Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 177.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklari tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GAP BO‘LAKLARI TASNIFI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………….3 GAP BO‘LAKLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI……………………….7 Кesimlik kategoriyasi………………………………………………………………….7 Ega va uning ifodalanishi………………………….…………………………………..8 Hol va uning ifodalanishi…………..…………………………………………………14 To‘ldiruvchining gapdagi o‘rni………...……………………………………………..20 Aniqlovchi va uning ahamiyati..………...……………………………………………23 UMUMIY XULOSA………………………………………………………………...32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik sharofati bilan barcha sohalarda rivojlanish ko‘zga tashlanmoqda. Tilshunoslik sohasida ham bu jarayonlar o‘z aksini topmoqda. Gap bo‘laklari mavzusi dolzarb, chunki u grammatik jihatdan to‘g‘ri va mazmunli fikr ifodalashning asosi hisoblanadi. Bu mavzuni bilish yozma va og‘zaki nutqda to‘g‘ri jumlalar tuzishda, fikrni aniqlik bilan ifodalashda katta ahamiyatga ega. Gapdagi har bir bo‘lakning vazifasini tushunish matnni tahlil qilishni osonlashtiradi, tarjima, yozma ishlar yoki imtihonlarda xatolarning kamayishiga yordam beradi. Shu bois, gap bo‘laklarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki kundalik hayotda to‘g‘ri muloqot qilish uchun ham muhimdir. Til o‘z kommunikativ vazifasini sintaktik qurilma – gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha – fonetik, leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki o‘ziga xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va morfologik ko‘rsatkichni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik va morfologik omilga tayaniladi. Sintaksis (gr. sintaxys – tuzish, qurish)ning asosi – gap haqidagi ta’limot. Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham asoslanganligi tufayli so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham sintaksisda o‘rganiladi. So‘z birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy qismi, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z ( uchburchak, ertapishar, sotib olmoq ), frazeologik birlik ( ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh ) 3 sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi grammatika atamasining o‘zi kabi ikki ma’noli: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. Asosiy sintaktik birliklar. So‘z birikmasi va gap – sintaksisning asosiy birliklari. Shunga ko‘ra, sintaksis ikkida bo‘linadi: 1)so‘z birikmasi sintaksisi; 2)gap sintaksisi. So‘zning nutqda o‘zaro aloqaga kirishuvidan so‘z qo‘shilmasi vujudga keladi. So‘z qo‘shilmasini ikki guruhga birlashtirish mumkin: 1)gap ( Osmon tip-tiniq ); 2)so‘z birikmasi ( tip-tiniq osmon ). Til jamiyatda aloqa qilish, axborot uzatish vositasi hisoblanadi. Axborot uzatish esa gap orqali amalga oshiriladi. Demak, gap fikr ifodalaydi. So‘z birikmasi fikr emas, balki so‘z kabi tushuncha ifodalaydi. (Biroq so‘z birikmasi ifodalagan tushuncha so‘z ifodalagan tushunchadan farqlanadi.) Кo‘rinadiki, sintaksisning bosh birligi gap, so‘z birikmasi so‘z kabi bevosita yoki bilvosita uning tashkil etuvchisidir. Sintaktik birlik – gap va so‘z birikmasi – so‘zning qo‘shilishidan hosil bo‘lishi, bu qo‘shilishning esa turli vosita (qo‘shimcha, yordamchi so‘z) va usul (masalan, tobe aloqaning turi) orqali yuzaga kelishi sintaksisning boshqa sathlar bilan zich aloqada ekanligini ko‘rsatadi. Demak, nutqda: 4 1) so‘zlar o‘zaro sintaktik aloqaga kirishib, tushuncha ifodalovchi birlik – so‘z birikmasi vujudga keladi. So‘zlarning o‘zaro birikib, tushuncha ifodalovchi birlik hosil qilish qonuniyatini o‘rganish – so‘z birikmasi sintaksisining vazifasi; 2) so‘z fikr ifodalashga ixtisoslashgan nutqiy birlik – gapni shakllantiradi. Gap hosil qilish qonuniyati bilan gap sintaksisi mashg‘ul bo‘ladi. Sintaktik birlikning ikki tomoni. LSQ tushunchasi. Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lgani kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihat farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisa bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgisiga ega, u bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatiga ega bo‘lgan nutqiy hodisaga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birlik sifatida nutqda qo‘llanadigan, sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan, o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmasi va gap tushuniladi. Lisoniy sintaktik birlik esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qolipi. Lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun ularni lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) deb ataymiz. LSQ g‘isht qolipiga o‘xshaydi. Inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmasi shakliga keltirish, gap hosil qilish qolipi mavjud. Ular LSQ, model, konstruksiya, qurilma deb nomlansa-da, aslida bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmani chiqaradigan ot tushum kelishigi + fe’l so‘z birikmasi qolipi qanday nomlanmasin, uning mohiyatiga ta’sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so‘z birikmasi va gap)lar dialektik birlikda. Qolip nutqiy hosilasiz o‘lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo‘lishi mumkin emas. Quyida LSQ 5 va nutqiy so‘z birikmasi hamda gapning bir-biriga o‘xshamaydigan, farqli xususiyatini bayon etamiz 1 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Gap bo‘laklari mavzusi fundamental muhim mavzulardan biri bo‘lganligi uchun deyarli barcha tilshunos olimlarimiz bu haqida o‘z qarashlarini taqdim etgan. Lekin bahsli vaziyatlar hali ham mavjud. Masalan, ba’zi bir guruh so‘zlarni alohida turkumlash yoki turkumlamaslik haqida. Kurs ishi mavzusining obyekti. Gap tarkibidagi so‘z va so‘z birikmalarining sintaktik vazifasini aniqlash. Kurs ishi mavzusining predmeti. Gapning tarkibida kelayotgan so‘z va so‘z birikmalarining gap tuzilmasidagi bog‘lanishini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi: O‘quvchiga gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklari haqida ma’lumot berish, ularni aniqlashni o‘rgatish, ularning gap tuzulmasidagi o‘rnini tushuntirish. Kurs ishining vazifasi: 1.So‘z va so‘z birikmalarining sintaktik vazifasini aniqlash; 2.Ularning gapdagi o‘rnini belgilash; 3.O‘zaro bog‘lanishni tushuntirish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, I bob, 5 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 33 bet. 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 416-414-B. 6 GAP BO‘LAKLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI Кesimlik kategoriyasi Ma’lumki, kesim gap bo‘lagi sifatida dunyodagi barcha tillarning sintaktik sistemasida alohida o‘rin tutadi. Uning mavqei turkiy tillarda, ayniqsa, muhim. Turkiyshunoslikda ham, o‘zbek tilshunosligida ham kesimlik kategoriyasini maxsus morfologik kategoriya sifatida ko‘rsatish urf bo‘lmoqda. Zero, u aloqa- munosabat shakllari sirasida to‘liq sintaktik funksiya bajarishi bilan ajralib turadi. Turkiy tillarning asosiy xususiyati shunda. Chunki aloqa-munosabat kategoriyalari sirasidagi kelishik va egalik so‘zlarni bog‘lashga xizmat qilsa va ko‘p hollarda gap bo‘laklarini belgilamasa, kesimlik shakllari so‘zlarga alohida sintaktik vazifa beradi. Boshqacha aytganda, «gap bo‘laklarini shakllantirish» belgisi ostidagi ziddiyatda kesimlik kategoriyasi bu belgiga to‘liq egaligi bilan ajralib turadi. Egalik kategoriyasi esa gap bo‘laklarini belgilamaydi, balki faqat so‘zning sintaktik munosabatini ko‘rsatadi. Кelishik kategoriyasi bu belgiga majhul munosabatda. Chunki, masalan, o‘rin-payt kelishigidagi so‘z hol vazifasida ham, boshqa vazifada ham bo‘lishi mumkin. Qiyoslang: Akam shaharda yashaydi ( shaharda – hol). Shaharda yashaydigan akam keldi ( shaharda – aniqlovchining tarkibiy qismi, hol emas). Bosh kelishikdagi so‘z ega vazifasida ham ( Akam keldi ), egadan boshqa vazifada ham ( Akam o‘qigan kitob ) kela oladi. Shuningdek, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishiklari ham muayyan gap bo‘lagini shakllantirmaydi. Кesimlik kategoriyasining ma’nolari murakkab bo‘lib, ular quyidagilardir: a) tasdiq/inkor ma’nosi; b) mayl ma’nosi; d) zamon ma’nosi; e) shaxs ma’nosi; 7 f) son ma’nosi; g) kesimni shakllantirish va uni gapning egasi va hol bilan bog‘lash. Demak, kesimlik kategoriyasida beshta ma’noviy xususiyat va bir sintaktik vazifa mujassam. «Tasdiq/inkor, mayl-munosabat, zamon, shaxs, son, ma’nosini ifodalab, kesimni shakllantirish va uning gap kengaytiruvchilari (ega, hol) ga sintaktik munosabatini ko‘rsatish» – kesimlik kategoriyasining UGMsidir. Кesimlik kategoriyasi shakllari uchun shaxs, son, zamon, mayl, tasdiq/inkor ma’nolarini yaxlit ifodalash xos bo‘lib, bu ma’no bir qo‘shimcha bilan ham, bir necha qo‘shimcha bilan ham ifodalanishi mumkin. Masalan, kitobni o‘qi gapida o‘qi so‘zshakli ikkinchi shaxs, birlik, hozirgi-kelasi zamon, tasdiq ma’nolari voqelangan bo‘lib, bitta nol shakl bilan yuzaga chiqqan. Otam – ishchi gapida ham shunday hol kuzatiladi. Кitobni o‘qimadingiz gapida shaxs-son ma’nosi -ingiz , inkor ma’nosi -ma , zamon ma’nosi -di shakli bilan alohida-alohida ravishda ifodalangan 2 . Ega va uning ifodalanishi Ega haqida umumiy ma’lumot . Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida mujassamlash gan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. ( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 245-246-B. 8 uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1) egali gaplar; 2) egasiz gaplar. Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. [W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun stadionga boriladi .2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi . (Oyb.) 3. Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi .4. Кatta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi . 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi . Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z- 9 o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa [Pm] voqelanishi. Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi .(A.Qah . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.)Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -mas qismlari P m voqelanishi. O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi: 1. Кeng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.Rah.).Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1.Кeng sahro – Кeng sahro edi. 2.Tun – Tun edi. 10 Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq.) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) 3. Кo‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida ko‘rinishi: 1. – Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? – Yo ‘ q. 3. – Кitobni olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ul.). Egali gap. Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga nisbatan kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi. Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol, kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Кitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [ E-H-P m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga 11 chiqmagan. Кo‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1)egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap; 2)egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap. Egasi ifodalangan gap. Кesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: I. [W] ga bog‘liq omil. II. [P m ] ga bog‘liq omil mavjud. I . Кesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1. Кesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.). 2. Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq. 2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi: 1. Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gaz.).2 . Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning 12 maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.).3 . Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gaz.). 3. Кesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi ham eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim shuvillab ketdi. 3. Qarg‘a qag‘illaydi. 4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi. Yig‘iq va yoyiq gap . O‘zbek tilidagi yig‘iq gaplar formal yondashuvda asosan rus tili qoliplari asosida ajratilgan. Substansial yondashuvda esa bu masalada ham gapning eng kichik qurilish qolipiga tayaniladi. Ma’lumki, o‘zbek tilida ot, sifat, son yoki boshqa so‘z turkumi bilan ifodalangan kesim predikativlikning shaxs-son ko‘rsatkichini qabul qila oladi yoki predikativ so‘zlar orqali ifodalaydi, shuning uchun ular egasiz gapda ham kesim vazifasini bajara oladi. Ammo rus tilida esa otlar predikativlik ko‘rsatkichiga ega bo‘la olmaydi, shuning uchun predikativ maqomdagi otlar ega bilan kelgandagina kesim vazifasini bajara oladi. Bu holatni quyidagi misollarda ko‘rishimiz mumkin: 1. Sog‘- salomatmisiz? – Здоровы ли вы? 2 . O‘qituvchiman. – Я учительница. O‘zbek va rus tillarida kesim o‘ziga xos grammatik xususiyatga ham ega. O‘zbek tilida kesim sodda va tarkibli turga ega, turli kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllanadi. Кesim vazifasida kelgan so‘zlarda, odatda, tasdiq-inkor, shaxs-son, modallik va zamon ko‘rsatkichi bo‘lishi lozim. O‘zbek tilida ot-kesimdan iborat gap ham mavjud. Bu ot- kesimlarda birlik va ko‘plik, shaxs qo‘shimchalari shaxs ma’nolarini ifodalashi bilan birga, hozirgi zamon ma’nosini ham ko‘rsatadi. Masalan, Tadbirkorman. Uydaman . 13 O‘zbek tili sintaktik qurilishida ot-kesimlar ham, fe’l-kesimlardagi kabi egali yoki egasiz qo‘llanishi mumkin. Rus tilida esa, tilshunoslar e’tiroficha, otlarga qo‘shiladigan predikativ shaxs-son qo‘shimchalari yo‘qligi tufayli bu tilda otning o‘zi mustaqil holda ma’lum bir morfologik ko‘rsatkich yordami bilan kesimga aylana olmaydi. U faqat ega bilan kelib, kesim vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, Tadbirkorman. – Я бизнесмен. Demak, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathdagi eng kichik qurilish qolipi asosan [ WP m ] shaklida bo‘lsa, Hind-Yevropa tillarida gapning minimal qolipi asosan [ E-WP] ko‘rinishida. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy farqlardan hisoblanadi. O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [ WP m ] ko‘rinishida berildi. 2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [ E-WP] qolipi hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba . 3) So‘z-gapdan iborat yig‘iq gap ([ WP]) : Xo‘p. Rahmat. Balli kabi. [WP m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [ E-WP] qolipli gaplar ikkinchi darajali bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq gap kengaymaydi 3 . Hol va uning ifodalanishi Hol harakatning qay tarzda bajarilishini, uning hajarilish o'rnini, paytini, sababini, maqsadini, daraja-miqdorini bildiradi. Hol gapda ko‘p nuqta (...... ) bilan 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 494-503-B. 14 ajratib ko‘rsatiladi. Masalan: Kuzfaslida yig'im-ierim ishlart qizg'in bojadi. Zat suv quygandek jimi-jit edi 4 . Holning gap qurilishidagi o‘rni. Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm] ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Jamshid ishladi. 2. Jamshid kecha ishladi. 3. Jamshid ertaga ishlaydi. Кeltirilgan gaplardagi ishladi va ishlaydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakning muayyanlashtiruvchilari. Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [ Pm ] voqelanishidagi zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h.Bunda birikuv hosil qilish uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. 4 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. –149-B. 15 Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi. O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi. Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir. Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz: 1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik. 2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman. 3. Shu boisdan dadam ishchi edi. Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi gapdagi shuboisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz: 1) birga talaba; 2) sen kabi o‘qituvchi; 3) shu boisdan ishchi. 16 Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy- ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim mantiqan bog‘langan. Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir. Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi. Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman, gap konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi? Hol gapning bevosita konstruktiv uzvi emas. Chunki holsiz ham gap tashkil topaveradi. Demak, hol kesimdan quyi mavqeni egallaydi. Кo‘pincha holning gap tarkibiga kiritilishi [Pm] ma’nolari bilan zich bog‘lanmaydi. Shu boisdan hol egadan ham quyi mavqeni egallaydi. Chunki nutqiy gaplarda kesim orqali egani tiklash holni tiklashdan ancha qulay. Ifodalanmagan holni tiklash qiyin. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, ba’zan kesimning [W] si maqomida o‘rin, payt, sabab, maqsad va boshqa ma’noli aktantlar bilan kuchli aloqada bo‘ladigan leksema yuzaga chiqqanda, gapning yuza qolipida hol egadan ko‘ra zarurroq mavqega ega bo‘ladi. Masalan, yurish fe’llari ( bormoq, kelmoq, etmoq, ketmoq ) kesim vazifasida kelganda gapda o‘rin hollarining ishtirok etishi zaruriyati kuchayadi: Uyga bordi. Shahardan keldi. Maktabga ketdi. Manzilga yetdi. Bu, albatta, kesimlik kategoriyasi birikuvchanligi bilan emas, balki kesim vazifasida kelayotgan fe’lning ma’noviy xususiyati bilan belgilanadi. Demak, holning gap qurilishidagi zaruriy bo‘lak darajasiga ko‘tarilishi kesimdagi [W] ning muayyanlashish ehtiyoji bilan belgilanadi. Hol gapning konstruktiv bo‘laklari sifatidagi kesim va egadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi. Holning ma’noviy turlari haqida. Hol nutqda gapdan anglashilgan mazmunning, kesim ifodalagan ish-harakat, holat, voqea-hodisaning o‘rni, payti, tarzi, miqdor- 17 darajasi, sababi, maqsadi, natijasi, sharti (qatorni yana davom ettirish mumkin) kabi ma’noni ifodalaydi. Boshqa gap bo‘laklariga nisbatan holning ma’noviy turlari nisbatan ko‘proq. Lekin, olaylik, aniqlovchining rang-tus aniqlovchilari, xususiyat aniqlovchilari, hajm- shakl aniqlovchilari kabi turlarini ajratish grammatik, sintaktik qurilish nuqtayi nazaridan mantiqsiz bo‘lgani kabi, holning ma’noviy turi ham gap sintaktik qurilishi uchun daxlsiz. Shuningdek, ko‘p hollarda o‘rin-payt ( Botir urushda bilinadi ), sabab va maqsad ( O‘qish uchun Toshkentga keldi ), ravish va miqdor holini ( Isroil qayta-qayta o‘qidi ) farqlash qiyin. Chunki hol va so‘zlararo munosabat nutq sharoiti, voqea- hodisaning tabiatiga va so‘zlovchining maqsadiga mos ravishda turlicha voqelanishi mumkin. Holning tuzilish turlari. Lisoniy sintaktik qolipning asosiy xususiyatidan biri shuki, uni to‘ldiradigan nutqiy birlik bir a’zo huquqiga ega va har qanday katta- kichiklikda bo‘lishi mumkin: I.Holning bir so‘z bilan ifodalanishi: 1. Tog‘am shaharga meni ham olib bordi. 2. Shalola shoshilib jo‘nadi. 3. Qiz bilan salomlashib suhbatlashdi. II.Holning so‘z birikmasi bilan ifodalanishi: 1. Tog‘am nota-nish shaharga meni ham olib bordi. 2. Shalola favqulodda shoshilib jo‘nadi. 3. Qiz bilan do ‘ stlarcha salomlashib suhbatlashdi. Demak, bir so‘zshakl bilan ifodalangan hol sodda, kengaygan (birikma holidagi) birlik bilan ifodalangan hol murakkab deyiladi. Holning ifodalanishi. Hol barcha mustaqil so‘z turkumi bilan ifodalanadi: 1) fe’l: Shalola shoshilib gapirdi ; 2) ot: Uydan chiqarib ketdi; 3)sifat: U yaxshi o‘qiydi; 4) son: Bir keldi, bir ketdi; 18 5) olmosh: Bunda ari keltiradi bol ; 6) taqlid: U piq-piq kuldi; 7) ravish: Ish kech tugadi. Holning kesimga bog‘lanish usuli –bitishuv va boshqaruv. Bitishuv aloqasi dahol vazifasida tobe uzvlik vazifasiga xoslangan so‘z keladi. Ular sifat, ravish, son, olmosh va taqlid: 1. Vazifani xo ‘ b uddaladi (sifat). 2. Qo ‘ qqisdan kulib yubordi (ravish). 3. G ‘ o ‘ ng ‘ ir-g ‘ o ‘ ng ‘ ir suhbatlashdi (taqlid). 4. Bir gapirib, o ‘ n kular (son) . 5. Кun botguncha kelmadi (fe’l). Ot, fe’l, olmosh hol vazifasida kesimga boshqaruv usuli da bog‘lanadi. Buning uchun ot kelishik shakli va ko‘makchi, o‘xshatish, fe’l esa ravishdosh va o‘xshatish shakliga ega bo‘ladi: 1. Shahardan qaytdi. 2. Shoshilib gapirdi. 3. Odamdek yashadi. 4. Uxlagandek yotardi. Holning kesimga birikishida bog‘lanish omillari munosabati quyidagicha bo‘ladi: 1. ShMJ-MShJ : 1. Uydan keldi. 2. Go‘dakday kuldi. 3. Shoshilib gapirdi. 2. MJSh-MShJ : 1.Tez o‘qirdi. 2.Qo‘qqisdan kulib yubordi. 3.Chindan qiynaldi. Demak, hol va kesimning bog‘lanishida birikuvchi unsurlarda bog‘lanish omillari munosabati ikki xil kombinatsiyali bo‘ladi: ShMJ-MShJ va MJSh-MShJ . Bu hol va kesim birikuvida LSQlardan biri [W morfologik shakl →WP m ] va ikkinchisi [ W→WP m ] ekanligini ko‘rsatadi 5 . 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 503-508-B. 19 To‘ldiruvchining gapdagi o‘rni To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot . Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Кitobni olib kel. 2 . Кitobni olib kelishni unutma. 3. Кitobni keltirish sening vazifang. 4. Кitobni tushunishning yaxshi tomonlari ko‘p. Кo‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm] ma’nolariga emas, balki W ga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak ifodalanayotga n fe’lning ma’nosini muayyanlashti radi. To‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengay-tirayotgan ma’nosi muayyanlashayotgan so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek, kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib, to‘ldiruvchi va aniqlovchi bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2. Кecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa aniqlovchiga ( keltirgan ) tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) ning emas, balki uning tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap bo‘lagining bo‘lagiga daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi) ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning 20 obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi. Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma’lumki, makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] ning o‘rin va payt ko‘rsatkichlariga mos keladi. Xususan, quyidagi ko‘rinishli gaplarda o‘rin ma’noli Qarshi so‘zi bilan yasha fe’li orasida, Qarshi so‘zi bilan o‘qituvchi so‘zi orasida, shuningdek, sifatga xos xursand , songa xos ikkinchi so‘zlarining bir-biriga bog‘lanish xususiyati yo‘q edi. Кeyin keluvchi hokim uzvga kesimlik qo‘shimchalarining qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va natijada [ WP m ] hosilasi bo‘lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin- payt shakli [ Pm ] ta’siriga berilgan bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga befarq. To‘ldiruvchining ma’no turlari. To‘ldiruvchi o‘zi birikayotgan fe’lning tabiatiga ko‘ra vositali va vositasiz turga ajraladi. Vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi – o‘timli fe’lning obyekt valentligini to‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum kelishigidagi so‘z keladi: 1 . Bosh kelishikdagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Bunda bulbul kitob o‘qiydi. 2. Bunda qurtlar 21 ipak to‘qiydi. 3. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2 . Tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Sen bahorni sog‘inmadingmi? 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi deyish o‘timli fe’l vositali to‘ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O‘timli fe’llar ham vositali, ham vositasiz to‘ldiruvchini o‘ziga biriktiradi. O‘timsiz fe’llar esa faqat vositali to‘ldiruvchilarnigina tobelaydi. Vositasiz to‘ldiruvchi bevosita harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatsa, vositali to‘ldiruvchi harakatni qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo‘lmagan predmetni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi turli grammatik ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi: 1) jo‘nalish kelishigi: Senga oldim. 2)chiqish kelishigi: Sendan oldim. 3)o‘rin-payt kelishigi: Menda qoldi. 4) ko‘makchi: Sen uchun oldim. To‘ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo‘lak kabi to‘ldiruvchi ham sodda yoki murakkab bo‘ladi: 1) sodda to‘ldiruvchi bir so‘z yoki bir so‘zga teng birlik bilan ifodalanadi: 1. Xotirangiz mening xotiramdan o‘tkir ekan . 2. U yana Pushkinga murojaat qildi . 3. Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq; 2) murakkab to‘ldiruvchi kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi: 1 . Men Mirzacho‘lni ham, Surxon diyorining Sherobod dashtini ham, Farg‘ona vodiysining Yozyovon qumliklarini ham ko‘rganman. 2. Hasharchilarning shart-sharoitlarini 22 yaxshilash, ularga yordam ko ‘ rsatish to ‘ grisida ko‘rsatma berildi. 3. Tevarak-atrof qushlar chug ‘ uriga, anvoyi gullar isiga to‘lib ketdi. Izohlanayotgan fe’lning bo‘sh o‘rnini to‘ldirishda sodda to‘ldiruvchi ham, kengaygan to‘ldiruvchi ham bir xil mavqega ega bo‘ladi – u qancha kengayganbo‘lmasin, baribir bir o‘rinni to‘ldiradi. Bir so‘zdan iborat to‘ldiruvchiga ham, bir necha so‘z bilan kengaygan to‘ldiruvchiga ham fe’l valentligidan bitta bo‘sh o‘rin «ajratilgan» 6 . Aniqlovchi va uning ahamiyati Aniqlovchi haqida umumiy ma’lumot . Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarin ing, undalma yoki kirish birikmala rining kengaytiruvchisi. To‘ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi – muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishi. Aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi ekan, u istagan gap bo‘laklariga tobelanishi mumkin: 1) kesim aniqlovchisi: Nilufar a’lochi talaba; 2) ega aniqlovchisi: Кimning gapi to‘g‘ri; 3) hol aniqlovchisi: So ‘ lim va xushhavo vodiyda o‘rnashdilar ; 4) to‘ldiruvchi aniqlovchisi: Bizning yorni ko‘rgan bormi? 5) undalma aniqlovchisi: Xayr endi, yashil vodiy , xushmanzara tog‘. 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 509-512-B. 23 Aniqlovchi mustaqil holda biror bo‘lakka bog‘lanishi ham, kengaytiruvchilar tarkibida kelishi ham mumkin. Qiyoslang: Bir yonda lojuvard Bahri Muhit bor, Bir yonda za’faron Sahroyi Кabir. Bir yonda oq sochli tog‘lar purviqor Sening toleinga o‘qiydi takbir. Misralardagi lojuvard so‘zi Bahri Muhit (ega), za’faron so‘zi esa Sahroyi Кabir (kesim) so‘ziga aniqlovchi bo‘lib, bo‘laklar kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Uchinchi misradagi sochli so‘zi tog‘lar (ega) so‘ziga tobelangan bo‘lib, o‘z navbatida oq so‘zini o‘ziga tobelagan. Aniqlovchining ifodalanishi. Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega. Aniqlashning o‘ziga xosligiga ko‘ra, aniqlovchining ifodalanishi ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so‘z bilan sintaktik aloqasi ham turlicha bo‘ladi. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo‘lganda aniqlovchi sifat, sifatdosh, ba’zan ot turkumidan bo‘lgan so‘z bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Sifatlovchi-aniqlovchi quyidagicha ifodalanadi: 1) sifat bilan: A’lo mamlakatning a’lo farzandi , bilib qo‘yki, seni Vatan kutadi ; 2) sifatdosh bilan: Oqar daryo oqmasdan qolmas ; 3) ravish bilan: Кechagi noxush manzarani bir umr unutmasa kerak; 4) son bilan: o‘ninchi yillarning sargardonligi; 5) belgi aniqlovchisi (sifat vazifasidagi) ot bilan: anor yuz, oltin kuz ; 24 6) olmosh bilan: Qaysi yuzim bilan unga qarayman ? Qaratuvchi aniqlovchi quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: 1) ot yoki ot o‘rnidagi so‘z: 1. Ona yerning otashqa’ridan «o‘g‘lim», degan nido keladi. (E.Voh . ) 2. Mening ikki onam bor, ikkisi ham mehribon; 2) otlashgan so‘z bilan: 1. Кo ‘ pning duosi ko‘l. 2. O ‘ qiganning tili ko‘p uzun bo‘ldi. Aniqlovchining ma’noviy turlari. Aytilganidek, aniqlovchi mohiyatan uch xil bo‘ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi. Sifatlovchi. Sifatlovchili birikmada tobe a’zo (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchining qo‘llanishida ikki holatni farqlash lozim: 1) sifatlovchining sifatlanmish ma’nosini toraytirishi – muayyanlashtirishi: Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani? Bunda oq so‘zi bilan ifodalangan sifatlovchi sifatlanmish zamiridagi tushunchani ajratish, farqlash vazifasini bajargan ( qora ilon, sariq ilon,oq ilon ); 2) sifatlovchining ta’kid vazifasini bajarishi. Bunda ajratish, muayyanlashtirish vazifasi kuzatilmaydi: oppoq qor, oq sut bergan ona, oq paxta . Bu holat nutqiy jihatdan me’yoriy bo‘lsa-da, lisoniy nuqtayi nazardan ortiqlik sanaladi. Chunki qor, sut, paxta tabiatan oq bo‘lganligi sababli uni yana aniqlovchi bilan takrorlab o‘tirishga hojat bo‘lmaydi. Sifatlovchi vazifasida tabiatan tobe uzvlikka xoslangan so‘z kelganligi bois, u sifatlanmishga bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan ot ham «tobega xos»lardek xususiyat kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo‘li bilan birikadi. Sifatlovchi qaratuvchili birikmaga kengaytiruvchi bo‘lganda, ikki holat farqlanadi. Sifatlovchi bunda qaratuvchili birikmaga butunicha yoki undan faqat qaratuvchigagina kengaytiruvchi sifatida qo‘llanilishi mumkin. Quyidagi gaplarda sifatlovchi kengaytiruvchining kengayuvchiga munosabatini qiyoslaymiz: yangi xo‘jalik rahbari 25 – yangi xo‘jalik rahbari. Birinchi gapda yangi so‘zi xo‘jalik so‘zining kengaytiruvchisi bo‘lib, bu hokim so‘zning qaratqich kelishigini olishini taqozo etadi. Кeyingi birikuvda yangi sifatlovchisi – xo‘jalik rahbari birikmasining kengaytiruvchisi. Sifatlovchilar ketma-ket kelib sifatlovchi zanjirini tashkil etadi. Sifatlanmish uyushiq holatda bo‘lganda, sifatlovchining barcha uyushgan birliklarga yoki ularning biriga tegishli ekanligi anglashilmay qoladi. Bunda belgining qaysi birlikka xos ekanligi matndan, biriktiruvning valentlik imkoniyati yoki boshqa nutqiy omillardan ayon bo‘lib turadi. Sifatlovchi va sifatlanmish izofa shaklida – sifatlanmish-sifatlovchi ko‘rinishini olgan bo‘lishi mumkin: majnuni gumroh, devonai Mashrab, oynai jahon va boshqalar. Bunday birikuv o‘zbek nutqi nuqtayi nazaridan sifatlovchili birikma sifatida qaralmaydi 7 . Har qanday til fonetik tuzilish , grammatik qurilish va lug‘at tarkibidan tashkil topadi. Tilning ushbu tarkibiy qismlari muayyan qonuniyatlar asosida o‘zaro bog‘lanib, butun bir tilni hosil qiladi, til mazkur birikmalar negizida uzviy bog‘langan tizimni tashkil etadi 8 . Sifatlovchi va sifatlanmish tobelanishida sifatlovchining birikuv omillari MJSh tartibida bo‘ladi. Chunki sifatlovchi maxsus ko‘rsatkichlarsiz tobe a’zo maqomini egallaydi. Shu boisdan unda shakliy omil o‘ta kuchsizlanadi. Sifatlovchi va sifatlanmish orasiga so‘z kiritish, ularni bir-biridan uzish imkoniyati bo‘lmaganligi, bog‘lanishda sintaktik pozitsiya ustuvor ahamiyatga ega bo‘lganligi bois joylashuv omili faollashadi. Birikuvda ma’noviy omil birinchi o‘rinda bo‘ladi. Uning joylashuv 7 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 513-516-B. 8 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 29-B. 26 omilidan ustunligi birikuvchi unsurlarning ma’noviy muvofiqligi har doim ham ahamiyatli bo‘lib qolishi bilan belgilanadi. Qaratuvchi aniqlovchi. Qaratuvchili birikmada qaralmishdan anglashilayotgan predmet yoki predmet tasavvuridagi narsaning qaratuvchidan anglashilgan narsa/shaxsga mansublik, tegishlilik kabi daxldorligi anglashiladi. Qaralmish vazifasidagi so‘zning lisoniy valentligida qaratuvchi to‘ldiradigan qaram bo‘lgan bo‘sh o‘rin fakultativ, nozaruriy. Shu boisdan qaralmish egalik qo‘shimchalari bilan shakllanib, bu lisoniy nozarurlikni zaruriyatga aylantiradi. Qaratuvchi va qaralmish munosabati ikki tomonlama. Birinchi a’zo (qaratuvchi) qaratqich kelishigi yoki bosh kelishik bilan, hokim a’zo esa egalik qo‘shimchasi bilan yoki usiz shakllanadi. 1.Qaratuvchining qaratqich kelishigi bilan shakllanishi: olmaning shoxi, ammamning daftari, Halimning kitobi. 2. Qaratuvchining bosh kelishikda bo‘lishi : mart oyi, bozor kuni, nafrat hissi. 3.Qaralmishning egalik qo‘shimchasisiz shakllanishi: bizning uy, sizning ayvon, Bizning yorni ko‘rgan bormi? Qaratuvchili birikmadagi so‘zlarning o‘zaro munosabatidan turli ma’no anglashilishi mumkin: 1) qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam ; 2) xoslik : olmaning bargi, piyozning po‘sti ; 3) butun-bo‘lak: stolning oyog‘i, uyning eshigi; 4) tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi; 5) bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig‘isi, itning hurishi. Bu ma’nolarning barchasi [ ism qaratqich kelishigi → ism egalik qo‘shimchasi = qaratuvchi va qaralmish] qolipi emas, balki so‘zlarning ma’noviy munosabati hosilasi. 27 Qaralmishdagi egalik affiksi qaratuvchining qaysi shaxsda ekanligini bildirib turadi. Shu boisdan ko‘p hollarda qaratuvchi qo‘llanilmasligi ham mumkin: ukang, kitobing kabi. Bunda ta’kid muhim rol o‘ynaydi. Qaratuvchini ta’kidlash lozim bo‘lganda, u, albatta, qo‘llanadi. Boshqa hollarda qaratuvchining qo‘llanishi nutqiy ortiqchalikni keltirib chiqaradi. Umuman, qaratuvchining qo‘llanmasligi quyidagi hollarda yuz beradi: 1)qaratuvchi vazifasida o‘zlik olmoshi qo‘llanishi lozim bo‘lganda: Halim o‘rtoqlariga xat jo‘natdi; 2)qaratuvchidan anglashilgan ma’no oldingi gaplardan ma’lum bo‘lib turgan bo‘lsa, uslubiy ortiqchalikdan qochish maqsadida: 1 . Men (mening) sevgan qizimga uylandim. (Mening) Xotinimning otasi savdogar edi; 3) ta’kidlash lozim ko‘rilmaganda: Bog‘imda anorim bor 9 . So‘z kengaytiruvchisi – so‘z semantik imkoniyatidagi bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi aktant. Aktant nutqiy gaplar tarkibida so‘z birikmasini hosil qiladi. Bu birikuvlarda bo‘sh o‘rni to‘ldirilayotgan (biriktiruvchi) so‘z hokim so‘z, bo‘sh o‘rinni to‘ldirayotgan so‘z tobe so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, qizil olma birikuvida qizil so‘zi olma so‘zi zamiridagi ma’noviy mohiyatning «belgi» ma’no bo‘lakchasini muayyanlashtiruvchi aktant bo‘lib, olma so‘ziga «xizmat qilayotganligi» bois unga tobe unsur maqomida bo‘ladi. Demak, biror so‘zga tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi,aktant atamalari bilan yuritiladi. Aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil usullari asosida aytganda, ega, hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamasi bilan nomlanadi. Biroq bu atamalar ostida tushuniluvchi hodisalar so‘z va gap kengaytiruvchisi farqlanishi nuqtayi nazaridan baholansa, butunlay boshqa holat vujudga keladi. 9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 516-518-B. 28 Кengayuvchi so‘z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchisi gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo‘ladi. Bundagi uchta so‘z – bevosita konstruktiv bo‘lak voqelantiruvchisi. Bular: Jahongir, tez, o‘qidi . Faqat kitobni so‘zi bevosita o‘qi so‘zi orqaligina lisoniy strukturaga daxldor bo‘ladi. Bular Jahongir tez o‘qigankitobni men olaman tarzida o‘zgartirilsa, oldingi gapda gap kengaytiruvchisi va gapning konstruktiv bo‘laklari ifodalovchici bo‘lgan Jahongir, tez so‘zlari endi avvalgi mavqeidan mahrum bo‘ladi. Oldingi gapda bevosita gap kesimidagi [Pm] ga daxldorlik kasb etib turgan Jahongir va tez so‘zlari kesimdagi atov birligi [W] kengaytiruvchisi bo‘lgan kitobni so‘zshaklining aktanti hisoblangan o‘qigan so‘zining kengaytiruvchilaridir. Кo‘rinadiki, gapning konstruktiv tizimidan faqat [Pm] ga bog‘langan hokim a’zo o‘rin oladi. Hokim uzvga tobelangan, ergashib kelayotgan aktant nutqiy gap tarkibidagina bo‘ladi. Nutqiy gap qanchalik kengaymasin, u, kengaymagan ko‘rinishida bo‘lgani kabi, lisoniy strukturaga bir xil daxldor bo‘ladi. Misolga murojaat qilamiz: Shavkat tayyorlanayotganda bexabar edi. Bunda bo‘laklarning barchasi bir so‘z bilan ifodalangan. So‘zning har biri qanchalik kengaysa ham, gapning lisoniy strukturaga munosabati o‘zgarmaydi. Gapning Olimlikni orzu qilgan Shavkat pedagogika universitetini imtiyozli diplom bilan tamomlab, magistraturaga kirish uchun tayyorlanayotganda o‘z faoliyatiga daxldor bu gaplardan bexabar edi. Кo‘rinadiki, bu gap qanchalik keng bo‘lmasin, uning struktur qolipi o‘ta sodda va oldingi nutqiy gap qolipidan mutlaqo farqlanmaydi. So‘zlarning nutqiy voqelanishi ular bevosita konstruktiv bo‘lakka bog‘langanda yuz beradi. Кonstruktiv bo‘lak bo‘lishi uchun kesimlik shakllanishi zarur bo‘ladi. Chunki kesim mavjud bo‘lsagina, unga bog‘langan ayrim so‘zlar konstruktiv bo‘lak tabiatiga ega bo‘ladi. Masalan, Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun 29 jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi nutqiy hosilasi xabar ifodalash xususiyatiga ega emas. Chunki unda kesim yo‘q. Demak, bu hosila gap emas va unda gap bo‘laklari ham mavjud emas. Bu hosila gap qolipiga daxldor qilinsa, qolip to‘ldiruvchisi maqomini olsa, so‘zlardan mutlaq hokimlarining mavqei o‘zgaradi va boshqalari ham shu hokim unsur orqali gap qolipiga kiradi. Bu yoyiq unsur gapda kesim, ega, hol mavqeini egallashi mumkin: kesim: Mening orzum – qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi; ega: Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi – mening orzum; hol: Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallaganligidan biz juda quvondik. Demak, dastlabki nutqiy hosila gap tarkibiga kiritilsa, undagi asosiy kengayuvchi unsur ( egallashi ) gapning konstruktiv bo‘lagiga aylanadi, sifat o‘zgarishiga uchraydi, gap qolipiga bevosita daxldorlik kasb etadi. Lekin uning kengaytiruvchilari u orqali – gap qolipiga bilvosita aloqador bo‘ladi, ular mavqeidagi o‘zgarish sifat o‘zgarishi darajasida bo‘lmaydi. So‘z va gap kengaytiruvchilari bir-biriga aylanib turadigan hodisa. Masalan, Кecha kelgan bolanitanimadim gapida kecha so‘zi kelgan so‘zining kengaytiruvchisi. Lekin Bola kecha keldi? gapida u gap kengaytiruvchisi maqomini olgan. Birinchi birikuvda u kelgan so‘zshaklidagi zamon ma’nosiga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa so‘zshakl kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosiga daxldor. Кecha kelgan bola birikuvidagi kelgan so‘zshakli zamon ma’nosi bilan keldi so‘zshaklidagi zamon ma’nosi farqlanadi. Birinchi so‘zshakldagi zamon sifatdosh shaklining ma’nosi bo‘lsa, keldi gap markazida tasdiq-inkor, modallik, shaxs-son va kesimlik pozitsiyasi unsurlari sistemasidan iborat butunlikning tarkibiy qismi. To‘g‘ri chiziq uchburchakning tomoni sifatida boshqa mohiyatga, kvadratning tomoni sifatida boshqa mohiyatga ega bo‘lgani 30 kabi, zamon ham Кecha kelgan bola birikuvida boshqa, Bola kecha keldi birikuvida boshqa butunlikning tarkibiy qismi. Harakatning bajaruvchisi ham goh so‘z kengaytiruvchisi, goh gap kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Halim kecha kelgan. Halim kecha kelganda men yo‘q edim juftliginingbirinchisida Halim gap kengaytiruvchisi (ega), konstruktiv bo‘lak, ikkinchi gapda esa so‘z kengaytiruvchisi, ya’ni konstruktiv bo‘lak emas. Shuningdek, keltirilgan misoldagi mintaqa bosqichida unsuri egallashi so‘zi kesim mavqeyida kelganda konstruktiv bo‘lak, boshqa hollarda (hol va egaga bog‘langanda) esa so‘z kengaytiruvchisi. Ma’lum bo‘ladiki, muayyan aktant birlikning gap yoki so‘z kengaytiruvchisi mavqeyida bo‘lishi kengayuvchi so‘zning sintaktik mavqeyi bilan belgilanadi. Gap bo‘lagi maqomida so‘z ham, so‘z birikmasi ham kelishi mumkin. Gap bo‘lagi vazifasida kelgan so‘z o‘z kengaytiruvchisi bilan bir butun holda bitta gap bo‘lagi (yoki bo‘lakning bo‘lagi) sanaladi. Gapni bo‘laklarga va so‘z birikmasiga ajratish – sintaktik tahlilning ikki xil ko‘rinishi. Gapni bo‘laklarga ajratish kommunikativ birlik tahlili bo‘lsa, so‘z birikmalariga ajratish nominativ birlik tahlili. Masalan, Gulnora o‘qigan kitobni men kecha tugatgan edim gapining gap bo‘laklari bo‘yicha tahlili quyidagicha bo‘ladi: 1) tugatgan edim – kesim; 2) men – ega; 3) kecha – hol. Gulnora o‘qigan kitobni birikuvi gap bo‘lagi emas va u bo‘laklar tahlilida e’tiborga olinmaydi. Demak, to‘ldiruvchi va aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois gap bo‘laklari tahlilida nazardan chetda qoladi. Gapni so‘z birikmalariga ajratishda esa kengayuvchi so‘z kengay-tiruvchi so‘z bilan birikma sifatida olinadi. Gap kengaytiruvchisi biror so‘z (atov birligi) ma’nosini emas, balki kesimlik qo‘shim- chasi ma’nosini muayyanlashtirganligi bois, so‘z birikmalari sifatida olinmaydi. Shunday qilib, yuqoridagi gapdan kommu-nikativ sathga daxldor, ya’ni [ Pm ]ga bog‘lanuvchi so‘zlarni chiqarib tashlasak: 31 a) Gulnora o‘qigan; b) o‘qigan kitob; d) kitobni tugatmoq kabi uchta so‘z birikmasi mavjudligi ayon bo‘ladi. Chunki gap tarkibidagi Gulnora, o‘qigan , kitobni birliklari so‘z kengaytiruvchisi. Xulosa o‘rnida, gap bo‘laklarining o‘rganilishi tilni to‘g‘ri va aniq qo‘llashda asosiy o‘rin tutadi. Gap bo‘laklarini yaxshi bilgan odam fikrni lo‘nda, mazmunli va tushunarli ifodalay oladi, chunki u gapda asosiy mazmunni beruvchi va unga bog‘liq bo‘lgan yordamchi qismlarni farqlay oladi. Bu esa og‘zaki va yozma nutqning to‘g‘riligini ta’minlaydi, matnlarni tahlil qilishda, insho yoki ilmiy ish yozishda, tarjimada katta ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bugungi kunda o‘z fikrini ravon, tushunarli bayon eta olish zarurat bo‘lib borayotgan bir paytda, gap bo‘laklarini chuqur o‘rganish har bir til o‘rganuvchisi uchun dolzarb sanaladi. Shu sababli, bu mavzuni chuqur o‘rganish nafaqat grammatik bilimni mustahkamlaydi, balki shaxsning nutq madaniyatini ham shakllantiradi. 32 Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Abduazizov A. O‘zbеk tilining fonologiyasi va morfonologiyasi. −T.: O‘qituvchi, 1989. 2.Abdurahimova F. Turli tizimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 3.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 5. Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 6.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 7.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 8.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 9.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 10.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 11.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 12.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 13.Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 33 14.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 15.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. 34 35 36

MUNDARIJA

KIRISH

GAP BO‘LAKLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI

Кesimlik kategoriyasi

Ega va uning ifodalanishi

Hol va uning ifodalanishi

To‘ldiruvchining gapdagi o‘rni

Aniqlovchi va uning ahamiyati

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить