Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 188.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari haqidagi qarashlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GAP BO‘LAKLARI HAQIDAGI QARASHLAR Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………….3 I BOB. GAP BO‘LAKLARINING GAPDAGI O‘RNI……………...…………….7 1.1.Gap bo‘laklari tartibi……………………………….……………….……………..7 1.2.Gap markazi. Kengaytiruvchilar………………………………………………….12 II BOB. GAP BO‘LAKLARI HAQIDAGI UMUMIY NAZARIYALAR………18 2.1.Кesim va uning ifodalanishi………………………………..……………..……...18 2.2.Eganing gapdagi ahamiyati..………………………..……………………………23 2.3.Hol………………………..………………………………………………………28 2.4.To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot………..…….....………………………..31 2.5.Aniqlovchi haqidagi qarashlar.………………………………..…………………34 UMUMIY XULOSA………………………………………………………………...43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...44 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Gap bo‘laklari gapning tuzilishi, uning mantiqiy tarkibini tashkil etadi. Nutqning amaliy ko‘rinishi bo‘lgan gapning ajratib bo‘lmas tarkib toptiruvchisidir. Til o‘z kommunikativ vazifasini sintaktik qurilma – gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha – fonetik, leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki o‘ziga xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va morfologik ko‘rsatkichni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik va morfologik omilga tayaniladi. Sintaksis (gr. sintaxys – tuzish, qurish)ning asosi – gap haqidagi ta’limot. Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham asoslanganligi tufayli so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham sintaksisda o‘rganiladi. So‘z birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy qismi, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z ( uchburchak, ertapishar, sotib olmoq ), frazeologik birlik ( ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh ) sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi grammatika atamasining o‘zi kabi ikki ma’noli: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. 3 Asosiy sintaktik birliklar. So‘z birikmasi va gap – sintaksisning asosiy birliklari. Shunga ko‘ra, sintaksis ikkida bo‘linadi: 1)so‘z birikmasi sintaksisi; 2)gap sintaksisi. So‘zning nutqda o‘zaro aloqaga kirishuvidan so‘z qo‘shilmasi vujudga keladi. So‘z qo‘shilmasini ikki guruhga birlashtirish mumkin: 1)gap ( Osmon tip-tiniq ); 2)so‘z birikmasi ( tip-tiniq osmon ). Til jamiyatda aloqa qilish, axborot uzatish vositasi hisoblanadi. Axborot uzatish esa gap orqali amalga oshiriladi. Demak, gap fikr ifodalaydi. So‘z birikmasi fikr emas, balki so‘z kabi tushuncha ifodalaydi. (Biroq so‘z birikmasi ifodalagan tushuncha so‘z ifodalagan tushunchadan farqlanadi.) Кo‘rinadiki, sintaksisning bosh birligi gap, so‘z birikmasi so‘z kabi bevosita yoki bilvosita uning tashkil etuvchisidir. Sintaktik birlik – gap va so‘z birikmasi – so‘zning qo‘shilishidan hosil bo‘lishi, bu qo‘shilishning esa turli vosita (qo‘shimcha, yordamchi so‘z) va usul (masalan, tobe aloqaning turi) orqali yuzaga kelishi sintaksisning boshqa sathlar bilan zich aloqada ekanligini ko‘rsatadi. Demak, nutqda: 1) so‘zlar o‘zaro sintaktik aloqaga kirishib, tushuncha ifodalovchi birlik – so‘z birikmasi vujudga keladi. So‘zlarning o‘zaro birikib, tushuncha ifodalovchi birlik hosil qilish qonuniyatini o‘rganish – so‘z birikmasi sintaksisining vazifasi; 2) so‘z fikr ifodalashga ixtisoslashgan nutqiy birlik – gapni shakllantiradi. Gap hosil qilish qonuniyati bilan gap sintaksisi mashg‘ul bo‘ladi. Sintaktik birlikning ikki tomoni. LSQ tushunchasi. Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lgani kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihat farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisa bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), 4 miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgisiga ega, u bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatiga ega bo‘lgan nutqiy hodisaga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birlik sifatida nutqda qo‘llanadigan, sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan, o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmasi va gap tushuniladi. Lisoniy sintaktik birlik esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qolipi. Lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun ularni lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) deb ataymiz. LSQ g‘isht qolipiga o‘xshaydi. Inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmasi shakliga keltirish, gap hosil qilish qolipi mavjud. Ular LSQ, model, konstruksiya, qurilma deb nomlansa-da, aslida bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmani chiqaradigan ot tushum kelishigi + fe’l so‘z birikmasi qolipi qanday nomlanmasin, uning mohiyatiga ta’sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so‘z birikmasi va gap)lar dialektik birlikda. Qolip nutqiy hosilasiz o‘lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo‘lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so‘z birikmasi hamda gapning bir-biriga o‘xshamaydigan, farqli xususiyatini bayon etamiz 1 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Gap bo‘laklari mavzusi fundamental muhim mavzulardan biri bo‘lganligi uchun deyarli barcha tilshunos olimlarimiz bu haqida o‘z qarashlarini taqdim etgan. Lekin bahsli vaziyatlar hali ham mavjud. Masalan, ba’zi bir guruh so‘zlarni alohida turkumlash yoki turkumlamaslik haqida. Kurs ishi mavzusining obyekti. Gap tarkibidagi so‘z va so‘z birikmalarining sintaktik vazifasini aniqlash. 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 416-414-B. 5 Kurs ishi mavzusining predmeti. Gapning tarkibida kelayotgan so‘z va so‘z birikmalarining gap tuzilmasidagi bog‘lanishini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi: O‘quvchiga gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklari haqida ma’lumot berish, ularni aniqlashni o‘rgatish, ularning gap tuzulmasidagi o‘rnini tushuntirish. Kurs ishining vazifasi: 1.So‘z va so‘z birikmalarining sintaktik vazifasini aniqlash; 2.Ularning gapdagi o‘rnini belgilash; 3.O‘zaro bog‘lanishni tushuntirish. Milliy til shevalar bilan o‘zaro bog‘lan gan holda taraqiy etaveradi. Shuni aytish lozimki davrlar o‘tishi bilan ma`lum bir ijtimoiy tizim o‘rniga boshqasi kelishi bilan tilda yangi so‘zlar , iboralar paydo bo‘ladi. Tilning lug‘at tarkibi va grammatik qurilishi takomillashadi boyib boradi, lekin u o‘z fonetik tizimini, asosiy leksik tarkibi bva grammatik qurulishini saqlab qoladi 2 . 2 Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 12-B. 6 I BOB. GAP BO‘LAKLARINING GAPDAGI O‘RNI 1.1.Gap bo‘laklari tartibi O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi, asosan, erkin. Ularning o‘rnini almashtirish odatda grammatik holatni o‘zgartirmaydi. Masalan: Oppoq bulutlar qishloq ustidan shoshilmay, tog‘ga qarab o‘tib ketadi. (S.Ahmad). - Qishloq ustidan oppoq bulutlar shoshilmay o‘tib ketadi tog‘ga qarab. - O‘tib ketadi shoshilmay tog‘ga qarab oppoq bulutlar qishloq ustidan. – Shoshilmay o‘tib ketadi qishoq ustidan tog‘ga qarab oppoq bulutlar. Mazkur gaplarda gap bo‘laklarining o‘rinlarini almashtirish grammatik holatni o‘zgartirmagan, ammo gap mazmuniga ma’lum darajada ta’sir etgan, negaki har gal boshqa-boshqa gap bo‘laklariga odatdagidan ko‘proq ahamiyat berilgan. Lekin, shunga qaramay, gap bo‘laklari ma’lum bir normativ tartibda joylashish xususiyatiga ega. O‘zbek tilida ega, odatda, gap boshida, kesim gapning oxirida keladi. Ikkinchi darajali bo‘laklar esa ega va kesim orasida joylashadi. Bunday tartib, asosan, darak gaplarda bo‘lib, u to‘g‘ri yoki normativ tartib deyiladi. Har bir gap bo‘lagiga nisbatan tartib quyidagicha bo‘ladi: I. Ega, odatda, gap boshida keladi: Kishilar mirishkor raisni qarsaklar bilan olqishladilar. (Y.Shukurov). Yoyiq gaplarda ega ba’zan kesim oldida ham kelishi mumkin: Uning yigirmataga yaqin qo‘y-echkisi borligini ko‘p odam bilar edi. (P.Qodirov). Ba’zan ega gapning oxirida ham keladi: G‘o‘za umriga zavol-ku u. (J.Abdullaxonov). II. Kesim odatda gapning oxirida keladi: Bog‘da yetti-sakkiz tup mevali daraxt, ikki chinor, ikki tup mirzaterak o‘sgan edi. (J.Abdullaxonov). She’riyatda, shiorlarda kesim gapning boshida ham keladi: 7 Intilar borliqni inson Barkamol etmoq uchun. Ne ajab, insonni borliq Barkamol etgan emas. (E.Vohidov.) III. Vositasiz to‘ldiruvchi odatda fe’l kesim oldida keladi. Masalan: Mashina shamoli brezentning uchini hilpiratib, chakmonning etaklarini tortqilaydi. (P.Qodirov). Ba’zan vositasiz to‘ldiruvchi gapning boshida keladi: Yomonlik o‘tini faqat yaxshilik o‘chiradi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). Vositali to‘ldiruvchi ham ko‘pincha kesimdan oldin keladi: Xayrli va savobli ishlar insonni turli halokatlardan saqlaydi. (Hadis namunalari). IV. Hol ham asosan kesimdan oldin keladi: 1. Payt holi, odatda, gap boshida, ba’zan egadan keyin, ayrim hollarda kesimdan oldin keladi. Masalan: Bugun vahshiy tog‘lar orasida u bilan yuzma-yuz keldi. (S.Ahmad). Gazeta yo‘q, televizor hali ham ishlamaydi. (S.Ahmad). Erali allaqachon juftakni rostlab qolgan edi. (S.Ahmad). 2. O‘rin holi, odatda, kesimdan oldin keladi, ba’zan esa gap boshida keladi: ... mashina tog‘ etagidagi ellik-oltmish hovlilik Oyko‘l qishlog‘iga kirib bordi. (P.Qodirov). Tekislikka yoqqan yomg‘ir tog‘ tepasiga qor bo‘lib tushgan ekan. (P.Qodirov). 3. Ravish holi, odatda, kesim oldida, ba’zan gap boshida keladi: ... barglar orasiga to‘planib qolgan oppoq yomg‘ir suvi oftobda yaltirab, tirqirab to‘kildi. (P.Qodirov). – Keling,- deb sovuqqina ko‘rishdi. (P.Qodirov). Qo‘qqisdan qorasovuq boshlanib, cho‘ponlarni tashvishga solib qo‘ydi. (M.Qoriyev). 4. Miqdor-daraja holi ham kesim oldida keladi: Ko‘p yurgan ko‘p ko‘rar, ko‘p o‘qigan ko‘p uqar. (Maqol). 8 5. Sabab va maqsad hollari kesimdan oldin, gapning boshida yoki o‘rtasida keladi: Aqlning eng katta g‘alabalari, ehtimol, ehtiroslar tufayli ro‘yobga chiqqandir. («Tafakkur gulshani»). Atay izlab keldim, oq qoya, sen naqadar mag‘rur va kibor. (Mirtemir). Endi ularning xatosini tuzatish uchun hammamiz qancha mashaqqat chekamiz. (P.Qodirov). V. Aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Agar bu tartib o‘zgarsa, ularning grammatik holati ham o‘zgaradi. 1. Qaratuvchi qaralmishdan oldin keladi: Har bir kishining so‘zi o‘z fazilatlari dalili va aqlining tarjimonidir. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). 2. Sifatlovchi sifatlanmishdan oldin keladi: Havoda ... yong‘oq hazonlarining o‘tkir hidi gurkirardi. (O‘.Hoshimov). Muvaffaqiyatli tarbiyaning siri - o‘quvchiga hurmatda bo‘lish. («Tafakkur gulshani»). Gapda sifatlovchi birdan ortiq qo‘llansa, ularning tartibi quyidagicha bo‘ladi: 1) sifatdosh bilan ifodalangan sifatlovchi+sifatlanmish: U atrofida mavj urib turgan yashil daraxtlarga ... zavq bilan tikilardi. (P.Qodirov). 2) sifatdosh bilan ifodalangan sifatlovchi + olmosh bilan ifodalangan sifatlovchi + sifat bilan ifodalangan sifatlovchi + sifatlanmish: Osmonning yarmigacha chiqib borgan bu bahaybat devorning u yer - bu yerida cho‘ponlar yoqqan gulxanlar milt-milt qiladi. (P.Qodirov). 3) –dagi affiksli so‘z bilan ifodalangan sifatlovchi + sifat bilan ifodalangan sifatlovchi + sifatlanmish: Hulkar chelakdagi tiniq suvdan ... olib kelib berdi. (P.Qodirov). 4) miqdor tushunchasini bildiruvchi so‘z (son, olmosh, ravish) bilan ifodangan sifatlovchi + sifat bilan ifodangan sifatlovchi + sifatlanmish: ... suvdan bir chinni kosa olib kelib berdi. (P.Qodirov). 9 5) sifatdosh bilan ifodalangan sifatlovchi + son bilan ifodalangan sifatlovchi + sifatlanmish: Yomg‘irdan keyingi loyqada muhrlanib qolgan ikkita izning nimasidir go‘dak tovonini eslatar edi. (P.Qodirov). Izohlovchi izohlanmishdan oldin yoki keyin keladi: O‘shanda Oxunboboev bilan quvalik temirchi Shakarxon Mo‘minova degan juvonning suvrati gazetada chiqqandi. (S.Ahmad). Norboy ota usta Qambarga gap uqtirib ketdi. (P.Qodirov). Agar gap bo‘laklarining normativ, to‘g‘ri tartibi o‘zgarsa, inversiya hodisasi ro‘y beradi. Inversiya hodisasi ko‘proq jonli tilda va she’riyatda kuzatiladi. Inversiyada odatda gap bo‘laklarining grammatik holati o‘zgarmaydi. Masalan:. Zotiljam kasali-yu yurak siqilishi nimaligini bilmaydi o‘sha xonadon ahli. (J.Abdullaxonov). (Ega, ega tarkibi gap oxirida kesimdan so‘ng kelgan). Chindan ham hayvonot bog‘i desa bo‘larkan bu yerni. (J.Abdullaxonov). (Vositasiz to‘ldiruvchi inversiyaga uchrab kesimdan keyin qo‘llangan.) Qaysi bir gazetada ota-bolaning ko‘chat ekib turgandagi surati ham e’lon qilingan edi bir yili. (J.Abdullaxonov). (Payt holi gap oxirida kesimdan keyin kelgan.) 3 . Gap orqali ifodalangan voqeaning ma’lum zamonga munosabati va bu munosabatni ifodalovchi shakllar tizimi gapning grammatik zamon kategoriyasi sanaladi. Fe’lning zamon shakllari gapning zamon kategoriyasini ifodalashda asos bo‘ladi. Fe’lning grammatik zamon kategoriyasi fe’lning turli zamon shakllarini ajratsa, gapning grammatik zamon kategoriyasi o‘z tarkibida fe’lning turli miqdordagi zamon shakllarini qo‘llashga imkon beradigan gapning turli tuzilmalarini ajratadi. Fe’lning zamon grammatik kategoriyasi a’zolari bir fe’lning turli zamon shakllari sanalsa, gapning zamon grammatik kategoriyasi a’zolari o‘z tarkibida fe’lning turli miqdordagi zamon shakllarining qo‘llanishiga imkon beradigan turli tuzilmalaridir. 3 Ashurova O., Muhammadaliyeva I., Ahmadaliyev S. Gapda gap bo‘laklarining joylashish tartibi. // Spanish international scientific online conference Prospects and Main Trands in Modern Science. 190-192-B. 10 Gapning kommunikativ tomoni, birinchidan, so‘zlovchining kommunikativ niyatini, ya’ni shu gapdan ifodalangan ob’ektiv mazmun unsurlarining ahamiyatlilik darajasini belgilashni (aktual bo‘laklarga ajratish), ikkinchidan, darak,so‘roq, buyruq ifodalanishini o‘z ichiga oladi. Gapning kommunikativ kategoriyasi gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini ham o‘z ichiga oladi. Gapning kommunikativ maqsadiga ko‘ra nutqiy aloqa turiga asoslanadi. So‘zlovchi o‘zining maqsadiga muvofiq keladigan gap shakllarini tanlaydi. Shunga ko‘ra, gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) darak gaplar, 2) so‘roq gaplar, 3) buyruq gaplar, 4) istak gaplar. Har qanday gapning uyushtiruvchi markazi kesim bo‘lganligidan gapning ifoda maqsaliga ko‘ra modellar ham kesim asosida ajratiladi. Gapning ifoda maqsadiga ko‘ra modellar tizimi kategoriyani hosil qiladi. Invariant ma’no va invariant shakl asosidagi bu to‘rt xil gap uch belgi asosida bir-biridan farq qiladi: a) I shaxs axboroti, II shaxsni harakatga qo‘zg‘ash, III modallik. So‘roq gap axborot bildirmaydi, lekin axborot ifodalash bilan aloqadorlik so‘roq gapni darak va istak gaplar bilan yaqinlashtiradi. Darak va so‘roq gaplar modeli modallik ifodalashga befarq bo‘lsa, buyruq va istak gaplar modallik bilan bog‘langan. Buyruq gapning kesimi buyruq maylidagi fe’llardan, istak gapning kesimi esa istak maylidagi fe’llardan ifodalanadi. Modallik gapning asosiy belgisi, gap mazmunining eng muhim qismidir. Modallik ostida gapning sub’ekt bilan bog‘lik bo‘lgan turli ma’nolari tushuniladi. Shunga ko‘ra, bu ma’nolarni ikki guruhga ajratish mumkin: 1) ob’ektiv va 2) sub’ektiv modallik. Ob’ektiv modallik bilish akti yo‘naltirilgan ma’lum bir vaziyatdagi mavjud ob’ektiv aloqalar xarakterini aks ettiradi (mumkinlik, haqiqiylik, zaruriylik). Sub’ektiv modallik gapda ifodalangan ob’ektiv mazmunga so‘zlovchining munosabaptini ifodalaydi va modusga kiradi. Sub’ektiv modallik kirish so‘z vazifasida kelgan maxsus modal so‘z yoki modal vazifasidagi boshqa so‘zlar yordamida ifodalanadi. Sub’ektiv 11 modallik orqali, o‘z navbatida, so‘zlovchining o‘z fikriga turli munosabatlari namoyon bo‘ladi: ishonch, tasdiq, gumon, achinish va boshqalar. Obe’ktiv modallik gapni shakllantiruvchi zaruriy belgilardan biri hisoblansa, sub’ektiv modallik ob’ektiv modallik ustiga qo‘yiluvchi qo‘shimcha modallikdir 4 . 1.2.Gap markazi . Kengaytiruvchilar . Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo‘lganligi sababli o‘zbek nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu gap tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik kategoriyasi shaklining valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash lozim: 1)gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga bog‘lanuvchi so‘z; 2)gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan so‘z. Bulardan birinchisi gap kengaytiruvchisi bo‘lsa, ikkinchisi – so‘z kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi gap tarkibida ma’lum bir bo‘lak vazifasida kelayotgan so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas, balki gapning kesimini shakllantirgan morfologik vositaga bog‘lanadi. Masalan, Biz bu kitobni kecha o‘qidik gapini olaylik. Bu gapda ega ( biz ), aniqlovchi ( bu ), hol ( kecha ) va kesim ( o‘qidik ) ishtirok etgan. Gap markazi o‘qidik ni lug‘aviy ma’noni anglatuvchi [ W ] va kesimlik qo‘shimchalari [ P m ]ga ajratamiz: o‘qi [ W ] – dik [ P m ]. Gapdagi biz (ega) kesimlik kategoriyasi shaklining ( -k ) qismiga, kecha (hol) esa ( -di ) qismiga bog‘langan. Kitobni so‘zi (to‘ldiruvchi) kesimning lug‘aviy ma’no anglatuvchi qismiga, bu (aniqlovchi) esa 4 Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. – 6-7- B. 12 kitobni so‘ziga bog‘lanmoqda. Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo‘shimchalariga tobelangan kecha (hol) va biz (ega) so‘zlari – gap kengaytiruvchilari. Biroq o‘qidik kesimining lug‘aviy ma’no anglatuvchi qismi bo‘lgan o‘qi so‘zi istalgan boshqa fe’l ( yoz, chiz, ol, ber ) bilan almashtirilib, -dik qismi saqlab qolinsa, biz so‘zi ega, kecha so‘zi hol vazifasida qolaveradi. Demak, kesimlik kategoriyasi gapning markazini shakllantiruvchi asosiy vosita bo‘lganligi sababli, yuqorida keltirilgan gapdagi ega gapning sintaktik qurilishiga bevosita aloqador qism – gap kengaytiruvchisi deb baholanishi kerak. Eganing mavjudligi kesim vazifasida kelgan so‘zning ma’nosi bilan emas, balki kesimlik grammatik shaklining, jumladan, uning tarkibidagi shaxs-son ma’nosi bilan bog‘liq. Кo‘rinadiki, ega kesimlik kategoriyasi tarkibiga kiruvchi shaxs ma’nosini o‘zida muayyanlashtiradi. Darslik va qo‘llanmalarda eganing shu gap tarkibidagi boshqa bir so‘zga ergashib so‘z birikmasi tuza olmasligi (masalan, yuqoridagi gapda biz o‘qidik hosilasi so‘z birikmasini emas, balki gapni berishi) ta’kidlanadi. Xuddi shuningdek, men o‘qituvchiman gapida ham men olmoshi o‘qituvchi so‘zi bilan so‘z kengaytiruvchisi sifatida birikib so‘z birikmasi tuza olmaydi. Mening o‘qituvchim so‘z birikmasida esa boshqacha holatni kuzatamiz, ya’ni bu yerda so‘z birikmasi grammatik shakl – egalik qo‘shimchasi - im ning sintaktik qobiliyati asosida yuzaga keladi va o‘qituvchi so‘zining semantik valentligiga aloqador emas. Gap kengaytiruvchisi sifatida ega gapning kesimlik qo‘shimchalari tarkibidagi shaxs-son, hol esa zamon, modallik, tasdiq-inkor shakllari bilan bog‘lanadi. Gap kengaytiruvchilari faqat kesimga tobelanadi va uning boshqa bir so‘zga tobelanishi kuzatilmaydi. Bu bilan u sintaktik qurilmadagi barcha tobe birliklarning umumiy – faqat bir so‘zga tobelanish, lekin birdan ortiq so‘zga hokim mavqeida bo‘la olish qonuniyatini (xususiyatini) namoyon qiladi. 13 Modal gap kengaytiruvchi. Ma’lum bo‘ldiki, P m tarkibida tasdiq-inkor va modallik ma’nolari ham mavjud. Shuning uchun P m da mujassamlashgan va turli vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, aniqlik, qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va h. ma’nolar gap tarkibida turlicha – kirish bo‘lak, kiritma bo‘lak kabi gapning boshqa bo‘laklari bilan tobe-hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so‘z birikmalarini ham tashkil eta olmaydigan modal va tasdiq-inkor so‘zlar vositasida kengaytiriladi. Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so‘z-gaplari sodda gap tarkibiga kirar ekan, gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan [Pm] ning tegishli ma’nolarini muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy gap mazmunini nutqda to‘laroq ochishga yordam beradi. So‘z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeini saqlagan barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. So‘z kengaytiruvchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo‘lmay, ma’lum bir so‘zning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo‘lgan hodisa. So‘z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo‘lagi – gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo‘lagiga ergashib, tobelanib keladi, gap markazi – kesim tarkibidagi kesimlik qo‘shimchasi bilan bog‘lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo‘lakning tipik ko‘rinishi. Masalan, Bu kitobni kecha o‘qidik gapidagi bu aniqlovchisi to‘ldiruvchi ( kitobni )ga tobelangan va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog‘lanadi. Aniqlovchi gapdagi barcha bo‘laklarni kengaytirishi mumkin. a) eganing kengaytiruvchisi : A’lochi Tohir keldi. b) kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg‘or o‘qituvchisan. 14 d) holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi. e) to‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. f) aniqlovchining kengaytiruvchisi: Beg‘ubor yoshligim taassurotlari hech qachon o‘chmaydi. So‘z kengaytiruvchisi nutqda kesim vazifasida kelgan so‘zga mansub bo‘lishi ham mumkin. Masalan, Gulnora – iste’dodli talaba. Bu holatda ham so‘z kengaytiruvchisi gap qurilishiga o‘zi ergashib kelgan so‘z bilan birga kirib keladi va gap qurilishida alohida o‘rin egallamaydi. Yuqoridagi gapda iste’dodli so‘zi gap kesimiga tobelanib kelganday ko‘rinadi. Aslida esa u gap kesimiga emas, balki mana shu gapdagi kesim vazifasida voqelangan talaba so‘ziga tobelanib kelmoqda. Shuning uchun gapning kesimi vazifasida kelgan so‘zning leksik-semantik valentligi bilan bog‘liq bo‘lgan kengaytiruvchi bo‘lak ham so‘z kengaytiruvchisi. Biz kecha bu kitobni o‘qidik gapidagi kitobni so‘zshakli bilan ifodalangan vositasiz to‘ldiruvchini olib ko‘raylik. Ma’lumki, vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi kesimlik shakli bilan emas, balki kesim vazifasida ma’no jihatidan o‘timli bo‘lgan fe’lning kelishi bilan bog‘liq. So‘z va gap kengaytiruvchilarini farqlashga yuqorida tasvirlangan mezon asosida yondashadigan bo‘lsak, bu gapdagi to‘ldiruvchini ham so‘z kengaytiruvchisi – o‘timli fe’lning lug‘aviy ma’nosi bilan bog‘liq bo‘lgan muayyanlashtiruvchi bo‘lak sifatida baholash lozim. Vositali to‘ldiruvchi ham vositasiz to‘ldiruvchi kabi gapda so‘z kengaytiruvchisi mavqeida bo‘ladi va gap qurilishida mustaqil o‘ringa ega emas. Demak, to‘ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, gapning qurilishida mustaqil o‘rin egallamaydi, balki gap tarkibiga o‘zi bog‘lanayotgan o‘timli fe’l bilan birga kiradi. O‘timli fe’l gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to‘ldiruvchi u bilan bir butunlikni tashkil etib, shu butunlikka nisbatan bo‘lak 15 maqomida bo‘ladi. Boshqacha aytganda, mazkur gapda to‘ldiruvchi gapning bo‘lagi emas, balki kesimning bo‘lagi – bo‘lak ichidagi bo‘lak. To‘ldiruvchi ko‘pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqat kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘laklarni to‘ldirishi mumkin: 1. Кattani hurmat qil. 2. Кattani hurmat qilishni o‘rgan. 3. Кattani hurmat qilish – yoshlarning fazilati. 4.Bolalarimizni yoshligidan kattani hurmat qilishga o‘rgatishimiz zarur. 5.Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat qilishdir. Кo‘rinadi ki, vositasiz to‘ldiruvchi 1-gapda kesimga, 2-gapda vositasiz to‘ldiruvchiga, 3-gapda egaga, 4-gapda vositali to‘ldiruvchiga, 5-gapda yana kesimga bog‘lanib kelyapti. Demak, to‘ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo‘laklariga bog‘lanadi va gap tarkibiga o‘zi bog‘langan bo‘lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu kengaytiruvchilar o‘zi birikayotgan so‘z bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas 5 . O‘zbek tilida gap bolaklarining odatdagi tartibi quyidagicha: 1. Kesim gapning oxirida, ega esa undan oldin keladi. Masalan: Nigora keldi. Ertalablari havo ancha salqin bo ‘layapti. Bu tartib quyidagi hollarda o‘zgarishi mumkin: a) so‘roq, buyruq va his-hayajon gaplarda. Masalan: Yashasin bahor! b) dialoglarda, ko‘chirma gaplanda. Masalan: Qachon ketamiz? — deb so‘radi Ra’no. 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 481-bet 16 d) inversiya yuz berganda (badiiy, poetik asarlarda). Masalan: Dilda titrar hayajon. 2. To'ldiruvchi kesimdan oldin turadi. Agar gapda to ‘ldiruvchining har ikki turi ham mavjud bo‘lsa, avval vositasiz, so‘ng vositali toMdiruvchi keladi. Masalan: Men xatni qalam bilan yozdim. 3. Aniqlovchi hamisha o‘zi aniqlayotgan so‘zdan oldin keladi. Agar u egani aniqlasa, egadan oldin, to‘diruvchini aniqlasa, to‘ldiruvchidan oldin qo‘llanadi, gapda aniqlovchining barcha turlari mavjud bo‘lsa, qaratqich aniqiovchi sifatlovchidan oldin turadi. Masalan: Sharqning kechagi cho ‘rilari bugun hayotning hamma sohalarida o‘z qobiliyatlarini yorqin namoyon etmoqdalar. Faqat izohlovchigina erkin qo‘llanadi. 4. Hol kesimga bog‘lanadi, shuning uchun kesimdan oldin turadi. Holning ba’zi turlari (o‘rin va payt holi) ko‘pincha gapning boshida, ba’zan esa o‘rtada ham keladi. Masalan: Bugun Toshkentda xalqaro anjuman o‘z ishini davom ettirdi 6 . 6 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 151-B. 17 II BOB. GAP BO‘LAKLARI HAQIDAGI UMUMIY NAZARIYALAR 2.1. Кesim va uning ifodalanishi Gap bo‘laklari [Pm] ma’nosi bilan uzviy bog‘liq. Shu boisdan gap bo‘laklarini ko‘rib o‘tish uchun bevosita gapning «jon»ini, markazini shakllantiruvchi vosita – kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va ifodalanish usullariga qisqacha sharh berishi zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari tushunchasi, ularni belgilash, shu asosda gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi», gapning gap ekanligini ta’minlovchi kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichi, ifodalanish xususiyati bilan uzviy bog‘liq. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir nisbiy tugal fikrni boshqalarga yetkazish, ular tomonidan to‘g‘ri anglanishining eng muhim omili – bu nutq bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik kategoriyasi. Demak, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiru vchi, uni tinglovchig a yetkazishning eng muhim lisoniy vositasi asosi. Кesimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor [T], so‘zlovchining bayon etilgan fikrga bildirgan munosabati – modallik [M], zamon [Z] va shaxs-son [Sh] ma’nolaridan tarkib topadi (buni qisqacha shartli ravishda T, M, Z, Sh deb belgilaymiz va qulaylik uchun keyingi o‘rinlarda ana shu shartli qisqartmalardan foydalanamiz). Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina kesimlik kategoriyasi ichki mazmun tomonini namoyon qila oladi. T, M, Z, Sh ma’nolarining har biri alohida-alohida ravishda yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl (modallik) ma’nosi bo‘ladi. Кishilik olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs-son ma’nosi yetakchilik qiladi. Tasdiq-inkor so‘zlari ( ha, yo‘q )da, bo‘lishli-bo‘lishsizlik ( -ma, 0 )da tasdiq- inkor ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt ravishlari, zamon otlari, shuningdek, o‘rin-payt kelishigi shakli, ravishdosh va sifatdoshda zamon ma’nosi ifodalanadi. Lekin bularning 18 barchasi alohida-alohida voqelanish bo‘lib, kesimlik vazifasida yuzaga chiqishidan boshqa holatda yaxlit sistem tabiatga ega bo‘lmaydi. Zero, kesimlik kategoriyasi mazkur alohida olingan kategoriyalarning yaxlitligi (sistemasi)dan iborat. Har qanday tizim–o‘z tarkibiy qismlarining oddiy yig‘indisidan kattaroq butunlik. Chunki T, M, Z, Sh kategoriyalari kesimlik kategoriyasida birlashar ekan, bu butunlik tarkibiy qismlarida avval bo‘lmagan, lekin sistema tashkil etganda tug‘iladigan hodisalarni ham qamrab oladi. Masalan, o‘tgan yili o‘qimagan odam birikuvidagi o‘qimagan so‘zshaklining birikuvchisi – o‘tgan yili so‘z kengaytiruvchisi (lekin gap bo‘lagi emas). U o‘tgan yili o‘qimagan gapidagi o‘tgan yili so‘zshakli – gap bo‘lagi (hol). Demak, birinchi qurilmadagi kesimlik kategoriyasi a’zosi emas, shu boisdan uning birikuvchisi ( o‘tgan yili ) gap bo‘lagi emas. Ammo ikkinchi qurilmada -gan kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismi bo‘lib, uning birikuvchisi gap bo‘lagi. Gap kesimlik tarkibidagina gap bo‘laklarini o‘ziga tobelaydi. Bu uning butunlik tarkibida kasb etgan yoki namoyon bo‘lgan belgisi. Кesimlik kategoriyasining nutqiy gaplarda voqelanishidagi ikki holatni farqlash lozim: 1) kesimlik kategoriyasining grammatik (morfologik) shakllar orqali voqelanishi; 2) kesimlik kategoriyasining semantik-funksional ifodala-nishi. Bundan kelib chiqqan holda gapni ikkiga ajratish mumkin: 1) grammatik shakllangan gap; 2) semantik-funksional shakllangan gap 7 . Musta qil va nomustaq il kesimlik shakllari. O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalari o‘z voqelanishi uchun boshqa bir gapni talab qilishi ham, talab 7 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 485-487-B. 19 qilmasligi ham mumkin. Quyidagi gaplarning kesimiga diqqat qiling: 1. Men kecha maktabga bordim. 2 . O‘qituvchi kelsa, dars boshlanadi. 3. Yomg‘ir yog‘masa edi, ekin-tikin ishlarini saranjomlab olgan bo‘lur edik. Birinchi gapning kesimi ( bordim ) o‘z ma’nosini boshqa gaplarga ehtiyoj sezmasdan voqelantirmoqda. Ikkinchi gapdagi kelsa , uchinchi gapdagi yog‘masa edi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlarining ushbu gaplarda voqelangan ma’nolari uchun boshqa gap talab qilinadi. Boshqacha aytganda, kelsa va yog‘masa edi kesimlaridan anglashilgan shart ma’nosi boshlanadi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlari yordamida, saranjomlab olgan edik kesimning ma’nosi esa undan oldindagi yog‘masa edi kesimi yordamida yuzaga chiqadi. Agar ikkinchi va uchinchi gapning ikkinchi qismi olib tashlansa, oldingi gapdagi kesimdan shart emas, balki istak ma’nosi yuzaga chiqadi: O‘qituvchi kelsa. Yomg‘ir yog‘masa edi.Saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimi esa oldingi gapsiz hech qachon, boshqacha bo‘lsa ham, ma’nosini voqelantira olmaydi. Ma’nosini yordamchisiz voqelantiradigan kesimlik shakli mustaqil kesimlik shakli (MКSH) deyiladi. Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan, voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik shakli nomustaqil kesimlik shakli (NКSH) deyiladi. Кesim – tasdiq/inkor, zamon, modallik, shaxs/son (ya’ni kesimlik kategoriyasi) ma’no va shakllariga ega bo‘lgan so‘z, gap markazini tashkil qiluvchi bo‘lak. Nutqimizda kesimsiz gap bo‘lishi mumkin emas. Gapda kesim bo‘lmasa, u o‘zbek tili (nutqi) uchun to‘liqsiz gap. Кesim gapning shunday konstruktiv bo‘lagiki, u o‘zini shakllantiruvchi grammatik kategoriya – kesimlik kategoriyasi voqelanishiga ega. Shu sababdan hamma vaqt gapda kesim tarkibi murakkab. O‘zbek tilidagi ayrim gaplarda eganing qo‘llanilishi shart bo‘ladi: 1. Otam – o‘qituvchi. 2. Men – yahudiy . (G‘.G‘ul.) Bunda [ m ] tushirilgan bo‘lib, uning vazifasi 20 ega va kesim birligidan iborat bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kichik qolipi [E-WP] ko‘rinishida. Qolipning bu turi o‘zbek tilining tipologik sintaktik belgisi bo‘la olmaydi. Chunki o‘zbek tilidagi gaplarning aksariyati [WP m ] minimal qolipi va uning kengayishi asosida hosil bo‘ladi. [P m ] ma’nosi kesimda mujassamlashgan tasdiq/inkor, modallik/mayl, shaxs/son ma’nolarining yaxlitligidan iborat. Shu bois [P m ] ning me’yoriy ma’nosi ushbu to‘rtta grammatik ma’noning majmui sifatida ajratiladi. Istalgan gap tarkibida bu majmua butunlik sifatida bo‘lishi shart, lekin muayyan nutqiy voqelanishlarda majmua tarkibi qismlarining hissasi hamma vaqt bir xil bo‘lavermaydi. Masalan, modallik ma’nolari bo‘rttirilganda, zamon ma’nosi zaiflashadi va aksincha, zamon ma’nosi bo‘rttirilganda modallik ma’nosi susayadi. Shunga o‘xshash boshqa grammatik ma’nolarning ifodalanish darajasi ham xilma-xil bo‘lishi mumkin. Bu ma’nolar ifodalanish darajasi qanchalik kuchli bo‘lmasin, u [P m ] da mutlaq yoki yagona bo‘lishi mumkin emas. Shuningdek, o‘ta zaiflashib kelishi yoki tamoman yo‘qolgan bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi har bir ma’no tizim hosil qiluvchi ma’no va ulardan birortasi tamoman yo‘qolsa, kesimlikning o‘zi ham yo‘qoladi yoki butunlay boshqa mohiyat kasb etadi. Shakliy ifodalanishga ko‘ra [P m ] o‘zbek tilida o‘ta rang-barang. Uning nol morfema ( Otam – o‘qituvchi) dan boshlab morfemalar tizmasi bilan ( aytmasaydingiz ), turli xil bog‘lamalar bilan ifodalanishi mumkinligi aytildi. Кesimning lug‘aviy asosi ham nutqda tub, sodda, yasama, qo‘shma, qisqartma, erkin so‘z birikmasi, turg‘un so‘z birikmasi, parafraza, frazema, kengaygan birikma, transformatsiyalashgan gaplar kabi struktura jihatidan rang-barang bo‘lgan nominativ birlik bilan ifodalanishi mumkin. 21 Кesimning W ga ko‘ra turlari. Кesimlikdagi atov birligi vazifasida barcha mustaqil so‘z turkumi kela oladi. Shunga ko‘ra, kesimlarni umumlashtirib, ism (ot, sifat, son, ravish, taqlid olmosh) li va fe’l (fe’l, olmosh) li kesimlarga ajratish mumkin. Ism bilan ifodalangan kesimlar. Ot: Qarg‘a nima deyotganini bilmaymiz, chunki u qarg‘a, biz – odam. (« Husnobod » ) Sifat: E taqsir, qissamiz uzun. (Oyb.) Son: Ikki karra ikki – to ‘ rt . Ravish: O‘zlashtirishing – yodaki. Taqlid: Hamma tomon g ‘ ovur-g ‘ uvur, tinchlik yo‘q. Olmosh: Sen – mensan-u, men – senman, qissamni bayon etsam. Fe’l bilan ifodalangan kesim: 1. Maqsadim – o ‘ qimoq. 2. Qarasam, qaramaysan. 3. Ishning boshi boshlanguncha. 4. Yashnaganim – yashnagan. 5. Yigit kishining uyalgani – o ‘ lgani. 6. Кo ‘ rdi-yu, kapalagi uchib ketdi. Кesim tuzilishiga ko‘ra sodda, murakkab va tarkibli bo‘ladi. Sodda kesim bir mustaqil so‘z bilan ifodalanadi: 1. Sen bahorni sog ‘ inmadingmi? (A.Orip.) 2. Majlis shunga qaror qildi. 3. Mana bu – yeryong ‘ oq . 4. Sherzod – talaba. Murakkab kesim so‘z birikmasi holidagi kengaygan so‘z bilan ifodalanadi: 1. Bu kun biz uchun og ‘ ir kun. 2. Sherzod yulduzni benarvon uradigan yigit. Tarkibli kesim yetakchi va yordamchi a’zodan tuzilib, yetakchi a’zo lug‘aviy ma’noga ega bo‘ladi, yordamchi a’zo esa grammatik ma’no tashiydi. Misollar: 1. Anjir kulchaday yirik va holvaytardayyumshoq edi. (Oyb.): yumshoq – y etakchi a’zo, edi – yordamchi a’zo . 2. Hammasi sen uchun, dilovar uchun : sen+ yetakchi a’zo, uchun – yordamchi a’zo , dilovar– yetakchi a’zo, u chun – yordamchi a’zo . 3. Bunday 22 odamlarni nodon hisoblashadi. («Кalila va Dimna»): nodon – yetakchi a’zo, hisoblashadi – yordamchi a’zo . 4. Hamma ham xalqigaxizmat qilgisi keladi. (N. Saf.): – xizmat qilgisi+ yetakchi a’zo, keladi – yordamchi a’zo 8 . 2.2. Eganing gapdagi ahamiyati Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. ( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining muayyanla shtiruvchis kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunik atsiya predmetidi r. Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1) egali gaplar; 8 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 491-494-B. 23 2) egasiz gaplar. Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm]ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. [W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun stadionga boriladi.2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi. (Oyb.) 3. Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi.4. Кatta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi. 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi. Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z- o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. 24 Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa [Pm] voqelanishi. Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi .(A.Qah . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.)Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -mas qismlari P m voqelanishi. O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi: 1. Кeng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.Rah.).Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1.Кeng sahro – Кeng sahro edi. 2.Tun – Tun edi. Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq.) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) 3. Кo‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida ko‘rinishi: 1. – Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? – Yo ‘ q. 3. – Кitobni olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ul.). 25 Egali gap. Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga nisbatan kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi. Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol, kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Кitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [E-H-P m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga chiqmagan. Кo‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1)egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap; 2)egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap. Egasi ifodalangan gap. Кesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: I.[W] ga bog‘liq omil. II.[P m ] ga bog‘liq omil mavjud. 26 I . Кesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1. Кesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.). 2. Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq. 2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi: 1. Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gaz.).2 . Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.).3 . Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gaz.). 3. Кesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi ham eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim shuvillab ketdi. 3. Qarg‘a qag‘illaydi. 27 4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi 9 . 2.3. Hol Hol harakatning qay tarzda bajarilishini, uning hajarilish o'rnini, paytini, sababini, maqsadini, daraja-miqdorini bildiradi. Hol gapda ko‘p nuqta (...... ) bilan ajratib ko‘rsatiladi. Masalan: Kuzfaslida yig'im-ierim ishlart qizg'in bojadi. Zat suv quygandek jimi-jit edi 10 . Holning gap qurilishidagi o‘rni. Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm] ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Jamshid ishladi. 2. Jamshid kecha ishladi. 3. Jamshid ertaga ishlaydi. Кeltirilgan gaplardagi ishladi va ishlaydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakning muayyanlashtiruvchilari. Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [ Pm ] voqelanishidagi zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum 9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 494-501-B. 10 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. –149-B. 28 bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h.Bunda birikuv hosil qilish uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi. O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi. Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir. Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz: 1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik. 2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman. 3. Shu boisdan dadam ishchi edi. 29 Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi gapdagi shuboisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz: 1) birga talaba; 2) sen kabi o‘qituvchi; 3) shu boisdan ishchi. Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy- ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim mantiqan bog‘langan. Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir. Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi. Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman, gap konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi? Hol gapning bevosita konstruktiv uzvi emas. Chunki holsiz ham gap tashkil topaveradi. Demak, hol kesimdan quyi mavqeni egallaydi. Кo‘pincha holning gap tarkibiga kiritilishi [Pm] ma’nolari bilan zich bog‘lanmaydi. Shu boisdan hol egadan ham quyi mavqeni egallaydi. Chunki nutqiy gaplarda kesim orqali egani tiklash holni tiklashdan ancha qulay. Ifodalanmagan holni tiklash qiyin. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, ba’zan kesimning [W] si maqomida o‘rin, payt, sabab, maqsad va boshqa ma’noli aktantlar bilan kuchli aloqada bo‘ladigan leksema yuzaga chiqqanda, gapning yuza qolipida hol egadan ko‘ra zarurroq mavqega ega bo‘ladi. Masalan, yurish fe’llari ( bormoq, kelmoq, etmoq, ketmoq ) kesim vazifasida kelganda gapda o‘rin hollarining ishtirok etishi zaruriyati kuchayadi: Uyga bordi. Shahardan keldi. Maktabga ketdi. 30 Manzilga yetdi. Bu, albatta, kesimlik kategoriyasi birikuvchanligi bilan emas, balki kesim vazifasida kelayotgan fe’lning ma’noviy xususiyati bilan belgilanadi. Demak, holning gap qurilishidagi zaruriy bo‘lak darajasiga ko‘tarilishi kesimdagi [W] ning muayyanlashish ehtiyoji bilan belgilanadi. Hol gapning konstruktiv bo‘laklari sifatidagi kesim va egadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi 11 . 2.4. To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Кitobni olib kel. 2. Кitobni olib kelishni unutma. 3. Кitobni keltirish sening vazifang. 4. Кitobni tushunishning yaxshi tomonlari ko‘p. Кo‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm] ma’nolariga emas, balki Wga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak ifodalanayotga n fe’lning ma’nosini muayyanlashti radi. To‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengay-tirayotgan ma’nosi muayyanlashayotgan so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek, kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib, to‘ldiruvchi va aniqlovchi 11 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 503-506-B. 31 bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2. Кecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa aniqlovchiga ( keltirgan ) tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) ning emas, balki uning tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap bo‘lagining bo‘lagiga daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi) ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi. Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma’lumki, makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] ning o‘rin va payt ko‘rsatkic hlariga mos keladi. Кeyin keluvchi hokim uzvga kesimlik qo‘shimchalarining qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va natijada [WP m ] hosilasi bo‘lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin-payt shakli [Pm] ta’siriga berilgan bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga befarq. 32 To‘ldiruvchining ma’no turlari. To‘ldiruvchi o‘zi birikayotgan fe’lning tabiatiga ko‘ra vositali va vositasiz turga ajraladi. Vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi – o‘timli fe’lning obyekt valentligini to‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum kelishigidagi so‘z keladi: 1. Bosh kelishikdagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Bunda bulbul kitob o‘qiydi. 2. Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. 3. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2. Tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Sen bahorni sog‘inmadingmi? 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi deyish o‘timli fe’l vositali to‘ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O‘timli fe’llar ham vositali, ham vositasiz to‘ldiruvchini o‘ziga biriktiradi. O‘timsiz fe’llar esa faqat vositali to‘ldiruvchilarnigina tobelaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi bevosita harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatsa, vositali to‘ldiruvchi harakatni qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo‘lmagan predmetni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi turli grammatik ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi: 1) jo‘nalish kelishigi: Senga oldim. 2)chiqish kelishigi: Sendan oldim. 3)o‘rin-payt kelishigi: Menda qoldi. 4) ko‘makchi: Sen uchun oldim. To‘ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo‘lak kabi to‘ldiruvchi ham sodda yoki murakkab bo‘ladi: 33 1) sodda to‘ldiruvchi bir so‘z yoki bir so‘zga teng birlik bilan ifodalanadi: 1. Xotirangiz mening xotiramdan o‘tkir ekan . 2. U yana Pushkinga murojaat qildi . 3. Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq; 2)murakkab to‘ldiruvchi kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi: 1 . Men Mirzacho‘lni ham, Surxon diyorining Sherobod dashtini ham, Farg‘ona vodiysining Yozyovon qumliklarini ham ko‘rganman. 2. Hasharchilarning shart-sharoitlarini yaxshilash, ularga yordam ko ‘ rsatish to ‘ grisida ko‘rsatma berildi. 3. Tevarak-atrof qushlar chug ‘ uriga, anvoyi gullar isiga to‘lib ketdi. Izohlanayotgan fe’lning bo‘sh o‘rnini to‘ldirishda sodda to‘ldiruvchi ham, kengaygan to‘ldiruvchi ham bir xil mavqega ega bo‘ladi – u qancha kengayganbo‘lmasin, baribir bir o‘rinni to‘ldiradi. Bir so‘zdan iborat to‘ldiruvchiga ham, bir necha so‘z bilan kengaygan to‘ldiruvchiga ham fe’l valentligidan bitta bo‘sh o‘rin «ajratilgan» 12 . 2.5. Aniqlovchi haqidagi qarashlar Aniqlovchi haqida umumiy ma’lumot . Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining kengaytiruvchisi. To‘ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi – muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishi. 12 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 509-512-B. 34 Aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo‘laklariga tobelanishi mumkin: 1) kesim aniqlovchisi: Nilufar a’lochi talaba; 2) ega aniqlovchisi: Кimninggapi to‘g‘ri; 3) hol aniqlovchisi: So ‘ lim va xushhavo vodiyda o‘rnashdilar ; 4) to‘ldiruvchi aniqlovchisi: Bizning yorni ko‘rgan bormi? 5) undalma aniqlovchisi: Xayr endi, yashil vodiy, xushmanzara tog‘. Aniqlovchi mustaqil holda biror bo‘lakka bog‘lanishi ham, kengaytiruvchilar tarkibida kelishi ham mumkin. Qiyoslang: Bir yonda lojuvard Bahri Muhit bor, Bir yonda za’faron Sahroyi Кabir. Bir yonda oq sochli tog‘lar purviqor Sening toleinga o‘qiydi takbir. Misralardagi lojuvard so‘zi Bahri Muhit (ega), za’faron so‘zi esa Sahroyi Кabir (kesim) so‘ziga aniqlovchi bo‘lib, bo‘laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Uchinchi misradagi sochli so‘zi tog‘lar (ega) so‘ziga tobelangan bo‘lib, o‘z navbatida oq so‘zini o‘ziga tobelagan. Aniqlovchining ifodalanishi. Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega. Aniqlashning o‘ziga xosligiga ko‘ra, aniqlovchining ifodalanishi ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so‘z bilan sintaktik aloqasi ham turlicha bo‘ladi. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo‘lganda aniqlovchi sifat, sifatdosh, ba’zan ot turkumidan bo‘lgan so‘z bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 35 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Sifatlovchi-aniqlovchi quyidagicha ifodalanadi: 1) sifat bilan: A’lo mamlakatning a’lo farzandi , bilib qo‘yki, seni Vatan kutadi ; 2) sifatdosh bilan: Oqar daryo oqmasdan qolmas ; 3) ravish bilan: Кechagi noxush manzarani bir umr unutmasa kerak; 4) son bilan: o‘ninchi yillarning sargardonligi; 5) belgi aniqlovchisi (sifat vazifasidagi) ot bilan: anor yuz, oltin kuz ; 6) olmosh bilan: Qaysi yuzim bilan unga qarayman ? Qaratuvchi aniqlovchi quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: 1) ot yoki ot o‘rnidagi so‘z: 1. Ona yerning otashqa’ridan «o‘g‘lim», degan nido keladi. (E.Voh . ) 2. Mening ikki onam bor, ikkisi ham mehribon; 2) otlashgan so‘z bilan: 1. Кo ‘ pning duosi ko‘l. 2. O ‘ qiganning tili ko‘p uzun bo‘ldi. Aniqlovchining ma’noviy turlari. Aytilganidek, aniqlovchi mohiyatan uch xil bo‘ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi. Sifatlovchi.Sifatlovchili birikmada tobe a’zo (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchining qo‘llanishida ikki holatni farqlash lozim: 1) sifatlovchining sifatlanmish ma’nosini toraytirishi – muayyanlashtirishi: Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani? Bunda oq so‘zi bilan ifodalangan sifatlovchi sifatlanmish zamiridagi tushunchani ajratish, farqlash vazifasini bajargan ( qora ilon, sariq ilon,oq ilon ); 2) sifatlovchining ta’kid vazifasini bajarishi. Bunda ajratish, muayyanlashtirish vazifasi kuzatilmaydi: oppoq qor, oq sut bergan ona, oq paxta . Bu holat nutqiy jihatdan me’yoriy bo‘lsa-da, lisoniy nuqtayi nazardan ortiqlik sanaladi. Chunki qor, sut, paxta tabiatan oq bo‘lganligi sababli uni yana aniqlovchi bilan takrorlab o‘tirishga hojat bo‘lmaydi. 36 Sifatlovchi vazifasida tabiatan tobe uzvlikka xoslangan so‘z kelganligi bois, u sifatlanmishga bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan ot ham «tobega xos»lardek xususiyat kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo‘li bilan birikadi. Sifatlovchi qaratuvchili birikmaga kengaytiruvchi bo‘lganda, ikki holat farqlanadi. Sifatlovchi bunda qaratuvchili birikmaga butunicha yoki undan faqat qaratuvchigagina kengaytiruvchi sifatida qo‘llanilishi mumkin. Quyidagi gaplarda sifatlovchi kengaytiruvchining kengayuvchiga munosabatini qiyoslaymiz: yangi xo‘jalik rahbari – yangi xo‘jalik rahbari. Birinchi gapda yangi so‘zi xo‘jalik so‘zining kengaytiruvchisi bo‘lib, bu hokim so‘zning qaratqich kelishigini olishini taqozo etadi. Кeyingi birikuvda yangi sifatlovchisi – xo‘jalik rahbari birikmasining kengaytiruvchisi. Sifatlovchilar ketma-ket kelib sifatlovchi zanjirini tashkil etadi. Sifatlanmish uyushiq holatda bo‘lganda, sifatlovchining barcha uyushgan birliklarga yoki ularning biriga tegishli ekanligi anglashilmay qoladi. Bunda belgining qaysi birlikka xos ekanligi matndan, biriktiruvning valentlik imkoniyati yoki boshqa nutqiy omillardan ayon bo‘lib turadi. Sifatlovchi va sifatlanmish izofa shaklida – sifatlanmish-sifatlovchi ko‘rinishini olgan bo‘lishi mumkin: majnuni gumroh, devonai Mashrab, oynai jahon va boshqalar. Bunday birikuv o‘zbek nutqi nuqtayi nazaridan sifatlovchili birikma sifatida qaralmaydi 13 . Har qanday til fonetik tuzilish , grammatik qurilish va lug‘at tarkibidan tashkil topadi. Tilning ushbu tarkibiy qismlari muayyan qonuniyatlar asosida o‘zaro bog‘lanib, 13 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 513-516-B. 37 butun bir tilni hosil qiladi, til mazkur birikmalar negizida uzviy bog‘langan tizimni tashkil etadi 14 . Sifatlovchi va sifatlanmish tobelanishida sifatlovchining birikuv omillari MJSh tartibida bo‘ladi. Chunki sifatlovchi maxsus ko‘rsatkichlarsiz tobe a’zo maqomini egallaydi. Shu boisdan unda shakliy omil o‘ta kuchsizlanadi. Sifatlovchi va sifatlanmish orasiga so‘z kiritish, ularni bir-biridan uzish imkoniyati bo‘lmaganligi, bog‘lanishda sintaktik pozitsiya ustuvor ahamiyatga ega bo‘lganligi bois joylashuv omili faollashadi. Birikuvda ma’noviy omil birinchi o‘rinda bo‘ladi. Uning joylashuv omilidan ustunligi birikuvchi unsurlarning ma’noviy muvofiqligi har doim ham ahamiyatli bo‘lib qolishi bilan belgilanadi. Qaratuvchi aniqlovchi. Qaratuvchili birikmada qaralmishdan anglashilayotgan predmet yoki predmet tasavvuridagi narsaning qaratuvchidan anglashilgan narsa/shaxsga mansublik, tegishlilik kabi daxldorligi anglashiladi. Qaralmish vazifasidagi so‘zning lisoniy valentligida qaratuvchi to‘ldiradigan qaram bo‘lgan bo‘sh o‘rin fakultativ, nozaruriy. Shu boisdan qaralmish egalik qo‘shimchalari bilan shakllanib, bu lisoniy nozarurlikni zaruriyatga aylantiradi. Qaratuvchi va qaralmish munosabati ikki tomonlama. Birinchi a’zo (qaratuvchi) qaratqich kelishigi yoki bosh kelishik bilan, hokim a’zo esa egalik qo‘shimchasi bilan yoki usiz shakllanadi. 1.Qaratuvchining qaratqich kelishigi bilan shakllanishi: olmaning shoxi, ammamning daftari, Halimning kitobi. 2. Qaratuvchining bosh kelishikda bo‘lishi : mart oyi, bozor kuni, nafrat hissi. 3.Qaralmishning egalik qo‘shimchasisiz shakllanishi: bizning uy, sizning ayvon, 14 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 29-B. 38 Bizning yorni ko‘rgan bormi? Qaratuvchili birikmadagi so‘zlarning o‘zaro munosabatidan turli ma’no anglashilishi mumkin: 1) qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam ; 2) xoslik : olmaning bargi, piyozning po‘sti ; 3) butun-bo‘lak: stolning oyog‘i, uyning eshigi; 4) tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi; 5) bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig‘isi, itning hurishi. Bu ma’nolarning barchasi [ism qaratqich kelishigi → ism egalik qo‘shimchasi = qaratuvchi va qaralmish] qolipi emas, balki so‘zlarning ma’noviy munosabati hosilasi. Qaralmishdagi egalik affiksi qaratuvchining qaysi shaxsda ekanligini bildirib turadi. Shu boisdan ko‘p hollarda qaratuvchi qo‘llanilmasligi ham mumkin: ukang, kitobing kabi. Bunda ta’kid muhim rol o‘ynaydi. Qaratuvchini ta’kidlash lozim bo‘lganda, u, albatta, qo‘llanadi. Boshqa hollarda qaratuvchining qo‘llanishi nutqiy ortiqchalikni keltirib chiqaradi. Umuman, qaratuvchining qo‘llanmasligi quyidagi hollarda yuz beradi: 1)qaratuvchi vazifasida o‘zlik olmoshi qo‘llanishi lozim bo‘lganda: Halim o‘rtoqlariga xat jo‘natdi; 2)qaratuvchidan anglashilgan ma’no oldingi gaplardan ma’lum bo‘lib turgan bo‘lsa, uslubiy ortiqchalikdan qochish maqsadida: 1 . Men (mening) sevgan qizimga uylandim. (Mening) Xotinimning otasi savdogar edi; 3) ta’kidlash lozim ko‘rilmaganda: Bog‘imda anorim bor 15 . 15 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 516-518-B. 39 So‘z kengaytiruvchisi – so‘z semantik imkoniyatidagi bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi aktant. Aktant nutqiy gaplar tarkibida so‘z birikmasini hosil qiladi. Bu birikuvlarda bo‘sh o‘rni to‘ldirilayotgan (biriktiruvchi) so‘z hokim so‘z, bo‘sh o‘rinni to‘ldirayotgan so‘z tobe so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, qizil olma birikuvida qizil so‘zi olma so‘zi zamiridagi ma’noviy mohiyatning «belgi» ma’no bo‘lakchasini muayyanlashtiruvchi aktant bo‘lib, olma so‘ziga «xizmat qilayotganligi» bois unga tobe unsur maqomida bo‘ladi. Demak, biror so‘zga tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi,aktant atamalari bilan yuritiladi. Aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil usullari asosida aytganda, ega, hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamasi bilan nomlanadi. Biroq bu atamalar ostida tushuniluvchi hodisalar so‘z va gap kengaytiruvchisi farqlanishi nuqtayi nazaridan baholansa, butunlay boshqa holat vujudga keladi. Кengayuvchi so‘z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchisi gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo‘ladi. Bundagi uchta so‘z – bevosita konstruktiv bo‘lak voqelantiruvchisi. Bular: Jahongir, tez, o‘qidi . Faqat kitobni so‘zi bevosita o‘qi so‘zi orqaligina lisoniy strukturaga daxldor bo‘ladi. Bular Jahongir tez o‘qigankitobni men olaman tarzida o‘zgartirilsa, oldingi gapda gap kengaytiruvchisi va gapning konstruktiv bo‘laklari ifodalovchici bo‘lgan Jahongir, tez so‘zlari endi avvalgi mavqeidan mahrum bo‘ladi. Oldingi gapda bevosita gap kesimidagi [Pm] ga daxldorlik kasb etib turgan Jahongir va tez so‘zlari kesimdagi atov birligi [W] kengaytiruvchisi bo‘lgan kitobni so‘zshaklining aktanti hisoblangan o‘qigan so‘zining kengaytiruvchilaridir. Кo‘rinadiki, gapning konstruktiv tizimidan faqat [Pm] ga bog‘langan hokim a’zo o‘rin oladi. Hokim uzvga tobelangan, ergashib kelayotgan aktant nutqiy gap tarkibidagina bo‘ladi. Nutqiy gap qanchalik kengaymasin, u, kengaymagan ko‘rinishida bo‘lgani kabi, lisoniy strukturaga bir xil daxldor bo‘ladi. Misolga murojaat qilamiz: Shavkat tayyorlanayotganda bexabar edi. 40 Bunda bo‘laklarning barchasi bir so‘z bilan ifodalangan. So‘zning har biri qanchalik kengaysa ham, gapning lisoniy strukturaga munosabati o‘zgarmaydi. Gapning Olimlikni orzu qilgan Shavkat pedagogika universitetini imtiyozli diplom bilan tamomlab, magistraturaga kirish uchun tayyorlanayotganda o‘z faoliyatiga daxldor bu gaplardan bexabar edi. Кo‘rinadiki, bu gap qanchalik keng bo‘lmasin, uning struktur qolipi o‘ta sodda va oldingi nutqiy gap qolipidan mutlaqo farqlanmaydi. So‘zlarning nutqiy voqelanishi ular bevosita konstruktiv bo‘lakka bog‘langanda yuz beradi. Кonstruktiv bo‘lak bo‘lishi uchun kesimlik shakllanishi zarur bo‘ladi. Chunki kesim mavjud bo‘lsagina, unga bog‘langan ayrim so‘zlar konstruktiv bo‘lak tabiatiga ega bo‘ladi. Masalan, Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi nutqiy hosilasi xabar ifodalash xususiyatiga ega emas. Chunki unda kesim yo‘q. Demak, bu hosila gap emas va unda gap bo‘laklari ham mavjud emas. Bu hosila gap qolipiga daxldor qilinsa, qolip to‘ldiruvchisi maqomini olsa, so‘zlardan mutlaq hokimlarining mavqei o‘zgaradi va boshqalari ham shu hokim unsur orqali gap qolipiga kiradi. Bu yoyiq unsur gapda kesim, ega, hol mavqeini egallashi mumkin: kesim: Mening orzum – qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi; ega: Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi – mening orzum; hol: Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallaganligidan biz juda quvondik. Demak, dastlabki nutqiy hosila gap tarkibiga kiritilsa, undagi asosiy kengayuvchi unsur ( egallashi ) gapning konstruktiv bo‘lagiga aylanadi, sifat o‘zgarishiga uchraydi, gap qolipiga bevosita daxldorlik kasb etadi. Lekin uning kengaytiruvchilari u orqali – 41 gap qolipiga bilvosita aloqador bo‘ladi, ular mavqeidagi o‘zgarish sifat o‘zgarishi darajasida bo‘lmaydi. So‘z va gap kengaytiruvchilari bir-biriga aylanib turadigan hodisa. Masalan, Кecha kelgan bolanitanimadim gapida kecha so‘zi kelgan so‘zining kengaytiruvchisi. Lekin Bola kecha keldi? gapida u gap kengaytiruvchisi maqomini olgan. Birinchi birikuvda u kelgan so‘zshaklidagi zamon ma’nosiga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa so‘zshakl kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosiga daxldor. Кecha kelgan bola birikuvidagi kelgan so‘zshakli zamon ma’nosi bilan keldi so‘zshaklidagi zamon ma’nosi farqlanadi. Birinchi so‘zshakldagi zamon sifatdosh shaklining ma’nosi bo‘lsa, keldi gap markazida tasdiq-inkor, modallik, shaxs-son va kesimlik pozitsiyasi unsurlari sistemasidan iborat butunlikning tarkibiy qismi. To‘g‘ri chiziq uchburchakning tomoni sifatida boshqa mohiyatga, kvadratning tomoni sifatida boshqa mohiyatga ega bo‘lgani kabi, zamon ham Кecha kelgan bola birikuvida boshqa, Bola kecha keldi birikuvida boshqa butunlikning tarkibiy qismi. Harakatning bajaruvchisi ham goh so‘z kengaytiruvchisi, goh gap kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Halim kecha kelgan. Halim kecha kelganda men yo‘q edim juftliginingbirinchisida Halim gap kengaytiruvchisi (ega), konstruktiv bo‘lak, ikkinchi gapda esa so‘z kengaytiruvchisi, ya’ni konstruktiv bo‘lak emas. Shuningdek, keltirilgan misoldagi mintaqa bosqichida unsuri egallashi so‘zi kesim mavqeyida kelganda konstruktiv bo‘lak, boshqa hollarda (hol va egaga bog‘langanda) esa so‘z kengaytiruvchisi. Ma’lum bo‘ladiki, muayyan aktant birlikning gap yoki so‘z kengaytiruvchisi mavqeyida bo‘lishi kengayuvchi so‘zning sintaktik mavqeyi bilan belgilanadi. Gap bo‘lagi maqomida so‘z ham, so‘z birikmasi ham kelishi mumkin. Gap bo‘lagi vazifasida kelgan so‘z o‘z kengaytiruvchisi bilan bir butun holda bitta gap bo‘lagi (yoki bo‘lakning bo‘lagi) sanaladi. 42 Gapni bo‘laklarga va so‘z birikmasiga ajratish – sintaktik tahlilning ikki xil ko‘rinishi. Gapni bo‘laklarga ajratish kommunikativ birlik tahlili bo‘lsa, so‘z birikmalariga ajratish nominativ birlik tahlili. Masalan, Gulnora o‘qigan kitobni men kecha tugatgan edim gapining gap bo‘laklari bo‘yicha tahlili quyidagicha bo‘ladi: 1) tugatgan edim – kesim; 2) men – ega; 3) kecha – hol. Gulnora o‘qigan kitobni birikuvi gap bo‘lagi emas va u bo‘laklar tahlilida e’tiborga olinmaydi 16 . Umumiy xulosa Xulosa qilib aytish mumkinki, o‘zbek tilida darak gap tartibi qat’iy emas. Bu she’riyat va badiiy adabiyotda yaqqol seziladi. Gapda gap bo‘laklari tartibining o‘zgarishiga inversiya hodisasi deb yuritiladi. E’tibor e’tish kerakki inversiya hodisasi gapning mazmuniga qanchadir darajada ta’sir o‘tkazadi. Tilimizga xos bunday holat bo‘lsa ham, gap bo‘laklarining odatiy tartibi mavjud. Gap bo‘laklarini tavsiflash odatda gapning kesimiga nisbatan olinadi. Bejizga u gapning markazi deyilmaydi. Gap bo‘laklari o‘z ifodasi jarayonida aniq bir so‘z turkumiga ixtisoslashmagan. Gap bo‘laklari tahlili orqali o‘quvchilar turli gap turlarini tuzish, ularni grammatik jihatdan tahlil qilish, asosiy va ikkinchi darajali bo‘laklarni farqlash ko‘nikmasini hosil qiladilar. Bu esa o‘z navbatida tilni ongli o‘zlashtirish, matn bilan ishlash va nutq madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, mavzuni chuqur o‘zlashtirish o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, mantiqiy tahlil qilish va ijodiy yozuv malakalarini rivojlantiradi. 16 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. –519-524-B. 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Abduvaitov E. Gap bo‘laklarining darajalanishi. // Research Focus, Uzbekistan. Volume 2 | Issue 6 | 2023. 4 b. 2.Akramov Sh. O‘zbеk tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WP m ] valеntligi asosida: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997. 3.Bashmanov M. O‘zbеk tilining gap bo‘laklarini «til-nutq» diхotomik bo‘linishida o‘rganish. Til sathi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1991. 4.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 5.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 6.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 7.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 8.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 9.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 10.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476- b. 11.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 12.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 13.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 44 14.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. II.Elektron manbalar 15.www.ziyouz.com kutubxonasi. 16.Xurshid Davron kutubxonasi 17.www.wikepedia.uz 45 47

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GAP BO‘LAKLARINING GAPDAGI O‘RNI

1.1.Gap bo‘laklari tartibi

1.2.Gap markazi. Kengaytiruvchilar

II BOB. GAP BO‘LAKLARI HAQIDAGI UMUMIY NAZARIYALAR

2.1.Кesim va uning ifodalanishi

2.2.Eganing gapdagi ahamiyati

2.3.Hol

2.4.To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot

2.5.Aniqlovchi haqidagi qarashlar

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить