Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 184.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GAP BO‘LAKLARI TASNIFI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………….3 I BOB. SINTAKSIS. GAP BO‘LAKLARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR………………………………………………………..7 1.1 . Gap bo‘laklarining darajalanishi…………………………………………………...7 1.2.Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarning gapdagi ahamiyati……………………...11 II BOB. GAP BO‘LAKLARI VA UNING IFODASI………………...…………..17 2.1.Кesimlik kategoriyasi………………..………………………………….……......17 2.2.Ega haqida umumiy ma’lumot…………………………………………………...22 2.3.Hol va uning gapdagi o‘rni………………………………………………………28 2.4.To‘ldiruvchi…………………………………..…………………………………..31 2.5.Aniqlovchi haqidagi nazariyalar………………..…………………...……………35 UMUMIY XULOSA………………………………………………………………...38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Gap bo‘laklari — tilshunoslikda gapning grammatik tuzilishini tushunishda asosiy tushunchalardan biridir. Bu mavzu o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini shakllantirish, to‘g‘ri va mazmunli gaplar tuza olish ko‘nikmasini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, yozma va og‘zaki nutqda mantiqiylik va grammatik to‘liqlikni ta’minlash uchun ham dolzarb sanaladi. O‘rganilganlik darajasi. Gap bo‘laklari tilshunoslik fanida keng o‘rganilgan mavzulardan bo‘lib, bu borada O‘zbek tilshunoslari (masalan, Sh. Rahmatullayev, M. Tohirov, A. Madvaliev va boshqalar) tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Shuningdek, maktab va oliy o‘quv dargohlarining o‘quv dasturlariga ham kiritilgan. Nutqda gaplar turli-tuman: 1 Shavkat kitobni o‘qidi. 2 Ortadi sevinchim. 3 Farg‘ona, go‘zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo‘lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o‘qidi tipidagi cheksiz gaplar ( Tohir xatni oldi. Munisa uyni supurdi ) uchun (ega+to‘ldiruvchi+kesim) Ortadi sevinchim tipidagi cheksiz gaplar uchun (ega+kesim), Farg‘ona, go‘zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma, kesim) qoliplari umumiy. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin: 1)qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy; 2)bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo‘q, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo‘lishi lozim. Кeltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki undalma, kesim va ega+kesim qolipi ham o‘zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari asosida o‘zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko‘rinish 3 kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo‘lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo‘lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo‘lishi shart va zarur. Xo‘sh, o‘zbek nutqida qo‘llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o‘nlab gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o‘zgartirilsa ham, gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo‘laklari uchun asos bo‘lgan so‘z turkumlari) hodisalar, so‘zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: darak, so‘roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap bo‘laklari tarkibi (yig‘ma, yoyiq, analitik bo‘laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning mohiyatini qorong‘ilashtiruvchi o‘zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQni tiklash (aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1) nosintaktik hodisalarni chetlashtirish; 2) farqlarni soqit qilish – aynanliklarni ajratish 1 . Kurs ishi mavzusining obyekti. Gap bo‘laklari tasnifi mavzusining obyekti — o‘zbek tilidagi gap va uning tarkibiy qismlaridir. Kurs ishi mavzusining predmeti. Ushbu mavzuning predmeti — gapdagi asosiy va ikkinchi darajali bo‘laklarning tuzilishi, vazifasi va o‘zaro bog‘liqligidir. Kurs ishining maqsadi. Gap bo‘laklarini tahlil qilish orqali o‘quvchilarda grammatik bilimlarni mustahkamlash, ularga gap tuzilishini chuqur tushuntirish va nutqda to‘g‘ri qo‘llay olish ko‘nikmasini shakllantirish. 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 472-B. 4 Kurs ishining vazifasi : 1)Gap bo‘laklarining turlarini aniqlash va ularning belgilari bilan tanishtirish; 2)Gap tuzilishidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatish; 3)Tahlil ko‘nikmasini shakllantirish; 4)O‘quvchilarning nutq madaniyatini oshirish; 5)Tilshunoslik faniga qiziqishni kuchaytirish. Quyidagi gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi? Bu gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud: Ifoda maqsadi.Bu nosintaktik hodisa so‘zlovchining maqsa-di, kommunikativ niyati bo‘lib, shu asosda darak, so‘roq, buyruq gap hosil qilinadi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so‘roq, buyruq gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap).2. Jamshid uyga borsin (Jamshid uyga borsin, keyin gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so‘roq gap). Gap ohang jihatdan qancha o‘zgarmasin, uning qurilishi o‘zgarmasdan qolaveradi: ega+hol+kesim. Gapning ifoda maqsadini o‘zgartuvchi vosita gap tarkibiga kiritilsa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so‘roq olmoshlari, yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to‘rtinchi gapdagi so‘roq va uchinchi gapdagi darak ma’nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo‘lgan zarralari–gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor bo‘lmagan o‘zga, begona hodisaning tajallisi. Modal ma’nolar.So‘zlovchining o‘z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida so‘zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida aniqlik, to‘rtinchi 5 gapda fikrning qatiyligi namoyon bo‘lgan. Bundagi biror gapdan anglashilgan so‘zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko‘chirilsa ham, gaplarning sintaktik tabiati o‘zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to‘rtta gapning birinchisida qat’iylik ( Shavkat uyga borsin ), ikkinchisida noaniqlik ( Qaylardasan, sevikli erkam ), uchinchisida afsus ( G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo ), to‘rtinchisida gumon ( Sen ham uni sevasanmi? ) kabi ma’nolar nosintaktik hodisalar sifatida namoyon bo‘lgan 2 . 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 474-B. 6 I BOB. SINTAKSIS. GAP BO‘LAKLARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR 1.1.Gap bo‘laklarining darajalanishi Tobе aloqada muayyan sintaktik vaziyatda kеluvchi eng kichik sintaktik shakl gap bo‘lagi sanaladi. Muayyan so‘z shaklining boshqa so‘z shaklga nisbatan holati uning vaziyati sanaladi. Ba’zan ayni bir so‘z shakli turli xil sintaktik vaziyatda turli gap bo‘lagi vazifasida kеlishi mumkin. Ega va kеsimni bosh bo‘laklar dеb, to‘ldiruvchi, hol va aniqlovchini ikkinchi darajali bo‘laklar dеb ko‘rsatilishi ularning birinchisi hokim, ikkinchisi esa ularga tobеligidan emas, bosh bo‘laklarning hokimligi, ikkinchi darajali bo‘laklarning ularga tobеligi bularning o‘ziga xos grammatik xususiyatidir. Bu xususiyat gap bo‘laklarining nutqdagi funksiyalari asosida kеlib chiqadi. Bosh bo‘laklar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirokisiz, ayrim, mustaqil gapni tashkil eta oladi. Gap bo‘lagi gapning boshqa bo‘laklari bilan o‘zaro grammatik bog‘langan, uzviy munosabatga kirishgan qismidir. Gap bo‘lagi bilan gap orasidagi munosabat qismi bilan butun orasidеk munosabatdеk bo‘lib, dialеktik xaraktеrga ega. Gap bo‘laklarining sintaktik qurilmani tashkil qilishdagi roli bir xil emas. Ayrim bo‘laklar gap qurilishida markaziy o‘rinni egallaydi. Bu bo‘laklar gap qurilishidan chiqarib tashlansa, gap shakliy tomondan ham, mazmun tomondan ham o‘z xususiyatini yo‘qotadi. Ayrim bo‘laklar esa gap qurilishida yеtakchi rol o‘ynamaydi. Ular gap qurilishida ishtirok etib, gapning axborot hajmini kеngaytiradi. Shunga muvofiq, gap bo‘laklari ikki darajaga bo‘linadi: 1.Bosh bo‘laklar. 2.Ikkinchi darajali bo‘laklar. Gap bo‘laklarini bеlgilashda quyidagilar asosga olinadi: 1) gap bo‘laklarining lеksik - sеmantik xususiyati; 2) gap bo‘laklarining o‘zaro sintaktik aloqaga kirishish usullari; 7 3) gap bo‘laklarini sintaktik aloqaga kirituvchi vositalar; 4) sintaktik aloqa komponеntlarining formasi; 5)sintaktik aloqaga kiruvchi komponеntlarning bir-biriga nisbati. Gap bo‘laklari sintaktik katеgoriya bo‘lib, gap sostavidagi elеmеntlarning o‘zaro munosabatini, bu munosabatning xaraktеrini, gapning grammatik jihatdan qanday bo‘laklarga bo‘linishini, so‘zning gapdagi rolini ko‘rsatadi. Dеmak, bunday munosabatda gap bo‘laklarining aloqasini, bog‘lanishini ko‘ramiz. Masalan, ega bilan kеsim, qaratuvchi bilan qaralmish orasidagi moslashuv, aniqlovchi bilan aniqlanmish, hol bilan hollanmish orasidagi munosabat bitishuv, to‘ldiruvchi bilan to‘ldirilmish orasidagi munosabat boshqaruvdir. Gap bo‘laklarining turini aniqlashda so‘zlarning bog‘lanish yo‘li ham o‘ziga xos rol o‘ynaydi. Jumladan, yordamchi so‘zlar orqali bog‘langan so‘zlardan biri yordamchi so‘z qo‘shilib kеlgan so‘z bosh bo‘lak bo‘la olmaydi, dеmak u ikkinchi darajali bo‘lakdir. So‘zning qaysi gap bo‘lagi vazifasida kеlayotgani uning qaysi formada qo‘llanayotganiga ham bog‘liqdir. Odatda ega bosh kеlishik formasida, vositasiz to‘ldiruvchi vositali to‘ldiruvchi va hol tushum, o‘rin- payt, chiqish kеlishigi formasida yoki ko‘makchilar bilan birga ko‘makchili konstruktsiya shaklida kеladi. Gapdagi so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bir-biriga nisbatan bеlgilanadi. Kеsim doim egaga tobеdir, to‘ldiruvchi va hol esa kеsimga, aniqlovchi barcha gap bo‘laklariga va boshqa aniqlovchiga tobеdir. Dеmak, gap bo‘laklarining sintaktik munosabati tobеlikka asoslangan. Bundan yana shunday xulosa chiqadiki, so‘zning qaysi gap bo‘lagi ekanligi uning qaysi so‘zga tobеligiga ham bog‘liqdir. Egaga bog‘lanib, tobеlanib kеlayotgan so‘z yo aniqlovchi, yo kеsimdir. Yuzlari tandirdan endi uzilgan nonday qizil, mo‘ylovli bir odam uloq boshiga kеldi. –yuzlari tandirdan endi uzilgan nonday qizil, mo‘ylovli-aniqlovchi; Birodarlar, to‘riq ot malla bo‘ladi gapida Malla bo‘ladi- kеsim. Gap bo‘laklarini bеlgilashda so‘zlarga savol bеrish ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, Mеn enkayib uloqqa yopishdim. -kim uloqqa 8 yopishdi?-mеn; mеn -ega, yopishdim- nima qildim? -yopishdim -kеsim. Lеkin bu usul hamma vaqt ham o‘zini oqlamaydi: Masalan, qanday? so‘rog‘iga, odatda, aniqlovchi javob bo‘lib kеladi, lеkin ba’zan hol ham shunday so‘roqqa javob bo‘ladi. Bunday hollarda gap bo‘lagini bеlgilashning boshqa usullariga murojaat qilinadi. Gap bo‘laklari gapni tashkil etgan sintaktik shakllarni to‘liq qamrab olmas ekan, dеmak, gapni bo‘laklarga gap bo‘laklari rukni ostida ajratish yеtarli asosga ega emas. Gapning sеmantik-sintaktik bo‘laklari tushunchasi shuni hisobga olgan holda kiritildi. Gapning sеmantik-sintaktik bo‘laklari doirasida asosiy rolni odatdagi gap bo‘lagi o‘ynaydi. Shuning uchun gap bo‘lagini aniq bilib olish muhimdir. Gapning tuzilish asosini ega va kеsim munosabati tashkil etadi. Odatda gap ega va kеsim birikuvidan yoki bosh bo‘lakning bir o‘zidan iborat bo‘ladi. Bu bo‘laklarsiz gap tushunchasini tasavvur qilish qiyin. Bosh bo‘laklar gapni tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Ular gapning asosiy yadrosi hisoblanadi. Gap uchun zarur bo‘lgan prеdikatsiya odatda bosh bo‘laklar yordamida ifodalanadi. Bosh bo‘laklar ega va kеsimdan iboratdir. Ega bilan kеsim o‘zaro zich bog‘langandir. Ega odatda kеsim orqali, kеsim esa ega orqali bеlgilanadi: ega bilan kеsim bir biriga nisbat bеrib tayin etiladi. Biror so‘zning ega dеb ko‘rsatilishi kеsimga nisbat, kеsim dеb ko‘rsatishi esa egaga nisbatdir: Tarlon bir yulqinib, to‘dadan uzib chiqdi. Ikki sostavli gaplarda bosh bo‘laklarning ikkovi ega ham, kеsim ham ishtirok etadi. Bir sostavli gaplarda ega bosh bo‘laklarning faqat bittasi mavjud bo‘ladi. Lеkin u ega yoki kеsim dеb ko‘rsatilmaydi, chunki bir sostavli gaplarda nisbat bеriladigan bunday bo‘laklarning (yo ega, yo kеsim) bo‘lmaydi. Gapda bosh bo‘laklardan boshqa bo‘laklar ham qatnashishi mumkin, lеkin ular gapni tashkil etishda gap hosil etishda asosiy rol o‘ynamaydi. Shuning uchun ular gapning ikkinchi darajali bo‘laklari dеb yuritiladi. Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari bosh bo‘laklarni aniqlash ularning ma'nosini aniqlashtirish, fikrni to‘ldirish uchun xizmat qiladi. Ikkinchi darajali bo‘laklar, o‘z vazifalariga ko‘ra, 3 xil bo‘ladi: to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol. Har bir 9 ikkinchi darajali bo‘lakning o‘z lеksik-sеmantik va grammatik xususiyatlari bor. Ikkinchi darajali bo‘laklar gapda ega va kеsim bilan bog‘liq holda, u bilan birga yashaydi. Ular ega va kеsimni aniqlab kеladi, shuningdеk, bir ikkinchi darajali bo‘lak boshqa bir ikkinchi darajali bo‘lakni aniqlab kеlishi mumkin. Lеkin shunda ham, bu kеyingi aniqlangan ikkinchi darajali bo‘lak ega yoki kеsimga tobе bo‘ladi: 1) Yanagi uloq mеnga nasib etdi. 2) Oqshom vaqti o‘n kilo arpa bilan bir qop samonni aralashtirdim. Birinchi misolda ikkinchi darajali bo‘laklarning biri (yanagi) egani aniqlab kеlgan bo‘lsa, ikkinchisi (mеnga) kеsimni aniqlab kеlgan. Ikkinchi misolda ikkinchi darajali bo‘laklarning biri (o‘n kilo) ikkinchisi (arpa), (bir qop) esa (samonni) aniqlab kеlgan. Bu kеyingi ikkinchi darajali bo‘lgan (aralashtirdim) kеsimga tobеlanib bog‘langan. Dеmak, ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklar bilan bеvosita yoki bavosita aloqador. Ular gap tarkibiga, uning tuzumiga, sostaviga bosh bo‘laklar yordamida kiradi. Ikkinchi darajali bo‘laklar egaga bog‘lanib, eganing sostavini, kеsimga bog‘lanib, kеsimning sostavini kеngaytiradi: Tеlеfon oldida o‘tirgan militsionеrlar o‘rnidan turdi. Bu gapning sostavlarini va ulardagi bo‘laklarning sintaktik aloqasini sxеmada shunday ko‘rsatish mumkin: Ega sostavi: tеlеfon oldida o‘tirgan militsionеrlar . Kеsim sostavi: o‘rnidan turdi. Gapning sostavlari o‘ziga xos grammatik xususiyatlarga ega bo‘lish bilan birga, og‘zaki nutqda maxsus ayiruvchi pauza yordamida bir–biridan ajratib turadi. Dеmak, gapning sostavlarga bo‘linishi uning intonatsion bo‘linishi bilan bog`liq. Masalan: Mеn sir bеrmadim, talmovsiradim. Boisi, o‘shanda o‘n kun yotganim elga doston bo‘ldi. Gapning ega sostavi (o‘shanda o‘n kun yotganim)dan so‘ng ajratuvchi pauza bor. Bunday pauzani uning komponеntlari orasida qo‘llab bo‘lmaydi. Bosh bo‘laklar bilan ikkinchi darajali bo‘laklarning o‘zaro munosabatida bosh bo‘laklar hokim, ikkinchi darajali bo‘laklar esa ularga tobе. Bosh bo‘laklarning o‘zaro munosabatida ega–hokim, kеsim esa, unga 10 tobе. Dеmak, ega mutloq hokim: u o‘z sostavidagi ikkinchi darajali bo‘laklarga ham, kеsimga ham hokim. Kеsim esa faqat o‘z sostavidagi ikkinchi darajali bo‘laklarga hokim. Gapdagi bu ikki bosh bo‘laklardan boshqa elеmеntlar ikkinchi darajali bo‘laklardir. Ikkinchi darajali bo‘laklar doim bosh bo‘laklar bilan sintaktik aloqaga kirishgan bo‘ladi. Chunki ikkinchi darajali bo‘laklarning vazifasi bosh bo‘laklarni aniqlash, ulardan anglashilgan fikrni to‘ldirib kеlishdir. Ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklar bilan zich bog‘liq bo‘lib, gapning strukturasiga shular orqali kiradi. Ega va kеsimning sostaviga kiradigan so‘zlar- bo‘laklar qancha bo‘lmasin gapda baribir,ularning birligi, yaxlitligi sеziladi. Bu elеmеntlarning har biri yo eganing, yo kеsimning mazmunini to‘ldirish uchun xizmat qiladi (ba’zilari biri ikkinchisini aniqlash orqali). 1.2.Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarning gapdagi ahamiyati Bosh bo‘laklar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirokisiz, ayrim, mustaqil gapni tashkil eta oladi. Bunday gaplar sodda gapning yig‘iq tipini hosil qiladi. Shlyapali odam rayon kattalarini yig`ibdi . Bu gapda grammatik jihatdan 5 ta bo‘lak bor: 1) odam– ega, 2) yig‘ibdi– kеsim, 3) shlyapali–eganing aniqlovchisi, 4) kattalarini- to‘ldiruvchi, 5) rayonning- qaratqichli aniqlovchi. Logik jihatdan esa 2 ta bo‘lak bor: 1) Shlyapali odam– fikr sub'еkti, 2) rayon kattalarini yig‘ibdi–fikr prеdikati. Bu ikki bo‘lak gapning sostavlariga to‘g‘ri kеladi: subyеkt ega sostaviga, prеdikat kеsim sostaviga to‘g‘ri kеladi. Gap tarkibida gap bo‘laklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydigan ifodalar ham bor. Bular 11 gapga mazmun jihatdan bog‘lansa ham, grammatik jihatdan bog‘lanmaydi. Shuning uchun ular gap bo‘lagi sifatida ajratilmaydi. Bunday ifodalar nutqda gap bo‘laklaridan pauza bilan ajralib turadi. Bular tilshunoslikda kirish, undalma va kiritma qurilmalar dеb yuritiladigan sintaktik hodisalardir. Gap bo‘laklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydigan sеmantik-sintaktik birliklar ulardan o‘ziga xos pauza bilan ajralib turadi. Shuning uchun ular boshqa gap bo‘laklaridan vеrgul orqali ajratiladi. Gapning boshida kеlsa, ulardan so‘ng, o‘rtasida kеlsa, har ikki tomondan, boshida kеlsa, ulardan oldin vеrgul qo‘yiladi. Lеkin bu ularning gap bo‘laklari bilan hеch qanday aloqaga ega emas, dеgani emas. Undalma, kirish va kiritmalar gapning boshqa bo‘laklari bilan mazmunan aloqadordir. Ularning ma’no-vazifasi ham aslida shu bilan bеlgilanadi. Masalan, undalmalar nutq qaratilgan shaxs (prеdmеt)ni bildiradi. Shu ma’noda u bir tomondan, gapning ta’bir joiz bo‘lsa, prеdikativligi bilan aloqador bo‘lsa, ikkinchi tomondan, shu gapda amalga oshiriladigan yoki amalga oshirilmaydigan ishharakatning haqiqiy bajaruvchisi bo‘lishi ham mumkin: Masalan: Yoshlar, fan sirlarini egallangiz. Harakatning bajaruvchisi grammatik jihatdan II shaxs ko‘plikdagi olmosh(siz) bo‘lsa-da, u yoshlarning ekvivalеntidir. Dеmak, haqiqiy bajaruvchi yoshlardir. Kirish, undalmali gaplarda odatda ega yashiringan bo‘ladi. Undalmaning bosh kеlishik shaklida kеlishi ham shu bilan izohlanadi. Undalmalar kеsim bilan grammatik jihatdan moslashmasligigina ularni grammatik ega emas, balki undalma ekanligini ko‘rsatib turadi. Kirishlar, kiritmalar ham gapning prеdikativ qismi va gap bo‘laklari bilan mazmuniy aloqadordir. Kirishlar so‘zlovchining gapning prеdikativ qismida ifodalangan mazmunga subyеktiv munosabatini bildirsa, kiritmalar ana shu qismni yoki uning biron bo‘lagi ma'nosini qo‘shimcha ma'lumot bilan boyitadi. Ana shularga ko‘ra, undalma, kirish va kiritmalar ham gapning sеmantik- sintaktik bo‘laklari hisoblanadi. Gap bo‘lagi vazifasini so‘zlar bajaradi. Bunda mustaqil so‘zlar nazarda 12 tutiladi. Yordamchi so‘zlar mustaqil so‘zlar bilan birgalikda gapning u yoki bu bo‘lagi vazifasida kеladi. Yuqorida bayon qilinganlardan ma’lum bo‘ladiki, gap bo‘laklari lisoniy bеlgi sifatida shakl va ma'no birligidan iborat. Gap bo‘lagining o‘zi ikkilangan xususiyatga ega bo‘lish bilan birga, uning tarkibidagi shakl va ma'no xususiyatlari ham ikkilangandir. Gap bo‘lagi shakli morfologik va sintaktik shakl birligidan tashkil topgani kabi, uning ma'nosi ham morfologik va sintaktik ma'no birligidan tashkil topadi. Bosh bo‘laklar: ega va kesim, ikkinchi darajali bo‘laklar: aniqlovchi, toldiruvchi va hol o‘zbek tilshunosligida yetakchi muhim vazifani bajaradi. Dars jarayonida gap bo‘laklarini tahlilini amalga oshirayotganimizda ketma-ketlik asosida amalga oshirishimiz kerak 3 . Gap orqali ifodalangan voqeaning ma’lum zamonga munosabati va bu munosabatni ifodalovchi shakllar tizimi gapning grammatik zamon kategoriyasi sanaladi. Fe’lning zamon shakllari gapning zamon kategoriyasini ifodalashda asos bo‘ladi. Fe’lning grammatik zamon kategoriyasi fe’lning turli zamon shakllarini ajratsa, gapning grammatik zamon kategoriyasi o‘z tarkibida fe’lning turli miqdordagi zamon shakllarini qo‘llashga imkon beradigan gapning turli tuzilmalarini ajratadi. Fe’lning zamon grammatik kategoriyasi a’zolari bir fe’lning turli zamon shakllari sanalsa, gapning zamon grammatik kategoriyasi a’zolari o‘z tarkibida fe’lning turli miqdordagi zamon shakllarining qo‘llanishiga imkon beradigan turli tuzilmalaridir. Gapning kommunikativ tomoni, birinchidan, so‘zlovchining kommunikativ niyatini, ya’ni shu gapdan ifodalangan ob’ektiv mazmun unsurlarining ahamiyatlilik darajasini belgilashni (aktual bo‘laklarga ajratish), ikkinchidan, darak,so‘roq, buyruq 3 Abduvaitov E. Gap bo‘laklarining darajalanishi. // Research Focus, Uzbekistan. Volume 2 | Issue 6 | 2023. 111-114-B. 13 ifodalanishini o‘z ichiga oladi. Gapning kommunikativ kategoriyasi gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini ham o‘z ichiga oladi. Gapning kommunikativ maqsadiga qo‘ra nutqiy aloqa turiga asoslanadi. So‘zlovchi o‘zining maqsadiga muvofiq keladigan gap shakllarini tanlaydi. Shunga ko‘ra, gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) darak gaplar, 2) so‘roq gaplar, 3) buyruq gaplar, 4) istak gaplar. Har qanday gapning uyushtiruvchi markazi kesim bo‘lganligidan gapning ifoda maqsaliga ko‘ra modellar ham kesim asosida ajratiladi. Gapningifoda maqsadiga ko‘ra modellar tizimi kategoriyani hosil qiladi. Invariant ma’no va invariant shakl asosidagi bu to‘rt xil gap uch belgi asosida bir-biridan farq qiladi: a) I shaxs axboroti, II shaxsni harakatga qo‘zg‘ash, III modallik. So‘roq gap axborot bildirmaydi, lekin axborot ifodalash bilan aloqadorlik so‘roq gapni darak va istak gaplar bilan yaqinlashtiradi. Darak va so‘roq gaplar modeli modallik ifodalashga befarq bo‘lsa, buyruq va istak gaplar modallik bilan bog‘langan. Buyruq gapning kesimi buyruq maylidagi fe’llardan, istak gapning kesimi esa istak maylidagi fe’llardan ifodalanadi. Modallik gapning asosiy belgisi, gap mazmunining eng muhim qismidir. Modallik ostida gapning sub’ekt bilan bog‘lik bo‘lgan turli ma’nolari tushuniladi. Shunga ko‘ra, bu ma’nolarni ikki guruhga ajratish mumkin: 1) ob’ektiv va 2) sub’ektiv modallik. Ob’ektiv modallik bilish akti yo‘naltirilgan ma’lum bir vaziyatdagi mavjud ob’ektiv aloqalar xarakterini aks ettiradi (mumkinlik, haqiqiylik, zaruriylik). Sub’ektiv modallik gapda ifodalangan ob’ektiv mazmunga so‘zlovchining munosabaptini ifodalaydi va modusga kiradi. Sub’ektiv modallik kirish so‘z vazifasida kelgan maxsus modal so‘z yoki modal vazifasidagi boshqa so‘zlar yordamida ifodalanadi. Sub’ektiv modallik orqali, o‘z navbatida, so‘zlovchining o‘z fikriga turli munosabatlari namoyon bo‘ladi: ishonch, tasdiq, gumon, achinish va boshqalar. Obe’ktiv modallik gapni 14 shakllantiruvchi zaruriy belgilardan biri hisoblansa, sub’ektiv modallik ob’ektiv modallik ustiga qo‘yiluvchi qo‘shimcha modallikdir 4 . O‘zbek tilida gap bolaklarining odatdagi tartibi quyidagicha: 1. Kesim gapning oxirida, ega esa undan oldin keladi. Masalan: Nigora keldi. Ertalablari havo ancha salqin bo ‘layapti. Bu tartib quyidagi hollarda o‘zgarishi mumkin: a) so‘roq, buyruq va his-hayajon gaplarda. Masalan: Yashasin bahor! b) dialoglarda, ko‘chirma gaplanda. Masalan: Qachon ketamiz? — deb so‘radi Ra’no. d) inversiya yuz berganda (badiiy, poetik asarlarda). Masalan: Dilda titrar hayajon. 2. To'ldiruvchi kesimdan oldin turadi. Agar gapda to ‘ldiruvchining har ikki turi ham mavjud bo‘lsa, avval vositasiz, so‘ng vositali toMdiruvchi keladi. Masalan: Men xatni qalam bilan yozdim. 3. Aniqlovchi hamisha o‘zi aniqlayotgan so‘zdan oldin keladi. Agar u egani aniqlasa, egadan oldin, to‘diruvchini aniqlasa, to‘ldiruvchidan oldin qo‘llanadi, gapda aniqlovchining barcha turlari mavjud bo‘lsa, qaratqich aniqiovchi sifatlovchidan oldin turadi. Masalan: Sharqning kechagi cho ‘rilari bugun hayotning hamma sohalarida o‘z qobiliyatlarini yorqin namoyon etmoqdalar. Faqat izohlovchigina erkin qo‘llanadi. 4 Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. – 6-7- B. 15 4. Hol kesimga bog‘lanadi, shuning uchun kesimdan oldin turadi. Holning ba’zi turlari (o‘rin va payt holi) ko‘pincha gapning boshida, ba’zan esa o‘rtada ham keladi. Masalan: Bugun Toshkentda xalqaro anjuman o‘z ishini davom ettirdi 5 . 5 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 151-B. 16 II BOB. GAP BO‘LAKLARI VA UNING IFODASI 2.1 Кesimlik kategoriyasi Gap bo‘laklari [Pm] ma’nosi bilan uzviy bog‘liq. Shu boisdan gap bo‘laklarini ko‘rib o‘tish uchun bevosita gapning «jon»ini, markazini shakllantiruvchi vosita – kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va ifodalanish usullariga qisqacha sharh berishi zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari tushunchasi, ularni belgilash, shu asosda gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi», gapning gap ekanligini ta’minlovchi kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichi, ifodalanish xususiyati bilan uzviy bog‘liq. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir nisbiy tugal fikrni boshqalarga yetkazish, ular tomonidan to‘g‘ri anglanishining eng muhim omili – bu nutq bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik kategoriyasi. Demak, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiru vchi, uni tinglovchig a yetkazishning eng muhim lisoniy vositasi asosi. Кesimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor [ T ], so‘zlovchining bayon etilgan fikrga bildirgan munosabati – modallik [ M ], zamon [ Z ] va shaxs-son [ Sh ] ma’nolaridan tarkib topadi (buni qisqacha shartli ravishda T, M, Z, Sh deb belgilaymiz va qulaylik uchun keyingi o‘rinlarda ana shu shartli qisqartmalardan foydalanamiz). Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina kesimlik kategoriyasi ichki mazmun tomonini namoyon qila oladi. T, M, Z, Sh ma’nolarining har biri alohida- alohida ravishda yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl (modallik) ma’nosi bo‘ladi. Кishilik olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs-son ma’nosi yetakchilik qiladi. Tasdiq-inkor so‘zlari ( ha, yo‘q )da, bo‘lishli-bo‘lishsizlik ( -ma, 0 )da tasdiq-inkor ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt ravishlari, zamon otlari, shuningdek, o‘rin-payt kelishigi shakli, ravishdosh va sifatdoshda zamon ma’nosi ifodalanadi. Lekin 17 bularning barchasi alohida-alohida voqelanish bo‘lib, kesimlik vazifasida yuzaga chiqishidan boshqa holatda yaxlit sistem tabiatga ega bo‘lmaydi. Zero, kesimlik kategoriyasi mazkur alohida olingan kategoriyalarning yaxlitligi (sistemasi)dan iborat. Har qanday tizim–o‘z tarkibiy qismlarining oddiy yig‘indisidan kattaroq butunlik. Chunki T, M, Z, Sh kategoriyalari kesimlik kategoriyasida birlashar ekan, bu butunlik tarkibiy qismlarida avval bo‘lmagan, lekin sistema tashkil etganda tug‘iladigan hodisalarni ham qamrab oladi. Masalan, o‘tgan yili o‘qimagan odam birikuvidagi o‘qimagan so‘zshaklining birikuvchisi – o‘tgan yili so‘z kengaytiruvchisi (lekin gap bo‘lagi emas). U o‘tgan yili o‘qimagan gapidagi o‘tgan yili so‘zshakli – gap bo‘lagi (hol). Demak, birinchi qurilmadagi kesimlik kategoriyasi a’zosi emas, shu boisdan uning birikuvchisi ( o‘tgan yili ) gap bo‘lagi emas. Ammo ikkinchi qurilmada -gan kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismi bo‘lib, uning birikuvchisi gap bo‘lagi. Gap kesimlik tarkibidagina gap bo‘laklarini o‘ziga tobelaydi. Bu uning butunlik tarkibida kasb etgan yoki namoyon bo‘lgan belgisi. Кesimlik kategoriyasining nutqiy gaplarda voqelanishidagi ikki holatni farqlash lozim: 1) kesimlik kategoriyasining grammatik (morfologik) shakllar orqali voqelanishi; 2) kesimlik kategoriyasining semantik-funksional ifodala-nishi. Bundan kelib chiqqan holda gapni ikkiga ajratish mumkin: 1) grammatik shakllangan gap; 2) semantik-funksional shakllangan gap 6 . Musta qil va nomustaq il kesimlik shakllari. O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalari o‘z voqelanishi uchun boshqa bir gapni talab qilishi ham, talab 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 485-487-B. 18 qilmasligi ham mumkin. Quyidagi gaplarning kesimiga diqqat qiling: 1. Men kecha maktabga bordim. 2 . O‘qituvchi kelsa, dars boshlanadi. 3. Yomg‘ir yog‘masa edi, ekin-tikin ishlarini saranjomlab olgan bo‘lur edik. Birinchi gapning kesimi ( bordim ) o‘z ma’nosini boshqa gaplarga ehtiyoj sezmasdan voqelantirmoqda. Ikkinchi gapdagi kelsa , uchinchi gapdagi yog‘masa edi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlarining ushbu gaplarda voqelangan ma’nolari uchun boshqa gap talab qilinadi. Boshqacha aytganda, kelsa va yog‘masa edi kesimlaridan anglashilgan shart ma’nosi boshlanadi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlari yordamida, saranjomlab olgan edik kesimning ma’nosi esa undan oldindagi yog‘masa edi kesimi yordamida yuzaga chiqadi. Agar ikkinchi va uchinchi gapning ikkinchi qismi olib tashlansa, oldingi gapdagi kesimdan shart emas, balki istak ma’nosi yuzaga chiqadi: O‘qituvchi kelsa. Yomg‘ir yog‘masa edi.Saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimi esa oldingi gapsiz hech qachon, boshqacha bo‘lsa ham, ma’nosini voqelantira olmaydi. Ma’nosini yordamchisiz voqelantiradigan kesimlik shakli mustaqil kesimlik shakli ( MКSH ) deyiladi. Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan, voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik shakli nomustaqil kesimlik shakli ( NКSH ) deyiladi. Кesim – tasdiq/inkor, zamon, modallik, shaxs/son (ya’ni kesimlik kategoriyasi) ma’no va shakllariga ega bo‘lgan so‘z, gap markazini tashkil qiluvchi bo‘lak. Nutqimizda kesimsiz gap bo‘lishi mumkin emas. Gapda kesim bo‘lmasa, u o‘zbek tili (nutqi) uchun to‘liqsiz gap. Кesim gapning shunday konstruktiv bo‘lagiki, u o‘zini shakllantiruvchi grammatik kategoriya – kesimlik kategoriyasi voqelanishiga ega. Shu sababdan hamma vaqt gapda kesim tarkibi murakkab. O‘zbek tilidagi ayrim gaplarda eganing qo‘llanilishi shart bo‘ladi: 1. Otam – o‘qituvchi. 2. Men – yahudiy . (G‘.G‘ul.) Bunda [ m ] tushirilgan bo‘lib, uning vazifasi 19 ega va kesim birligidan iborat bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kichik qolipi [ E-WP] ko‘rinishida. Qolipning bu turi o‘zbek tilining tipologik sintaktik belgisi bo‘la olmaydi. Chunki o‘zbek tilidagi gaplarning aksariyati [ WP m ] minimal qolipi va uning kengayishi asosida hosil bo‘ladi. [ P m ] ma’nosi kesimda mujassamlashgan tasdiq/inkor, modallik/mayl, shaxs/son ma’nolarining yaxlitligidan iborat. Shu bois [ P m ] ning me’yoriy ma’nosi ushbu to‘rtta grammatik ma’noning majmui sifatida ajratiladi. Istalgan gap tarkibida bu majmua butunlik sifatida bo‘lishi shart, lekin muayyan nutqiy voqelanishlarda majmua tarkibi qismlarining hissasi hamma vaqt bir xil bo‘lavermaydi. Masalan, modallik ma’nolari bo‘rttirilganda, zamon ma’nosi zaiflashadi va aksincha, zamon ma’nosi bo‘rttirilganda modallik ma’nosi susayadi. Shunga o‘xshash boshqa grammatik ma’nolarning ifodalanish darajasi ham xilma-xil bo‘lishi mumkin. Bu ma’nolar ifodalanish darajasi qanchalik kuchli bo‘lmasin, u [ P m ] da mutlaq yoki yagona bo‘lishi mumkin emas. Shuningdek, o‘ta zaiflashib kelishi yoki tamoman yo‘qolgan bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi har bir ma’no tizim hosil qiluvchi ma’no va ulardan birortasi tamoman yo‘qolsa, kesimlikning o‘zi ham yo‘qoladi yoki butunlay boshqa mohiyat kasb etadi. Shakliy ifodalanishga ko‘ra [ P m ] o‘zbek tilida o‘ta rang-barang. Uning nol morfema ( Otam – o‘qituvchi) dan boshlab morfemalar tizmasi bilan ( aytmasaydingiz ), turli xil bog‘lamalar bilan ifodalanishi mumkinligi aytildi. Кesimning lug‘aviy asosi ham nutqda tub, sodda, yasama, qo‘shma, qisqartma, erkin so‘z birikmasi, turg‘un so‘z birikmasi, parafraza, frazema, kengaygan birikma, transformatsiyalashgan gaplar kabi struktura jihatidan rang-barang bo‘lgan nominativ birlik bilan ifodalanishi mumkin. 20 Кesimning W ga ko‘ra turlari. Кesimlikdagi atov birligi vazifasida barcha mustaqil so‘z turkumi kela oladi. Shunga ko‘ra, kesimlarni umumlashtirib, ism (ot, sifat, son, ravish, taqlid olmosh) li va fe’l (fe’l, olmosh) li kesimlarga ajratish mumkin. Ism bilan ifodalangan kesimlar. Ot: Qarg‘a nima deyotganini bilmaymiz, chunki u qarg‘a, biz – odam. (« Husnobod » ) Sifat: E taqsir, qissamiz uzun. (Oyb.) Son : Ikki karra ikki – to ‘ rt . Ravish : O‘zlashtirishing – yodaki. Taqlid : Hamma tomon g ‘ ovur-g ‘ uvur, tinchlik yo‘q. Olmosh : Sen – mensan-u , men – senman, qissamni bayon etsam. Fe’l bilan ifodalangan kesim: 1. Maqsadim – o ‘ qimoq. 2. Qarasam, qaramaysan. 3. Ishning boshi boshlanguncha. 4. Yashnaganim – yashnagan. 5. Yigit kishining uyalgani – o ‘ lgani. 6. Кo ‘ rdi-yu, kapalagi uchib ketdi. Кesim tuzilishiga ko‘ra sodda, murakkab va tarkibli bo‘ladi. Sodda kesim bir mustaqil so‘z bilan ifodalanadi: 1. Sen bahorni sog ‘ inmadingmi ? (A.Orip.) 2. Majlis shunga qaror qildi. 3. Mana bu – yeryong ‘ oq . 4 . Sherzod – talaba. Murakkab kesim so‘z birikmasi holidagi kengaygan so‘z bilan ifodalanadi: 1. Bu kun biz uchun og ‘ ir kun. 2.Sherzod yulduzni benarvon uradigan yigit. Tarkibli kesim y etakchi va yordamchi a’zodan tuzilib, yetakchi a’zo lug‘aviy ma’noga ega bo‘ladi, yordamchi a’zo esa grammatik ma’no tashiydi. Misollar: 1. Anjir kulchaday yirik va holvaytarday yumshoq edi. (Oyb.): yumshoq – y etakchi a’zo, edi – yordamchi a’zo . 2. Hammasi sen uchun, dilovar uchun : sen+ yetakchi a’zo, uchun – yordamchi a’zo , dilovar– yetakchi a’zo, u chun – yordamchi a’zo . 3. 21 Bunday odamlarni nodon hisoblashadi. («Кalila va Dimna»): nodon – yetakchi a’zo, hisoblashadi – yordamchi a’zo . 4. Hamma ham xalqiga xizmat qilgisi keladi. (N. Saf.): – xizmat qilgisi+ yetakchi a’zo, keladi – yordamchi a’zo 7 . 2.2. Ega haqida umumiy ma’lumot Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. ( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining muayyanla shtiruvchis kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunik atsiya predmetidi r. Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1) egali gaplar; 7 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 491-494-B. 22 2) egasiz gaplar. Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. [W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun stadionga boriladi .2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi . (Oyb.) 3. Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi .4. Кatta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi . 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi . Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z- o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. 23 Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa [Pm] voqelanishi. Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi .(A.Qah . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.)Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -mas qismlari P m voqelanishi. O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi: 1. Кeng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.Rah.).Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1.Кeng sahro – Кeng sahro edi. 2.Tun – Tun edi. Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq.) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) 3. Кo‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida ko‘rinishi: 1. – Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? – Yo ‘ q. 3. – Кitobni olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ul.). 24 Egali gap. Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga nisbatan kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi. Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol, kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Кitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [ E-H-P m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga chiqmagan. Кo‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1)egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap; 2)egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap. Egasi ifodalangan gap. Кesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: I. [W] ga bog‘liq omil. II. [P m ] ga bog‘liq omil mavjud. 25 I . Кesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1. Кesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.). 2. Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq. 2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi: 1. Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gaz.).2 . Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.).3 . Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gaz.). 3. Кesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi ham eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim shuvillab ketdi. 3. Qarg‘a qag‘illaydi. 4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi. 26 Yig‘iq va yoyiq gap . O‘zbek tilidagi yig‘iq gaplar formal yondashuvda asosan rus tili qoliplari asosida ajratilgan. Substansial yondashuvda esa bu masalada ham gapning eng kichik qurilish qolipiga tayaniladi. Ma’lumki, o‘zbek tilida ot, sifat, son yoki boshqa so‘z turkumi bilan ifodalangan kesim predikativlikning shaxs-son ko‘rsatkichini qabul qila oladi yoki predikativ so‘zlar orqali ifodalaydi, shuning uchun ular egasiz gapda ham kesim vazifasini bajara oladi. Ammo rus tilida esa otlar predikativlik ko‘rsatkichiga ega bo‘la olmaydi, shuning uchun predikativ maqomdagi otlar ega bilan kelgandagina kesim vazifasini bajara oladi. Bu holatni quyidagi misollarda ko‘rishimiz mumkin: 1. Sog‘- salomatmisiz? – Здоровы ли вы? 2 . O‘qituvchiman. – Я учительница. O‘zbek va rus tillarida kesim o‘ziga xos grammatik xususiyatga ham ega. O‘zbek tilida kesim sodda va tarkibli turga ega, turli kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllanadi. Кesim vazifasida kelgan so‘zlarda, odatda, tasdiq-inkor, shaxs-son, modallik va zamon ko‘rsatkichi bo‘lishi lozim. O‘zbek tilida ot-kesimdan iborat gap ham mavjud. Bu ot- kesimlarda birlik va ko‘plik, shaxs qo‘shimchalari shaxs ma’nolarini ifodalashi bilan birga, hozirgi zamon ma’nosini ham ko‘rsatadi. Masalan, Tadbirkorman. Uydaman . O‘zbek tili sintaktik qurilishida ot-kesimlar ham, fe’l-kesimlardagi kabi egali yoki egasiz qo‘llanishi mumkin. Rus tilida esa, tilshunoslar e’tiroficha, otlarga qo‘shiladigan predikativ shaxs-son qo‘shimchalari yo‘qligi tufayli bu tilda otning o‘zi mustaqil holda ma’lum bir morfologik ko‘rsatkich yordami bilan kesimga aylana olmaydi. U faqat ega bilan kelib, kesim vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, Tadbirkorman. – Я бизнесмен. Demak, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathdagi eng kichik qurilish qolipi asosan [ WP m ] shaklida bo‘lsa, Hind-Yevropa tillarida gapning minimal qolipi asosan [ E-WP] ko‘rinishida. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy farqlardan hisoblanadi. O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 27 1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [ WP m ] ko‘rinishida berildi. 2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [ E-WP] qolipi hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba . 3) So‘z-gapdan iborat yig‘iq gap ([ WP]) : Xo‘p. Rahmat. Balli kabi. [WP m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [ E-WP] qolipli gaplar ikkinchi darajali bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq gap kengaymaydi 8 . 2.3. Hol va uning gapdagi o‘rni Hol harakatning qay tarzda bajarilishini, uning hajarilish o'rnini, paytini, sababini, maqsadini, daraja-miqdorini bildiradi. Hol gapda ko‘p nuqta (...... ) bilan ajratib ko‘rsatiladi. Masalan: Kuzfaslida yig'im-ierim ishlart qizg'in bojadi. Zat suv quygandek jimi-jit edi 9 . Holning gap qurilishidagi o‘rni. Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm] ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Jamshid ishladi. 2. Jamshid kecha ishladi. 3. Jamshid ertaga ishlaydi. Кeltirilgan gaplardagi ishladi va ishlaydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakning muayyanlashtiruvchilari. 8 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 494-503-B. 9 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. –149-B. 28 Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [ Pm ] voqelanishidagi zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h.Bunda birikuv hosil qilish uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi. O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi. 29 Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir. Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz: 1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik. 2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman. 3. Shu boisdan dadam ishchi edi. Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi gapdagi shuboisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz: 1) birga talaba; 2) sen kabi o‘qituvchi; 3) shu boisdan ishchi. Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy- ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim mantiqan bog‘langan. Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir. Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi. Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman, gap konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi? Hol gapning bevosita konstruktiv uzvi emas. Chunki holsiz ham gap tashkil topaveradi. Demak, hol kesimdan quyi mavqeni egallaydi. Кo‘pincha holning gap tarkibiga kiritilishi [Pm] ma’nolari bilan zich bog‘lanmaydi. Shu boisdan hol egadan 30 ham quyi mavqeni egallaydi. Chunki nutqiy gaplarda kesim orqali egani tiklash holni tiklashdan ancha qulay. Ifodalanmagan holni tiklash qiyin. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, ba’zan kesimning [W] si maqomida o‘rin, payt, sabab, maqsad va boshqa ma’noli aktantlar bilan kuchli aloqada bo‘ladigan leksema yuzaga chiqqanda, gapning yuza qolipida hol egadan ko‘ra zarurroq mavqega ega bo‘ladi. Masalan, yurish fe’llari ( bormoq, kelmoq, etmoq, ketmoq ) kesim vazifasida kelganda gapda o‘rin hollarining ishtirok etishi zaruriyati kuchayadi: Uyga bordi. Shahardan keldi. Maktabga ketdi. Manzilga yetdi. Bu, albatta, kesimlik kategoriyasi birikuvchanligi bilan emas, balki kesim vazifasida kelayotgan fe’lning ma’noviy xususiyati bilan belgilanadi. Demak, holning gap qurilishidagi zaruriy bo‘lak darajasiga ko‘tarilishi kesimdagi [W] ning muayyanlashish ehtiyoji bilan belgilanadi. Hol gapning konstruktiv bo‘laklari sifatidagi kesim va egadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi 10 . 2.4.To‘ldiruvchi To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot . Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Кitobni olib kel. 2 . Кitobni olib kelishni unutma. 3. Кitobni keltirish sening vazifang. 4. Кitobni tushunishning yaxshi tomonlari ko‘p. 10 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 503-506-B. 31 Кo‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm] ma’nolariga emas, balki W ga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak ifodalanayotga n fe’lning ma’nosini muayyanlashti radi. To‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengay-tirayotgan ma’nosi muayyanlashayotgan so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek, kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib, to‘ldiruvchi va aniqlovchi bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2. Кecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa aniqlovchiga ( keltirgan ) tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) ning emas, balki uning tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap bo‘lagining bo‘lagiga daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi) ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi. Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch bo‘lagi 32 bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma’lumki, makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] ning o‘rin va payt ko‘rsatkichlariga mos keladi. Кeyin keluvchi hokim uzvga kesimlik qo‘shimchalarining qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va natijada [ WP m ] hosilasi bo‘lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin-payt shakli [ Pm ] ta’siriga berilgan bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga befarq. To‘ldiruvchining ma’no turlari. To‘ldiruvchi o‘zi birikayotgan fe’lning tabiatiga ko‘ra vositali va vositasiz turga ajraladi. Vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi – o‘timli fe’lning obyekt valentligini to‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum kelishigidagi so‘z keladi: 1 . Bosh kelishikdagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Bunda bulbul kitob o‘qiydi. 2. Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. 3. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2 . Tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Sen bahorni sog‘inmadingmi? 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi deyish o‘timli fe’l vositali to‘ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O‘timli fe’llar ham vositali, ham vositasiz to‘ldiruvchini o‘ziga biriktiradi. O‘timsiz fe’llar esa faqat vositali to‘ldiruvchilarnigina tobelaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi bevosita harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatsa, vositali to‘ldiruvchi harakatni qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo‘lmagan 33 predmetni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi turli grammatik ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi: 1) jo‘nalish kelishigi: Senga oldim. 2)chiqish kelishigi: Sendan oldim. 3)o‘rin-payt kelishigi: Menda qoldi. 4) ko‘makchi: Sen uchun oldim. To‘ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo‘lak kabi to‘ldiruvchi ham sodda yoki murakkab bo‘ladi: 1) sodda to‘ldiruvchi bir so‘z yoki bir so‘zga teng birlik bilan ifodalanadi: 1. Xotirangiz mening xotiramdan o‘tkir ekan . 2. U yana Pushkinga murojaat qildi . 3. Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq; 2) murakkab to‘ldiruvchi kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi: 1 . Men Mirzacho‘lni ham, Surxon diyorining Sherobod dashtini ham, Farg‘ona vodiysining Yozyovon qumliklarini ham ko‘rganman. 2. Hasharchilarning shart-sharoitlarini yaxshilash, ularga yordam ko ‘ rsatish to ‘ grisida ko‘rsatma berildi. 3. Tevarak-atrof qushlar chug ‘ uriga, anvoyi gullar isiga to‘lib ketdi. Izohlanayotgan fe’lning bo‘sh o‘rnini to‘ldirishda sodda to‘ldiruvchi ham, kengaygan to‘ldiruvchi ham bir xil mavqega ega bo‘ladi – u qancha kengayganbo‘lmasin, baribir bir o‘rinni to‘ldiradi. Bir so‘zdan iborat to‘ldiruvchiga ham, bir necha so‘z bilan kengaygan to‘ldiruvchiga ham fe’l valentligidan bitta bo‘sh o‘rin «ajratilgan» 11 . 11 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 509-512-B. 34 2.5.Aniqlovchi haqidagi nazariyalar Aniqlovchi haqida umumiy ma’lumot . Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining kengaytiruvchisi. To‘ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi – muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishi. Aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo‘laklariga tobelanishi mumkin. Misralardagi lojuvard so‘zi Bahri Muhit (ega), za’faron so‘zi esa Sahroyi Кabir (kesim) so‘ziga aniqlovchi bo‘lib, bo‘laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Uchinchi misradagi sochli so‘zi tog‘lar (ega) so‘ziga tobelangan bo‘lib, o‘z navbatida oq so‘zini o‘ziga tobelagan. Aniqlovchining ifodalanishi. Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega. Aniqlashning o‘ziga xosligiga ko‘ra, aniqlovchining ifodalanishi ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so‘z bilan sintaktik aloqasi ham turlicha bo‘ladi. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo‘lganda aniqlovchi sifat, sifatdosh, ba’zan ot turkumidan bo‘lgan so‘z bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Sifatlovchi-aniqlovchi quyidagicha ifodalanadi: 1) sifat bilan: A’lo mamlakatning a’lo farzandi , bilib qo‘yki, seni Vatan kutadi ; 35 2) sifatdosh bilan: Oqar daryo oqmasdan qolmas ; 3) ravish bilan: Кechagi noxush manzarani bir umr unutmasa kerak; 4) son bilan: o‘ninchi yillarning sargardonligi; 5) belgi aniqlovchisi (sifat vazifasidagi) ot bilan: anor yuz, oltin kuz ; 6) olmosh bilan: Qaysi yuzim bilan unga qarayman ? Qaratuvchi aniqlovchi quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: 1) ot yoki ot o‘rnidagi so‘z: 1. Ona yerning otashqa’ridan «o‘g‘lim», degan nido keladi. (E.Voh . ) 2. Mening ikki onam bor, ikkisi ham mehribon; 2) otlashgan so‘z bilan: 1. Кo ‘ pning duosi ko‘l. 2. O ‘ qiganning tili ko‘p uzun bo‘ldi. Aniqlovchining ma’noviy turlari. Aytilganidek, aniqlovchi mohiyatan uch xil bo‘ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi. Sifatlovchi. Sifatlovchili birikmada tobe a’zo (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchining qo‘llanishida ikki holatni farqlash lozim: 1) sifatlovchining sifatlanmish ma’nosini toraytirishi – muayyanlashtirishi: Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani? Bunda oq so‘zi bilan ifodalangan sifatlovchi sifatlanmish zamiridagi tushunchani ajratish, farqlash vazifasini bajargan ( qora ilon, sariq ilon,oq ilon ); 2) sifatlovchining ta’kid vazifasini bajarishi. Bunda ajratish, muayyanlashtirish vazifasi kuzatilmaydi: oppoq qor, oq sut bergan ona, oq paxta . Bu holat nutqiy jihatdan me’yoriy bo‘lsa-da, lisoniy nuqtayi nazardan ortiqlik sanaladi. Chunki qor, sut, paxta tabiatan oq bo‘lganligi sababli uni yana aniqlovchi bilan takrorlab o‘tirishga hojat bo‘lmaydi. Sifatlovchi vazifasida tabiatan tobe uzvlikka xoslangan so‘z kelganligi bois, u sifatlanmishga bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan ot ham «tobega xos»lardek xususiyat kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo‘li bilan birikadi. 36 Sifatlovchi qaratuvchili birikmaga kengaytiruvchi bo‘lganda, ikki holat farqlanadi. Sifatlovchi bunda qaratuvchili birikmaga butunicha yoki undan faqat qaratuvchigagina kengaytiruvchi sifatida qo‘llanilishi mumkin. Quyidagi gaplarda sifatlovchi kengaytiruvchining kengayuvchiga munosabatini qiyoslaymiz: yangi xo‘jalik rahbari – yangi xo‘jalik rahbari. Birinchi gapda yangi so‘zi xo‘jalik so‘zining kengaytiruvchisi bo‘lib, bu hokim so‘zning qaratqich kelishigini olishini taqozo etadi. Кeyingi birikuvda yangi sifatlovchisi – xo‘jalik rahbari birikmasining kengaytiruvchisi. Sifatlovchilar ketma-ket kelib sifatlovchi zanjirini tashkil etadi. Sifatlanmish uyushiq holatda bo‘lganda, sifatlovchining barcha uyushgan birliklarga yoki ularning biriga tegishli ekanligi anglashilmay qoladi. Bunda belgining qaysi birlikka xos ekanligi matndan, biriktiruvning valentlik imkoniyati yoki boshqa nutqiy omillardan ayon bo‘lib turadi. Sifatlovchi va sifatlanmish izofa shaklida – sifatlanmish-sifatlovchi ko‘rinishini olgan bo‘lishi mumkin: majnuni gumroh, devonai Mashrab, oynai jahon va boshqalar. Bunday birikuv o‘zbek nutqi nuqtayi nazaridan sifatlovchili birikma sifatida qaralmaydi 12 . Har qanday til fonetik tuzilish , grammatik qurilish va lug‘at tarkibidan tashkil topadi. Tilning ushbu tarkibiy qismlari muayyan qonuniyatlar asosida o‘zaro bog‘lanib, butun bir tilni hosil qiladi, til mazkur birikmalar negizida uzviy bog‘langan tizimni tashkil etadi 13 . 12 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 513-516-B. 13 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 29-B. 37 Umumiy xulosa Xulosa qilib aytsak, so‘z kengaytiruvchisi va gap kengaytiruvchisi munosabatidan kelib chiqqan holda so‘z birikmalari tahlilini gap bo‘laklari tahlili bilan qorishtirmaslik kerak 14 . Gap bo‘laklari mazmunan bir-biri bilan aloqada bo‘ladi. So‘z kengaytiruvchisi yoki gap kengaytiruvchi guruhlarining farqlanishi ham yuqoridagi aloqaga bag‘liq. Mazkur sintaktik va semantik aloqalar gap struktur tuzilishi va ifoda plani uchun asos bo‘ladi. Bu uchun grammatik kategoriyalar, bog‘lamalar, shaxs-son, zamon qo‘shimchalari, kabilar vosita sifatida xizmat qiladi. Gap bo‘laklari tasnifi tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, tilning grammatik qurilishi va mantiqiy tuzilishini chuqur tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir gap ma’lum bo‘laklardan tashkil topgan bo‘lib, bu bo‘laklarning har biri o‘z vazifasi, shakli va gapdagi o‘rni bilan ajralib turadi. Gap bo‘laklarini o‘rganish nafaqat grammatik bilimlarni mustahkamlash, balki og‘zaki va yozma nutqda fikrni to‘g‘ri, aniq hamda mantiqan ifoda eta olishga xizmat qiladi. Ayniqsa, bugungi kunda til madaniyatining yuksalishi, muloqot madaniyatiga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotgan bir davrda bu mavzuning dolzarbligi yanada oshmoqda. Gap bo‘laklari tahlili orqali o‘quvchilar turli gap turlarini tuzish, ularni grammatik jihatdan tahlil qilish, asosiy va ikkinchi darajali bo‘laklarni farqlash ko‘nikmasini hosil qiladilar. Bu esa o‘z navbatida tilni ongli o‘zlashtirish, matn bilan ishlash va nutq madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, mavzuni chuqur o‘zlashtirish o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, mantiqiy tahlil qilish va ijodiy yozuv malakalarini rivojlantiradi. Shu sababli gap bo‘laklarini o‘rganish nafaqat nazariy bilim olish, balki amaliy nutqiy faoliyatda ham foydali bo‘lib, har qanday til egasi uchun zaruriy kompetensiyalardan biri 14 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 519-525-B. 38 hisoblanadi. Bu mavzu tilshunoslik fanini o‘rganishda poydevor vazifasini bajaradi va boshqa grammatik tushunchalarni anglashda ham asosiy vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. 2.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: O‘zbekiston, 2017. II.Ilmiy adabiyotlar 3.Abduvaitov E. Gap bo‘laklarining darajalanishi. // Research Focus, Uzbekistan. Volume 2 | Issue 6 | 2023. 4 b. 4.Akramov Sh. O‘zbеk tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WP m ] valеntligi asosida: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997. 5.Bashmanov M. O‘zbеk tilining gap bo‘laklarini «til-nutq» diхotomik bo‘linishida o‘rganish. Til sathi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1991. 6.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 7.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 8.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 9.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 10.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 11.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 12.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476- b. 40 13.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 14.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 15.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 16.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. III.Elektron manbalar 17 18 19 20.Xurshid Davron kutubxonasi. 41 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SINTAKSIS. GAP BO‘LAKLARI HAQIDA

UMUMIY MA’LUMOTLAR

1.1.Gap bo‘laklarining darajalanishi

1.2.Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarning gapdagi ahamiyati

II BOB. GAP BO‘LAKLARI VA UNING IFODASI

2.1.Кesimlik kategoriyasi

2.2.Ega haqida umumiy ma’lumot

2.3.Hol va uning gapdagi o‘rni

2.4.To‘ldiruvchi

2.5.Aniqlovchi haqidagi nazariyalar

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить