Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 174.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari tasnifi

Купить
KURS ISHI MAVZU: GAP BO‘LAKLARI TASNIFI 1 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………. I BOB. GAP BO‘LAKLARI NAZARIY ASOSLARI VA TILSHUNOSLIKDA O RGANILISHI………………………………………………………………ʻ II BOB. GAP BO‘LAKLARINING SINTAKTIK TAHLILI…………….. XULOSA………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….. 2 KIRISH Har bir tilning grammatik tuzilishini tashkil qiluvchi eng muhim birliklardan biri bu — gapdir. Gap orqali inson o‘z fikrini ifoda etadi, o‘zaro muloqot qiladi va atrof-muhitdagi hodisa va voqealarni tasvirlaydi. Gap ichki tuzilish jihatidan turli bo‘laklardan tashkil topadi. Har bir bo‘lak esa gapda muayyan grammatik va semantik vazifani bajaradi. Shu boisdan ham tilshunoslikda gap bo‘laklarini o‘rganish, ularni tasniflash va tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklarini o‘rganish bo‘yicha bir qator ilmiy izlanishlar olib borilgan. Ega va kesim asosiy gap bo‘laklari sifatida qaralsa, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hollar ikkinchi darajali bo‘laklar sifatida baholanadi. Bu bo‘laklarning har biri gapda ma’no to‘liqligini ta’minlaydi va gapning mazmuniy tuzilishida muhim rol o‘ynaydi. Gap bo‘laklarining sintaktik vazifalari, ularning o‘zaro bog‘lanish mexanizmi, shakl va mazmun jihatidan farqlari tilshunoslikda chuqur tahlil qilinadi. Ayniqsa, zamonaviy tilshunoslikda sintaksisni chuqur o‘rganish orqali nafaqat grammatik tuzilmani, balki uslubiy, semantik va pragmatik xususiyatlarni ham aniqlash mumkin . Mavzuning dolzarbligi gap bo'laklari tasnifining dolzarbligi tilshunoslik va grammatik tadqiqotlar uchun juda muhimdir. Har bir tilning o'ziga xos sintaktik tuzilishi bor, bu tilni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Gap bo'laklarining tasnifi nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. O'zbek tilida gap bo'laklari tasnifi, masalan, murakkab gaplar va ularning tarkibiy qismlari haqida aniq bilimlarni taqdim etadi. Bu mavzu tilni o'rgatishda katta ahamiyatga ega, chunki gap bo'laklarini tushunish grammatika qoidalarini o'zlashtirishga yordam beradi. Til o'qitish jarayonida bu tasniflarni o'rgatish orqali o'quvchilar murakkab gaplarni to'g'ri qurish va tahlil qilishni o'rganadilar. Shuningdek, gap bo'laklarining o'zaro bog'lanishini tushunish tilning ma'no tuzilishini anglashda yordam beradi. Murakkab qo'shma gaplar va ularning tarkibiy qismlarini o'rganish tilni chuqurroq tushunishga imkon yaratadi. Bunday tadqiqotlar, shuningdek, 3 dialektologiya, stilistika va kompyuter lingvistikasi kabi sohalarda ham dolzarb ahamiyatga ega. Masalan, avtomatik tarjima tizimlarida gap bo'laklari tasnifini aniqlash va sintaktik tahlil qilish juda muhimdir. Shu tarzda, gap bo'laklari tasnifi tilshunoslikdagi muhim mavzu bo'lib, tilni tushunish, o'qitish, tarjima va boshqa sohalarda katta rol o'ynaydi. Mavzuning o‘rganilish darajasi bu mavzu yuzasidan ko'plab tadqiqotlar va ilmiy ishlar olib borilgan bo'lsa-da, ba'zi jihatlari hali to'liq o'rganilmagan. O'zbek tilida gap bo'laklarining tasnifi, sintaksis va grammatik tahlil borasida katta yutuqlar mavjud, lekin ularni to'liq va barcha jihatlarini o'rganish uchun qo'shimcha tadqiqotlar talab etiladi. O'zbek tilining grammatik tuzilishi va gap bo'laklari tasnifi to'g'risida keng miqyosdagi ilmiy ishlar mavjud. Bu ishlar asosan sintaktik tahlil, grammatik funksiyalar va gaplarning murakkab tuzilmalari bilan bog'liq. Biroq, har bir tilga xos sintaktik xususiyatlar, jumladan, gap bo'laklarining o'zaro munosabatlari, hali ham chuqurroq o'rganishni talab qiladi. Shuningdek, bu mavzu kompyuter lingvistikasi va avtomatik tarjima tizimlarida qo'llanilmoqda, lekin zamonaviy texnologiyalar yordamida gap bo'laklarining to'g'ri tasniflanishi va sintaktik tuzilmalarni aniqlashda hali ba'zi muammolar mavjud. Shu bilan birga, gap bo'laklari tasnifining dialektik va stilistik jihatlari ham o'rganilmoqda. Bu mavzu lingvistik tadqiqotlar, tilni o'rganish, tarjima va boshqa ko'plab sohalarda o'zining dolzarbligini saqlaydi. Kurs ishi maqsadi o'zbek tilidagi gap bo'laklarining tasnifini o'rganish va ularning sintaktik funksiyalarini chuqur tahlil qilishdan iboratdir. Ushbu ish orqali oddiy va murakkab gaplarning tuzilishi o'rtasidagi farqlarni aniqlash, gap bo'laklari o'rtasidagi sintaktik bog'lanishlarni o'rganish, va ularning ma'nodagi o'rnini tahlil qilish rejalashtirilgan. Shuningdek, gap bo'laklarining tasnifini o'zbek tilini o'rgatish jarayonida qo'llanilishini va grammatik qoidalarni o'rgatishda qanday yordam berishini ko'rsatish maqsad qilinadi. Bu tadqiqotning dolzarbligi nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo'lib, gap bo'laklari tasnifining ilmiy va amaliy yutuqlarini yoritishga qaratilgan. Kurs ishi orqali o'zbek tilining sintaktik 4 tuzilishini yanada chuqurroq tushunishga va tilni o'rganishda muhim bo'lgan nuqtalarni yoritishga imkon yaratadi. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:  Gap bo‘laklari tushunchasini nazariy jihatdan yoritish hamda ularning til tizimidagi o‘rnini aniqlash.  O‘zbek tilidagi asosiy gap bo‘laklari (ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol)ni tahlil qilish va ularning grammatik xususiyatlarini ochib berish.  Gap bo‘laklari o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanishlarni ko‘rsatish hamda ular orqali gapning tuzilishi va ma’nosini tushuntirish.  Oddiy va murakkab gaplarda gap bo‘laklarining ifodalanishini solishtirish.  Gap bo‘laklari tasnifining til o‘rgatishdagi ahamiyatini ko‘rsatish va amaliy misollar bilan asoslash.  Mavzu yuzasidan ilgari olib borilgan ilmiy qarashlarni umumlashtirish va ularning asosiy xulosalarini tahlil qilish. Tadqiqot obyekti va predmeti Tadqiqot obyekti sifatida o‘zbek tilining sintaktik tizimi, ya’ni gapning tuzilishi, undagi bo‘laklarning vazifasi va ularning o‘zaro munosabatlari olinadi. Gapning tuzilishi va grammatik qurilishi tilshunoslikda eng muhim tahlil obyektlaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun ham gapni tashkil etuvchi bo‘laklar va ularning grammatik jihatdan qanday aloqadorlikda bo‘lishi tadqiqotning markaziy nuqtasi sifatida ko‘riladi. Tadqiqot predmeti esa o‘zbek tilidagi gap bo‘laklari, ularning turlari (ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol), bu bo‘laklarning morfologik va sintaktik xususiyatlari, ular orasidagi grammatik bog‘lanishlar hamda nutqdagi ifodalanish shakllaridir. Shu bilan birga, bu predmet doirasida gap bo‘laklarining o‘zaro joylashuvi, ma’no shakllanishidagi roli, oddiy va murakkab gaplardagi ifodalanishidagi farqlar ham chuqur o‘rganiladi. 5 Kurs ishining tarkibiy qismi: ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar tashkil qiladi. I BOB. GAP BO‘LAKLARI NAZARIY ASOSLARI VA TILSHUNOSLIKDA O RGANILISHIʻ Gap tarkibini tashkil etuvchi bo`laklar gap bo`laklari deyiladi. Gap bo`laklari: bosh bo`laklar va ikkinchi darajali bo`laklardan iborat. Gapning grammatik asosini tashkil etuvchi va predikativ markaz hosil qiladigan bo`laklar bosh bo`laklar deyiladi. Gapda bosh bo`laklarning mazmunini to`ldirib, aniqlab keladigan bo`laklar ikkinchi darajali bo`laklar deyiladi. Bosh bo`laklar ega va kesimdan , ikkinchi darajali bo`laklar to`ldiruvchi, aniqlovchi, holdan iborat 1 . Gap bo'laklarini tasnif qilishda hamda fikr yuritishda bir qancha olimlarning ilgari surgan tanqidi hamda ijobiy qarashlari mavjud. A.A.Potebnya gapni bo laklarga ajratishda mantiqiy asosdan voz kechgan xolda so z turkumlariga ʻ ʻ tayanadi. U gap bo laklari bilan so z turkumlarini bir-biriga yaqinlashtiradi. ʻ ʻ V.V.Vinogradov A.A.Potebnyaning gap bo laklarini tasnif qilish tamoyiliga ijobiy ʻ baxo beradi va uni gap bo laklari haqidagi ta limot bilan so z turkumlari haqidagi ʻ ʼ ʻ ta limot o rtasida ko prik o rnatganini ta kidlaydi. A.A.Potebnya gap bo laklari ʼ ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ xaqidagi an anaviy qarashlarga burilish yasalishiga zamin yaratdi. U tilshunoslik ʼ tarixida ilk bor gap tuzilishida kesimning roli katta ekanligini ta kidladi. Ma lumki, ʼ ʼ barcha gap bo laklarining vazifasi faqat boshqa bo lakka munosabatga ʻ ʻ kirishgandagina namoyon bo ladi. Masalan, aniqlovchining vazifasi aniqlanmishga ʻ nisbatan, to ldiruvchining vazifasi to`ldirilmishga nisbatan, holning vazifasi ʻ hollanmishga nisbatan, eganing vazifasi kesimga nisbatan belgilanadi. Xususan, ega bo lish uchun uning faqat bosh kelishikdagi ot va otlashgan so z bo lishi ʻ ʻ ʻ kifoya qilmaydi. Bunday so'zlar egadan boshqa vazifalarda, jumladan, undalma, to'ldiruvchi vazifalarida ham kelishi mumkin. Bunday fikrlar professor A.Nurmonovning “Gap haqidagi sintaktik nazariyalar” asarida xam bayon qilingan edi: 1 To‘xtaxo‘jayev M. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. – 320 b. 6 «An anaviy tilshunoslikdagi gap bo laklariga va ularning bosh va ikkinchiʼ ʻ darajali bo laklarga ajratishdagi xilma-xillik gapni bo laklarga ajratishning ʻ ʻ obyektiv mezonlaridan kelib chiqadi. Kesim – Fitrat—Ayub G‘ulomov Ega—Fitrat—Ayub G‘ulomov To`ldiruvchi—Fitrat Aniqlovchi—Ayub G‘ulomov Hol—Farog‘at Ubayeva Uchinchi darajali bo‘laklar—G‘anijon Abdurahmonov 7 Fitrat Kesim Ega To‘ldirg‘ich Ma’lumki, har bir davr o`ziga xos xususiyatlarga ega va ular orqali boshqa davrlardan farqlanadi. Keyingi davrlar o`zidan oldin o`tgan davrlarga asoslanishi tabiiydir. Bu holni hayotning har bir jabhasida ko`rish mumkin: tabiat, jamiyatda, uning turli jabhalarida O`zbek tilshunosligi taraqqiyot davrini ko`zdan kechirayotganda ustoz- olimlardan bir hodisaga turlicha yondashishini ko`rishimiz mumkin. Bizni qiziqtirgan kesim haqidagi mavzuga ham har xil yondashuvlar mavjud. Dastlab buni shu mavzu bo`yicha dunyo tilshunosligida qaysi olimlar ish olib borganini quyidagi chizmada ko`rish mumkin: Ona tilimizning tuzilishi haqida Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat asarlarida hozirgacha qimmatli bo`lgan ma`lumotlar keltirilgan. A. Fitrat “Nahv (o`zbek tili qoidalari to`g`risida bir tajriba)” “Bosh so`zlar” sarlavhasi ostida kesim va ega haqida fikr yuritishdan oldin quyidagi birliklarni keltiradi: Qushcha bog`chada ertalab… Cho`lpon yaqinda yaxshi bir she`r… . Xuddi shu yerda olim o`sha davrdayoq ega har doim ham bo`lish- bo`lmasligini ta`kidlaydi: “…biroq har vaqt tildagi gapning “ega” so`zi bo`lmaydir.” Olimning quyidagi fikri ham nihoyatda ahamiyatli: “Biz mana shunga tayanib ega, kesim so`zlarini ta’rif qilganda yangiliq yasadiq. Boshda egani emas, kesimni ta’rif etdik. So`ngra “Kesim kim-nima to`g`risida aytilsa shu 8 egadir” dedik. Quyida A.Fitratning “Nahv” asarida tahlil qilingan masalalar berilgan: U kesimga shunday ta’rif beradi: “Gapdagi so‘zlarning oxirida kelgan, o‘z kelishi bilan so‘z qo‘shimini “gap”ga aylantirgan so‘z - kesim so‘zidir.” Bu ta’rif biroz soddaroq tuyulsa-da, kesimning asosiy belgilari - fikrni tugallashi, “so‘zlar qo‘shimini” gapga aylantirishi, odatda gapning oxirida kelishi (inversiya hodisasidan tashqari) kabilar ochiq-oydin anglashilib turibdi. N.K.Dmitriev kesimlik kategoriyasini alohida grammatik kategoriya sifatida ajratdi. «Kesimlik qo‘shimchasi tarixiga oid» maqolasida ishlatilgan: «Qo‘shimchadan iborat morfologik kategoriya mavjud, ammo kesimlik kategoriyasi to‘liq sintaktik funksiya bajaradi. A.Fitrat isbotlagan va tavsiya etgan fikr o`sha davrda rivojlantirilmadi. Buni biz keyingi davr adabiyotida ham ko‘rishimiz mumkin. Kesimni egaga xos belgilarga egaligi quyidagi jadvalda berilgan: Bosh bo`laklaridan biri – kesim quyidagi xususiyatlarga ega: o Gapning struktur sxemasiga kiradi o Fe`lning tuslanuvchi shakli va boshqa so`z turkumlari bilan ifodalanadi o Egadan keyin joylashadi o Egaga tobelanadi o Mantiqiy predikatga mos tushadi o Predikativlik ya`ni nutq predmetining(fikr subyektining) modal belgisini ifodalaydi o “yangi” rema ni ifodalaydi. 20- yillarda M . Faxriddinov , Elbek , Sh . Zunnun , Munavvarqori , Q . Ramazon , D . Polivanov , A . Fitrat kabi olimlar asarlari chop etilgan . Ular turli maqsadlarda yozilgani uchun saviyasi ham har xil bo ` lgan 9Kesim 40- yillarga kelib yaratilgan asarlarda ham rus tili orqali kirib kelgan nazariya ta ’ siri kuchli edi . Masalan , A . G ` ulomov pedbilim o ` quvchilari uchun yaratgan (1940- yil ) “ O ` zbek tili grammatikasi . II qism . Sintaksis ” asarida quyidagicha yozadi : ega o ` z sostaviga hokim , kesim so ` z sostaviga ega . Demak , ega ikki hokimlikka ega . Kesim so ` z sostaviga nisbatan hokim egaga nisbatan tobedir . “ Kesim eganing belgisini bildiruvchi bo ` lakdir .” Ustozning 1948- yilda chop etilgan “ Hozirgi zamon . O ` zbek tili Конспективный курс. IV bo ` lim . Sodda gap ( pedagogika va o ` qituchilar institutining til - adabiyot fakulteti sirtdan o ` quvchi studentlari uchun ) darsligida keltirilgan ma ` lumotlar quyidagicha : O ’ zbek tilshunosligi rus tilshunosligi zamirida rivojlanganligi , shuningdek , logik oqimning ta ’ siri tufayli sodda gaplar { S - P } qolipida tasvirlandi va talqin qilindi . Gap haqida zamonaviy ta ’ limot yaratgan zabardast olim A . G ’ ulomov va uning izdoshlari o ’ zbek tilida gap qurilishiga rus tilining grammatik qurilishiga xos me ’ yor va qoidalar asosida yondashdilar . A . G ’ ulomovning mazkur qarashi o ’ zbek tilining substansial tabiatiga mos kelmas edi , chunki “ gapning asosi va yadrosi ega va kesim ” degan fikrlariga zid o ’ laroq , “ gap tushunchasi kesim bilan zich bog ’ langandir ” degan qarash ham mavjud . Keyingi yillarda o ` zbek tilshunosligida kesim masalasi B . Egamberdiyev , A . Omonturdiyev , U . Tursun , F . Ubayeva , A . Safayev , H . Boltaboyeva , M . Asqarova , B . O ` rinboyev , A . Nurmonov , O . Tojiyev va boshqa olimlar ilmiy ishlarida tadqiq etilgan . Bu olimlar o ` z asarlarida kesimga xorij olimlari yondashuvlariga asoslangan holda yondashganlar . Kesimga gap markazi sifatida yondashish mustaqillik davrida boshlangan 2 . 2 Rahimov G‘. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2001. – 384 b. 10 II BOB. GAP BO‘LAKLARINING SINTAKTIK TAHLILI Kesim-gap markazi Gap bo`laklari [Kk]=[Pm] ma’nosi bilan uzviy bog`liqdir. Shu bois gap bo`laklarini ko`rib o`tishdan oldin gapning «jon»ini, markazini shakllantiruvchi vosita – kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va ifodalanish usullariga qisqacha sharh berishimiz zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari tushunchasi, ularni ajratish shu asosda gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi», gapning gap ekanligini ta’minlovchi kesimlik kategoriyasi va uning ko`rsatkichlari, ifodalanish xususiyatlari bilan uzviy bog`liqdir. Eganing belgisini, hukmni tasdiq yoki inkor yo`li bilan ifodalaydigan bosh bo`lak kesim deyiladi .Eganing belgisi harakat, holat, xususiyat, sifat kabi mazmunlarni bildiradi. 3 Kesim egaga tobe bo`lib o`ziga bog`laniib kelgan so`zlarda nisbatan hokimdir. Masalan: Bu yil bahor ancha kech keldi. 3 G‘afurov N. Gap va gap bo‘laklari sintaksisi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2012. – 276 b. 11 Kesim so`z turkumlari bilan ifodalanishiga ko`ra ikki turga bo`linadi: 1) Fe`l kesim, 2) ot kesim . Fe`l kesim . Fe`l va uning tuslangan shakllari ravishdosh shakli bilan ifodalanib kelgan kesim fe`l kesim deyiladi. Masalan: Haydar ota er ostidan uning yuziga qaradi (A. Q. ). Men xayol surib ketdim (H. Q.) Ot kesim .Fe`ldan boshqa so`zlar bilan ifodalangan kesimot kesim deyiladi. Ular quyidagicha:  ot bilan: Yaxshining gapi- moy, yomonning gapi-loy (Maqol).  Sifat bilan: Mehnat qilgan elda aziz. Vatan-ona so`zi naqadar aziz Sensan harnarsadan mo`tabar laziz (U.)  Son bilan: ikki o`nbesh- bir o`ttiz, ikki yorti bir butun. (Maqol)  Olmosh bilan: Bizda odat mana shu edi, Ba saodat mana shu edi(H. O.) Xolmurodning jonajon o`qituvchisi -o`sha(P.T.)  Ravish bilan: Bizda a`lochilar- ko`p.Kerilma qiz, hunaring oz. G`alaba yaqin. Harakat nomi bilan: Sevmoq- sevilmoq. Modal so`z bilan: O`limdan xabarim bor, lekin bunday ovozalardan xabarim yo`q (A. Q). Kesim tuzilishiga ko`ra ikki xil bo`ladi: sodda kesim va murakkab kesim . Sodda kesim ikki xil: sodda ot kesim murakkab kesim. Sodda kesim ikki xil: sodda ot kesim va sodda fe`l kesim. Sodda ot kesim yakka ot, sifat, son olmosh, ravish harakat nomi, undov taqlidiy so`z bilan ifodalanadi: Masalan: O`zbekistonning poytaxti - Toshkent. 12 Fe`l va uning vazifadosh shakllari bilan ifodalangan kesim sodda fe`l kesim deyiladi. Masalan: Maktabda o`tkazilgan shaxmat musobaqasida odil yutdi. Shamol umri uchirdi. Murakkab kesim ham ikki xil : murakkab fe`l kesim va murakkab ot kesim ikki va undan ortiq fe`llar bilan ifodalangan kesim murakkab fe`l kesim deyiladi.Masaln: Uchovlari molxonalarni ko`rib chiqishdi. (P. Q.) Ahmad kitobini o`qib tugatdi.Ot yoki bog`lama hamda to`liqsiz fe`l ko`rinishidagi qo`shilma bilan ifodalaydigan kesim murakkab ot kesim deyiladi. Masalan: O`ktam o`nikki yashar bola edi. (O.) Odam qo`li cho`lni bo`ston qiladi.Ayrim hollarda yozuvda kesim bilan ega orasida tire ishlatiladi. 1) Kesim ot, olmosh. son bilan ifodalanib kesimlik qo`shimchasini olmaganda. Bu erning xo`jayini - biz. Ikki kara ikki - to`rt. 2. Gapning egasi yoki kesimi harakat nomi bilan ifodalanib, kesimlik qo`shimchasini olmasa :Bir ko`rgan bilish -ikki ko`rgan tanish. (Maqol). 3. Ega ko`rsatishi bilan ifodalanib, kesim tarkibida kesimlik qo`shimchasi bo`lmasa: Bular -mening do`stlarim, och-yalang`och kafangadolar(O.) Bu uy - kimniki. KESIMNING EGA BILAN MOSLASHUVI Kesim egaga tobe bo`lak bo`lgani uchun ko`p hollarda shaxs va sonda moslashadi . Masalan; Biz huquqiy demokratik jamiyat qurmoqdamiz . U anchagacha jim o`tirdi . Birinchi gapda kesim egaga tobe muvofiq 1 shaxs birlikda ikkinchisida esa III shaxs birlikda ishlatilgan Ammo o`zbek tilida kesimning ega bilan son jihatidan mos bo`lishi III shaxsning ko`pligida shart emas, ega III 13 shaxsning ko`plik shaklida bo`lib kesim III shaxsning birlik shaklida ham keladi . Masalan; Hamma chapak chalib yubordi .(M. Is.)Talabalar ta`tilga chiqdi. Ba`zan ega birlik shaklda, kesim esa hurmat ma`nosini bildirish uchun ko`plik shaklda bo`lishi ham mumkin. Masalan: Oyim keldilar. Dadang aytdilar. Kesim sifat, son, kabi turkumlar bilan ifodalanganda ega ko`plik shaklda bo`lsa ham, kesim birlik shaklda bo`ladi. Masalan: Ular she`ri uchdi ko`p yiroq(A. O.) Agar ega jamlik ma`nosini bildiruvchi so`z bilan ifodalansa, kesim odatda birlik shaklda keladi. Masalan: Jamoa yig`ildi. Studentlar darsga kirdi. EGA VA UNING IFODALANISHI Gapda mutloq hokim bo`lib, kesim orqali ifodalanadigan fikrni bildiruvchi bosh bo`lak ega deyiladi. Ega asosan predmet tushunchasini anglatib, kesim orqali,bildirilgan belgi harakat, holatning kimga yoki nimaga tegishliligini ko`rsatadi va bosh kelishikdagi so`z bilan ifodalanib, kim? nima? kimlar ? nimalar? qayer? kabi so`roqlardan biriga javob beradi. 4 Ega quyidagicha ifodalanadi: 1. Ot bilan: a) atoqli ot bilan ifodalanadi. Masalan: Alisher Navoiy g`azal mulkining sultonidir. Avaz botqoq va qorong`i yoldan tekis va yorug` maydonga chiqdi (P. Q.) Qorabuloq -juda chiroyli juda so`lim joy (M. Is). b) turdosh ot bilan. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol.  Olmosh bilan: Biz kelgusi asrga o`zimiz bilan nimalarni olib o`tishimiz mumkin va zarur ? (I. K.) Harkimki vafo qilsa , vafo topqusidir. (Bobur) 4 . https://til.gov.uz – O‘zbek tilining rasmiy portali 14  Son bilan: ikki yorti- bir butun (Maqol) ikki o`nbesh bir i`ttiz (Maqol).Harakat nomi bilan: Ikkilanish yaramaydi.  Sifatdosh bilan: ishlagan tishlaydi(Maqol).  Sifat bilan: Yaxshi yetar murodga, yomon qolar uyatga(Maqol.)  Taqlidiy so`z bilan : Ichkaridan odamlarning shov-shovi eshitildi.  Birikmalar: O`ylamay gapirgan og`rimay o`lar.(Maqol.) — Kim yubordi? — Ahmat. — Kim yozdi? — Karim. — Nima berildi? — Oqcha. Mana shu Ahmat, Karim, oqcha so‘zlari yuqoridag‘i gaplarga «ega so‘zi» bo‘lib kirgandir. Demak, bir gapdagi kesim so‘zi «kim-nima» to‘g‘risida aytilgan bo‘lsa ega so‘zi shudir. Kesim so‘zining-da, ega so‘zining-da bir gapda birdan ortiq bo‘lishlari mumkindir. Kesim yoki ega so‘zi birdan ortiq bo‘lganda oralarida (,) shakli qo‘yiladir; eng so‘ngida (,) shakli o‘mida «ham, va» qaydi ketirmak-da bo‘ladir:  Uylar, Qo ‘noqlar, Saroylar Ayrildi butun dabdabasindan. (Fitrat)  Oynadi, kuldi, qarg‘adi, tindi. (Botu)  Bu turmish, bu hokimiyat, cheki ko`rinmagan bu qorong‘uliq uning uchun sira qiziqarliq emas. (A. Qodiriy) Ega gap kesimini shakllantiruvchi [ Pm ] – kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs - son ( Sh ) ma ’ nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi : 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. (Oyb.) 3. Shunday o‘lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. (Sen) Aytar so‘zni ayt, (sen) aytmas so‘zdan qayt. (Maqol) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (-san) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik (-man), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi 15 shaxs (-sin), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan (sen, sen) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik (nol) kesimlik ma’nosining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. 5 Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. HOL Rus tilshunosligida “hol” terminini birinchi bo‘lib qo‘llagan. «Gr а mm а tik а siz n о tiqlik m а ’n о siz («o‘tm а s»), sh е ’riyat to‘mt о q, f а ls а f а а s о ssiz, t а ri х yoqimsiz, huquq ish о nchsizdir». F.I.Buslayev ta’limotiga ko‘ra mantiqiy nuqtayi nazardan gapda faqat ikkita bo‘lak – ega va kesim bo‘lishi mumkin, Grammatik jihatdan esa bosh bo‘laklardan ikkinchi darajali bo‘laklar farqlanadi. Ular bosh bo‘laklarni tushuntiradi, izohlaydi va to‘ldiradi, - deydi. U gap bo‘laklarini sintaktik qo`llanilishi va ma’nosiga qarab o`rganadi. Moslashuv yo`li bilan aloqaga kirishsa, aniqlovchi, boshqaruv yo`li bilan aloqaga kirishsa, to`ldiruvchi, ikkisi bilan aloqaga kirishsa, hol deb ataladi. Lekin Buslayev hol bitishuv degan terminni ishlatmaydi. U o`rin, payt, sabab so`roqlariga javob beradigan so`zlarni hol deb atagan.  Fransuz tilshunoslari G.Byufe, P.Pesto, G.Jerarlar to`ldiruvchi va hol keng sharhlangan.  S.Dyumars to`ldiruvchini fe’lga nisbatan “determinant” tushunchasi bilan izohlaydi.  D.Kondilyak to`ldiruvchining fe’l bilan uzviy bog`liqligini qayd etib o`tadi. 5 . https://til.gov.uz – O‘zbek tilining rasmiy portali 16  L. Tener ushbu fikrlarga qo`shiladi  Sh.Balli, A.Seshelar esa sintaksisda tobelanish hodisasiga o`z fiklarini bildirib o`tadi. Ish- harakatining belgisi, qay tarizda bajarilishi, sababi maqsadi va uning bajarilishi bilan bog`liq bo`lgan o`rin va paytga munosabatini ifodalovchi gap bo`lagi hol deyiladi qay tarizda? qay holatda? qayerda? qayerga? qayerdan? qachon? kabi so`roqlardan biriga javob beradi. Hol ravish, ravishdosh, jo`nalish, chiqish, o`rin kelishigidagi ot yoki ko`makchili ot bilan, taqlidiy so`z va son bilan ifodalanadi.Hol vazifasida keluvchi so`z turkumi, asosan, ravishdir. Masalan: Tong chog`i tun bilan kunduz uchrashdi, Tunda armon bilan yulduz uchrashdi. (U. A.) Ravishdoshning ham asosiy vazifasi gapda hol bo`lib kelishdir. Masalan: G`ulomjon qishloqda bo`lgan voqealarni oqizmay -tomizmay so`zlab berdi. (M. I.) Hol ma`no xususiyatiga ko`ra quyidagi turlarga bo`linadi: ravish holi, payt, holi, o`rin holi, sabab holi, maqsad holi, daraja - miqdor holi. Ravish holi. Ish- harakatining qaytarzda bajarilishini bildiradigan hol ravish holi deyiladi. Masalan: Ali Qushgchi o`ychan odimlaganicha rasadxonaga kirdi. (O. Yo) Bulut zamin bilan yig`lab uchrashdi, Shamol kurtaklarni ilg`ab uchrashdi. (U. A.) O`rin holi. Ish- harakatining bo`lish, yo`nalish, boshlanish o`rnini bildirgan hol o`rin holi deyiladi. Masalan: 17 Bunda bulbul kitob o`qiydi Bunda qurtlar ipak to`qiydi. (H.O.) Qalandar atrofiga diqqat bilan razm soldi (O. Yo) . Tepadan unga tanish ko`chalar, uylar, dalalar bir-bir ko`rinib o`tadi. (P. Q.) Payt holi. Ish- harakatining bajarilish paytini bildiradigan hol payt holi deyiladi. Masalan: Ertalab osh suzsak, bir nasiba kam (G.G.) Ular Samarqanddan kecha tun yarmida chiqqan, tong otguncha, yo``l yurib, subhidan shu jilg`aning boshidagi yong`oqzorga kelib qo`nishgan edi.(O. Yo.) Daraja -miqdor holi. Ish- harakatining bajarilishini daraja- miqdor jihatidan aniqlab keladigan hol daraja- miqdor holi deyiladi. Masalan: Yigirma uch gul fasli , barigday umrimdan uchdi. (U.A.) Mard bir marta oladi, nomard ming marta (Maqol).Ko`p o`yla, kam suyla (Maqol). Sabab holi . Ish -harakatining bajarilish sababini bildiruvchi hol sabab holi deyiladi. Masalan: Ne uchun sevaman O`zbekistonni, Tuprog`in aylab ko`zga to`tiyo (A. O.) Mustaqillik bo`lgani uchun biz dunyo hamjamiyatiga a`zo bo`ldik. (Gazetadan). Sen bor uchun men buyerlarga keldim.Elmurod xursandligidan tez- tez qadam bosib ilgari yurib ketdi. (P. T.) O`zi seni nega sevdim, Buncha bo`lmasam ojiz. 18 Maqsad holi. 6 Ish-harakatining bajarilish maqsadini anglatuvchi hol maqsad holi deyiladi. Bola ekan tish chiqardim, Yovlarni tishlasin deb. (H.O.) Ko`rgali husningni zori mubtalo bo`ldim senga. (A.N.)Atay senga she`r yozdim mustaqil O`zbekiston. (Gazetadan) Olimpiada g`oliblarini qutlagani butun shahar to`plandi. (Gazetadan). 6 https://ziyonet.uz – Ziyonet ta’lim portali 19 ANIQLOVCHI VA UNING IFODALANISHI 7 Predmetning turli belgilarini, bir predmetning ikkinchi predmetga qarashli ekanligini bildiruvchi ikkinchi darajali bo`lak aniqlovchi deyiladi.: Aniqlovchi qanday? qanaqa ? qaysi? qancha ? kimning? nimaning? qayerning? kabi so`roqlardan biriga javob beradi. Masalan: oq, sariq, qizil: rang-barang chirmoviqlar, tikanli gullarning hammasi shudring bilan top-toza yuvilgan (O. Yo) Aniqlovchi asosan, otga bog`lanib keladi 8 . Aniqlovchi qanday ma`noni ifodalashiga ko`ra uch xil: 1)sifatlovchi, 2)qaratqichli, izohlovchi. Sifatlovchi. Predmetning belgi -xususiyati , hajmi, shakli, maza-ta`mi, rang- turi, miqdor-darajasi, tartibi kabilarni bildiruvchi aniqlovchi turi sifatlovchi deyiladi. Sifatlovchi bog`lanib kelgan so`z sifatlanmish deyiladi. Sifatlovchi o`z 7 S.Rahimov, B.Umurqulov Hozirgi O`zbek adabiy tili Toshkenbt 2003 163-173 bet 8 To‘xtaxo‘jayev M. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. – 320 b. 20 sifatlanmishiga bitishib yoki bilan bog`lanib, sifat, son, olmosh, ravish, sifatdosh, undov, taqlid so`zlar bilan va so`z birikmasi bilan ifodalanadi. Sifat bilan ifodalanishi: Nasiba g`ayratli, ishchan tashabbuskor bir qiz bo`lib o`sdi. (O. Yo) Rang- barang gullar gulzorning husniga husn qo`shib turibdi(SH.R) Son bilan ifodalanishi. Uch og`ayini botirlar ertagini o`qidim. Ikkala do`st qizg`in bahslashardi. Olmosh bilan ifodalanishi: Hu o`sha aytgan yigit sizmisiz. Devor ortidagi qo`rg`onchada xotin kishi aytayotgan qo`shiq Boltavoyga huv, o`sha anorzor bog`ni, Salomatni eslatib qo`ydi (S. Ah) Ot bilan : Po`lat pichoq qinsiz qolmas .(Maqol.)Oltin boshoqlar shitirlaydi. Temir darvozadan kiriladi. Sifatlovchi bilan ifodalanishi: Aytilgan so`z- otilgan o`q. (Maqol) Gurillagan shabada sekin esadi. Ravish bilan: Qirning uzoq-yaqin yon bag`irlaridan qo`y-qo`zilarning ma`rashi eshitilib turar edi. Hushiddin mardlarcha tepalikni himoya qildi. Taqlidiy so`z bilan ifodalanishi: Qishloqqa sen haqingda duv-duv gap tarqalgan. G`uj-g`uj oppoq tutlar shohlarida marjondek tizilib turishibdi. (P. T.) Atrofga g`uv - g`uv pashsha. (O.) Kampir so`zini tugatmasdanoq “miyov” degan ovoz eshitildi (Sh. S.) Aniqlovchining bunday shakli aniqlanmishga bitishiv yo`l bilan birikadi. Ayrim paytda sifatlovchi birikma holida ham kelishi mumkin. Masalan: SHu topda daraxtlar orasidan otilib chiqqan kiyik Alisherni hidladi, erkalanib surkaldi . (O.) Qattiq erdan tatalab chiqqan boychechak, Yumshoq erdan yumalab chiqqan oy chechek. 21 (U.) Qaratuvchi. O`zi ifoda qilayotgan shaxs yo predmetga boshqa bir shaxs yoki predmetning qarashli ekanligini bildiruvchi aniqlovchi turi qaratuvchi deyiladi.Qaratuvchi quyidagi so`z turkumlari bilan ifodalanadi: Ot bilan: Xalqni jondan sevgan Alisher Navoiy insonning haq-huquqlarini himoya qiladi va baxt-saodat uchun kurashadi. (O.) Laylakning boyi novcha, tumshug`i bor tarnovcha. (U.) Olmosh bilan. Osmonlarda mening ham bitta lochin akam bor. (Qo`shiq.) Bizning Vatanimiz ozod va hur O`zbekiston (Tele eshitirishidan.) Otlashgan sifan bilan. Yaxshining yaxshiligini ayt nuri toshsin, Yomonning yomonligini ayt quti qochsin. (Maqol). Otlashgan sifatdosh bilan. Maqtanganning to`yiga, kerilganning uyiga borma. (Maqol.) Izohlovchi. Shaxs yoki predmetni boshqacha nom berish yo`l bilan aniqlaydigan aniqlovchining bir turi izohlovchi deyiladi. Izohlovchi, odatda, ot bilan ifodalanib, quyidagi ma`nolarni bildiradi. 1. Unvonni: Akademik Shoabdurahmonov atoqli o`zbek tilshunosidir. Zobit Aslonov mashg`ulotlarni katta mahorat bilan o`tkazadi. 2. Mashg`ulot kasb, mutaxasislikni: shoir Usmon Azim tog`li Boysunda tug`ilgan. O`qituvchi Rahim Ahmedov matematikadan dars bergan. 3. Amalni: Yo`lboshchi G`ayrat akam g`oyat ajoyib ekan (M. A.)Hisobchi Marat aka qishloqqa keldi. 22 4. Laqabni: Xurshida bonuni yangi libosga ko`rib yana boyagiday bir daqiqa tikilib qoldi. (O. Yo) Toshpo`lat tajang nima deydi . 5. Qarindoshlikni yoki shunga o`xshatilgan munosabatni: Sochlari oqargan bu professor, Ernazar akaga qarab qarsak chalib yubordi. (I. R.) 6. Taxallusini: Muso Toshmuhammad o`g`li Oybek o`zbek adabiyotiga katta hissa qo`shdi. Muhammad Aminxo`ja Muqimiy o`zbek mumtoz adabiyotining yirik vakilidir. 7. O`xshash belgi mustaqillik so`zi naqadar laziz (U.) Bizga erk berdi mustaqillik -ozodlik -quyosh. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining kengaytiruvchisi. Aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo‘laklariga tobelanishi mumkin: 1) kesim aniqlovchisi: Nilufar a’lochi talaba; 2) ega aniqlovchisi: Кimning gapi to‘g‘ri; 3) hol aniqlovchisi: So‘lim va xushhavo vodiyda o‘rnashdilar; 4) to‘ldiruvchi aniqlovchisi: Bizning yorni ko‘rgan bormi? 5) undalma aniqlovchisi: Xayr endi, yashil vodiy, xushmanzara tog‘. Aniqlovchi mustaqil holda biror bo‘lakka bog‘lanishi ham, kengaytiruvchilar tarkibida kelishi ham mumkin. 9 Qiyoslang: • Bir yonda lojuvard Bahri Muhit bor, • Bir yonda za’faron Sahroyi К abir. • Bir yonda oq sochli tog‘lar purviqor • Sening toleinga o‘qiydi takbir. 9 Mahmudov N., Yusupov A., Hojiakbarova S., Burhonov D. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006. – 552 b. 23 Misralardagi lojuvard so‘zi Bahri Muhit (ega), za’faron so‘zi esa Sahroyi Кabir (kesim) so‘ziga aniqlovchi bo‘lib, bo‘laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Uchinchi misradagi sochli so‘zi tog‘lar (ega) so‘ziga tobelangan bo‘lib, o‘z navbatida oq so‘zini o‘ziga tobelagan. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Qaratuvchili birikmadagi so‘zlarning o‘zaro munosabatidan turli ma’no anglashilishi mumkin: 1) qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam ; 2) xoslik : olmaning bargi, piyozning po‘sti ; 3) butun-bo‘lak: stolning oyog‘i, uyning eshigi; 4) tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi; 5) bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig‘isi, itning hurishi. To`ldiruvchi va uning ifodalanishi 10 Boshqaruv yo`l bilan gapning biror bo`lagiga tobelanib, uning ma`nosini to`ldirish uchun xizmat qiladigan gap bo`lagi to`ldiruvchi deyiladi.Boshqaruvchi so`zning talabiga ko`ra to`ldiruvchi tushum, jo`nalish, o`rin-payt, chiqish kelishigidagi so`z yoki ko`makchi bilan ifodalanadi. Masalan: Bularning barchasi senga atalgan, Sening ishqing bilan o`sgan etilgan. (“Navoiy”dramasi) 10 S.Rahimov, B.Umurqulov Hozirgi O`zbek adabiy tili Toshkenbt 2003 163-173 bet 24 Ilmni mehnatsiz egallab bo`lmaydi. (Maqol) Keltirilgan misollarning birinchisida to`ldiruvchi(ishqing bilan) ko`makchili ot bilan ikkinchisi (ilimni) tushum kelishikli so`z bilan ifodalangan va ularning har ikkisi kesimga (o`sgan, egallab bo`lmaydi) boshqaruv yo`li bilan bog`langan. To`ldiruvchi ot, sifat, olmosh, son, harakat nomi otlashgan sifat, sifatdosh, ravish, taqlid so`z undov so`zlar bilan ifodalanadi. Ot bilan ifodalanishi: Dunyoni yoritar bizning sevgimiz, ikkimiz hech qachon o`lmasmiz aslo (H. O.) Nahotki asrlar, yillarcha jafo, CHekkan odamlarga shu etar vafo (H. O.) Sifat bilan ifodalanishi Yaxshiga qilsang yaxshilik ham aytadi, ham qaytadi, Yomonga qilsang yaxshilik na aytadi na qaytadi.(H.) Son bilan ifodalanishi. Beshga beshni qo`shsak, on bo`ladi. Olmosh bilan: Mana senga olam -olam gul, Etaginga siqqanicha ol (H.O.) O`zingni er bilsang, o`zgani sher bil (Maqol) Harakat nomi bilan ifodalanishi: Laylakning ketishiga boqma, kelishiga boq. (Maqol) Sifatdosh bilan ifodalanishi: Bilmaganni so`rab o`rgangan olim, orlanib so`ramagan o`ziga zolim (Maqol). Ravish bilan ifodalanishi: Ko`pdan quyon qochib qutilmas (Maqol). o`z-ozdan o`rganib dono bo`lur (Maqol.) To`ldiruvchi ikki xil: vositasiz va vositali. 25 Vositasiz to`ldiruvchi . Harakatni bevosita o`ziga qabul qilgan predmetni ifodalaydigan va kimni? nimani? qayerni? kabi so`roqlardan biriga javob beradigan to`ldiruvchi vositasiz to`ldiruvchi deyiladi. Vositasiz to`ldiruvchi tushum kelisgigidagi so`z bilan ifodalanishi. Masalan, Erni er qiladigan ham xotin , qora yer qiladigan ham (Maqol.) Vositasiz to`ldiruvchi belgili va belgisiz tushum kelishik shaklidagi so`z bilan ifoda qilinadi. Masalan: Bilib qo`yki seni Vatan kutadi. (G.G.) Botirlari kanal qazadi(H.O.) Vositali to`ldiruvchi. Bosh, qaratqich tushum kelishiklaridan boshqa kelishiklardagi va ko`makchili so`zlar bilan ifodalangan to`ldiruvchi vositali to`ldiruvchi deyiladi. Masaln, Boshimdan o`tganini o`zim bilaman. Shodlik yo`lga boshladi meni, Baxtiyorlik bo`ldi odatim. (H.O.) Maydon o`zining ko`rkamligi va ulug`borligi bilan butun shaharda hush kiritgan edi. (P. Q.) Vositali to`ldiruvchi kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kimda?nimada? kim bilan? nima bilan? kim haqida? nima haqida? kabi so`roqlardan biriga javob beradi. Masalan, Do`st bilan obod uying, Gar bo`lsa u vayrona ham. (E. V.) Xulosa Gap bo‘laklari o‘zbek tilining grammatik tizimida muhim o‘rin tutadi. Har bir bo‘lak – ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol – gapda o‘ziga xos grammatik va semantik vazifani bajaradi hamda fikrni aniq va to‘liq ifodalashga xizmat qiladi. Ushbu kurs ishida gap bo‘laklarining tasnifi, ularning grammatik belgilariga asoslangan jihatlari, nutqdagi qo‘llanilishi va bir-biri bilan bog‘lanish usullari keng 26 ko‘lamda tahlil qilindi. Gap bo‘laklarining mazmun shakllanishi, uslubiy yuklamasi va mantiqiy tuzilishga ta’siri ayniqsa dolzarb masalalardan biri sifatida ko‘rsatildi. Bu boradagi tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligida ilgari ham yoritilgan bo‘lib, xususan, Abdurauf Fitratning xizmatlari alohida e’tiborga loyiqdir. Fitrat gapning tuzilishiga, uning mazmun va shakl birligi sifatida shakllanishiga alohida e’tibor qaratgan. Uning fikricha, til orqali xalq tafakkuri, ruhiyati va madaniyati namoyon bo‘ladi. Shuning uchun u gap va uning bo‘laklarini milliy tafakkurga mos tarzda, xalqga tushunarli qilib izohlashga harakat qilgan. Fitratning bu boradagi ilmiy qarashlari keyinchalik o‘zbek sintaksisi taraqqiyotiga katta turtki bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, gap bo‘laklarini o‘rganish — bu faqat grammatik masala emas, balki milliy tilni chuqur anglash, nutq madaniyatini shakllantirish va ifoda imkoniyatlarini boyitish vositasidir. Mavzuning nazariy asoslari bilan bir qatorda, Fitrat kabi ma’rifatparvar olimlarning yondashuvlari uni yanada chuqurroq va teranroq o‘rganishga imkon yaratadi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘zbek tilining boy grammatik imkoniyatlarini chuqur o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mahmudov N., Yusupov A., Hojiakbarova S., Burhonov D. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006. 2. To‘xtaxo‘jayev M. O‘zbek tili sintaksisi. Toshkent: O‘qituvchi, 1996. 27 3. Rahimov G‘. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Toshkent: Fan, 2001. 4. G‘afurov N. Gap va gap bo‘laklari sintaksisi. Toshkent: Ilm Ziyo, 2012. 5. Abdullayeva G. O‘zbek tili nazariy sintaksisi. Toshkent: Muharrir, 2014. 6. Jo‘raev N. O‘zbek tili grammatikasi (Sintaksis). Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 7. Fitrat A. Til va adabiyot. Toshkent: Ma’naviyat, 1993. Internet manbalari 1. https://til.gov.uz – O‘zbek tilining rasmiy portali 2. https://ziyonet.uz – Ziyonet ta’lim portali 3. https://nrm.uz – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi raqamli fondi 4. https://scholar.google.com – Google Scholar (ilmiy maqolalar uchun) 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GAP BO‘LAKLARI NAZARIY ASOSLARI VA TILSHUNOSLIKDA OʻRGANILISHI

II BOB. GAP BO‘LAKLARINING SINTAKTIK TAHLILI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить