Gap bo‘laklari tasnifi
![bo‘yamoq kabi har xil ko‘rinishda bo‘ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha
ko‘p bo‘lmasin, «tushum kelishigidagi tobe ot va fe’l» doirasidan chetga chiqa
olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o‘zgarmasdan turlicha namoyon bo‘lishini ko‘rsatsa,
LSQ nutqdagi xilma-xil hosilani bir asosga birlashtiradi.
3. LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQ – voqelikka
aylanmagan, namoyon bo‘lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etadigan
imkoniyat. Nutqiy hosila esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka
aylanishi.
4. LSQ – sabab, nutqiy hosila uning oqibati . LSQ – bu o‘ziga muvofiq keladigan
biror natijani keltirib chiqaruvchi. Chunki sabab biror ta’sirning boshlanish nuqtasi
bo‘lib, u ma’lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan
oqibat – shunday hosila. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy
hosilaning qanday bo‘lishini belgilaydi.
LSQning asosiy turlari. Umuman, qolip asosida birikuvidan vujudga kelgan
nutqiy hosilani 3 guruhga birlashtirish mumkin:
1)yasama so‘z;
2)so‘z birikmasi;
3)gap.
( ishla) yasama so‘zi ish leksemasi va - la morfemasining, kitobni o‘qimoq nutqiy so‘z
birikmasi kitob va o‘qi leksemalarining, O‘qidim gapi esa o‘qi leksemasi va -dim
kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo‘lgan.
( ishla) so‘zi [ ot → la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug‘ullanmoq] so‘z
yasash qolipi mahsuli bo‘lsa, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi [ ot tushum kelishigi → fe’l]
LSQi, O‘qidim gapi esa [ WP m ] qolipi hosilasi. Bular sirasida so‘z yasash va so‘z
birikmasi qolipi tushuncha ifodalovchi – atash (nominativ) vazifasini bajaruvchi
hosilani beradigan qolip bo‘lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilani
10](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_10.png?v=1)
![II BOB. KENGAYTIRUVCHILAR VA ULARNING IFODALANISHI
2.1. Gap markazi . Kengaytiruvchilar
Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo‘lganligi sababli o‘zbek
nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu gap tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik
kategoriyasi shaklining valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani
farqlash lozim:
1)gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga
bog‘lanuvchi so‘z;
2)gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy valentligini
to‘ldirayotgan so‘z.
Bulardan birinchisi gap
kengaytiruvchisi bo‘lsa, ikkinchisi –
so‘z kengaytiruvchisi.
Gap kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi gap tarkibida ma’lum bir bo‘lak
vazifasida kelayotgan so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas, balki gapning kesimini
shakllantirgan morfologik vositaga bog‘lanadi. Masalan, Biz bu kitobni kecha o‘qidik
gapini olaylik. Bu gapda ega ( biz ), aniqlovchi ( bu ), hol ( kecha ) va kesim
( o‘qidik ) ishtirok etgan. Gap markazi o‘qidik ni lug‘aviy ma’noni anglatuvchi [ W ] va
kesimlik qo‘shimchalari [ P m ]ga ajratamiz: o‘qi [ W ] – dik [ P m ]. Gapdagi biz (ega)
kesimlik kategoriyasi shaklining ( -k ) qismiga, kecha (hol) esa ( -di ) qismiga
bog‘langan. Kitobni so‘zi (to‘ldiruvchi) kesimning lug‘aviy ma’no anglatuvchi
qismiga, bu (aniqlovchi) esa kitobni so‘ziga bog‘lanmoqda.
Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo‘shimchalariga tobelangan
kecha (hol) va biz (ega) so‘zlari – gap kengaytiruvchilari. Biroq o‘qidik kesimining
lug‘aviy ma’no anglatuvchi qismi bo‘lgan o‘qi so‘zi istalgan boshqa fe’l ( yoz, chiz, ol,
ber ) bilan
19](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_19.png?v=1)
![qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va h. ma’nolar gap
tarkibida turlicha – kirish bo‘lak, kiritma bo‘lak kabi gapning boshqa bo‘laklari bilan
tobe-hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so‘z birikmalarini ham
tashkil eta olmaydigan modal va tasdiq-inkor so‘zlar vositasida kengaytiriladi.
Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi
ehtimol, shubhasiz so‘z-gaplari sodda gap tarkibiga kirar ekan, gap bo‘laklari bilan
grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan [Pm] ning tegishli ma’nolarini
muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy gap mazmunini nutqda
to‘laroq ochishga yordam beradi.
So‘z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeini saqlagan
barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni
namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. So‘z
kengaytiruvchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo‘lmay, ma’lum bir
so‘zning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo‘lgan hodisa.
So‘z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo‘lagi – gap qurilishining zaruriy
tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo‘lagiga ergashib, tobelanib keladi, gap
markazi – kesim tarkibidagi kesimlik qo‘shimchasi bilan bog‘lanmaydi. Aniqlovchi
ana shunday bo‘lakning tipik ko‘rinishi. Masalan, Bu kitobni kecha o‘qidik gapidagi
bu aniqlovchisi to‘ldiruvchi ( kitobni )ga tobelangan va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan
bir butun holda kesimga bog‘lanadi.
Aniqlovchi gapdagi barcha bo‘laklarni kengaytirishi mumkin.
a)eganing kengaytiruvchisi : A’lochi Tohir keldi.
b)kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg‘or o‘qituvchisan.
d)holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi.
e)to‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman.
21](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_21.png?v=1)
![To‘ldiruvchi ko‘pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqat kesimga
tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘laklarni to‘ldirishi mumkin:
1. Кattani hurmat qil.
2. Кattani hurmat qilishni o‘rgan.
3. Кattani hurmat qilish – yoshlarning fazilati.
4.Bolalarimizni yoshligidan kattani hurmat qilishga o‘rgatishimiz zarur.
5.Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat qilishdir.
Кo‘rinadi vositasiz to‘ldiruvchi 1-gapda kesimga, 2-gapda vositasiz
to‘ldiruvchiga, 3-gapda egaga, 4-gapda vositali to‘ldiruvchiga, 5-gapda yana kesimga
bog‘lanib kelyapti.
Demak, to‘ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo‘laklariga bog‘lanadi
va gap tarkibiga o‘zi bog‘langan bo‘lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu kengaytiruvchilar
o‘zi birikayotgan so‘z bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan
bevosita aloqador emas 5 .
2.2. Кesimlik kategoriyasi va uning xususiyatlari
Gap bo‘laklari [Pm] ma’nosi bilan uzviy bog‘liq. Shu boisdan gap bo‘laklarini
ko‘rib o‘tish uchun bevosita gapning «jon»ini, markazini shakllantiruvchi vosita –
kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va ifodalanish usullariga qisqacha sharh
berishi zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari tushunchasi, ularni belgilash, shu asosda
gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi»,
gapning gap ekanligini ta’minlovchi kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichi,
ifodalanish xususiyati bilan uzviy bog‘liq. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir
nisbiy tugal fikrni boshqalarga yetkazish, ular tomonidan to‘g‘ri anglanishining eng
5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 481-bet
23](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_23.png?v=1)
![muhim omili – bu nutq bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik
kategoriyasi.
Demak, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiru
vchi, uni tinglovchig
a
yetkazishning eng muhim lisoniy vositasi asosi.
Кesimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor [ T ], so‘zlovchining bayon
etilgan fikrga bildirgan munosabati – modallik [ M ], zamon [ Z ] va shaxs-son [ Sh ]
ma’nolaridan tarkib topadi (buni qisqacha shartli ravishda T, M, Z, Sh deb
belgilaymiz va qulaylik uchun keyingi o‘rinlarda ana shu shartli qisqartmalardan
foydalanamiz). Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina kesimlik kategoriyasi ichki
mazmun tomonini namoyon qila oladi. T, M, Z, Sh ma’nolarining har biri alohida-
alohida ravishda yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl (modallik)
ma’nosi bo‘ladi. Кishilik olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs-son ma’nosi
yetakchilik qiladi. Tasdiq-inkor so‘zlari ( ha, yo‘q )da, bo‘lishli-bo‘lishsizlik ( -ma, 0 )da
tasdiq-inkor ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt ravishlari, zamon otlari,
shuningdek, o‘rin-payt kelishigi shakli, ravishdosh va sifatdoshda zamon ma’nosi
ifodalanadi. Lekin bularning barchasi alohida-alohida voqelanish bo‘lib, kesimlik
vazifasida yuzaga chiqishidan boshqa holatda yaxlit sistem tabiatga ega bo‘lmaydi.
Zero, kesimlik kategoriyasi mazkur alohida olingan kategoriyalarning yaxlitligi
(sistemasi)dan iborat. Har qanday tizim–o‘z tarkibiy qismlarining oddiy yig‘indisidan
kattaroq butunlik. Chunki T, M, Z, Sh kategoriyalari kesimlik kategoriyasida birlashar
ekan, bu butunlik tarkibiy qismlarida avval bo‘lmagan, lekin sistema tashkil etganda
tug‘iladigan hodisalarni ham qamrab oladi. Masalan, o‘tgan yili o‘qimagan odam
birikuvidagi o‘qimagan so‘zshaklining birikuvchisi – o‘tgan yili so‘z kengaytiruvchisi
(lekin gap bo‘lagi emas). U o‘tgan yili o‘qimagan gapidagi o‘tgan yili so‘zshakli – gap
bo‘lagi (hol). Demak, birinchi qurilmadagi kesimlik kategoriyasi a’zosi emas, shu
boisdan uning birikuvchisi ( o‘tgan yili ) gap bo‘lagi emas. Ammo ikkinchi qurilmada -
gan
24](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_24.png?v=1)
![yuzaga chiqadi: O‘qituvchi kelsa. Yomg‘ir yog‘masa edi.Saranjomlab olgan bo‘lur
edik kesimi esa oldingi gapsiz hech qachon, boshqacha bo‘lsa ham, ma’nosini
voqelantira olmaydi. Ma’nosini yordamchisiz voqelantiradigan kesimlik shakli
mustaqil kesimlik shakli ( MКSH ) deyiladi.
Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan,
voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik shakli
nomustaqil kesimlik shakli ( NКSH ) deyiladi.
Кesim – tasdiq/inkor, zamon, modallik, shaxs/son (ya’ni kesimlik kategoriyasi)
ma’no va shakllariga ega bo‘lgan so‘z, gap markazini tashkil qiluvchi bo‘lak.
Nutqimizda kesimsiz gap bo‘lishi mumkin emas. Gapda kesim bo‘lmasa, u o‘zbek
tili (nutqi) uchun to‘liqsiz gap. Кesim gapning shunday konstruktiv bo‘lagiki, u o‘zini
shakllantiruvchi grammatik kategoriya – kesimlik kategoriyasi voqelanishiga ega. Shu
sababdan hamma vaqt gapda kesim tarkibi murakkab.
O‘zbek tilidagi ayrim gaplarda eganing qo‘llanilishi shart bo‘ladi: 1. Otam –
o‘qituvchi. 2. Men – yahudiy . (G‘.G‘ul.) Bunda [ m ] tushirilgan bo‘lib, uning vazifasi
ega va kesim birligidan iborat bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kichik qolipi [ E-WP]
ko‘rinishida. Qolipning bu turi o‘zbek tilining tipologik sintaktik belgisi bo‘la
olmaydi. Chunki o‘zbek tilidagi gaplarning aksariyati [ WP m ] minimal qolipi va uning
kengayishi asosida hosil bo‘ladi.
[ P m ] ma’nosi kesimda mujassamlashgan tasdiq/inkor, modallik/mayl, shaxs/son
ma’nolarining yaxlitligidan iborat. Shu bois [ P m ] ning me’yoriy ma’nosi ushbu to‘rtta
grammatik ma’noning majmui sifatida ajratiladi. Istalgan gap tarkibida bu majmua
butunlik sifatida bo‘lishi shart, lekin muayyan nutqiy voqelanishlarda majmua tarkibi
qismlarining hissasi hamma vaqt bir xil bo‘lavermaydi. Masalan, modallik ma’nolari
bo‘rttirilganda, zamon ma’nosi zaiflashadi va aksincha, zamon ma’nosi bo‘rttirilganda
modallik ma’nosi susayadi. Shunga o‘xshash boshqa grammatik ma’nolarning
26](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_26.png?v=1)
![ifodalanish darajasi ham xilma-xil bo‘lishi mumkin. Bu ma’nolar ifodalanish darajasi
qanchalik kuchli bo‘lmasin, u [ P m ] da mutlaq yoki yagona bo‘lishi mumkin emas.
Shuningdek, o‘ta zaiflashib kelishi yoki tamoman yo‘qolgan bo‘lishi ham mumkin
emas. Chunki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi har bir ma’no tizim hosil qiluvchi
ma’no va ulardan birortasi tamoman yo‘qolsa, kesimlikning o‘zi ham yo‘qoladi yoki
butunlay boshqa mohiyat kasb etadi.
Shakliy ifodalanishga ko‘ra [ P m ] o‘zbek tilida o‘ta rang-barang. Uning nol
morfema ( Otam – o‘qituvchi) dan boshlab morfemalar tizmasi bilan ( aytmasaydingiz ),
turli xil bog‘lamalar bilan ifodalanishi mumkinligi aytildi.
Кesimning lug‘aviy asosi ham nutqda tub, sodda, yasama, qo‘shma, qisqartma,
erkin so‘z birikmasi, turg‘un so‘z birikmasi, parafraza, frazema, kengaygan birikma,
transformatsiyalashgan gaplar kabi struktura jihatidan rang-barang bo‘lgan nominativ
birlik bilan ifodalanishi mumkin.
Кesimning W ga ko‘ra turlari. Кesimlikdagi atov birligi vazifasida barcha mustaqil
so‘z turkumi kela oladi. Shunga ko‘ra, kesimlarni umumlashtirib, ism (ot, sifat, son,
ravish, taqlid olmosh) li va fe’l (fe’l, olmosh) li kesimlarga ajratish mumkin. Ism bilan
ifodalangan kesimlar.
Ot: Qarg‘a nima deyotganini bilmaymiz, chunki u qarg‘a, biz – odam.
(« Husnobod » )
Sifat: E taqsir, qissamiz uzun. (Oyb.)
Son : Ikki karra ikki – to ‘ rt .
Ravish : O‘zlashtirishing – yodaki.
Taqlid : Hamma tomon g ‘ ovur-g ‘ uvur, tinchlik yo‘q.
Olmosh : Sen – mensan-u , men – senman, qissamni bayon etsam.
Fe’l bilan ifodalangan kesim:
27](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_27.png?v=1)
![1. Maqsadim – o ‘ qimoq. 2. Qarasam, qaramaysan. 3. Ishning boshi
boshlanguncha. 4. Yashnaganim – yashnagan. 5. Yigit kishining uyalgani –
o ‘ lgani. 6. Кo ‘ rdi-yu, kapalagi uchib ketdi.
Кesim tuzilishiga ko‘ra sodda, murakkab va tarkibli bo‘ladi.
Sodda kesim bir mustaqil so‘z bilan ifodalanadi: 1. Sen bahorni
sog ‘ inmadingmi ? (A.Orip.) 2. Majlis shunga qaror qildi. 3. Mana bu –
yeryong ‘ oq . 4 . Sherzod – talaba.
Murakkab kesim so‘z birikmasi holidagi kengaygan so‘z bilan ifodalanadi: 1.
Bu kun biz uchun og ‘ ir kun. 2.Sherzod yulduzni benarvon uradigan yigit.
Tarkibli kesim y etakchi va yordamchi a’zodan tuzilib, yetakchi a’zo lug‘aviy
ma’noga ega bo‘ladi, yordamchi a’zo esa grammatik ma’no tashiydi. Misollar: 1.
Anjir kulchaday yirik va holvaytarday yumshoq edi. (Oyb.): yumshoq – y etakchi
a’zo, edi – yordamchi a’zo . 2. Hammasi sen uchun, dilovar uchun : sen+ yetakchi
a’zo, uchun – yordamchi a’zo , dilovar– yetakchi a’zo, u chun – yordamchi a’zo . 3.
Bunday odamlarni nodon hisoblashadi. («Кalila va Dimna»): nodon – yetakchi
a’zo, hisoblashadi – yordamchi a’zo . 4. Hamma ham xalqiga xizmat qilgisi keladi.
(N. Saf.): – xizmat qilgisi+ yetakchi a’zo, keladi – yordamchi a’zo 7 .
2.3. Ega haqida umumiy ma’lumot
Ega haqida umumiy ma’lumot . Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] –
kesimlik kategoriyasida mujassamlash
gan shaxs-son (Sh) ma’nosini
muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2.
Biri – sensan, biri – men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4.
7 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 491-494-B.
28](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_28.png?v=1)
![( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek
so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi
gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi
birinchi shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi
uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari
bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining
muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan,
belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya)
anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli –
[Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv
bo‘laklari qatoriga kiradi.
Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki
ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi:
1) egali gaplar;
2) egasiz gaplar.
Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap
kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir
ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq.
1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi
o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi.
Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga
bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi.
[W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar
(masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega
bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun
stadionga boriladi .2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi . (Oyb.) 3. Institutning o‘ttiz yili
29](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_29.png?v=1)
![davomida ulkan yutuqlarga erishildi .4. Кatta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga
yuriladi . 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi .
Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh.
Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z-
o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz
to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar
tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining izohli
lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga
kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p
qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga o‘z
vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi.
Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl ma’nosi
ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi
vositalar keladi.
Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar
ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib
olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning
yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa [Pm]
voqelanishi.
Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan
ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib
bo‘lmaydi .(A.Qah . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.)Bu
kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -mas qismlari P m voqelanishi.
O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi: 1. Кeng sahro.
Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang. Zavqli
qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.Rah.).Bu gaplar bir qarashda
30](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_30.png?v=1)
![kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar
bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi:
1.Кeng sahro – Кeng sahro edi.
2.Tun – Tun edi.
Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap.
Qiyoslang:
1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq.)
2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.)
3. Кo‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.)
Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida ko‘rinishi: 1.
– Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? – Yo ‘ q. 3. – Кitobni
olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y!
(« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi
biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ul.).
Egali gap. Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga nisbatan
kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap markazini
tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning qismlaridan
biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini
talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi.
Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol,
kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi.
U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi
ikki gapni qiyoslang:
1. Men kitobni o‘qidim.
2. Кitobni o‘qidim.
31](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_31.png?v=1)
![Har ikkala gap ham [ E-H-P m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga
xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq
axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik
olmoshi. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh
emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi
tufayli yuzaga chiqmagan. Кo‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega
pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi.
Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin:
1)egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap;
2)egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap.
Egasi ifodalangan gap. Кesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro
munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing
nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan:
I. [W] ga bog‘liq omil.
II. [P m ] ga bog‘liq omil mavjud.
I . Кesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi.
1. Кesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib
qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.). 2.
Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan
Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib
turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta
zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq.
2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz
to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan,
kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum kelishigidagi
kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz
32](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_32.png?v=1)
![to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib
qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi: 1. Oqibat,
hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto
muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gaz.).2 .
Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning
maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.).3 .
Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan
qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gaz.).
3. Кesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi ham
eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim shuvillab ketdi.
3. Qarg‘a qag‘illaydi.
4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta
zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi.
Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi.
Yig‘iq va yoyiq gap . O‘zbek tilidagi yig‘iq gaplar formal yondashuvda asosan rus
tili qoliplari asosida ajratilgan. Substansial yondashuvda esa bu masalada ham gapning
eng kichik qurilish qolipiga tayaniladi.
Ma’lumki, o‘zbek tilida ot, sifat, son yoki boshqa so‘z turkumi bilan ifodalangan
kesim predikativlikning shaxs-son ko‘rsatkichini qabul qila oladi yoki predikativ
so‘zlar orqali ifodalaydi, shuning uchun ular egasiz gapda ham kesim vazifasini bajara
oladi. Ammo rus tilida esa otlar predikativlik ko‘rsatkichiga ega bo‘la olmaydi,
shuning uchun predikativ maqomdagi otlar ega bilan kelgandagina kesim vazifasini
bajara oladi. Bu holatni quyidagi misollarda ko‘rishimiz mumkin: 1. Sog‘-
salomatmisiz? – Здоровы ли вы? 2 . O‘qituvchiman. – Я учительница.
O‘zbek va rus tillarida kesim o‘ziga xos grammatik xususiyatga ham ega. O‘zbek tilida
kesim sodda va tarkibli turga ega, turli kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllanadi.
33](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_33.png?v=1)
![Кesim vazifasida kelgan so‘zlarda, odatda, tasdiq-inkor, shaxs-son, modallik va zamon
ko‘rsatkichi bo‘lishi lozim. O‘zbek tilida ot-kesimdan iborat gap ham mavjud. Bu ot-
kesimlarda birlik va ko‘plik, shaxs qo‘shimchalari shaxs ma’nolarini ifodalashi bilan
birga, hozirgi zamon ma’nosini ham ko‘rsatadi. Masalan, Tadbirkorman. Uydaman .
O‘zbek tili sintaktik qurilishida ot-kesimlar ham, fe’l-kesimlardagi kabi egali yoki
egasiz qo‘llanishi mumkin. Rus tilida esa, tilshunoslar e’tiroficha, otlarga
qo‘shiladigan predikativ shaxs-son qo‘shimchalari yo‘qligi tufayli bu tilda otning o‘zi
mustaqil holda ma’lum bir morfologik ko‘rsatkich yordami bilan kesimga aylana
olmaydi. U faqat ega bilan kelib, kesim vazifasini bajarishi mumkin. Masalan,
Tadbirkorman. – Я бизнесмен.
Demak, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathdagi eng kichik qurilish qolipi
asosan [ WP m ] shaklida bo‘lsa, Hind-Yevropa tillarida gapning minimal qolipi asosan
[ E-WP] ko‘rinishida. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy farqlardan
hisoblanadi.
O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi:
1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [ WP m ] ko‘rinishida
berildi.
2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [ E-WP] qolipi
hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba .
3) So‘z-gapdan iborat yig‘iq gap ([ WP]) : Xo‘p. Rahmat. Balli kabi.
[WP m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [ E-WP] qolipli gaplar ikkinchi darajali
bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq gap
kengaymaydi 8 .
8 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 494-503-B.
34](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_34.png?v=1)
![2.4. Holning ifodalanishi
Hol harakatning qay tarzda bajarilishini, uning hajarilish o'rnini, paytini,
sababini, maqsadini, daraja-miqdorini bildiradi. Hol gapda ko‘p nuqta (...... ) bilan
ajratib ko‘rsatiladi. Masalan: Kuzfaslida yig'im-ierim ishlart qizg'in bojadi. Zat suv
quygandek jimi-jit edi 9 .
Holning gap qurilishidagi o‘rni. Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik
shakllari – [Pm] ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi
bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik:
1. Jamshid ishladi.
2. Jamshid kecha ishladi.
3. Jamshid ertaga ishlaydi.
Кeltirilgan gaplardagi ishladi va ishlaydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida
kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakning muayyanlashtiruvchilari.
Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga
so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son
ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [ Pm ] voqelanishidagi zamon ma’nolari
ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi
voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum
bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy
bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi
lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon
ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan
erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va
h.Bunda
9 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. –
Toshkent. O‘qituvchi, 2006. –149-B.
35](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_35.png?v=1)
![birikuv hosil qilish uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin
egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala
holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi.
Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy.
Lekin ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu
g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak,
bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga
tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida
barham topadi.
O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi
bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun
ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda
muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi.
Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa
o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi.
Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir.
Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz:
1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik.
2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman.
3. Shu boisdan dadam ishchi edi.
Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi
gapdagi shuboisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z
kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr
etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini
to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz:
1) birga talaba;
36](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_36.png?v=1)
![2) sen kabi o‘qituvchi;
3) shu boisdan ishchi.
Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy-
ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim
mantiqan bog‘langan.
Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir.
Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan
foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman, gap
konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi?
Holning kesimga bog‘lanish usuli –bitishuv va boshqaruv.
Bitishuv aloqasi dahol vazifasida tobe uzvlik vazifasiga xoslangan so‘z keladi.
Ular sifat, ravish, son, olmosh va taqlid: 1. Vazifani xo ‘ b uddaladi (sifat). 2.
Qo ‘ qqisdan kulib yubordi (ravish). 3. G ‘ o ‘ ng ‘ ir-g ‘ o ‘ ng ‘ ir suhbatlashdi (taqlid). 4.
Bir gapirib, o ‘ n kular (son) . 5. Кun botguncha kelmadi (fe’l).
Ot, fe’l, olmosh hol vazifasida kesimga boshqaruv usuli da bog‘lanadi. Buning
uchun ot kelishik shakli va ko‘makchi, o‘xshatish, fe’l esa ravishdosh va o‘xshatish
shakliga ega bo‘ladi: 1. Shahardan qaytdi. 2. Shoshilib gapirdi. 3. Odamdek
yashadi. 4. Uxlagandek yotardi. Holning kesimga birikishida bog‘lanish omillari
munosabati quyidagicha bo‘ladi:
1. ShMJ-MShJ : 1. Uydan keldi. 2. Go‘dakday kuldi. 3. Shoshilib gapirdi.
2. MJSh-MShJ : 1.Tez o‘qirdi. 2.Qo‘qqisdan kulib yubordi. 3.Chindan
qiynaldi.
Demak, hol va kesimning bog‘lanishida birikuvchi unsurlarda bog‘lanish omillari
munosabati ikki xil kombinatsiyali bo‘ladi: ShMJ-MShJ va MJSh-MShJ . Bu hol
va
37](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_37.png?v=1)
![kesim birikuvida LSQlardan biri [W morfologik shakl →WP m ] va ikkinchisi [ W→WP m ]
ekanligini ko‘rsatadi 10 .
2.5. To‘ldiruvchi
To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot . Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi
gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy
ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap
qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har
qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi
faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Кitobni olib kel.
2 . Кitobni olib kelishni unutma. 3. Кitobni keltirish sening vazifang. 4. Кitobni
tushunishning yaxshi tomonlari ko‘p.
Кo‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda
to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda
aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm]
ma’nolariga emas, balki W ga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga
xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak
ifodalanayotga
n fe’lning ma’nosini muayyanlashti
radi. To‘ldiruvchi so‘z
kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengay-tirayotgan ma’nosi muayyanlashayotgan
so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek,
kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib, to‘ldiruvchi va aniqlovchi
bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh,
harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor
10 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 503-508-B.
38](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_38.png?v=1)
![bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2. Кecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi.
Birinchi gapda kitobni to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa
aniqlovchiga ( keltirgan ) tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) ning
emas, balki uning tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap
bo‘lagining bo‘lagiga daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi)
ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning
obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan
shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi.
Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki
nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham
muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay
holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini
to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi
so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli
muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch
bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Ma’lumki, makon va
zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] ning o‘rin va payt
ko‘rsatkichlariga mos keladi. Xususan, quyidagi ko‘rinishli gaplarda o‘rin ma’noli
Qarshi so‘zi bilan yasha fe’li orasida, Qarshi so‘zi bilan o‘qituvchi so‘zi orasida,
shuningdek, sifatga xos xursand , songa xos ikkinchi so‘zlarining bir-biriga bog‘lanish
xususiyati yo‘q edi. Кeyin keluvchi hokim uzvga kesimlik qo‘shimchalarining
qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va natijada [ WP m ] hosilasi bo‘lgan gap
shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi.
Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin-
payt shakli [ Pm ] ta’siriga berilgan bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi
ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga
befarq.
39](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_39.png?v=1)
![Qaratuvchi va qaralmish munosabati ikki tomonlama. Birinchi a’zo (qaratuvchi)
qaratqich kelishigi yoki bosh kelishik bilan, hokim a’zo esa egalik qo‘shimchasi bilan
yoki usiz shakllanadi.
1.Qaratuvchining qaratqich kelishigi bilan shakllanishi: olmaning shoxi,
ammamning daftari, Halimning kitobi.
2. Qaratuvchining bosh kelishikda bo‘lishi : mart oyi, bozor kuni, nafrat hissi.
3.Qaralmishning egalik qo‘shimchasisiz shakllanishi: bizning uy, sizning ayvon,
Bizning yorni ko‘rgan bormi?
Qaratuvchili birikmadagi so‘zlarning o‘zaro munosabatidan turli ma’no
anglashilishi mumkin:
1) qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam ;
2) xoslik : olmaning bargi, piyozning po‘sti ;
3) butun-bo‘lak: stolning oyog‘i, uyning eshigi;
4) tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi;
5) bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig‘isi, itning hurishi.
Bu ma’nolarning barchasi [ ism qaratqich kelishigi → ism egalik qo‘shimchasi = qaratuvchi
va qaralmish] qolipi emas, balki so‘zlarning ma’noviy munosabati hosilasi.
Qaralmishdagi egalik affiksi qaratuvchining qaysi shaxsda ekanligini bildirib
turadi. Shu boisdan ko‘p hollarda qaratuvchi qo‘llanilmasligi ham mumkin: ukang,
kitobing kabi. Bunda ta’kid muhim rol o‘ynaydi. Qaratuvchini ta’kidlash lozim
bo‘lganda, u, albatta, qo‘llanadi. Boshqa hollarda qaratuvchining qo‘llanishi nutqiy
ortiqchalikni keltirib chiqaradi.
Umuman, qaratuvchining qo‘llanmasligi quyidagi hollarda yuz beradi:
1)qaratuvchi vazifasida o‘zlik olmoshi qo‘llanishi lozim bo‘lganda: Halim
o‘rtoqlariga xat jo‘natdi;
2)qaratuvchidan anglashilgan ma’no oldingi gaplardan ma’lum bo‘lib turgan bo‘lsa,
44](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_44.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I.Siyosiy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari
uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b.
II. Ilmiy adabiyotlar
1.Abduvaitov E. Gap bo‘laklarining darajalanishi. // Research Focus, Uzbekistan.
Volume 2 | Issue 6 | 2023. 4 b.
2.Akramov Sh. O‘zbеk tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WP m ] valеntligi
asosida: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997.
3.Bashmanov M. O‘zbеk tilining gap bo‘laklarini «til-nutq» diхotomik bo‘linishida
o‘rganish. Til sathi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1991.
4.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B.
5.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. –
Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b.
6.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b.
7.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun
o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b.
8.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan,
2021. – 234-b.
9.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b.
10.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-
b.
11.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova
Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b.
46](https://docx.uz/documents/cac8e57c-70b6-4568-8003-e8f9aa25ebbf/page_46.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB SINTAKSIS. SINTAKTIK BIRLIK VA ALOQALAR
1.1.Sintaktik birliklar va ularning ifodalanishi
1.2.Formal va substansial (struktural) sintaksis
II BOB. KENGAYTIRUVCHILAR VA ULARNING IFODALANISHI
2.1. Gap markazi. Kengaytiruvchilar
2.2.Кesimlik kategoriyasi va uning xususiyatlari
2.3.Ega haqida umumiy ma’lumot
2.4.Holning ifodalanishi
2.5.To‘ldiruvchi
2.6.Aniqlovchi
UMUMIY XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR