lama tarkibli ot kesimni shakllantiradi va turli mayl, zamon, shaxs- son ma’nolarini ifodalash uchun xizmat qiladi. 12 Masalan: Yomonga bosh bo‘lguncha, yaxshiga yo‘ldosh bo‘l. (Maqol). Uying tor bo‘lsa ham, ko‘ngling keng bo‘lsin. (Maqol). Shirboz qo‘zining tandir kabobi juda yaxshi bo‘ladi-da. (P.Qodirov). Avazning akasi Ortiq shu edi (P.Qodirov). Tarkibli ot kesim harakat nomi + kerak, lozim, mumkin, shart, darkor kabi so‘zlar shaklida ham kelishi mumkin. Masalan: Endi jiyan panoh istab borsa, qanoti tagiga olishi mumkin.(P.Qodirov). Bu Vatanni tashlab ketmoqchi bo‘lganlarga qat’iy zarba berilmog‘i lozim. (P.Qodirov). 13 Aniqlovchi, to ldiruvchi va hol o zbek tilida gapning asosiy bo laklarigaʻ ʻ ʻ qo shimcha bo lib, ularning mazmunini to ldirish, aniqlashtirish yoki batafsil ʻ ʻ ʻ ifodalash vazifasini bajaradi. Aniqlovchi ot yoki otlashgan so zlarni sifat, son, ʻ egalik yoki izoh jihatdan aniqlab, ularning mazmunini aniqlashtiradi. Qanday? , Qancha? , Qaysi? , Kimning? , Nimaning? so roqlariga javob bo ladi. ʻ ʻ 1. Sifat aniqlovchi – Otning belgisini bildiradi. Masalan: Yangi kitob, baland bino. Savol: Kitob qanday? – Yangi. 12 Jamolxonov H.A. Hozirgi o`zbek adabiy tili. - T.: “Talqin” nashriyoti. 2005, 25-bet. 13 R.Ikromova, D.Muhamedova, M.Hamrayev. Ona tilidan mashqlar to’plami. (o‘quv qo‘llanma). TDPU, Toshkent, 2009-yil. 14 2. Son aniqlovchi – Otning miqdorini yoki tartibini bildiradi. Masalan: Beshta qalam, ikkinchi sinf. Savol: Qalam qancha? – Beshta. 3. Izohlovchi aniqlovchi – Aniqlanayotgan so zga izoh beradi.ʻ Masalan: Temur, ya ni maktab direktori. ʼ Savol: Kim, nima sifatida? – Maktab direktori. 4. Egalik aniqlovchi – Kimga yoki nimaga tegishli ekanligini bildiradi. Masalan: O qituvchining daftar. ʻ Savol: Daftar kimning? – O qituvchining. ʻ To ldiruvchi fe l bilan bog lanib, gapga qo shimcha ma no kiritadi va ish- ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ harakatni kimga, nimaga, kimni, nimani, kimda, nimada kabi jihatlardan aniqlaydi. Kimga? , Nimaga? , Kimni? , Nimani? , Kimda? , Nimada? so roqlariga javob bo ladi. ʻ ʻ 1. Vositasiz to ldiruvchi – Nima ʻ ? yoki kimni ? so rog iga javob beradi.Masalan: ʻ ʻ Kitobni o qidim, bolani ko rdim. ʻ ʻ 2. Vositali to ldiruvchi – Kimga ʻ ? , nimaga ? , kimda ? , nimada ? kabi so roqlarga ʻ javob beradi. Masalan: O quvchiga yordam berdim, kitobda yozilgan. ʻ Hol fe l yoki fe lga bog liq boshqa so zlarning qanday ʼ ʼ ʻ ʻ ? , qachon ? , qayerda ? , nima uchun ? , nima maqsadda ? bajarilishini bildiradi. 14 Holning ham o z turlari mavjud: ʻ 1. Vaqt holi – Ish-harakatning qachon bajarilganini bildiradi. Masalan: Bugun keldi, kecha ishladi. 14 Sayfullayeva R., Hozirgi oʻzbek adabiy tili: Darslik. –.Toshkent:Fan va texnologiya" 2010. 414. B-360 15 2. O rin holi – Ish-harakatning qayerda sodir bo lganini bildiradi. Masalan: Bog daʻ ʻ ʻ o ynadi, uyda o qidi. ʻ ʻ 3. Sabab holi – Ish-harakatning nima sababdan bajarilganini bildiradi. Masalan: Kasal bo lgani uchun kelmadi. ʻ 4. Maqsad holi – Ish-harakatning nima uchun bajarilganini bildiradi. Masalan: Bilim olish uchun o qidi. ʻ 5. Holat holi – Ish-harakatning qanday bajarilganini bildiradi. Masalan: Tez yugurdi, sekin gapirdi. II.BOB. GAP BO‘LAKLARINING QO‘LLANISH TAHLILI 2.1. Badiiy adabiyotda gap bo laklarining o rni ʻ ʻ Badiiy adabiyotda gap bo‘laklarining ishlatilishi tilning estetik kuchini oshirish, obraz yaratish va voqealarni jonlantirish uchun juda muhimdir. Adabiyotdagi gap bo‘laklari, nafaqat matnning grammatik tuzilishini belgilab beradi, balki yozuvchining ma’no va kayfiyatni taqdim etish usulini ham o‘z ichiga oladi. Yozuvchi yoki shoir o‘z asarida gap bo‘laklarining turli xil shakllarini ishlatib, hikoyaning ruhini, o‘quvchining sezgilari va tasavvurlariga ta’sir ko‘rsatadi. Badiiy adabiyotda gap bo‘laklarining ishlatilishi har bir asarda alohida ahamiyatga ega. Gap bo‘laklari, ayniqsa, sifatlar, hollar, aniqlovchilar va to‘ldiruvchilar yordamida adabiy asarlar turlicha obrazlarni va holatlarni tasvirlaydi. Ularning yordamida yozuvchi o‘z qahramonining ichki dunyosini, kayfiyatini, muhitni va voqealar rivojini yoritadi. 16 Misol uchun, turk adabiyotidan Rauf Jilasunning „ Halol luqma “ romanida gap bo‘laklari yordamida har bir qahramonning ruhiy holati, zamon va makon tasvirlanadi. Bunda egali va kesimli gap bo‘laklari o‘zining rolini aniq bajaradi. Romanning boshlanishida qahramonlar o‘z hayotlarining og‘ir va yorqin momentlarini boshdan kechirishadi. Ularning har bir ichki kechinmasi, taassurotlarini yozuvchi, hol bo‘laklari va aniqlovchilar yordamida o‘quvchiga yetkazadi. Masalan, Jilasun romani boshlanishida yozilgan quyidagi gapni ko‘rib chiqamiz: „ Yangi yilning ilk kunlari, ko‘chalar oqarib, barcha joylar tinch edi “. Bu yerda y angi yilning ilk kunlari — aniqlovchi bo‘lagi, ko‘chalar oqarib — hol bo‘lagi, barcha joylar tinch edi esa kesim orqali o‘quvchiga tasvirli ma’lumot beriladi. Yozuvchi bu gap orqali o‘quvchini voqeaning boshlanishiga olib kiradi va atrof-muhitni, atmosferani his qilish imkoniyatini yaratadi. Badiiy adabiyotda gap bo‘laklarining ishlatilishi tasviriy san’atga o‘xshash bo‘lib, har bir gap bo‘lagi adabiy obrazni yaratishda alohida ahamiyatga ega. 15 Masalan, O‘tkir Hoshimovning „ Ikki eshik orasi “ asarida gap bo‘laklari qahramonlarning ichki holatini, ularning jamiyatdagi o‘rnini tasvirlashda ishlatiladi. Yozuvchi, ko‘pincha, gap bo‘laklarini murakkab, ta’sirchan va to‘liq ma’no hosil qilish uchun ishlatadi. Asarda, har bir kishi uchun gaplar tuzilganida, ularning mavzusi va tushuncha shakli o‘zgartiriladi, chunki har bir kishi o‘z nuqtai nazaridan vaziyatni boshdan kechiradi. Masalan, Z o kirjon Ismoilovning bir qahramonining gapida quyidagi gap bo‘laklari yordamida uning ruhiy holati tasvirlanadi: „ O‘zini anglab yetgan, ammo qayg‘udan qurigan ko‘zlar yana qayta ko‘rishga umid berdi “. Bu yerda o‘zini anglab yetgan—aniqlovchi, qayg‘udan 15 Sanjarovich . I.S. (2021). BADIIY MATNNING LINGVISTIK MOHIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(3), 46-51. 17 qurigan—hol bo‘lagi, ko‘zlar yana qayta ko‘rishga umid berdi—kesim bo‘lagi orqali qahramonning ruhiy holati va ichki kechinmalari tasvirlanadi. Yozuvchi gap bo‘laklari yordamida o‘quvchiga qahramonning qayg‘u va umid bilan o‘ralgan ruhiyatini yetkazadi. Narrativ usulda gap bo‘laklari voqealar rivojini tasvirlashda asosiy rolni o‘ynaydi. Bu usulda gap bo‘laklari harakatlarni aniqlash, vaqtni belgilash, muhitni yoritishda keng ishlatiladi. Badiiy asarlarda gap bo‘laklari, ayniqsa, anaviy gaplar va xolis gaplar sifatida qo‘llaniladi. Bunday gaplar yordamida har bir hodisa aniq va ravshan tasvirlanadi, o‘quvchi voqealarni yengil va tushunarli qabul qiladi. Masalan, Mirzo Muhammad Aminning „ Boshqalar “ asarida gap bo‘laklari yordamida o‘quvchiga har bir qahramonning o‘ziga xos xarakteri va tafsilotlari ko‘rsatiladi. Adabiyotda dialog va monologning ishlatilishi ham gap bo‘laklarining samarali ishlatilishiga bog‘liq. Dialogda gap bo‘laklari o‘zaro aloqaning aniqligini va hissiy ta’sirini oshiradi. Diqqatni jalb qilish uchun gap bo‘laklari, xususan, aniqlovchi va hol bo‘laklari keng qo‘llaniladi. Dialogda, gap bo‘laklari voqeani jonlantiradi va har bir qahramonning ruhiyatini ifodalaydi. Shu bilan birga, monologda gap bo‘laklari orqali ichki monologlar va kechinmalar yoritiladi. Masalan, Abdurauf Fitratning „ Abulfayzxon “ asaridagi 16 qahramonning monologidagi gap bo‘laklari, uning ichki dunyosidagi kurashni va qarorlarini yoritishda ishlatiladi: „ Men, ha, men, bu yerda nimani kutyapman? “ Bu gapda Men — ega, bu yerda nimani kutyapman — kesim va hol bo‘laklarining murakkab 16 Hoshimov, A. — "O'zbek tilining sintaksisi". Toshkent: Sharq, 1990. B–345 18 qo‘llanilishi orqali qahramonning ichki qiyinchiliklari va qaror qabul qilishdagi ikkilanishi tasvirlanadi. Badiiy adabiyotda gap bo‘laklarining ishlatilishi tilni boyitish va voqeani chuqurlashtirish uchun muhimdir. Yozuvchilar gap bo‘laklarining turli shakllaridan foydalanib, matnni nafaqat grammatik, balki semantik jihatdan ham boyitadi. Shuning uchun gap bo‘laklarining grammatik joylashuvi va qo‘llanilishi adabiy tilning go‘zalligi va ifodaliligini belgilaydi. Yozuvchi maqsadiga ko‘ra gap bo‘laklarining o‘zaro bog‘lanishlarini to‘g‘ri tanlaydi va ular yordamida asar yaratadi. 2.2. Nutqda gap bo laklarining ishlatilishiʻ Ogʻzaki nutq — bu kundalik hayotdagi muloqot, rasmiy yozishmalar, ish va o‘qishdagi interaktsiyalar kabi turli vaziyatlarda ishlatiladigan nutq shaklidir. N utqdagi gap bo‘laklari har bir so‘zlashuvchining maqsadiga qarab o‘zgaradi, lekin asosan ularning asosiy vazifasi muloqotni aniq, sodda va tushunarli qilishdir. Ogʻzaki nutq, odatda, informatsiya almashish, muammo hal qilish yoki o‘zaro kelishuvga erishish maqsadida ishlatiladi. Ogʻzaki nutqda gap bo‘laklari muloqotning aniq va tushunarli bo‘lishiga yordam beradi. 17 Nutqning bu shaklida gap bo‘laklari ko‘pincha qisqa va soddadir, chunki muloqotda ma’lumot tez va samarali taqdim etilishi kerak. G‘arbiy tilshunoslikda bu effektiv kommunikatsiya deb ataladi, ya’ni gaplar ko‘p vaqt va so‘zlarni isrof qilmasdan to‘g‘ri va aniq fikrni yetkazishga xizmat qiladi. Masalan, o‘sha kundalik muloqotda ishlatiladigan gaplar quyidagicha bo‘lishi mumkin: „ Men bugun darsda bo‘laman “. Sizga yordam bera olishim mumkin. Bu yerda gap bo‘laklari sodda va o‘zaro aloqani 17 3.Зухро Акбарова .Узбек тилида мурожаат шакллари. –Ташкент : Akademnashr,2015. –Б.34 19 ta’minlaydi. Gapdagi bo‘laklar aniq bo‘lishi bilan birga, maqsadga yo‘naltirilgan va muloqotni samarali qiladi. Nutqning turli shakllari — rasmiy va norasmiy muloqotlar, ishdagi yozishmalar, telefon orqali gaplashish, maslahatlashish va boshqa turli holatlar— o‘ziga xos gap bo‘laklari tuzilishini talab qiladi. Bunda gap bo‘laklarining qo‘llanishi va ularning joylashuvi, holatga qarab farq qiladi: 18 1. Rasmiy nutqda gap bo‘laklari ko‘pincha to‘liq va murakkab shaklda ishlatiladi. Rasmiy yozishmalarda gaplar aniq va rasmiy bo‘lishi kerak, shuning uchun gap bo‘laklari sifatida aniqlovchilar, hol bo‘laklari, to‘ldiruvchilar keng qo‘llanadi. Misol uchun, rasmiy e-mailda quyidagi gapni ko‘rib chiqaylik: „ Hurmatli janob, Sizga bugungi yig‘ilish haqida ma’lumot bermoqchiman, yig‘ilishda asosiy masalalar quyidagilar bo‘ladi “. Bu yerda gap bo‘laklari quyidagicha ishlatilgan: Sizga bugungi yig‘ilish haqida ma’lumot bermoqchiman— aniqlovchi bo‘lak va hol bo‘lagi bilan birgalikda. Yig‘ilishda asosiy masalalar quyidagilar bo‘ladi — to‘ldiruvchi bo‘laklar yordamida aniq va aniq fikrni taqdim etish. 2. Norasmiy nutqda gap bo‘laklari ko‘proq sodda va qisqa bo‘ladi. Norasmiy suhbatlarda gap bo‘laklarining ishlatilishi ko‘proq oddiy va to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ladi. Masalan: “Nima gap? Yaxshi bo‘lishingni tilayman!” Bu yerda gaplar qisqa va bevosita ma’no ifodalash uchun ishlatilgan. Norasmiy nutqda gap bo‘laklari juda oddiy va o‘quvchining yoki tinglovchining qo‘llanadigan nutq uslubiga qarab o‘zgaradi. 18 Бегматов, Э., Бобоева, А., Асомиддинова, M ., & Умуркулов, Б. (1998). Узбек нутки маданияти очерклари. 20 Ogʻzaki nutqda gap bo‘laklarining to‘g‘ri ishlatilishi muloqot samaradorligini oshiradi. Nutqda sodda va tushunarli gaplar qo‘llanilishi kerak, ayniqsa, professional muhitda va kundalik suhbatlarda. Shuningdek, gap bo‘laklarining ishlatilishi muloqotda nuqsonlarni kamaytiradi va ifoda aniq bo‘lishini ta’minlaydi. Muammolarni hal qilishda gap bo‘laklarining o‘rni ham katta. Masalan, ish joyida biror muammo yuzaga kelsa, uni hal qilish uchun gap bo‘laklari yordamida aniq va samarali muloqot qilish zarur. Misol: „ Bizning jamoa o‘zgargan tartibga ko‘ra ishlashni boshladi. Har bir xodimning vazifalari aniq belgilangan “. Bu gapda bizning jamoa — ega bo‘lagi, o‘zgargan tartibga ko‘ra ishlashni boshladi — kesimli bo‘lagi yordamida vazifa va mas’uliyatlar aniq ko‘rsatilgan. Nutqdagi gap bo‘laklarining turli vaziyatlarda ishlatilishi: 1. Telefon orqali muloqotda gap bo‘laklarining tez-tez ishlatilishi kerak. Telefon orqali muloqotda gaplar ko‘pincha qisqa va bevosita bo‘ladi. Masalan: „ Salom, men sizga telefon qilyapman. Bizning jamoa yig‘ilishni boshladi “. (Telefon orqali gaplashishda gap bo‘laklari qisqa va aniq bo‘lishi kerak, chunki vaqt cheklovlari va diqqatning qochishi mumkin). 2. Ma’lumot berishda gap bo‘laklari ko‘proq hol bo‘laklari va aniqlovchilardan iborat bo‘ladi. Misol: „ Yig‘ilishda muhokama qilinadigan masalalar: yangi reja, byudjet va jamoa tashkiloti “. Bu gapda yig‘ilishda muhokama qilinadigan masalalar — aniqlovchi bo‘lagi, yangi reja, byudjet va jamoa tashkiloti — to‘ldiruvchi bo‘laklar yordamida muayyan ma’lumotlar beriladi. 3. Kundalik suhbatlarda gap bo‘laklari oddiy va qisqa shakllarda ishlatiladi. Bu, ayniqsa, do‘stlar o‘rtasidagi suhbatlarda, rasmiy bo‘lmagan holatlarda yuzaga keladi. Masalan: „ Bugun yaxshi kayfiyatdaman. Yaxshi vaqt o‘tkazdim “. 21 Suhbatdagi gap bo‘laklari sodda va bevosita bo‘lib, muloqotning samaradorligini ta’minlaydi. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining boshqa tillardagi ishlatilishi bilan qiyoslanishi – bu lingvistik tahlilning juda muhim qismi bo‘lib, tilning strukturaviy va sintaktik jihatlaridagi o‘xshashliklar va farqlarni o‘rganadi. Har bir til o‘ziga xos grammatik va sintaktik tuzilmalarga ega, shuning uchun gap bo‘laklarining ishlatilishi ham har bir tilda turlicha bo‘ladi. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining boshqa tillar (masalan, ingliz, rus, arab) bilan qiyoslanishi lingvistik xususiyatlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. O‘zbek va ingliz tillaridagi gap bo‘laklari o‘xshashliklari va farqlari mavjud. O‘zbek tilida gap bo‘laklari ko‘pincha o‘z o‘rnida va sintaktik jihatdan juda aniq joylashadi, ingliz tilida esa ba’zan so‘z tartibi ko‘proq erkinroq bo‘lishi mumkin. 1.Egalik kategoriyasi: O‘zbek tilida egalik bo‘lagi (masalan, mening kitobim, uning uyasi) ko‘pincha "ning" yordamchisi orqali ifodalanadi, ingliz tilida esa bu kategoriyadan foydalanish uchun „ of “ yoki apostrof (’) belgisi ishlatiladi. O‘zbek: Mening kitobim Ingliz: My book / The book of mine 19 2.Sifatlash: O‘zbek tilida sifatlashdagi bo‘laklar (masalan, yaxshi odam, yangi uy) alohida bo‘laklar sifatida keladi. Ingliz tilida esa sifatlar nom bilan birlashib, bitta vazifada deb ko rsatib o tiladi.ʻ ʻ O‘zbek: yaxshi odam Ingliz: a good person 19 George Yule. The Study of Language. CAMBRIDJE UNIVERSITY PRESS. 2010, 42-bet. 22 To‘ldiruvchi bo‘laklar: Ingliz tilida ba’zi gaplar uchun to‘ldiruvchi bo‘laklar ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri fe’lga ulanadi va noaniq shakl bo‘lishi mumkin. O‘zbek tilida esa bu bo‘laklar ko‘proq aniq so‘zlashuv va tuzilishga muhtoj. O‘zbek: U kitobni o‘qiyapti. Ingliz: He is reading a book. (Ingliz tilida ba’zan to‘ldiruvchi bo‘laklar so‘zning to‘liq ifodasi kerak bo‘lmasdan, faqat qo‘shimcha yordamchi so‘zlar bilan ishlatilishi mumkin). XULOSA O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarining boshqa tillardagi ishlatilishi bilan qiyoslanishi, tilshunoslik va lingvistika sohasida chuqur tahlil qilishni talab etadigan muhim yo‘nalishdir. Til o‘rganishda, gap bo‘laklarining sintaktik tuzilishi, ularning ijtimoiy va madaniy kontekstdagi o‘rni o‘zaro bog‘liqdir. Har bir tilning o‘ziga xos sintaktik va morfologik strukturasi uning o‘z madaniyati, tarixiy jarayonlari va ijtimoiy talablari bilan bog‘liq. O‘zbek tili, rus tili, ingliz tili, arab tili kabi tillar o‘rtasidagi gap bo‘laklarining ishlatilishidagi o‘xshashliklar va farqlarni chuqur tahlil qilish, tilshunoslarga nafaqat grammatik strukturalarni, balki har bir tilning ijtimoiy madaniyatdagi rolini va uning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunishga yordam beradi. O‘zbek tilida gap bo‘laklari, ya'ni subyekt, predikat, to‘ldiruvchi, qo‘shimchalar va boshqalar o‘rtasidagi bog‘lanishning o‘ziga xosligi mavjud. Masalan, o‘zbek tilida predikat (fe’l) gapning markaziy elementi bo‘lib, u boshqa bo‘laklarni o‘ziga bog‘laydi. Bu tilning sintaktik tuzilishining o‘ziga xos xususiyatidir. Boshqa tillarda, masalan, ingliz tilida predikat ham muhim bo‘lsa-da, 23 bo‘laklar orasidagi o‘rinlar va ularning tartibi o‘zgarishi mumkin. Ingliz tilida ko‘pincha so‘z tartibi qat’iydir va bu gap bo‘laklarining joylashuvi bilan belgilanadi (masalan, S-V-O – subyekt-fe’l-to‘ldiruvchi). Bundan tashqari, o‘zbek tilida ba'zi grammatik bo‘laklar boshqa tillarda ham mavjud, lekin ularning ishlatilishida farqlar bo‘lishi mumkin. Misol uchun, o‘zbek tilidagi egali kataroriyalar (masalan, „ mening kitobim “ ) ingliz tilidagi „ my book “ iborasi bilan o‘xshashlik ko‘rsatadi, lekin ularning strukturalari va grammatik shakllanishi farq qiladi. O‘zbek tilidagi egalik qo‘shimchalari (masalan, -im, - ingiz) rus yoki ingliz tillarida ko‘proq yordamchi so‘zlar orqali ifodalanadi. Ingliz tilida gap bo‘laklari juda qat’iy tuzilgan bo‘lib, predikat va subyektning o‘rni o‘zgarishi, masalan, savol, so‘roq yoki radikal holatlarida ko‘rinadi. Ingliz tilida „ I have a book “ kabi sodda jumla bo‘lsa, „ Do you have a book? “ shaklida savolni tuzishda so‘z tartibi o‘zgarmoqda. O‘zbek tilida gap bo‘laklarining o‘ziga xosligi, uning o‘rganilishini va tarjima qilishni talab etadi. Boshqa tillarda o‘xshash tuzilmalarni aniqlash orqali o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqroq tushunish mumkin. Til o‘rganishda gap bo‘laklarining to‘g‘ri joylashuvi va ularning o‘zaro bog‘lanishiga katta e'tibor qaratish zarur. 20 Bu til o‘rganuvchilari uchun murakkab bo‘lishi mumkin, chunki har bir til o‘ziga xos grammatik qoidalar va strukturaga ega. Shuningdek, gap bo‘laklarini o‘rganish nafaqat tilshunoslar, balki tarjimonlar va tillarni o‘rganayotgan talabalar uchun ham muhimdir. Tarjimonda tilshunoslar ikki til o‘rtasidagi sintaktik va semantik farqlarni hisobga olishlari kerak. Masalan, o‘zbek tilidagi bo‘laklar va qo‘shimchalar ko‘pincha rasmiy va 20 Kamilov, F. — "O'zbek tilidagi sintaktik qurilishlar". Toshkent: Fan, 2010 . 24 norasmiy xususiyatlarga ega bo‘lib, boshqa tillarga tarjima qilishda ma'lum noaniqliklarni yuzaga keltirishi mumkin. Gap bo‘laklarining tuzilishi va ishlatilishi har bir tilning madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini aks ettiradi. Masalan, ingliz tilida gap bo‘laklarining oddiy va aniq bo‘lishi, ingliz tilida rasmiy va informal suhbatlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri va sodda tuzilmalar ishlatilishini bildiradi. Gap bo‘laklarining boshqa tillardagi ishlatilishini kengaytirib o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki lingvistika, tarjimonlik, madaniyatshunoslik va boshqa ijtimoiy fanlar sohalarida yangi tadqiqotlar uchun imkoniyatlar yaratadi. Bunday tadqiqotlar, tilshunoslarga har bir tilning lingvistik, madaniy va tarixiy o‘ziga xosliklarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bularning barchasi, o‘zbek tili va boshqa tillardagi gap bo‘laklarining o‘xshashliklari va farqlarini tahlil qilish orqali o‘rganish uchun yangi yo‘nalishlar va ilmiy resurslarni ochadi. Shuningdek, kelajakdagi tadqiqotlar, tillararo tarjima jarayonlarini samarali qilish, til o‘rganishda yangi metodlarni ishlab chiqish va bir- biriga o‘xshash tillarning lingvistik tuzilmalarini yanada chuqurroq tahlil qilish uchun imkoniyatlar yaratadi. Bu esa o‘zbek tilining jahon tillari o‘rtasida o‘rnini yanada aniqlashga yordam beradi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Sayfullayeva R., Hozirgi o zbek adabiy tili: Darslik. –.Toshkent:Fan vaʻ texnologiya" 2010. 414. 2.M.Hamrayev, D.Muhamedova, D.Shodmonqulova, X. G‘ulomova, Sh. Yo‘ldosheva. Ona tili (darslik) Iqtisodiyot-Moliya, Toshkent, 2007-yil. 3.R.Ikromova, D.Muhamedova, M.Hamrayev. Ona tilidan mashqlar to’plami. (o‘quv qo‘llanma). TDPU, Toshkent, 2009-yil. 4.Зухро Акбарова .Узбек тилида мурожат шакллари. –Ташкент : Akademnashr,2015. –Б.34 5.Jamolxonov H.A. Hozirgi o`zbek adabiy tili. - T.: “Talqin” nashriyoti. 2005, 25-bet. 6. George Yule. The Study of Language. CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS. 2010, 42- bet . 26 7.Бегматов, Э., Бобоева, А., Асомиддинова, M ., & Умуркулов, Б. (1998). Узбек нутки маданияти очерклари. 8. Qizi, B. M. B., & Sanjarovich, I. S. (2021). BADIIY MATNNING LINGVISTIK MOHIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(3), 46-51. 9.Gulyamov, A. G. — "O'zbek tili grammatikasi". Toshkent: O'zbekiston Milliy Akademiyasi, 1981. 10.Zekiyev, D. A. — "O'zbek tilidagi so'zlarning semantik funktsiyalari". Toshkent: Fan, 1994. 11.Sadiqov, G. M. — "O'zbek tilidagi sintaksis va grammatika". Toshkent: O'qituvchi, 1987. 12. Hoshimov, A. — "O'zbek tilining sintaksisi". Toshkent: Sharq, 1990. 13. Sodiqov, A. — "O'zbek tilidagi morfologik tizim". Toshkent: Fan, 2005. 14. Kamilov, F. — "O'zbek tilidagi sintaktik qurilishlar". Toshkent: Fan, 2010. 15.M.T. Irisqulov. „Tilshunoslikka kirish". Toshkent,„Yoshlar matbuoti" 2009. 16.Orzigul Hamroyeva. "Ona tili.Maruzalar to'plami". Toshkent „Akademnashr" 2016. 17.https://hozir.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-v10.htmll 18.https://wikipedia.com 27

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. GAP BO‘LAKLARINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Gap boʻlaklari tushunchasi va turlari

1.2. Bosh va ikkinchi darajali gap boʻlaklari

II.BOB. GAP BO‘LAKLARINING QO‘LLANISH TAHLILI

2.1. Badiiy matnda gap boʻlaklarining oʻrni

2.2. Nutqda gap boʻlaklarining ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить