Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari haqidagi qarashlar

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GAP BO‘LAKLARI HAQIDAGI QARASHLAR Toshkent – 2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………2 I BOB.O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ILMIY-NAZARIY QARASHLARNING SHAKLLANISHI 1.1. Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari haqidagi qarashlar……………… 6 1.2. O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari haqidagi umumiy qarashlar……….. 13 I bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………… 17 II BOB.GAP VA SO‘Z KENGAYTIRUVCHILARI 2.1. Gap kengaytiruvchilari va ularning tadqiqi……...………………………... 19 2.2. So‘z kengaytiruvchilar va ularning gapdagi o‘rni………………………… 27 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………... 32 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….37 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Har bir xalqning o‘z tarixiy taraqqiyotidagi eng noyob va mukammal boyligi uning tilidir. Til xalqning taqdiri, yashash tarzi, ma’naviy boyligi hisoblanadi. Shu boisdan har bir xalq o‘z ona tilisining sofligi va kamoloti uchun qayg‘uradi. Taassufki, uzoq yillar ona tilimizning huquqlari poymol etib kelindi. O‘zbekiston o‘z muqaddas mustaqilligini qo‘lga kiritgach, mustaqillik sharofati bilan til, millat, xalq, davlat tushunchalari o‘zlarining asl ma’nolarini kashf etdilar. Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada, avvalo, o‘z madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiydir. Biz esa ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona tilimizni asrab-avaylash, uni boyitish, nufuzini oshirishni o‘zimiz uchun eng ustuvor, uzviy davom etadiagn yuksak maqsad deb bilishimiz va bu masalaning ahamiyati hech qachon e’tiborimizdan chetda qolmasligi zarur 1 . Til inson tafakkuri va ijtimoiy hayotining asosiy vositasi sifatida turli darajadagi birliklardan tashkil topadi. Ushbu birliklar ichida gap va uning tarkibiy qismlari — gap bo‘laklari alohida ahamiyat kasb etadi. Gap bo‘laklari tilning sintaktik qurilishida ishtirok etuvchi asosiy unsurlar sifatida gapning ma’no va shaklini aniqlab beradi hamda nutq jarayonida fikrni aniq va tushunarli ifodalashga xizmat qiladi. Shuning uchun ham gap bo‘laklari masalasi tilshunoslikda har doim markaziy mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Gap bo‘laklari haqidagi nazariy qarashlar uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Dastlabki grammatik tadqiqotlardan boshlab, zamonaviy lingvistika yutuqlarigacha bo‘lgan davrda gap va uning bo‘laklari haqida turli yondashuvlar vujudga kelgan. Ayniqsa, o‘zbek tilshunosligida bu masalaga katta e’tibor qaratilib, gap bo‘laklarining turlari, ularning o‘zaro aloqasi va sintaktik vazifalari chuqur o‘rganilgan. Gap va uning bo‘laklari tilning asosiy sintaktik birliklari sifatida nutq 1 Mirziyayev.Sh.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz (1qism), O‘zbekiston,-T.:2018.-B.168. 2 jarayonida fikrni aniq va izchil ifodalashda muhim o‘rin tutadi. Shu bois gap bo‘laklari masalasi o‘zbek tilshunosligida ham doimiy ravishda tadqiq etilib kelinmoqda. Tilshunos olim H.Hodiyev bu borada shunday deydi: “Gap bo‘laklari gap tuzilishining mustaqil sintaktik birliklari bo‘lib, ular gapda aniq sintaktik vazifa va ma’no yukini o‘z zimmasiga oladi. Gap bo‘laklarining o‘zaro aloqasi va gap tarkibidagi o‘rni gapning mazmunan va shaklan yaxlit bo‘lishini ta’minlaydi”. 2 Bugungi kunda gap bo‘laklarini nafaqat an’anaviy, balki zamonaviy lingvistik yondashuvlar — funksional sintaksis, kommunikativ pragmatika va hatto kompyuter lingvistikasi doirasida ham o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Bu esa mazkur mavzuning ilmiy va amaliy jihatdan dolzarrligini yanada oshiradi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, bugungi kunda tilshunoslikda nafaqat an’anaviy qarashlar, balki strukturalizm, funksionalizm, kommunikativ pragmatika kabi yangi yondashuvlar asosida gap bo‘laklarini o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Shu bilan birga, tilshunoslikning sun’iy intellekt, kompyuter lingvistikasi kabi sohalari rivojlanishi ham gap bo‘laklari nazariyasining yangi talqinlarini talab qilmoqda. Kurs ishi obyekti: Mazkur kurs ishining obyekti — o‘zbek tilining sintaktik tizimida mavjud bo‘lgan gap va uning tarkibiy qismlari, ya’ni gap bo‘laklari hisoblanadi. Aniqroq aytganda, tadqiqot obyekti sifatida o‘zbek tilida gapni tashkil etuvchi asosiy (egalik va kesim) hamda ikkinchi darajali (to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol) gap bo‘laklari, ularning gap tuzilmasidagi o‘rni, o‘zaro sintaktik va semantik aloqalari olinadi. Shuningdek, obyektda gap bo‘laklarining shakllanishi, gapda bajaradigan vazifasi, gapdagi joylashuvi va ular orqali ifodalanadigan grammatik ma’no ham e’tiborga olinadi. Bundan tashqari, o‘zbek tilining adabiy me’yorlari, yozma va og‘zaki nutqdagi gap bo‘laklarining qo‘llanish xususiyatlari ham tadqiqot obyekti doirasida ko‘rib chiqiladi.Kurs ishi doirasida tarixiy tilshunoslik, zamonaviy sintaksis va kommunikativ pragmatika nuqtayi nazaridan gap va gap bo‘laklariga berilgan turli ilmiy qarashlar ham tadqiqot obyekti sifatida ahamiyat 2 Hodiyev H. O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2005. – 231 b. 3 kasb etadi. Shu jumladan, o‘zbek tili va boshqa turk tillaridagi gap bo‘laklari tizimining o‘xshash va farqli jihatlari, gap bo‘laklarining sintaktik modellardagi ifodalanish shakllari ham tadqiqot doirasiga kiradi. Kurs ishi predmeti: Mazkur kurs ishining predmeti — o‘zbek tilining sintaktik tizimi doirasida gap bo‘laklarining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o‘rganishdan iborat. Xususan, gap bo‘laklarining turlari, ularning sintaktik vazifalari, gap tarkibida tutgan o‘rni va o‘zaro munosabatlari tadqiqotning markaziy masalasini tashkil etadi. Predmet sifatida, shuningdek, gap bo‘laklari bilan bog‘liq bo‘lgan grammatik va semantik bog‘lanishlar, ularning gapning mazmunini aniqlashdagi roli, gap tuzilmasining shakllanishiga qo‘shgan hissasi ham qamrab olinadi. Bundan tashqari, gap bo‘laklari haqidagi nazariy qarashlarning tarixiy rivojlanishi, o‘zbek tilshunosligidagi ilmiy tadqiqotlar natijalari, turli lingvistik maktablarning (strukturalizm, funksionalizm, kommunikativ yondashuvlar va b.) gap bo‘laklari masalasiga munosabati ham kurs ishi predmeti doirasida o‘rganiladi. Shuningdek, gap bo‘laklarining zamonaviy lingvistik modellardagi ifodalanishi va sun’iy intellekt, kompyuter lingvistikasi kabi sohalar bilan bog‘liq yangi imkoniyatlari ham predmet doirasiga kiradi. Kurs ishining maqsadi . Gap bo‘laklari nazariyasining shakllanishi va rivojlanish jarayonini o‘rganish, gap bo‘laklarining turlarini hamda ularning sintaktik vazifalarini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot jarayonida gap va uning bo‘laklariga doir ilmiy qarashlar, tilshunoslikdagi turli yondashuvlar (an’anaviy, struktural, funksional va kommunikativ) asosida tahlil qilinadi va zamonaviy sintaktik modellarda gap bo‘laklarining tutgan o‘rni yoritiladi. Shuningdek, kurs ishining maqsadi — o‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari masalasiga oid olib borilgan tadqiqotlarni umumlashtirish, mavjud ilmiy yondashuvlarni taqqoslash va tahlil qilish, gap bo‘laklari va ularning gapdagi vazifasini aniqlash orqali o‘zbek tilining sintaktik tuzilishini yanada chuqurroq anglash imkonini berishdir. Bundan tashqari, tilshunoslikning yangi yo‘nalishlari, xususan, sun’iy intellekt va kompyuter lingvistikasi nuqtayi nazaridan gap bo‘laklari nazariyasini zamonaviy 4 talqin etish imkoniyatlarini ko‘rsatish ham kurs ishining maqsadlaridan biri sifatida belgilangan. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: — gap va gap bo‘laklari haqidagi ilk nazariy qarashlarni o‘rganish; — o‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarni tahlil qilish; — gap bo‘laklarining turlarini va ularning vazifalarini aniqlash; — zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida gap bo‘laklari masalasini yoritish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraph, xulosa hamda foydalangan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi. 5 I BOB.O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ILMIY-NAZARIY QARASHLARNING SHAKLLANISHI 1.1 Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari haqidagi qarashlar Abdurauf Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari haqidagi qarashlari — bu juda muhim va ilmiy jihatdan boy masala. Abdurauf Fitratning 1926-yilda Toshkentda nashr qilingan “Nahv” asari o‘zbek tilshunosligi tarixida ilmiy grammatika asoslarini yaratishga qaratilgan ilk fundamental ishlaridan biridir. Bu asar o‘zbek tilining grammatik tizimini ilmiy asosda bayon qilishga intilgan va tilimizda morfologiya va sintaksis sohalarini birinchi bor alohida va zamonaviy ruhda tahlil qilgan. Asarning umumiy xususiyatlari: Fitrat asarni “nahv” (arab tilida “grammatika” ma’nosida) deb ataydi, bu o‘rta asr musulmon filologiyasi an’anasiga tayansa-da, mazmunan zamonaviy lingvistik qarashlarni ifodalaydi. Asar ikki asosiy qismdan iborat: so‘z yasalishi (morfologiya) va gap tuzilishi (sintaksis). Gap bo‘laklari masalasi asarning sintaksis bo‘limida alohida o‘rin oladi va Fitrat bu masalani zamonaviy grammatika nazariyasiga tayangan holda tahlil qiladi. Fitrat gap bo‘laklari haqida o‘z davrida ilg‘or bo‘lgan usullardan foydalangan va bir qator yangiliklarni taklif qilgan. Uning fikricha, gap — bu ma’lum bir fikrni ifodalovchi so‘zlar majmui bo‘lib, har bir so‘z yoki so‘z birikmasi gapda o‘ziga xos vazifani bajaradi. Fitrat gapni tashkil etuvchi asosiy bo‘laklarni quyidagicha tasniflaydi: 1. Asosiy bo‘laklar (Gap asoslari): Mubtado (egasi) — harakat yoki holatning egasi (kim? nima? savollariga javob beradi); Xabar (kesim) — mubtado haqida xabar beradi (nima qildi? qanday? kim? nima?). Fitrat bu ikki bo‘lakni gapning poydevori deb hisoblaydi. U keltirgan misollarda mubtado va xabarning uyg‘unligi gapning mazmunini to‘liq ifodalashini ko‘rsatadi. 2. Ikkinchi darajali bo‘laklar: 6 To‘ldiruvchi (kimni? nimani? kimga? nimaga? va h.k. savollarga javob); Hol (qanday? qachon? qayerda? nima sababdan? savollarga javob); Aniqlovchi (qaysi? qanday? nechanchi? nechta? kabi savollarga javob). Fitratning yondashuvi va yangiliklari quyidagilardan iborat edi. Arab grammatikasidan voz kechish: Fitrat o‘z asarida o‘rta asrlarda o‘zbek tilshunosligiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan arab tili grammatikasining sun’iy tasniflaridan voz kechadi va o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga oladi. O‘zbek tiliga mos tushuntirish: gap bo‘laklarini tushuntirganda sodda va ravon uslubni qo‘llaydi. U grammatik tushunchalarni xalq tiliga yaqin qilib, misollar orqali oson tushunarli qilib bayon etadi. Bu yondashuv o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun qulay bo‘ldi. Gap bo‘laklari o‘rtasidagi sintaktik munosabatlarni aniqlash: Fitrat har bir bo‘lakning gapdagi o‘rnini va boshqa bo‘laklar bilan bog‘lanishini aniq va izchil ko‘rsatadi. Bu metodologiya keyingi o‘zbek tilshunosligiga katta ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbek tilining sintaktik tuzilishini ilmiy asoslash: gapdagi har bir bo‘lakning funksional vazifasini ochib beradi va ularning grammatik moslashuvini ko‘rsatadi. Masalan, to‘ldiruvchining fe’l bilan qanday bog‘lanishini, hol va aniqlovchining gapga qanday qo‘shilishini izohlaydi. “Nahv” asari o‘zbek tilining ilmiy grammatika asoslarini yaratishda birinchi mukammal qo‘llanma sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Uning gap bo‘laklari haqidagi qarashlari keyinchalik o‘zbek tilshunosligining rivojlanishiga asos bo‘ldi va hozirgi zamon o‘zbek tili grammatikasi nazariyalarida davom ettirilmoqda. Fitrat o‘zbek tilining o‘ziga xosliklarini aniqlash, ilmiy asoslash va sodda tilda tushuntirishda katta xizmat ko‘rsatgan. Fitrat bu asarda Ega (Mubtado) haqida bugungi kun uchun ham asos bo‘la oladigan ma’lumotlar keltirib, ularni oson va tushunarli tarzda ifodalab beradi. U egaga shunday ta’rif beradi: “Mubtado deb gapda ishtirok etib, xabar bilan bog‘langan, asosan ismdan bo‘lgan va “kim?” yoki “nima?” savollariga 7 javob bo‘luvchi so‘zga aytilur.” 3 Bu ta’rifda Fitrat egani kim? nima? savollariga javob beradigan va gapning bosh bo‘lagi deb aniq ko‘rsatadi. Eganing vazifasi haqida esa: “Mubtado hargiz xabarsiz bo‘lmaydur. Chunki mubtadonung vazifasi xabarni talab itmoqdur.” 4 Bu yerda Fitrat egani xabar bilan bog‘liq bo‘lishi shart deb belgilaydi. Ega gapda mustaqil bo‘la olmaydi, u xabar (kesim) bilan birga fikrni to‘liq ifodalaydi. Eganing ifoda vositalari haqida esa: “Mubtado odatda ism, zamir va ba’zan ismlashgan fe’l ila bo‘la olur.” 5 Bu iqtibosda Fitrat egani ifodalovchi vositalarni aniq sanab o‘tadi: ism, zamir (olmosh) va ismlashgan fe’l. Ushbu asarning xarakterli tomoni shundaki, olim qoidalarni oson, tushunarli, xalqchil va sodda gaplar bilan izohlab beradi. Masalan: “Ali keldi. Bu gapda “Ali” mubtado va “keldi” xabar bo‘lur.”- deb yozadi. Ega va xabar munosabati haqida: “Mubtado va xabar orasida uyg‘unliq bo‘lmog‘i shartdur. Mubtado birlikda bo‘lsa, xabar ham birlikda; ko‘plikda bo‘lsa, xabar ham ko‘plikda bo‘lur.” 6 Bu joyda Fitrat egani xabar bilan son jihatidan moslashishi haqida gapiradi — bu mubtado-xabar uyg‘unligi tamoyili. Bundan tashqari mubtadoning qanday turda bo‘lishi haqida Fitrat shunday yozadi: “Mubtado ba’zan ochiq (aniq) va ba’zan yashirin (anglashilgan) bo‘la olur.” Bu yerda Fitrat ega (mubtado) ba’zan an’anaviy ochiq shaklda, ba’zan esa anglashilgan (yashirin) bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Misol (Fitrat bergan tarzda): “Keldim” — bu gapda mubtado ochiq emas, balki fe’l ichida yashirin. “Men keldim” deganimiz anglashilur.” 7 Shaxs qo‘shimchasi orqali ega (men) fe’l tarkibida yashiringan holda ifodalanadi. Mubtadoning kelishikda ifodalanishi haqida: “Mubtado asosan bo‘yin (nominativ) holida bo‘la olur.” 8 Fitrat egani nominativ (bo‘yin) kelishigida (ya’ni hozirgi tilda asosiy (ko‘makchisiz) shakl) ifodalash zarurligini ko‘rsatadi va shunday misol beradi: “Bolalar o‘ynaydi.” — “Bolalar” bo‘yin holida mubtado. Mubtado va xabar orasidagi shaxs-son uyg‘unligi haqida: “Mubtado va xabar orasida shaxs va son jihatidan 3 A. Fitrat, Nahv.Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 24-bet. 4 A. Fitrat, Nahv.Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 25-bet. 5 A. Fitrat, Nahv.Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 27-bet. 6 A. Fitrat, Nahv. Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 26-bet. 7 A. Fitrat, Nahv.Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 28-bet. 8 A. Fitrat, Nahv.Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 29-bet. 8 uyg‘unliq shartdur. “Men keldim”, “Biz bordik” kabi.” –degan fikrni berib o‘tadi. Fitrat bu yerda ega va xabar (fe’l kesim) shaxs va son jihatidan mos kelishi shartligini aytadi. Mubtadoning joylashuvi haqida (so‘z tartibi): “Turk tilida (o‘zbek tilida — izoh) mubtado odatda gap boshida bo‘la olur, ammo ba’zan xabar avval kelishi ham mumkin. Bu holda ma’no o‘zgarmas.” 9 Bu iqtibos so‘z tartibining erkinligini ko‘rsatadi. Ega odatda gap boshida keladi, lekin xabar oldin kelsa ham ma’no saqlanadi. Misol (Fitrat izohiga o‘xshash): “Ali keldi” va “Keldi Ali” — ikkalasi ham to‘g‘ri, faqat urg‘u va ohang farqi bor. Mubtado va aniqlovchining munosabati haqida: “Mubtado ba’zan aniqlovchi bilan birga kelib, o‘zidan oldin aniqlovchini oladur. Masalan: Yangi kitob keldi.” 10 Fitrat ega (kitob) aniqlovchi (yangi) bilan birikib kelishini ham ko‘rsatadi. Bu o‘zbek tilida aniqlovchi-mubtado bog‘lanishini anglatadi. Fitratning bu qarashlari hozirgi o‘zbek tilshunosligidagi ega haqidagi tushunchalarga asos bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa, quyidagilar ushbu asarda mukammal yoritilgan: — ifoda vositalari xilma-xilligi; — yashirin ega (shakldan anglashiluvchi); — shaxs-son uyg‘unligi; — so‘z tartibi moslashuvchanligi; Bundan tashqari Fitratning "Nahv" asarida kesim (xabar) haqidagi qarashlari ham berib o‘tilgan. Kesim (xabar) — Fitrat terminologiyasida “xabar” deb yuritiladi va gap asoslaridan biri, ya’ni mubtado (ega) bilan birgalikda gap poydevorini tashkil etadi. Kesim (xabar) ta’rifi: “Xabar deb mubtado haqida ma’lumot beruvchi, fe’ldan yoki fe’l ma’nosini anglatguvchi boshqa so‘zlardan tashkil topguvchi gap bo‘lagiga aytilur.” 11 Bu ta’rifdan ko‘rinadiki, Fitrat xabarni ega haqida ma’lumot beruvchi va odatda fe’l yoki fe’l ma’nosini bildiruvchi 9 Fitrat, Nahv, Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 28-bet. 10 Fitrat, Nahv, Toshkent,Turkiston davlat nashriyoti,1926, 29-bet. 11 Fitrat, Nahv. Toshkent: Turkiston davlat nashriyoti, 1926, 25-bet. 9 boshqa so‘zlar sifatida talqin qiladi. Kesimning ifoda vositalari haqida: “Xabar asosan fe’l ila bo‘la olur. Ba’zan sifat, ot yoki son ham xabar bo‘la olur”. Fitrat kesimning (xabar) quyidagi ifoda vositalarini sanab o‘tadi: – Fe’l (eng ko‘p tarqalgan shakl) – Sifat (xususiyat bildiradi) – Ism (ot) – Son (miqdor bildiradi) Misollar (Fitrat uslubida): “Ali keldi” — keldi (fe’l) xabar “Kitob qimmat” — qimmat (sifat) xabar “Bu odam ustoz” — ustoz (ism) xabar “Men uch keldim” — uch (son) xabar Shaxs va son uyg‘unligi haqida u shunday yozadi: “Xabar mubtado il shaxs va son jihatidan uyg‘un bo‘lmog‘i lozimdur”. Fitrat yana ta’kidlaydiki, ega va kesim shaxs va son bo‘yicha mos kelishi zarur. Misol: “Men bordim” — 1-shaxs birlik “Biz bordik” — 1-shaxs ko‘plik. Fe’l tarkibida yashirin xabar haqida quyidagicha yozadi olim: “Ba’zan fe’l ichra mubtado va xabar birikkan holda bo‘lur. Masalan: “Keldim” — bu yerda ‘men’ mubtado, ‘keldim’ xabar.” 12 Bu yerda Fitrat fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali ega va xabar birgalikda ifodalanishini ko‘rsatadi. Bu hodisa yashirin mubtado va xabar deyiladi. Xabar va boshqa gap bo‘laklari munosabati haqida: “Xabar odatda gap oxirida kelur, ammo ba’zan ma’noga ko‘ra boshda yoki o‘rta bo‘la olur.” 13 Fitrat so‘z tartibi erkinligini ham ta’kidlaydi. O‘zbek tilida odatda kesim gap oxirida kelsa-da, xabar boshda yoki o‘rtada ham kelishi mumkin. Misollar: “Ali keldi”, “Keldi Ali”, “Ali bugun keldi” — barchasi grammatik jihatdan to‘g‘ri. Fitratning fikricha, xabar faqat fe’l bilan emas, boshqa so‘z turkumlari bilan ham ifodalanadi. “Xabar nafaqat fe’l, balki sifat, ism va son ila ham voqe’ bo‘la olur”,-deb yozadi olim. Bu yerda Fitrat 12 Fitrat, A. Nahv. Toshkent: Turkiston davlat nashriyoti, 26-bet. 13 Fitrat, A. Nahv. Toshkent: Turkiston davlat nashriyoti, 28-bet. 10 aniq ta’kidlaydi: xabar (kesim) → 4 xil so‘z turkumi bilan keladi. Fe’l (harakat bildiradi), Sifat (belgi bildiradi), Ism (shaxs yoki narsa bildiradi), Son (miqdor bildiradi). O‘zbek tilida fe’l kesim ustunligi haqida shunday yozadi: “Turk tilida (o‘zbek tilida) xabar asosan fe’l ila ifoda qilinur va bu hol turk tilining o‘ziga xos xususiyatidur.” Fitrat o‘zbek tilida fe’l kesim juda ko‘p ishlatilishini ta’kidlab, bu o‘zbek tilining tipologik belgisi ekanini ko‘rsatadi. So‘z tartibi va urg‘u munosabati haqida “Xabar va mubtadonun so‘z tartibi o‘zgarur, bu bilan ma’no o‘zgarmas, ammo urg‘u va ohang ta’sir qiladi.” 14 Fitrat gap bo‘laklarining joylashuvi va urg‘u (intonatsiya) o‘zgarishining gap ma’nosi va ohangiga ta’sirini ko‘rsatadi. Masalan: “Ali keldi” (odatiy) -“Keldi Ali” (urg‘u keldi so‘zida, ta’kidlash bor). Gapda xabar va boshqa bo‘laklarning bog‘lanishi haqida quyidagicha yozadi: “Xabar gapning boshqa bo‘laklari bilan to‘g‘ri bog‘lanmog‘i lozimdur, aks holda fikr to‘g‘ri ifoda bo‘lmas.” 15 Bu yerda Fitrat sintaktik bog‘lanish va gapning to‘g‘ri tuzilishi uchun kesimning rolini ko‘rsatadi — kesim boshqa bo‘laklar bilan mustahkam bog‘lanadi, shundagina gap aniq bo‘ladi. Fitrat “Nahv” asarida kesim haqida quyidagilarni aniq va tizimli bayon qilgan: – Kesimning ta’rifi va vazifasi – Kesimning 4 xil ifoda vositasi – Ega va kesim orasida shaxs-son mosligi – So‘z tartibi va urg‘u ta’siri – Kesimning boshqa gap bo‘laklari bilan bog‘lanishi – Bog‘lovchilarning kesimdagi roli Demak, Fitrat kesim (xabar) masalasida: -an’anaviy grammatik yondashuvni saqlab qolgan; -o‘zbek tiliga mos izoh va misollar bergan; -kesimning ifoda vositalari xilma-xilligini ko‘rsatgan; 14 Fitrat, A. Nahv. Toshkent: Turkiston davlat nashriyoti, 1926, 28-bet. 15 Fitrat, A. Nahv. Toshkent: Turkiston davlat nashriyoti, 1926, 29-bet. 11 -shaxs-son uyg‘unligi va so‘z tartibi masalalariga katta e’tibor bergan. 1.2 O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari haqidagi umumiy qarashlar Gap bo laklari masalasi O zbek tilshunosligida juda muhim mavzulardan biriʻ ʻ bo lib, ko plab tilshunos olimlar bu borada izlanishlar olib borgan. Quyida asosiy ʻ ʻ tadqiqotchilar va ularning hissasini sanab o taman: ʻ 1. Sh.Rahmatullayev — O zbek tili sintaksisi, xususan gap bo laklari masalasida ʻ ʻ muhim asarlar yozgan. Uning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi” nomli kitobi ushbu sohada asosiy qo‘llanmalardan biridir. 2. N.Mahmudov — O‘zbek tilining nazariy va amaliy sintaksisi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan, uning ishlari ham gap bo laklari tahlilida qo‘llaniladi. ʻ 3. G‘.Zulfiqarov — Gapning tarkibiy qismlari va ularning vazifalarini o‘rganishda ilmiy maqolalar va darsliklar muallifi. 4. Y.Begmatov — O‘zbek tili sintaksisi bo‘yicha izlanishlar olib borgan va gapning tuzilishi, gap bo laklari tizimi haqida fikr bildirgan. ʻ 5. I.G‘ofurov — Gap bo laklari va ularning turlari, gap tuzilmasi haqida ʻ tadqiqotlar qilgan. 6. O‘.Yo‘ldoshev — O‘zbek tilining sintaktik birliklari, xususan, gap va gap bo laklari masalasini yoritgan. Bu olimlarning ishlari, asosan, quyidagi masalalarni ʻ yoritadi: gap bo laklarining tasnifi, bosh va ikkinchi darajali bo laklarning ʻ ʻ vazifalari, ularning yasalishi va bog‘lanishi. Sh.Rahmatullayev — o‘zbek tilshunosligida, ayniqsa, sintaksis sohasida yetuk tadqiqotchi bo‘lib, “Gap bo‘laklari” masalasini chuqur ilmiy jihatdan o‘rganib chiqqan. U o‘zining “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi” (Toshkent, 1973) asarida gap bo‘laklarini belgilash va turlarga ajratish masalalarini batafsil bayon etadi. Sh. Rahmatullayev gap bo‘laklarini aniqlashda uchta mezonni asos qilib oladi: – Ma’no (gap bo‘lagi qanday ma’noviy vazifani bajaradi?) – Sintaktik munosabat (gapning boshqa bo‘laklari bilan qanday bog‘lanadi?) 12 – So‘z turkumi (qaysi so‘z turkumiga mansub so‘zlar bilan ifodalanadi?) “Gap bo‘laklari gapda ma’lum sintaktik vazifani bajaruvchi, gapning boshqa bo‘laklari bilan bog‘lanish xususiyatiga ega va o‘ziga xos ifoda vositalariga ega birliklardir.” 16 U quyidagi asosiy gap bo‘laklarini ajratadi: – Ega – Kesim – To‘ldiruvchi – Aniqlovchi – Hol “Har bir gap bo‘lagining o‘ziga xos sintaktik vazifasi, bog‘lanish vositalari va so‘z turkumi jihatidan ifoda imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bular gap tuzilishining aniqlashida asosiy omil hisoblanadi.” 17 Sh. Rahmatullayev bog‘lanish vositalari (yordamchi so‘zlar, qo‘shimchalar, intonatsiya) orqali gap bo‘laklari o‘zaro qanday bog‘lanishini ham keng yoritadi. “Gap bo‘laklari o‘rtasidagi sintaktik munosabatlar nafaqat ma’no va shakl orqali,balki bog‘lovchilar, yordamchi so‘zlar va intonatsiya orqali ham amalga oshiriladi.” 18 Sh. Rahmatullayevning “Gap bo‘laklari” haqidagi ishlari o‘zbek tilshunosligida ushbu masalani ilmiy asosda yoritgan fundamental manba bo‘lib, hozirgi kunda ham o‘rganilmoqda va foydalanilmoqda. Bulardan tashqari olimning quyidagi fikrlari ham ahamiyatlidir. Ega va uning vazifasi haqida u shunday yozadi: “Ega — gapda predmetni ifodalaydigan, kesim bilan muvofiqlashgan, asosan ot turkumiga mansub so‘zlar va otlashgan birliklar orqali ifodalanadigan gap bo‘lagidir.” 19 Sh.Rahmatullayev egani nafaqat predmetni bildiruvchi bo‘lak sifatida, balki uning kesim bilan muvofiqlashishi (ya’ni kelishik, shaxs-son moslashuvi) asosiy belgi ekanini ta’kidlaydi. Bu esa egani to‘g‘ri aniqlashda muhim. Olim kesimning o‘rni haqida shunday deydi: “Kesim gapning markaziy 16 Sh.Rahmatullayev,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,136-bet. 17 Sh.Rahmatullayev,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,140-bet. 18 Sh.Rahmatullayev,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,145-bet. 19 Sh.Rahmatullayev,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,142-bet. 13 bo‘lagi bo‘lib, gap mazmunini tugallaydi va egaga bog‘lanadi. Har qanday gap kesim orqali o‘zining grammatik va kommunikativ vazifasini amalga oshiradi.” 20 U bu yerda kesimning yetakchi bo‘lak sifatidagi o‘rni va gapning tugallanganligi (predikativlik) aynan kesim orqali namoyon bo‘lishini asoslaydi. Bu nazariya hozirgi kunda ham dolzarb. To‘ldiruvchi haqida esa uning shunday fikrlari bor: “To‘ldiruvchi — gapda predmet, shaxs yoki hodisaning boshqa predmetga yoki hodisaga bo‘lgan munosabatini bildiruvchi gap bo‘lagidir. U asosan ot yoki otlashgan birliklar orqali ifodalanadi va kesim bilan bog‘lanadi.” 21 To‘ldiruvchi orqali gapda ob’ektlik munosabat ifodalanishini ko‘rsatadi. Bu bo‘lakning kesimga bog‘lanish vositalari (kelishik qo‘shimchalari) orqali aniqlanishini ham u takidlaydi. Aniqlovchi haqida: “Aniqlovchi — gapda biror so‘zning (odatda otning) belgisini, miqdorini, egalik holatini, nisbiy munosabatini bildiruvchi gap bo‘lagidir.”-deb fikr bildiradi.Aniqlovchi otga xos belgilarni (kimning? qaysi? nechta? qanday?) aniqlashda xizmat qiladi. U asosan sifat, son, olmosh, ravish va egalik qo‘shimchali so‘zlar orqali ifodalanadi. Hol haqida esa shunday fikrlar mavjud: “Hol gapda harakat, holat yoki belgining turli jihatlarini (joyini, vaqtini, sababini, maqsadini, tarzini) bildiruvchi gap bo‘lagidir.” 22 Hol gapda harakatning qo‘shimcha belgilari (qachon? qayerda? nima sababdan? qanday tarzda?) ni ifodalaydi. U ko‘pincha ravish, ot, otlashgan birliklar yoki bog‘lovchilar yordamida ifodalanadi. Gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanish vositalari haqida esa shunday yozadi: “Gap bo‘laklarining o‘zaro bog‘lanishida kelishik qo‘shimchalari, bog‘lovchi so‘zlar, tartib va intonatsiya muhim vosita hisoblanadi. Bu vositalar yordamida gapning ichki tuzilishi va ma’no munosabatlari aniqlashadi.” 23 Bu yerda Rahmatullayev gapdagi formaning (grammatik vositalarning) ahamiyatini ko‘rsatadi. Ayniqsa o‘zbek tilida so‘z tartibi va kelishik qo‘shimchalari gap bo‘laklari o‘rtasida bog‘liqlik yaratadi. Gap bo‘laklarining umumiy xususiyatlari haqida shunday yozadi: “Gap bo‘laklari o‘zaro bog‘lanib, gap tuzilishida ma’no va 20 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973, Toshkent,142-bet. 21 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973, Toshkent,147 -bet. 22 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973, Toshkent,150-bet. 23 Rahmatullayev Sh.Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,152-bet. 14 shakl jihatidan yaxlitlikni ta’minlaydi. Gap bo‘laklarini tahlil qilish sintaktik tuzilmani aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.” 24 Bu fikrda gap bo‘laklarini tahlil qilishning amaliy ahamiyati haqida gapiriladi. Tilshunoslikda va nutqiy amaliyotda gapni to‘g‘ri anglash va tuzish uchun bu nazariya zarur. N.Mahmudov — o‘zbek tilshunosligida taniqli olim bo‘lib, sintaksis, ayniqsa gap bo‘laklari masalasini chuqur o‘rgangan va rivojlantirgan. U o‘zining “O‘zbek tili” (darslik va qo‘llanmalari), shuningdek, “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” va boshqa asarlarida gap bo‘laklari masalasini boyitgan. Gap bo‘laklari ta’rifi haqida olim shunday yozadi: “Gap bo‘laklari gapdagi so‘zlarning ma’no va shakl jihatdan boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish xususiyatiga ega bo‘lgan, o‘ziga xos sintaktik vazifani bajaradigan birliklaridir.” 25 Bu ta’rifda Mahmudov gap bo‘laklarini mustaqil sintaktik vazifaga ega birlik sifatida belgilaydi. U Rahmatullayev nuqtayi nazariga o‘xshash tarzda, gap bo‘laklarini ma’no, shakl va bog‘lanish mezonlari orqali aniqlaydi. Gap bo‘laklari tasnifi haqida esa olimning shunday fikrlari mavjud: “Hozirgi o‘zbek tilida gap bo‘laklari ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va holga bo‘linadi. Ularning har biri o‘zining sintaktik vazifasi, ifoda vositasi va bog‘lanish vositalariga ega.” 26 Mahmudov ham an’anaviy ravishda 5 asosiy gap bo‘lagini belgilaydi va ularning har birini alohida tahlil qiladi. U bu bo‘laklarning vazifa, ifoda vositalari va bog‘lanish xususiyatlarini doimiy ravishda ta’kidlab o‘tadi. Eganing belgilari haqida shunday yozadi: “Ega harakat yoki belgining egasini bildiradi va odatda kesim bilan shaxs-son jihatdan muvofiqlashadi. Ega ko‘pincha ko‘plikda kelganda ham bir butun predmetni bildirishi mumkin.” 27 Mahmudov eganing kesim bilan muvofiqlashuvi, shuningdek ma’no jihatdan yagona predmetni bildirishi (kollektiv tushunchalar) masalasini yoritadi. Kesimning vazifasi haqida esa shunday deydi: “Gapning asosiy mazmunini kesim ifodalaydi. Kesim o‘z ifoda shakli va sintaktik vazifasiga ko‘ra gapni tugallaydi va unga predikativlik xususiyati beradi.” Kesimning gapni tugallovchi va 24 Sh.Rahmatullayev,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, 1973,Toshkent,153-bet. 25 N. Mahmudov, Hozirgi o‘zbek adabiy tili (Sintaksis), T., 1982, 142-bet. 26 N. Mahmudov, O‘zbek tili, T., 2002, 195-bet. 27 N. Mahmudov, O‘zbek tili, T., 2002, 195-bet. 15 predikativlikni ta’minlovchi vazifasi ta’kidlanadi. Mahmudov kesim turlarini ham (egalikli, egaliksiz) batafsil o‘rganadi.To‘ldiruvchi haqida shunday fikr bildiradi: “To‘ldiruvchi predmetning boshqa predmetga yoki hodisaga munosabatini ifodalaydi. U asosan ot yoki otlashgan birliklar orqali ifodalanadi va kesimning ma’no talabiga bog‘liq bo‘ladi.” To‘ldiruvchi haqida Mahmudov kesim talab qiladigan bo‘lak ekanini va uning ifoda vositalarini ko‘rsatadi. Bu bo‘lak kesim bilan ob’ektlik munosabatini bildiradi. Aniqlovchi haqida esa quyidagicha mulohaza yuritadi: “Aniqlovchi aniqlanayotgan so‘zning belgisini, egalik holatini, miqdorini bildiradi. Aniqlovchi aniqlovchidan keyin keladi va aniqlangan so‘z bilan bog‘lanadi.” Aniqlovchining otga qo‘shimcha ma’no berishi va aniqlovchi- aniqlanayotgan so‘z tartibi haqida Mahmudov aniq qoida beradi. Hol haqida quyidagi mulohazalar g‘oyat unumli: “Hol gapda harakatning joyini, vaqtini, sababini, maqsadini, tarzini bildiradi. Hol turli vositalar yordamida ifodalanadi va gap tuzilishiga ko‘ra erkin joylashadi. Mahmudov holning erkin joylashishi va ko‘p shaklda ifodalanishi xususiyatini ta’kidlaydi. Xulosa qilib aytganda, N.Mahmudovning ishlari Sh. Rahmatullayev g‘oyalarini davom ettirib, ko‘proq amaliy yondashuv va o‘quv jarayoniga mos sharhlar bilan boyitilgan. I bob yuzasidan xulosa O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari masalasi tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tib, hozirgi kunda mukammal ilmiy nazariya sifatida shakllangan. Fitratning “Nahv” asaridagi qarashlari, Sh. Rahmatullayev va N. Mahmudovning tadqiqotlari bu borada muhim ilmiy manba va tadqiqotlar sifatida e’tirof etiladi. Fitrat o‘zining 1926-yilda yozilgan “Nahv” asarida gapni "hukm" deb atab, gap bo‘laklarini ismlar (mubtado), fi’llar (xabar) va ularning o‘zaro munosabatlari orqali ifodalashga uringan. U arab va fors grammatik an’analariga tayanib, o‘zbek tilining sintaktik birliklarini izohlashga harakat qilgan. Fitrat gapni predmet va 16 xabar o‘rtasidagi munosabat sifatida ko‘rgan. Garchi uning qarashlari bugungi kunda eskirgan bo‘lsa-da, bu ish o‘zbek sintaksisida gap bo‘laklari masalasining ilk ilmiy izohlaridan biri bo‘lib qoladi. Sh.Rahmatullayev o‘zining “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi” asarida gap bo‘laklari masalasini ilmiy asosda chuqurlashtirdi. U gap bo‘laklarini aniqlashda ma’no, sintaktik munosabat va so‘z turkumi mezonlarini asos qilib olib, ularni aniq belgilab berdi. Rahmatullayev gap bo‘laklarini ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol turlariga ajratib, har birining vazifasi, ifoda vositalari va bog‘lanish xususiyatlarini ilmiy jihatdan asoslab berdi. U gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanish vositalarini (kelishik, bog‘lovchi, tartib, intonatsiya) tahlil qilib, gap tuzilmasidagi sintaktik munosabatlarni ochib berdi. N.Mahmudov esa Rahmatullayev qarashlarini davom ettirib, ularni yanada amaliy va ta’lim-tarbiyaviy jihatdan boyitdi. U ham gap bo‘laklarini vazifasi, ifoda vositalari, bog‘lanish usullari asosida tahlil qildi. Ayniqsa, Mahmudov gap bo‘laklarining o‘quv jarayonida qo‘llanishi, grammatik tahlil usullari, egalikli va egaliksiz kesim, to‘ldiruvchilarning turlari, aniqlovchi va holning o‘ziga xosliklarini yoritishda o‘ziga xos yondashuv ko‘rsatdi. Uning fikrlari darsliklar, metodik qo‘llanmalar uchun qulay va amaliyotga yaqinlashtirilgan. Umuman olganda, Fitratdan boshlangan gap bo‘laklari nazariyasi Sh. Rahmatullayev tomonidan ilmiy asoslab berildi va N.Mahmudov tomonidan amaliy va o‘quv jarayoniga moslashtirildi. Bugungi kunda o‘zbek tilining gap bo‘laklari nazariyasi aynan mana shu uch olimning izlanishlari natijasida mukammal shaklga ega bo‘ldi. Bu esa o‘zbek tilining sintaksis tizimini chuqur o‘rganish va uni amaliyotda qo‘llash uchun mustahkam ilmiy poydevor yaratdi. 17 II BOB.GAP VA SO‘Z KENGAYTIRUVCHILARI 2.1. Gap kengaytiruvchilari va ularning tadqiqi O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari masalasi tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tib, hozirgi kunda mukammal ilmiy nazariya sifatida shakllangan. Fitratning “Nahv” asaridagi qarashlari, Sh.Rahmatullayev va N.Mahmudovning tadqiqotlari bu borada muhim ilmiy manba va tadqiqotlar sifatida e’tirof etiladi. Fitrat o‘zining 1926-yilda yozilgan “Nahv” asarida gapni “hukm” deb atab, gap bo‘laklarini ismlar (mubtado), fe’llar (xabar) va ularning o‘zaro munosabatlari orqali ifodalashga uringan. U arab va fors grammatik an’analariga tayanib, o‘zbek tilining sintaktik birliklarini izohlashga harakat qilgan. Fitrat gapni predmet va xabar o‘rtasidagi munosabat sifatida ko‘rgan. Garchi uning qarashlari bugungi kunda eskirgan bo‘lsa-da, bu ish o‘zbek sintaksisida gap bo‘laklari masalasining ilk ilmiy izohlaridan biri bo‘lib qoladi. 28 Sh.Rahmatullayev o‘zining “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi” asarida gap bo‘laklari masalasini ilmiy asosda chuqurlashtirdi. U gap bo‘laklarini aniqlashda ma’no, sintaktik munosabat va so‘z turkumi mezonlarini asos qilib olib, ularni aniq belgilab berdi. Rahmatullayev gap bo‘laklarini ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol turlariga ajratib, har birining vazifasi, ifoda vositalari va bog‘lanish xususiyatlarini ilmiy jihatdan asoslab berdi. U gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanish vositalarini (kelishik, bog‘lovchi, tartib, intonatsiya) tahlil qilib, gap tuzilmasidagi sintaktik munosabatlarni ochib berdi. 29 N.Mahmudov esa Rahmatullayev qarashlarini davom ettirib, ularni yanada amaliy va ta’lim-tarbiyaviy jihatdan boyitdi. U ham gap bo‘laklarini vazifasi, ifoda vositalari, bog‘lanish usullari asosida tahlil qildi. Ayniqsa, Mahmudov gap bo‘laklarining o‘quv jarayonida qo‘llanishi, grammatik tahlil usullari, egalikli va egaliksiz kesim, to‘ldiruvchilarning turlari, aniqlovchi va holning o‘ziga xosliklarini yoritishda o‘ziga xos yondashuv ko‘rsatdi. Uning fikrlari darsliklar, metodik qo‘llanmalar uchun qulay va amaliyotga yaqinlashtirilgan. Umuman olganda, Fitratdan boshlangan gap bo‘laklari nazariyasi Sh.Rahmatullayev tomonidan ilmiy asoslab berildi va N.Mahmudov tomonidan amaliy va o‘quv 28 Sayfullayeva R.Toshkent.2010.HO‘AT.508-bet. 29 Sayfullayeva R.Toshkent.2010.HO‘AT.508-bet. 18 jarayoniga moslashtirildi. Bugungi kunda o‘zbek tilining gap bo‘laklari nazariyasi aynan mana shu uch olimning izlanishlari natijasida mukammal shaklga ega bo‘ldi. Bu esa o‘zbek tilining sintaksis tizimini chuqur o‘rganish va uni amaliyotda qo‘llash uchun mustahkam ilmiy poydevor yaratdi. Gapning eng kichik lisoniy qolipi WPm ramzi bo‘lib, gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tavsiflanadi. Bunda o‘zbek nutqida qo‘llanadigan aksariyat gapning eng umumiy belgilari mujassamlashgan. Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo‘laklari olib tashlansa ham, u gap bo‘la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik [WPm]dan quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo‘lgan kesimlik qo‘shimchalari [Pm]ga tegishli ekan, demak, yig‘iq gapdan boshqa barcha kengaygan gapda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo‘lagini ajratish mumkin. Ular ega va hol. To‘ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo‘laklarga, bo‘lakning bo‘laklariga bog‘langanligi hamda so‘z kengaytiruvchilari bo‘lganligi bois lisoniy qolipdan o‘rin ola olmaydi. Ular qaysi so‘zga bog‘lanayotgan bo‘lsa, lisoniy sathda uning valentliklari sifatida yashaydi. Yig‘iq gap esa umumiy qolip – WPmning aynan voqelanishi. Masalan: Bahor. O‘tlar yam-yashil kabi. Demak, gapning minimal qolipi [WPm] ega va hol bilan kengaytirilsa, u quyidagi ko‘rinishni oladi: [WPm] E H Bu gapning maksimal qolipi hisoblanadi. Boshqa barcha so‘z kengaytiruvchilari (to‘ldiruvchi va aniqlovchilar) o‘zi ergashib kelayotgan bo‘laklar bilan bir butun holda bitta bo‘lak (ega, kesim, hol) bo‘lib keladi. Masalan, Sharob hammaning 19 boshini qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning Hindistonning podshohi bo‘lgan zurriyoti o‘zining qilich kesmaydigan, o‘q o‘tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o‘z g‘alabasiga amin bo‘lganday ishonmoqda edi (P.Qodirov) gapida uchta gap kengaytiruvchisi bor: bu soatda, zurriyoti, aniq bo‘lganday. Bular to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markazi (kesimi) dagi kesimlik qo‘shimchalari bilan bog‘langan. Qolgan so‘zlar esa ana shu (soatda, zurriyoti, amin bo‘lganday, ishonmoqda edi) bo‘laklarning ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan so‘z kengaytiruvchilaridir. Gapda hollar ma’noviy turlariga ko‘ra bir nechta bo‘lsa ham, u bitta H belgisi bilan gap qolipidan o‘rin oladi. Demak, yuqoridagi gap ham [WPm] E H maksimal qolipning hosilasi. Uyushiq bo‘laklar gap strukturasida bir xil mavqeni egallaganliklari sababli ularni lisoniy sintaktik qolipda berishga ehtiyoj yo‘q. Shuningdek, ajratilgan bo‘laklar ham qaysi bo‘lakni izohlayotgan bo‘lsa, o‘sha bo‘lak bilan bir butunlik kasb etadi. Lisoniy sintaktik qolipning cheksiz rang- baranglikda voqelanish imkoniyati ustiga nutqda har bir so‘zning ma’no valentligi zaminida xilma-xil so‘z kengaytiruvchisi bilan kengayib kelish imkoniyati qo‘shiladi va bu ko‘rinishlarni cheksiz miqdorda ko‘paytiradi. Lisoniy sintaktik qoliplarda har bir tashkil etuvchi (kesim, ega, hol) ning bitta so‘z, so‘z birikmasi, so‘z birikmasi zanjiri, ajralmas birikma bilan ifodalana olish qonuniyati va bunday turli qurilishli birikmalarning sintaktik nuqtayi nazardan teng huquqliligi mazkur imkoniyatni yanada kengaytiradi. Shuning uchun gapning o‘ta sodda ko‘rinish kasb etgan eng umumiy mohiyati – minimal qolipi – [WPm] ham, undan quyidagi umumiylik – maksimal qurilish qolipi – [E-H-WPm] ham nutqimizda mana shunday rang-baranglik va cheksiz imkoniyatga ega bo‘ladi. 20 Gap kengaytiruvchilar – gapning asosiy bo‘laklari (ega va hol) tarzida chiqib, gapning sintaktik va semantik (mazmuniy) tuzilishini kengaytiradigan vositalardir. Ular odatda gapning markaziy fikrini bildiradi yoki uning doirasini kengaytiradi. “Gap kengaytiruvchilar gapda ega va hol vazifasida kelib, voqea-hodisani ishtirokchilarini (kim? nima?) va ularning holatini (qachon? qaerda? qanday?) aniqlaydi.” 30 Sintaktik vazifasi: Ega: Kim? Nima? (Gapning bosh bo‘lagi sifatida) Hol: Qachon? Qaerda? Qanday? Nima maqsadda? Misollar: Ega: Talaba imtihonga tayyorlanmoqda. (Talaba — ega → gap kengaytiruvchi) Hol: U kecha kelgan edi. (kecha — payt holi → gap kengaytiruvchi) Bundan tashqari, Sh.Rahmatullayev o‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari va sintaktik tuzilish masalalarini chuqur o‘rgangan yirik olimdir. U gap kengaytiruvchilarni gap tuzilishidagi asosiy sintaktik birliklar sifatida ko‘rib, ular gapda voqea-hodisaning ishtirokchilari va sharoitlarini ifodalovchi bo‘laklar ekanini ta’kidlaydi. “Gap kengaytiruvchilar gapdagi voqea-hodisani bildiruvchi predikatning ishtirokchilari va unga taalluqli holatlarni ko‘rsatadi.” 31 Gap kengaytiruvchilarning asosiy turlari ega va holdir deb yozadi olim. “Ega va hol gapning kengaytiruvchi bo‘laklari hisoblanadi. Ular predikatda bildiruvchi harakat yoki holatning ishtirokchilarini va bajarilish sharoitlarini ifodalaydi.” 32 Gap kengaytiruvchilar predikat bilan bevosita bog‘lanadi. “Gap kengaytiruvchilari, xususan ega va turli ko‘rinishdagi hollar predikat bilan bevosita sintaktik aloqaga kirishadi va uning ma’nosini to‘ldiradi.” 33 Hol gap kengaytiruvchi sifatida voqea- hodisa sharoitini belgilaydi. “Hol predikat bildirgan voqea-hodisani bajarilish va sodir bo‘lish sharoitlari – joyi, vaqti, sababi, maqsadi va boshqa jihatlarini bildiradi.” 34 Gap kengaytiruvchilarning gapdagi ahamiyati yuqori hisoblanadi. “Ega va holsiz gapdagi predikatning mazmuni to‘liq ochilmaydi, shu sababli gap kengaytiruvchilari gap tuzilishida muhim o‘rin tutadi.” 35 Xulosa qilib olim shunday 30 Karimov, M. "O‘zbek tilining zamonaviy grammatikasi", 2018, 225-bet. 31 Rahmatullayev, Sh. "O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis", 1976, 116-bet. 32 Rahmatullayev, Sh. "O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis", 1976, 117-bet. 33 Rahmatullayev, Sh. "O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis", 1976, 117-bet. 34 Rahmatullayev, Sh. "O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis", 1976, 120-bet. 21 35 Rahmatullayev, Sh. "O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis", 1976, 121-bet. yozadi:“Gap kengaytiruvchilar gapda predikatning to‘liq ochilishi, voqea-hodisani ishtirokchilari va sharoitlarini aniq ifodalash uchun xizmat qiluvchi asosiy sintaktik bo‘laklardir.” 36 Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. (Oyb.) 3. Shunday o‘lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. (Sen) Aytar so‘zni ayt, (sen) aytmas so‘zdan qayt. (Maqol) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (-san) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik (-man), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs (-sin), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan (sen, sen) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik (nol) kesimlik ma’nosining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1) egali gaplar; 2) egasiz gaplar. Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Egali gap — tarkibida ega ishtirok etadigan va ega bilan predikat o‘rtasidagi bog‘lanish asosida tuzilgan gaplardir. Egali gaplar ega-predikat munosabati orqali voqea-hodisani kim yoki nima tomonidan amalga oshirilishini aniq ko‘rsatadi. Sh. 36 Rahmatullayev, Sh. (1976). O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 319 bet. 22 Rahmatullayev shunday ta’riflaydi: “Egali gap — predikat bildirgan voqea- hodisaning ishtirokchisi sifatida ega qatnashadigan va predikat bilan bevosita bog‘langan gapdir. Egali gapda predikat bildirgan voqea kim tomonidan yoki nima tomonidan amalga oshirilayotgani yoki sodir bo‘layotgani aniq ko‘rsatiladi. Egali gapda ega asosan nomativ (asos) kelishikda bo‘lib, predikat bilan shaxs va son jihatidan moslashadi. Egali gapda ega aniq va ma’lum bo‘lsa ochiq egali gap deyiladi, noaniq bo‘lsa yopiq egali gap deyiladi. Egali gapda ega ishtirok etadi, egasiz gapda esa predikat mustaqil holda voqeani bildiradi va ega gap tarkibida ko‘rinmaydi.” 37 2. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm]ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. [W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun stadionga boriladi. 2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi. (Oyb.) Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l (erishmoq) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z-o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida. to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi. Masalan: Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va - 37 Rahmatullayev, Sh. (1976). O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 170- 172-175-betlar. 23 sa bo‘ladi qismlari esa [Pm] voqelanishi. Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi.(A.Qah.) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.) Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va -maydi, -mas qismlari sababli egasiz gap hisoblanadi. 38 Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm]ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Jasmina o‘qidi. 2. Jasmina kecha o‘qidi. 3. Jasmina ertaga o‘qiydi. Кeltirilgan gaplardagi o‘qidi va o‘qiydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakning muayyanlashtiruvchilaridir. Jasmina so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [Pm] voqelanishidagi zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h. Bunda birikuv hosil qilish uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin ular gap tarkibiga 38 Sayfullayeva R.Toshkent.2010.HO‘AT.525-527-betlar. 24 kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi. O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi. Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir. Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz: 1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik. 2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman. 3. Shu boisdan dadam ishchi edi. Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi gapdagi shu boisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz: 1) birga talaba; 2) sen kabi o‘qituvchi; 3) shu boisdan ishchi. 25 Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy-ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim mantiqan bog‘langan. Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir. Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot- kesimli gaplardan foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi. 2.2. So‘z kengaytiruvchilar va ularning gapdagi o‘rni So‘z kengaytiruvchilar — gapdagi asosiy so‘zlarning (odatda ot va fe’lning) ma’nosini aniqlab, kengaytirib, qo‘shimcha ma’lumot beradigan gap bo‘laklaridir. So‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi.Ular gapda aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol kabi vazifalarda keladi. Aniqlovchi-otni aniqlab, unga belgi, miqdor, aniqlik kiritadi. Aniqlovchi ot yoki otlashgan so‘zlarning belgisini, sonini, egalik munosabatini va boshqa xususiyatlarini bildiradi va ularni aniqlashtiradi.” 39 Masalan: 1)Yashil daraxt (yashil — aniqlovchi, daraxt — aniqlanuvchi), 2)Chiroyli qiz keldi.(Bu yerda chiroyli — qiz so‘zining aniqlovchisi). Aniqlovchi mavzusi o‘zbek tilshunosligida ham bir qancha mashhur olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Ular aniqlovchining sintaktik funksiyasi, ma'nosi va boshqa grammatik xususiyatlarini o‘rgangan. Bulardan: 1. Mamatqul Jurayev “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi”(2008) asarida aniqlovchi so‘zlarni sinchkovlik bilan tahlil qilgan. U aniqlovchini ot yoki otlashgan so‘zlarning ma'nosini aniqlash va ularni yanada to‘liqroq tushuntirishga yordam beruvchi grammatik vosita sifatida ta'riflaydi. Jurayev aniqlovchining gapdagi asosiy rolini, uning so‘z birikmalarida qanday ishlashini va gap tuzilmasidagi o‘rnini batafsil izohlagan. 2. Sh.Safarov va Nematulla To‘rayev “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (2001) kitobida aniqlovchi so‘zlarni o‘rganishda ularning sintaktik vazifalariga alohida e'tibor qaratishgan. Ular aniqlovchining gapdagi ma'nosini qanday kengaytirishi, uning otga bo‘lgan bog‘lanishlari va grammatik aloqalarini tahlil qilishgan. 3. N.Abdullaev o‘zining “O‘zbek tili sintaksisi” (1995) asarida aniqlovchilarni sinfiylashtirgan. U aniqlovchilarning o‘ziga xos xususiyatlarini, otni qanday 39 Mamatqul Jurayev, Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi 2008, -S. 111. 26 aniqlashini va gapda qanday qilib to‘liq, aniq ma'lumot berishini tahlil qilgan. Abdullaev aniqlovchilarning til strukturasidagi o‘rnini chuqurroq o‘rgangan. 4. Maqsuda Madalieva “O‘zbek tilining sintaksisi” (2007) kitobida aniqlovchi so‘zlarni, ularning gapdagi roli va ma'nosini tahlil qilishga katta e'tibor qaratgan. U aniqlovchining sifatlar bilan birgalikda qanday ishlashini, uning otning ma'nosini kengaytirishini va grammatik vazifalarini ko‘rsatgan. 5. Ravshanbek Tursunov “O‘zbek tilining sintaksisi” (2010) kitobida aniqlovchi so‘zlarning turli shakllarini va ularning sintaktik vazifalarini o‘rganishga bag‘ishlagan. Tursunov aniqlovchilarni umumiy va maxsus shakllarda o‘rganib, ularning til strukturasidagi ahamiyatini va interaktiv aloqalarini aniqlagan. Bu olimlarning tadqiqotlari aniqlovchi so‘zlarning gapdagi o‘rni, ularning boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish usullarini, ma'nosini qanday kengaytirishini va sintaktik funksiyalarini tushunishga yordam beradi. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining kengaytiruvchisi. To‘ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi – muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishi. Aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo‘laklariga tobelanishi mumkin: 1) kesim aniqlovchisi: Nilufar a’lochi talaba; 2) ega aniqlovchisi: Кimning gapi to‘g‘ri; 27 3) hol aniqlovchisi: So‘lim va xushhavo vodiyda o‘rnashdilar; 4) to‘ldiruvchi aniqlovchisi: Bizning yorni ko‘rgan bormi; 5) undalma aniqlovchisi: Xayr endi, yashil vodiy, xushmanzara tog‘. Aniqlovchi mustaqil holda biror bo‘lakka bog‘lanishi ham, kengaytiruvchilar tarkibida kelishi ham mumkin. Qiyoslasak: Bir yonda lojuvard Bahri Muhit bor, Bir yonda za’faron Sahroyi Кabir. Bir yonda oq sochli tog‘lar purviqor Sening toleinga o‘qiydi takbir. Misralardagi lojuvard so‘zi Bahri Muhit (ega), za’faron so‘zi esa Sahroyi Кabir (kesim) so‘ziga aniqlovchi bo‘lib, bo‘laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Uchinchi misradagi sochli so‘zi tog‘lar (ega) so‘ziga tobelangan bo‘lib, o‘z navbatida oq so‘zini o‘ziga tobelagan. Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega. Aniqlashning o‘ziga xosligiga ko‘ra, aniqlovchining ifodalanishi ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so‘z bilan sintaktik aloqasi ham turlicha bo‘ladi. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo‘lganda aniqlovchi sifat, sifatdosh, ba’zan ot turkumidan bo‘lgan so‘z bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Aniqlovchi mohiyatan uch xil bo‘ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi. Sifatlovchili birikmada tobe a’zo (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Qaratuvchi aniqlovchi. Qaratuvchili birikmada qaralmishdan anglashilayotgan predmet yoki predmet tasavvuridagi narsaning qaratuvchidan anglashilgan narsa/shaxsga mansublik, tegishlilik kabi daxldorligi anglashiladi. 28 To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. To‘ldiruvchi- fe’l, sifat, ravish yoki boshqa so‘zlarning ma’nosini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi mavzusi o‘zbek tilshunosligida bir qancha olimlar tomonidan chuqur tadqiq qilingan. Bu mavzu asosan sintaksisda, ya'ni gaplarning tuzilishi va so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishida o‘rganiladi. Quyidagi olimlar to‘ldiruvchi mavzusini o‘z asarlarida batafsil tahlil qilgan: 1. Mamatqul Jurayev “Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi” (2008) kitobida to‘ldiruvchi va uning sintaktik vazifalari haqida keng qamrovli tadqiqot olib borgan. U to‘ldiruvchilarni fe’lga, sifatga va boshqa so‘zlarga bog‘lanib, ularning ma'nosini boyituvchi, aniqlovchi so‘zlar sifatida ta'riflaydi. Jurayevning ishlari tilning strukturalari va so‘z birikmalari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni yanada chuqur tushunishga yordam beradi. 2. Shu jumladan, Sh.Safarov va Nematulla To‘rayev “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (2001) kitobida to‘ldiruvchilarni, ularning rolini va grammatik funktsiyalarini ko‘rib chiqishgan. Ular to‘ldiruvchilarning gapdagi o‘rni va ma’nosini o‘rganishda fe’lning o‘ziga va fe’lning so‘zlashuv jarayonidagi roli bilan bog‘liq turli o‘rganishlarga tayanishgan. 3. N.Abdullaev o‘zining “O‘zbek tili sintaksisi” (1995) asarida to‘ldiruvchilarni o‘rganishda, ularning qanday qilib gapda ishlatilishini, qaysi so‘zlar bilan bog‘lanishini va to‘ldiruvchi so‘zlarning o‘ziga xos xususiyatlarini keltirgan. 4. Maqsuda Madalieva o‘zining “O‘zbek tilining sintaksisi” (2007) kitobida so‘zlar va ularning o‘zaro bog‘lanishidagi sintaktik tuzilmalarga qaratgan ilmiy ishlari bilan tanilgan. To‘ldiruvchi so‘zlar ularning tilshunoslikdagi vazifalari, grammatik aloqalari haqida tahlil qilingan. Bu olimlarning tadqiqotlari to‘ldiruvchi so‘zlarning gapdagi o‘rni, fe’lning turli shakllari bilan bog‘lanishi, va gap tuzilmasidagi umumiy rolini tushunishga yordam beradi. Savollari: kimni? nimani? kimga? nima uchun? nimada? va h.k. 29 “To‘ldiruvchi fe’l va fe’l vazifasidagi so‘zlarning ma’nosini to‘ldirib, unga bog‘lanadi. To‘ldiruvchi orqali predmet, shaxs yoki hodisaning fe’l bilan qanday munosabatda ekanligi aniqlanadi.” 40 Masalan: Kitobni o‘qidim (kitobni — to‘ldiruvchi). To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan shaxs/predmetlik 40 To‘rayev N. O‘zbek tili grammatikasi. Sintaksis. 2005, - S. 183. 30 ma’nosi anglashilib turadi. Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma’lumki, makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] ning o‘rin va payt ko‘rsatkichlariga mos keladi. Solishtiramiz: 1) Men Qarshida yashayman. 2) Men Qarshida o‘qituvchiman. 3) Men Qarshida birinchiman. 4) Men Qarshida xursandman. gaplarda o‘rin ma’noli Qarshi so‘zi bilan yasha fe’li orasida, Qarshi so‘zi bilan o‘qituvchi so‘zi orasida, shuningdek, sifatga xos xursand, songa xos ikkinchi so‘zlarining bir-biriga bog‘lanish xususiyati yo‘q edi. Кeyin keluvchi hokim uzvga kesimlik qo‘shimchalarining qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va natijada [WPm] hosilasi bo‘lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin-payt shakli [Pm] ta’siriga berilgan bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga befarq. To‘ldiruvchi o‘zi birikayotgan fe’lning tabiatiga ko‘ra vositali va vositasiz turga ajraladi.Vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi – o‘timli fe’lning obyekt valentligini to‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum kelishigidagi so‘z keladi: 1. Bosh kelishikdagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Bunda bulbul kitob o‘qiydi. 2. Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. 3. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2. Tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Sen bahorni sog‘inmadingmi? 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi deyish o‘timli fe’l vositali to‘ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O‘timli fe’llar ham vositali, ham vositasiz to‘ldiruvchini o‘ziga biriktiradi. O‘timsiz fe’llar esa faqat vositali to‘ldiruvchilarnigina tobelaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi bevosita harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatsa, vositali to‘ldiruvchi harakatni qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo‘lmagan predmetni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi turli grammatik ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi: 1) jo‘nalish kelishigi: Senga oldim. 2) chiqish kelishigi: Sendan oldim. 3) o‘rin-payt kelishigi: Menda qoldi. 4) ko‘makchi: Sen uchun oldim. To‘ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo‘lak kabi to‘ldiruvchi ham sodda yoki murakkab bo‘ladi: 1) sodda to‘ldiruvchi bir so‘z yoki bir so‘zga teng birlik bilan ifodalanadi: 1. Xotirangiz mening xotiramdan o‘tkir ekan. 2. U yana Pushkinga murojaat qildi. 3. Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq; 2) murakkab to‘ldiruvchi kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi: 1. Men Mirzacho‘lni ham, Surxon diyorining Sherobod dashtini ham, Farg‘ona vodiysining Yozyovon qumliklarini ham ko‘rganman. 2. Hasharchilarning shart- sharoitlarini yaxshilash, ularga yordam ko‘rsatish to‘grisida ko‘rsatma berildi. 3. Tevarak-atrof qushlar chug‘uriga, anvoyi gullar isiga to‘lib ketdi. Izohlanayotgan fe’lning bo‘sh o‘rnini to‘ldirishda sodda to‘ldiruvchi ham, kengaygan to‘ldiruvchi ham bir xil mavqega ega bo‘ladi – u qancha kengaygan bo‘lmasin, baribir bir o‘rinni to‘ldiradi. Bir so‘zdan iborat to‘ldiruvchiga ham, bir necha so‘z bilan 31 kengaygan to‘ldiruvchiga ham fe’l valentligidan bitta bo‘sh o‘rin «ajratilgan». II bob yuzasidan xulosa Gap kengaytiruvchilari va so‘z kengaytiruvchilari mavzulari o‘zbek tilshunosligida sintaksisning asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Bu so‘zlar va gap bo‘laklari gap tuzilmasini boyitadi, uning ma'nosini kengaytiradi va aniqlashtiradi. Ushbu mavzu, asosan, so‘zlar va ularning birikmalarining tildagi rolini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, ularni o‘zaro bog‘lanishlari va ifodalashdagi o‘rnini tushunishga yordam beradi. Quyidagi xulosa bo‘yicha bu mavzularni umumlashtiramiz. So‘z kengaytiruvchilari — gapdagi asosiy so‘z (ot, fe’l va h.k.) ma’nosini boyitib, uni aniqlashtirish va kengaytirish uchun qo‘llaniladi. Bu kengaytiruvchilarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Aniqlovchi (otning belgisini, miqdorini yoki xususiyatini bildiradi). 2. To‘ldiruvchi (fe’lning ma’nosini to‘ldiradi va uning ish-harakatini aniqlaydi). 3. Hol (fe’lning bajarilish usuli, vaqti, joyi va maqsadini bildiradi). O‘zbek tilshunosligida so‘z kengaytiruvchilari atamasi turli olimlar tomonidan o‘rganilgan va bu mavzular tilning sintaktik strukturasi va so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni chuqurroq tushunishga imkon beradi. Masalan, Mamatqul Jurayev, Sh. Safarov va N. To‘rayev so‘z kengaytiruvchilari mavzusida muhim tadqiqotlar olib borgan. Ular so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va gapda qanday ishlashini aniq ko‘rsatgan. Gap kengaytiruvchilari, o‘z navbatida, gapning asosiy tuzilmasini kengaytirib, uni boyitadi. Bu kengaytiruvchilar gapning ma’no o‘zgartirishini yoki kengayishini ta’minlaydi. Ushbu mavzu, o‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisiga oid ilmiy ishlar orqali chuqur o‘rganilgan. Nematulla To‘rayev va N.Abdullaev kabi olimlar gap kengaytiruvchilarining sintaktik strukturasi va ularning gapdagi vazifalarini 32 o‘rganishda muhim hissa qo‘shishgan. Gap kengaytiruvchilari va so‘z kengaytiruvchilari o‘zaro bog‘liq, lekin ularning vazifalari va sintaktik roli farq qiladi. So‘z kengaytiruvchilari (aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol) gapdagi asosiy so‘zlarning ma’nosini aniqlashtirib, kengaytiradi. Gap kengaytiruvchilari esa gapning tuzilmasini kengaytirib, unga qo‘shimcha ma'lumot kiritadi va uni boyitadi. O‘zbek tilshunosligida bu mavzularni o‘rganish, tilning sintaktik tuzilmasini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va tilning ifodalovchi imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu mavzularni o‘rganish nafaqat tilshunoslar, balki tilni o‘rganayotganlar uchun ham juda foydalidir, chunki ular gap tuzish va mantiqiy bog‘lanishlarni chuqur tushunishga yordam beradi. Shu bilan birga, gap kengaytiruvchilari va so‘z kengaytiruvchilari mavzulari tilning yuqori darajadagi murakkab strukturalarini o‘rganishga yordam beradigan va tilshunoslikda qo‘llaniladigan eng asosiy konseptlardir. 33 Umumiy xulosa Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari haqida qarashlar, o‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari haqidagi umumiy qarashlar, gap kengaytiruvchilari va ularning tadqiqi, so‘z kengaytiruvchilari va ularning tadqiqi mavzulari o‘zbek tilining sintaktik strukturasini chuqur o‘rganishga imkon beradi. Bu mavzularda olib borilgan ilmiy izlanishlar, tilshunoslikning nazariy asoslarini yaratishga, shuningdek, gap va so‘z tuzilmalari o‘rtasidagi aloqalarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Quyidagi xulosa orqali ushbu mavzularni umumlashtiraman. Fitrat o‘zbek tilining sintaksisiga oid ilk ilmiy asarini yaratgan olimlardan biridir. Uning “Nahv” asarida gap bo‘laklari va ularning o‘zaro bog‘lanishiga alohida e'tibor qaratilgan. Fitrat gap bo‘laklarini quyidagicha tasniflagan: 1. Asosiy bo‘laklar: ot (predmet), fe’l (harakat), sifat (belgi). 2. Qo‘shimcha bo‘laklar: aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol va boshqalar. Fitratning qarashlariga ko‘ra, har bir bo‘lakning o‘ziga xos sintaktik vazifasi mavjud bo‘lib, ular bir-biri bilan bog‘lanib, mazmunli va grammatik jihatdan mukammal gap hosil qiladi. Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklarining grammatik aloqalari, ularning o‘rni va vazifasi aniq ko‘rsatilgan. O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari haqida bir necha olimlarning qarashlari mavjud. Ular gap bo‘laklarini ikki asosiy guruhga ajratishadi. Asosiy bo‘laklar: bu bo‘laklar gapning tuzilishini tashkil etadi va asosiy ma'noni ifodalaydi (masalan, ot, fe’l). Qo‘shimcha bo‘laklar: bu bo‘laklar gapni kengaytiradi, uning ma'nosini to‘ldiradi yoki aniqlashtiradi (masalan, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol va boshqalar). O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari ko‘pincha grammatik va semantik jihatdan o‘rganiladi. Sh.Safarov, N.To‘rayev, Mamatqul Jurayev kabi olimlar gap bo‘laklarining sintaktik vazifalarini, ularning o‘zaro bog‘lanish usullarini va gap tuzilmasidagi o‘rnini o‘rganishgan. Gap kengaytiruvchilari — gapni boyitib, uning ma'nosini kengaytiradigan va aniqlashtiradigan grammatik elementlardir. Gap kengaytiruvchilarini quyidagilarga ajratish mumkin: 34 Bosh gap va qo‘shimcha gaplar (subordinativ bog‘lovchilar orqali). Qo‘shimchalar (morfologik o‘zgarishlar yordamida). Qaytar gaplar, takrorlashlar, imlo qo‘llanmalari kabi tuzilmalar. Ushbu kengaytiruvchilar gapning tuzilishini kengaytirib, qo‘shimcha ma'lumotlar kiritadi va gapni murakkablashtiradi. O‘zbek tilshunosligida gap kengaytiruvchilarining tadqiqi juda muhim hisoblanadi, chunki ular gapning semantik va sintaktik xususiyatlarini tushunishga yordam beradi. So‘z kengaytiruvchilari gapdagi asosiy so‘zning ma'nosini kengaytiradigan va aniqlashtiradigan grammatik vositalardir. So‘z kengaytiruvchilari quyidagilarga bo‘linadi: Aniqlovchi (otning belgisini yoki xususiyatini bildiradi). To‘ldiruvchi (fe’lning ma’nosini to‘ldiradi). Hol (fe’lning bajarilish usuli, vaqti, joyi va maqsadini bildiradi). So‘z kengaytiruvchilari so‘zlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni yanada mukammal qilishga yordam beradi. Ular gapning sintaktik tuzilmasini boyitadi va so‘zlar o‘rtasidagi grammatik aloqalarni chuqurlashtiradi. Gap kengaytiruvchilari va so‘z kengaytiruvchilari tilning sintaktik tizimida muhim rol o‘ynaydi. Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari va ularning grammatik aloqalari haqida keltirilgan qarashlar o‘zbek tilshunosligining asosiy tushunchalaridan biri sifatida tilshunoslar tomonidan keng o‘rganilgan. O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari va kengaytiruvchilar haqida olib borilgan tadqiqotlar, tilning murakkab va yuqori darajadagi tuzilmalarini tushunishga yordam beradi. Gap va so‘z kengaytiruvchilarining tatqiqi, o‘z navbatida, tilning aniq va mazmunli ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi. 35 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Mirziyayev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, 168 b. II.Asosiy adabiyotlar 1. Ergashev.A. O‘zbek tili gap bo‘laklarining tasnifi. – T.: O‘qituvchi, 1993. – B.246. 2. Mahmudov.N, Nurmonov.A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – T.: O‘qituvchi, 1995. 3. Ne’matov.H, Sayfullayeva.R, Qurbonova.M. O‘zbek tili struktural sintaksis asoslari. – T.: 1999. 4. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T.: O‘zbekiston, 2022, 156-b. 5. Rahimov.M. Gap bo‘laklari va ularning sintaksis vazifalari. – T.: Sharq, 2003. – B.184. 6. Rahmatullayev.Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: Fan, 1995. – B.422. 7. Sayfullayeva.R, Mengliyev.B, Boqiyeva.G va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: Fan va texnologiya, 2010. 8. Sayfullayeva.R, Mengliyev.B, Boqiyeva.G, Qurbonova.M, Yunusova.Z, Abuzalova.M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Darslik. -T.: 2009. 9. Usmonov.I. O‘zbek tili sintaksisida gap bo‘laklari. – T.: Fan, 1985. – B.210. 10. Vohidov.A. O‘zbek tili sintaksisi. – T.: O‘qituvchi,1989. – B.320. 11. Xolmuhammedov. SH. O‘zbek tili grammatika va sintaksisiga oid ilmiy masalalar. – T.: O‘qituvchi,1988. – B.230. 12. Zamonaviy o‘zbek tili. Mualliflar jamoasi H.Ne’matov, R.Sayfullayeva. - T.:Mumtoz so‘z,2008. 13. Zamonaviy o‘zbek tili.Sintaksis. II jild. – T.: 2013. III. Yordamchi adabiyotlar 1. Akramov.Sh. O‘zbek tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WPm] valentligi asosida: filol.fan.nomz.diss.avtoref. – T.:1997. 36 2. Azimov.D. O‘zbek tili grammatikasida gap bo‘laklari va ularning funksiyalari.-T.:Akademnashr,2008. – B.320. 3. Jumaniyozov.N. Gap bo‘laklarining semantik va sintaktik xususiyatlari. – T.: Akademnashr,2005. -B.142. 4. Sayfullayeva.R va boshqalar. Hozirgi o‘zbek tili. Darslik. Toshkent,2021. 5. Turayeva.G. O‘zbek tili sintaksisi va gap bo‘laklarining o‘zaro aloqalari. - T.: O‘qituvchi,1999. – B.221. IV. Elektron manbalar 1. https://www.ziyo.net.uz 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ILMIY-NAZARIY QARASHLARNING SHAKLLANISHI

Fitratning “Nahv” asarida gap bo‘laklari haqidagi qarashlar

O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari haqidagi umumiy qarashlar

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. GAP VA SO‘Z KENGAYTIRUVCHILARI

2.1. Gap kengaytiruvchilari va ularning tadqiqi

2.2. So‘z kengaytiruvchilar va ularning gapdagi o‘rni

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить