Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap bo‘laklariga ajralmaydigan gaplar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY VA O‘RTA MA X SUS TA ’LIM VA ZIRLIGI URGA NCH DA VLA T UNI VERSI TETI F I LOLOGI Y A F A KULTETI “ Hozirgi o‘zbek adabiy t ili” fanidan KURS I SHI MAVZU : Gap bo‘lak lariga ajralmay digan gaplar Bajardi: Qabul qildi: Kurs ishi O‘zbek tilshunosligi kafedrasida himoya qilindi va ___ ball bilan baholandi (Bayonnoma № ____ ) Komissiy a raisi: Komissiy a a’zolari: Urganch – 2022 REJ A : I. Kirish . II. A sosiy qism: 1.Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumot. Gaplarni bo‘laklarga ajratish haqida umumiy ma’lumot. 2.So‘z gaplar. So‘z-gaplarning o‘rganilishi. 3.So‘z-gap va ularning turlari. Ularning tasnifiy belgilari haqida ma’lumot. III. X ulosa. KIRISH Mav zuni o‘rganilganlik darajasi. Inson shaxsining kamol topishida, tafakkurining rivojlanishida, tafakkur mahsulini nutq vositasida ifodalash salohiyatini egallashida asosiy vosita bo‘lmish ona tili fani maktabda yetakchi o‘quv fanlaridan biri sanaladi. Zero, ona tili millat tafakkurini shakllantiradi, rivojlantiradi, takomillashtirib boradi va namoyon ettiradi. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ham o‘zining “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida ona tilimizning ana shu jihatiga alohida urg‘u bergan: “Ma’lumki, o‘zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o‘rtasidagi ruhiy-ma’naviy bog‘liqlik til orqali namoyon bo‘ladi. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili – bu millatning ruhidir”. 1 Shu bois ona tili ta’limi samaradorligini oshirish davlat siyosatiga aylandi va buni isboti sifatida 2016-yil 13-mayda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va Adabiyoti universiteti tashkil qilindi. Umumta’lim maktablarining ona tili va akademik litseylarning hozirgi o‘zbek adabiy tili darslarida “Morfologiya” bo‘limini, shu bilan birga undov, taqlid, modal so‘zlarini izchil kurs sifatida o‘qitish juda katta ta’limiy ahamiyatga ega. Bu bo‘limni o‘qitishning ta’limiy ahamiyati shundaki, o‘quvchilar tilning asosiy birligi – so‘z turkumlari haqidagi ta’limot bilan tanishadilar. Zero, morfologiya tilning barcha bo‘limlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, shu bo‘limlarni o‘qitishda izchillik bilan amalga oshiriladi. Ana shu uzviylikni ta’minlashga qaratilgan usullarni va innovatsion texnologiyalarni tatqiq qilish va morfologiyaga oid bilimlarni mustahkamlashga qaratilgan mashqlar tizimini ishlab chiqish ishimizning dolzarbligini belgilaydi. Maml akati o‘z mustaqilli gini qo‘lga kiritganda n keyin milliy qadriyatlarimizni, jumladan, uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan ona tilimizni o‘rganish, ilmiy-nazariy va amaliy tomondan tadqiq etishga bo’lgan e'tibor 1 Каримов И. А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент: Маънавият, 2008. – Б. 176. kuchayib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov “Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo'lmish o’zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish 2 , davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo’nalishi ekanligini alohida ta'kidlagan. Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz va murabbiy har bola timsolida, avvalo, shaxsni ko’rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobilyatiga ega bo’lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish — ta’lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta’lim va tarbiya ishini uyg’un holda olib borishni talab etadi. 3 Ta’lim-tarbiya tizimidagi islohotlar boshlangan dastlabki yillarda men jahon tajribasi va hayotda ko’p bor o’zini oqlagan haqiqatdan kelib chiqib, agar bu maqsadlarimizni muvaffaqqiyatli amalga oshira olsak, tez orada hayotimizda ijobiy ma’nodagi portlash effektiga, ya’ni yangi ta’lim modelining kuchli samarasiga erishamiz degan fikrni bildirgan edim. 4 Darhaqiqat, istiqlol davrida barpo etilgan, barcha shart-sharoitlarga ega bo’lgan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari oliy o’quv yurtlarida taxsil olayotgan, zamonaviy kasb-hunar va ilm-ma’rifat sirlarini o’rganayotgan, hozirdanoq ikki-uch tilda bemalol gaplasha oladigan ming-minglab o’quvchilar, katta hayotga kirib kelayotgan o’z iste’dodi va salohiyatini yorqin namoyon etayotgan yosh kadrlarimiz misolida ana shunday orzu– intilishlarimiz bugunning o’zida o’z hosilini berayotganining guvohi bo’lmoqdamiz. 5 Eng muhimi shundaki, “portlash effekti” ning haqiqiy mohiyati va ahamiyati vaqt o’tishi bilan biz tarbiya qilayotgan sog’lom va barkamol avlodning safimizga tobora ildam kirib borishi bilan yanada yaqqolroq seziladi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturining amalga oshirish jarayonida maktab ta’limi, ayniqsa, umumta’lim maktablarin ing moddiy- texnik bazasini 2 I.A.Karimov '' O’zbekiston buyuk kelajak sari". – Toshkent:O’zbekiston, 1998. – B.19. 7 3 I.A.Karimov. “Barkamol avlod orzusi”. Toshkent 2002 yil. 4 I.A.Karimov. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch”. Toshkent 2008. 5 I.A.Karimov. “Barkamol avlod O’zbekiston poydevori”. Toshkent 2004. mustahkamlashga e’tiborni kuchaytirish biz uchun kun tartibidagi eng muhim va jiddiy masalaga aylandi. Jumladan, o‘zbek tili o‘qitish nazariyasi va metodikasi fanida morfologiya bo'limini o‘rganish masalalari metodist olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. T.Ziyodovaning “Ona tili ta’limi jarayonida o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini, 6 A.Bobomurodovaning “Ona tili ta’limi jarayonida o‘yin-topishmoqlardan foydalanish” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini 7 asos sifatida keltirish mumkin. Ona tili darslarini samarali tashkil etish masalasi har doim ham yuksak ahamiyat kasb etgan va hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Ona tili darslarining samaradorligi masalasi tadqiq etilgan ilmiy Kurs ishilardan biri bu – Sh.Yusupovaning “Ona tili ta’limi samaradorligini oshirishda ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish (noan’anaviy usullar va kompyuterdan foydalanish)” 8 nomli nomzodlik dissertatsiyasi hisoblanadi. Ishda “Aqliy hujum” metodidan, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanib o‘tilgan darslardan namunalar va ularni tashkil qilish yo‘l-yo‘riqlari bayon qilingan. Shuningdek, ishda “Bu bizniki” usulidan foydalanish yo‘llari ko‘rsatilgan. Sh.Yusupovaning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili darslarida o‘quvchilar tafakkurini o‘stirishning ilmiy- metodik asoslari” nomli doktorlik dissertatsiyasida ham dars samaradorligini oshirish masalasiga e’tibor qaratilgan bo‘lib, unda zamonaviy pedagogik texnologiyaning mazmuni yoshlarni falsafiy fikrlashga o‘rgatish, ularda bilishga qiziqish uyg‘otish, motivatsiya hosil qilish, nazariy qoidalarni so‘zma-so‘z yodlashga emas, uni ta’limga tatbiq etish dolzarb vazifa ekanligini ta’kidlaydi. Metodist o‘z ishida o‘quvchilar 6 Зиёдова Т.У. Она тили таълими жараёнида ўқувчиларнинг сўз бойлигини ошириш. Пед. фан.номз. ... ёзилган дисс. – Тошкент, 1995. – Б. 141. 7 Бобомуродова А.Я. Она тили таълими жараёнида ўйин-топишмоқлардан фойдаланиш: Пед. фан. номз. ... ёзилган дисс. – Тошкент, 1996. – Б. 146. 8 Юсупова Ш.Ж. Она тили таълими самарадорлигини оширишда илғор педагогик технологияларни жорий этиш (ноанъанавий усуллар ва компьютердан фойдаланиш): Пед. фан.номзоди ... дисс. – Тошкент, 1998. – Б. 26 tafakkurini o‘stirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati haqida to‘xtalib o‘tgan bo‘lib, o‘quvchi tafakkurini o‘stirishda “Aqliy hujum”, “Bu bizniki” metodlarini qo‘llash yaxshi samara berishini olib borgan tajriba-sinov ishlari natijalari bilan izohlaydi. Ona tili darslarini qiziqarli tashkil etishning eng qulay yo‘llaridan biri o‘yin darslaridir. Ona tili darslarida o‘yin turlaridan foydalanish masalasi metodist A.Bobomurodovaning dissertatsion ishida tahlil etilgan. 9 U o‘z ishida ona tilining har bir bo‘limini o‘rganishda qaysi tildagi va turdagi ta’limiy (didaktik) o‘yin-topshiriqlardan foydalanish maqsadga muvofiq ekanligi va buning yo‘llarini ko‘rsatgan. O‘yin usulida darsni yoki darsning ma’lum bir bosqichini tashkil etish, albatta, o‘z-o‘zidan o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, ularni hamkorlikda faoliyat ko‘rsatishga undaydigan ta’lim usuli hisoblanadi. A.Bobomurodova ona tilidan o‘quvchilarga beriladigan o‘yin-topshiriqlarni murakkablik darajasiga ko‘ra uch turga ajratar ekan, birinchi turiga qayta xotiralashga asoslangan o‘yin-topshiriqlarni kiritadi. Faqat ushbu o‘yinlarning kamchilik tomoni borligini eslatadi: «Qayta xotiralashga asoslangan o‘yin-topshiriqlar o‘quvchidan hech qanday ijodiylikni, egallagan bilimlarni yangi sharoitda qo‘llashni, yaratuvchanlikni talab etmaydi. Bunday o‘yin-topshiriqlarni bajarish o‘quvchiga katta murakkablik tug‘dirmaydi, oldin o‘rganilgan mavzular va muayyan bilimga ega bo‘lgan o‘quvchi bunday topshiriqlarni bemalol bajarishi mumkin»7. Albatta, topshiriqlarni bemalol bajarish uchun bilim, ko‘nikma va malakalar yaxshi egallangan bo‘lishi lozim. Buning uchun esa o‘quvchi o‘zi unutgan narsalarini xotiraga tushirish haqida o‘ylashi, biror yo‘l bilan o‘qib olishi, sinfdoshlaridan eshitib bo‘lsa ham, bila borishi darkor. 10 9 Юсупова Ш.Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тили дарсларида ўқувчилар тафаккурини ўстиришнинг илмий-методик асослари: Пед. фан.доктори ... дисс. автореферати. – Тошкент, 2005. – Б. 44. 10 Бобомуродова А.Я. Она тили таълими жараёнида ўйин-топишмоқлардан фойдаланиш. - Пед. фан.номзоди ... ёзилган дисс. – Тошкент, 1996. – Б. 8. Mav zuning dolzarbligi . So‘z-gaplar yuzasidan o‘rta umumiy ta'limda olgan bilimlarni mustahkamlash va uni amaliyotga tadbiq qilish, nazariy bilimlarni kerakli o‘rinlarda metod, o‘yin-topshiriq va usullardan foydalangan holda amaliyotda qo‘llay olishni o‘quvchilarga o‘rgatish, shu orqali ma’lumotlarni xotiraga muhrlashdir. So‘z- gaplardan nutqda o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish, yozma nutqda foydalanayotganda imloviy va punktuatsion belgilarga alohida e’tibor berish lozim. Kurs ishining maqsadi . Kurs ishining maqsadi umumta’ lim maktablarining Ona tili va akademik litseylarning Hozirgi o‘zbek adabiy tili darslarida Morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘z turkumlari mavzularini o‘qitishning mazmuni shakli, vositalari va metodlarini, shu jarayonda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga va ularda nutq madaniyatini shakllantirishga qaratilgan mashq va topshiriqlar tizimini ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining v azifalari . Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida morfologiya bo‘limi mavzularini o‘qitish metodikasining o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilish masalasi belgilandi. Shunga ko‘ra Kurs ishini yoritish davomida:  Ta’lim bosqichlarida morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzularini o‘qitishga doir turli xil qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolarni aniqlash;  amaldagi “Ona tili” o‘quv dasturi va darsliklarining morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzularini o‘tish jarayonida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish, tahlil qilish va xulosalar chiqarish;  ta’lim bosqichlarida o‘qituvchilar faoliyatida innovatsion texnologiyalardan foydalana olishining hozirgi holatini yoritish va tegishli xulosalar chiqarish;  ona tilinining morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzusini o‘qitishda innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga doir yondashuv va tamoyillarni belgilash;  ta’lim bosqichlarida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning samarador usul va vositalarini ishlab chiqish;  ta’lim bosqichlarida innovatsion texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq samarali mashqlar tizimini yaratish, shuningdek, o‘quvchilarning matn yaratish ustidagi ishlari, muomala odobini egallashlari bilan bog‘liq o‘quv topshiriqlari va mashqlar tizimini ishlab chiqish. Kurs ishi oby ek t i . Ishda O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning va Prezident Sh.M.Mirziyoyevning nutqlari va asarlari, O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunlari, o‘zbek maktablarida ona tili ta’limi Konsepsiyasi, taniqli psixolog, filolog, pedagog va metodist olimlarning ona tili ta’limining mazmunini yangilash, uni o‘qitishning samaradorligini oshirish to‘g‘risidagi ilmiy-metodik asarlari metodologik asos bo‘lib xizmat qildi. Kurs ishi predmet i . Ta’lim bosqichlari ona tili darslarining undov va taqlid, modal so‘zlarini o‘qitish jarayoni, shu jarayonga xos ta’lim shakli, vositalari, mazmuni va metodlarining talqini. Kurs ishining ilmiy v a amaliy ahamiy at i. Kurs ishining ilmiy ahamiyati ta’lim bosqichlari ona tili ta’limida so‘z-gaplarni o‘rganish holatini aniqlash hamda uni o‘qitishning qulayroq shakl va usullarini tavsiya etishda namoyon bo‘ladi. Shuningdek, Kurs ishining xulosalari va tahlil materiallari undov va taqlid, modal so‘zlarni o‘qitish masalalariga oydinlik kiritadi, uni o‘rganishda va ta’lim bosqichlarida qo‘llashda manba bo‘la oladi. Ta’lim bosqichlari ona tili ta’limida undov, taqlid va modal so‘zlarni o‘qitishda ishlab chiqilgan mashqlar tizimi amaliy material bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining t uzilishi. Ish kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Gaplarni bo‘lak larga ajrat ish haqida umumiy ma’lumot . Gap bo‘laklari gapning uzviy qismi sifatida maydonga kelgan sintaktik kategoriyadir. So‘zlar gapda grammatik-semantik jihatdan mustaqil funksiya ifodalab (sintezlanib) muayyan so‘roqqa javob bo‘lib kelgandagina, gap bo‘lagi sanaladi. So‘zlarning biror bo‘lak vazifasida kelishi yoki kela olmasligini gap qurilishining sintaktik qonunlari belgilaydi. Masalan, Shoir o‘zining ilhomini sevimli xalqidan oladi. Keyingi yillarda O‘zbekistonning xalqaro obro‘si nihoyat darajada oshib ketdi. Birinchi gapda oltita so‘z ishtirok etgan bo‘lib, ularning har biri mustaqil bo‘lak vazifasini bajarmoqda. Ikkinchi gapda esa o‘nta so‘z oltita bo‘lak vazifasida qo‘llangan. Gap bo‘lagi gapning boshqa bo‘laklari bilan o‘zaro grammatik bog‘langan, uzviy munosabatga kirishgan organik qismidir. Gap bo‘lagining gap orasidagi munosabati qism bilan butun orasidagi munosabatdek bo‘lib, dealektik xarakterga ega: butunsiz qism, qismsiz butun mavjud bo‘lmaydi. Gap bo‘laklari mustaqil so‘zlar va so‘z birikmalari bilan ifodalanadi. Har qaysi turkum so‘zlar gapda ma’lum bir tipik sintaktik funksiyada qo‘llaniladi. Fe’lning kesim, sifatning aniqlovchi, ravishning hol, otning ega, to‘ldiruvchi vazifasida kelishi shu holat bilan izohlanadi. Biroq bundan so‘z turkumlari va gap bo‘laklari tushunchasi bir xil hodisa ekan degan xulosa kelib chiqmaydi. So‘z va so‘z birikmalarining mohiyati gap sostavida bajargan vazifasiga qarab belgilanadi. Muayyan bir so‘z formasining o‘zi boshqa so‘zlar bilan bo‘lgan munosabatiga ko‘ra gapning har xil bo‘lagi vazifasida kela oladi. So‘z turkumlari leksik-grammatik belgilar asosida aniqlanadi. Gap bo‘laklari esa funksional jihatdan ajratiladi. Gap bo‘laklari sintaktik kategoriya sifatida, so‘z turkumlari leksik birlik sifatida o‘rganiladi. So‘zlar kontekstdan tashqarida ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin, lekin gapda, uning bo‘lagi sifatida, faqat bitta sintaktik funksiya bajaradi. Gap bo‘laklarini o‘rganish gapning leksik-semantik strukturasini o‘rganish bilan uzviy bog‘liqdir. Chunki gapni bo‘laklarga ajratish ularning ifoda materiali va ma’nolarini o‘rganishni ham taqozo qiladi. Gapning har bir bo‘lagi ifoda qilinayotgan hukmning butunligini ta’minlashda alohida o‘rin tutadi. Gap bo‘laklari, asosan, quyidagicha ifodalanadi: 1. So‘zning sintetik formasidagi so‘zlar bilan: Olmaotalik mehmonlar Mirzacho‘lga borishdi gapida ikkita soda, ikkita qo‘shma so‘z ishtirok etgan bo‘lib, to‘rtta bo‘lak mavjud (aniqlovchi+ega+hol+kesim) 2. So‘zning analitik formasi bilan. Bular quyidagi ko‘rinishlarga ega: a) mustaqil so‘z+to‘liqsiz fe’l: Biz qishloqqa borgan edik. b) mustaqil so‘z+predikativ modal so‘zlar: Biz zavod-fabrikalarga xom ashyo yetkazib berishimiz zarur. Bilish uchun o‘qish kerak, izlanish kerak. v) mustaqil so‘z+ko‘makchi: Men dunyoga kelgan kundayoq vatanim deb seni tanidim. g) mustaqil so‘z+ko‘makchi fe’llar: Bizni mahalladagilar ham bilib qolishdi. d) mustaqil so‘z+iborat, demak tipidagi so‘zlar: Komsomolning tarixi safarbarlikdan iborat. e) mustaqil so‘z+yuklama: Yorim borgan joylarga, men ham bormay qolmayman. j) mustaqil so‘z+yordamchi so‘z bor, yo‘q so'zlari: Qirg‘oginda kaklik bo‘lib sayragim, sayragim bor-sayragim bor. Faqat senga ochganim yo‘q, ochganim yo‘q yurak zorin. 3. Juft va takroriy so‘zlar bilan: Men bu vaqtlarda hayotning past-balandini bilmagan, oq-qorani tanimagan bir yigitcha edim. 4. Murakkab terminlar, murakkab so‘zlar, frazeologik birikmalar bilan: Bu kishi O‘zbekiston Fanlar akademiyasida ishlaydi. Salimboyvachcha o‘zining qordan qutilib, yomg‘irga tutilganini angladi. 5. Ayrim konstruksiyalar bilan. Bular, asosan quyidagilar: a. bir umumiy qo‘shimcha bilan boshqariladigan birikmalar: Qo‘sh og‘izli miltiq hamisha shofyorda turar edi. b. son-numerativ so‘zlardan tuzilgan birikmalar: Alisher Navoiy bir ming to‘rt yuz qirq birinchi yilda Hirotda tug‘ilgan; c. birga qo‘llanishi zarur bo‘lgan aniqlovchi+aniqlanmish modelidagi birikmalar: Botir baland ruh va tetik qadam bilan jo‘nadi. d. ko‘p vaqt sifat, sifatdosh+bor, yo‘q kabi so‘zlar gapda ot yoki otlashgan so‘zdan keyin kelib, shu so‘z (ot) bilan birga bitta bo‘lak vazifasida keladi, bir butun holda ajratiladi: Nashriyotimizda qalami o‘tkir, yuqori saviyali yoshlar ishlaydi. Insofi yo‘q yigit ekansiz. Aqli bor yigit har bir yaxshi ishning tashabbuskori bo‘ladi. 6. Izofali birikmalar, qaratqichli birikmalar bilan: sukut - alomati rizo ekan. Bu yigit – Rustamjonning o‘rtog‘i. Gapni bo‘laklarga ajratishda so‘zlarning gapdagi funksiyasi, boshqa so‘zlar bilan munosabati, grammatik formasi kabi hodisalar hisobga olinadi. Bunda intonatsiyaning ham roli katta. Masalan, Rais kolxoz tarixidan gapirib ketdi. Gapirib ketdi – kesim, biroq gapirib so‘zidan oldin pauza qilinishi uni (gapirib) hol, keyingi so‘zni (ketdi) kesim holatiga tushiradi. Yangi choy damladi gapida ham ikki holat bor: a) logik urg‘u yangi so‘ziga tushsa, hol; b) choy so‘ziga tushsa, yangi so‘zi aniqlovchi bo‘ladi. Bunga yangi va choy so‘zlari bir butun intonatsiya bilan aytiladi. Gap bo‘laklarini tuzilishiga ko‘ra quyidagi tiplarga ajratish mumkin: sodda bo‘lak, sostavli bo‘lak, murakkab bo‘lak. Sintetik formadagi so‘z bilan ifodalanib bir sodda tushuncha anglatadigan bo‘lak sodda bo‘lak deyiladi. Masalan, Otquloqning ildizidan bo‘yoq olinadi. Yo‘lchi saharlab Xo‘jakentga jo‘nadi gaplaridagi bo‘laklar sodda bo‘laklardir. Analitik formadagi so‘z bilan ifodalang an bo‘lak sostavli bo‘lak deyiladi. Sostavli bo‘lak birdan komponentlardan tuziladi. Unda bir komponent mustaqil bo‘lib, bo‘lakning asosiy ma’nosi shu komponent orqali ifodalanadi. Yordamchi komponent leksik ma’no ifodalay olmaydi. Yetakchi komponentning ma’nosiga har xil grammatik ma’nolar orttirish, yetakchi komponentni grammatik jihatdan shakllantirish, uning boshqa bo‘laklar bilan sintaktik aloqasini ko‘rsatish kabi vazifalarni bajaradi. Sostavli bo‘lak material jihatdan quyidagi ko‘rinishlarda bo‘ladi: 1. mustaqil so‘z+to‘liqsiz fe’l: Masalan: Kelgan yigit agronom ekan. 2. mustaqil so‘z+predikativ-modal so‘z: Ravshan qurilishga borishi kerak. 3. mustaqil so‘z+ko‘makchi fe’l: Anvar talaba bo‘ldi kabi. Ikki va undan ortiq mustaqil so‘zlarning tobelanishidan tuzilib, murakkab tushunchani anglatuvchi birikmalar bilan ifodalangan bo‘lak murakkab bo‘lak deyiladi. Murakkab bo‘lakning materialini murakkab so‘zlar, frazeologik birikmalar, gapda yaxlit holda qo‘llanadigan ajralmas so‘z birikmalari tashkil qiladi. Murakkab bo‘lakning material jihatdan ko‘rinishi: 1. Partiya, davlat, hukumat, tashkilot nomlari: Milliy tiklanish partiyasi, Andijon viloyati partiya raisi. 2. Ilmiy siyosiy va madaniy muassasa nomlari: Andijon davlat universiteti, Navoiy teatri, O‘zbekiston Respublikasining Fanlar akademiyasi kabi. 3. Kitob, gazeta, jurnal nomlari: «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnali, «Hozirgi o‘zbek adabiy tili» 4. Turli geografik nomlar: Shimoliy muz okeani, O‘rta Osiyo, O‘rta Sharq, Orol dengizi kabi. 5. Har ikkala komponenti ham holi o‘z leksik ma’nolarini butunlay yo‘qotmagan, biroq bir butun holdagina gapning murakkab bo‘lagi funksiyasida keladigan borib kelmoq, topib olmoq, sotib olmoq, kelib ketmoq tipidagi murakkab fe’llar. 6. Havo rang, kul rang, shisha rang, och rang kabi murakkab sifatlar. 7. O‘n besh, bir yuz ellik, bir kam sakson, bir ming to‘qqiz yuz yetmish to‘rtinchi tipidagi murakkab sonlar; har kim, har nima, har bir, hech bir, hech narsa, ba’zi bir, qaysi bir, ana o‘sha, mana shu kabi murakkab olmoshlar. 8. Har vaqt, har zamon, har qachon, har dam, har xil, bir zamon, bir zum, bir nafas, hech vaqt, hech qachon, hamma vaqt, o‘tgan kuni, shu zahoti, tunov kuni, kuni kecha, shu yerda kabi har birini alohida qo‘llash mumkin bo‘lgan ikkita so‘zning birikib, harakatning bitta belgisini ifodalaydigan murakkab ravishlar. 9. Kapalagi uchib ketmoq, tegirmonga tushsa butun chiqadi, boshini olib ketmoq, yostig‘ini quritmoq kabi frazeologik birikmalar odatda, erkin so‘z birikmalari gapda ajralib turadi, ularning komponentlari alohida bo‘lak funksiyasida shakllanadi, gap mazmuniga nisbatan mustaqil bo‘ladi. Masalan, ko‘pincha atributiv birikmaning tobe komponenti aniqlovchi, hokim komponenti boshqa bo‘lak, relyativ birikmaning tobe komponenti hol, hokim komponenti boshqa bo‘lak funksiyasida keladi. Biroq so‘z birikmalarining har bir komponenti gapda doim alohida bo‘lak vazifasida kelavermasdan, ba’zan, so‘z birikmasi yaxlitligicha bitta bo‘lak bo‘lib keladi. Masalan, Bu kishi Arslonbek akaning o‘g‘li. Militsiyamiz – qonunbuzarlar dushmani gaplaridagi Arslonbek akaning o‘g‘li, qonunbuzarlar dushmani birikmalari gapning bitta ajralmas bo‘lagi bo‘lib, kesim vazifasida kelgan. Yoki O‘zbekistonning poytaxti – Toshkent. Ko‘ngil xazinasining guli – til (Navoiy) gaplarining egasi so‘z birikmasi bilan ifodalangan. Demak, murakkab bo‘lak so‘z birikmasi bilan ifodalanadi. Murakkab bo‘lak vazifasida ko‘pincha izofa xarakteridagi ajralmas birikmalar: qaratqichli aniqlovchili birikmalar, son+numerativ so‘zlardan tuzilgan birikmalar, kesimi sifat, bor, yo‘q so‘zlari bilan ifodalangan «ega+kesim» modelidagi qo‘shilmalar, sifatdosh va ravishdosh oborotlari, gapdan tashqarida erkin bo‘lsa ham, gapda alohida bo‘lak sifatida ajratish mumkin bo‘lmagan so‘z birikmalari kela oladi. Masalan, Yaxshining so‘zi – qaymoq, yomonning so‘zi – to‘qmoq (maqol) Erning vaziri – xotin (maqol) Dunyoning ishlari Ziyodulla o‘ylagandan ancha mushkulroq bo‘lib chiqdi. Navoiy – g‘azal mulkining sultoni (Shayxzoda) Begona yurtda shoh bo‘lgandan, o‘z yurtingda gado bo‘lgan yaxshi (maqol) Bo‘laklar gapda vazifa bajarishi jihatidan bir xil emas. Ba’zi bo‘laklar gapning mazmuniga aniqlik kiritish, to‘ldirish kabi vazifalarni bajaradi, bularning qo‘llanmasligi gap mazmunini, tuzilishini tubdan o‘zgartirib yubormaydi. Ular gapda qo‘llanmasa ham, o‘zining gaplik holatini o‘zgartirmaydi. Ba’zi bo‘laklar esa, aksincha, gapda ishtirok etishi mutlaqo zarurdir. Chunki bularsiz gapning o‘zi maydonga kelmaydi. Mana shu nuqtai nazardan bo‘laklar ikki turga ajratiladi: bosh bo‘laklar, ikkinchi darajali bo‘laklar. Gapning bosh bo‘laklari gapning asosini – markazini tashkil qiladi, ular konstrukt orlik xususiyati ga ega bo‘lib, gapda boshqa bo‘laklar ni markazlashtiradi. Bosh bo‘laklar ikkinchi darajali bo‘laklarsiz ham hukm ifodalaydi – kommunikativ funksiya bajaradi. Demak, gap uchun zarur bo‘lgan predikativlik tushunchasi bosh bo‘laklar orqali ifodalanadi. Predikativ aloqa (ega+kesim aloqasi) bayoni aloqa bo‘lib, inkor va tasdiqni o‘z ichiga oladi. Bular harakat, holat, belgi tushunchalarni voqelik va zamon bilan bog‘laydi, so‘zlovchining ana shu voqelikka bo‘lgan munosabatini ko‘rsatadi. Masalan, Bola sho‘x gapida predmet va belgi tushunchalari qo‘shilib, sho‘xlik belgisining bolada mavjud ekanligi hukm yo‘li bilan tasdiqlangan, voqelik hozirgi zamon bilan bog‘langan. Predmet va belgi munosabati so‘z birikmalarida ham ifodalanadi (sho‘x bola, sayroqi qush kabi), biroq bundagi predmet va belgi tushunchalari bir butun murakkab tushuncha bo‘lib, nominativ funksiya ifodalaydi. Ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklarga bog‘lanib, ularni mazmunan to‘ldirib, belgi va holat jihatidan aniqlab keladi. Ana shu xususiyatidan kelib chiqib, ikkinchi darajali bo‘laklar aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol turlariga ajratilgan. Ikkinchi darajali bo‘laklar gapda mustaqil qo‘llana olmaydi, ular bosh bo‘laklarga bog‘lana olgandagina, nutqda ishtirok etadi. Demak, ikkinchi darajali bo‘laklarning mavjudligi bosh bo‘laklar tufaylidir. Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarning grammatik - semantik munosabati shuni ko‘rsatadiki, ikkinchi darajali bo‘laklar tobe, bosh bo‘laklar hokim bo‘laklardir. Gapda ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklarning biriga tobelanadi yoki ular o‘zaro bir-biriga bog‘lanib, so‘ng bosh bo‘lakka tobelanadi. Har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat butunlik bo‘lishiga qaramasdan, yaqin yillargacha, sintaktik Kurs ishlarida, asosan, gapning shakliy tomoniga e’tibor berilgan. Faqat ayrim o‘rinlardagina (masalan, gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini belgilashda, ikkinchi darajali bo‘laklarning ichki tasnifida) mazmun tomoniga murojaat qilindi. Hozirgi kunda gap mazmunini o‘rganuvchi mazmuniy sintaksis deyarli hamma tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo‘lsa ham, ammo mazmuniy sintaksis maqomi masalasiga bir xillik yo‘q. Ular orasida ikki qarama-qarshi yo‘nalish ajralib turadi. Birinchi yo‘nalish tarafdorlari gapning zaruriy unsurlarining grammatik tomoniga asoslanadi. 11 Bu yo‘nalishda gapning har bir tuzilish tarixining umumiy grammatik tomonini topishga harakat qilinadi va tuzilish tarixining umumiy grammatik ma’nosi doirasida mazmuniy tuzilish aniqlanadi. Ularning fikriga ko‘ra, mazmun grammatik shakllanmay, o‘z holicha mavjud bo‘lmaydi. Shuning uchun gapning barcha sintaktik xususiyati gap mazmunining ifodachisi bo‘lib xizmat qiladi. Har bir gapda ma’lum obyektiv mazmun moddiy vositalar – sintaktik shakllar vositasida ifodalanadi. Gapning ana shu moddiy ifodalanish tomoni uning sintaktik tuzilishi hisoblanadi. Sintaktik tuzilish ham o’zaro munosabatda bo’lgan bir necha unsurlardan tashkil topgan bir butunlikdir. 12 Sintaktik tuzilishning unsurlari an’anaviy tilshunoslikda g a p b o’ l a k l a r i termini bilan nomlanadi. Lekin sintaktik tuzilish tarkibidagi barcha sintaktik shaklning tobe aloqaga kirishishi (o’zaro deminatsiya munosabati) uning gap bo’lagi hisoblanishining bosh mezoni sanaladi. Gap bo’lagi ma’lum sintaktik shaklning shakliy sintagmatik munosabatdagi vaziyatiga qarab belgilanadi: ega vaziyati, kesim vaziyati, to’ldiruvchi vaziyati va boshqalar. Natijada ayrim mazmuniy munosabatda bo’lgan lekin bu mazmuniy munosabat shakliy jihatdan tobe munosabat (aloqa) orqali emas, balki undash va kirish munosabatlar orqali ifodalangan birliklar sintaktik tuzilish birligi sifatida qaralmaydi. Bu esa butunni bo’laklarga bo’lish asosida zid keladi. Chunki butun bo’laklarga ma’lum asosda shunday bo’linishi kerakki, butunning birorta unsuri bo’linishdan tashqari qolmasligi kerak. Gap bo’laklari gapni tashkil etgan sintaktik shakllarni to’la qamrab olmas ekan, demak, gapni bo’laklarga gap bo’laklari rubrikasi ostida ajratish yetarli asosga 11 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тили назарий грамматикаси. Тошкент, 1995. 12 Абдураҳмонов Ғ.ва бошқ. Ҳозирги ўзбек адабий тили (Синтаксис). Тошкент, 1979. ega emas. Shuning uchun ham tilshunoslikda bu masala ham eng munozarali masalalardan biri bo’lib kelmoqda. Sintaktik birlik hisoblangan gapning shakliy tuzilishi jihatidan uning ziddiyatini hisobga olgan holda quyidagicha sintaktik shakllarga bo’lish mumkin: 1) sintaktik aloqaga kirishadigan sintaktik shakllar; 2) sintaktik aloqaga kirishmaydigan sintaktik shakllar; Bularning birinchi guruhi an’anaviy gap bo’laklari hisoblanadi. So’zlovchining biror fakt, voqea-hodisa to’g‘risida xabar berishi yoki ma’lum predmetda muayyan belgining mavjudligini tasdiq yo inkor qilishini ifodalaydigan gap darak rap deyiladi. Masalan, Manzura yigitlarning qizg‘in suxbatiga quloq soldi. So’zlovchining o’ziga noma’lum bo’lgan biror voqeani suhbatdoshdan bilib olish istagini, zaruriyatini ifodalovchi gap s o’ r o q gap deyiladi. Buyurish, iltimos, taklif, xohish, o’git-nasihat, xitob, ogohlantirish kabi har xil ifoda ottenkalarini ifodalovchi gap buyruq gap deyiladi. Buyruq gaplar suhbatdoshni biror ish-harakatni bajarishga yoki undan voz kechishga da’vat qiladi: Jangga kirdingmi qo’rquvni unut. O‘limni emas, o’ldirishni o’yla. Darak, so’roq , buyruq gaplar kuchli intonatsiya bilan talaffuz qilinishi va bu intonatsiyada so’zlovchining his-hayajoni, ruhiy kechinmalari o’z ifodasini topishi mumkin. Emotsional qimmat kasb etgan bunday gaplar undov gap deb ataladi. Masalan, Siddiqjonning bu vajohati Zunnunxo’janing o’yinini puchga chiqardi... shuning uchun Siddiqjondan baland kelishga tirishib, jahl bilan — Yana nima kerak?! — dedi. — Yana nimam bor?! — Kirmaysiz xonaga! — Kiraman! — Kirmaysiz! — Kiraman! — Ahmoq — Ahmoq bo’lmaganimda, shu ahvolga tusharmidim?! Predmetda biror belgining mavjudligini yoki biror ish-harakatning yuzaga kelganligini, yuzaga kelishi mumkinligini anglatadigan gap tasdiq gap deyiladi: — Odamlar bundan ming yil ilgari ham quyosh nuridan foydalanishni bilganlar. Inkor gap predmetda biror belgining mavjud emasligini yoki biror ish- harakatning sodir bo'lmaganligini, sodir bo’lishi mo’ljallanmaganligini anglatadi. Inkor gap inkor anglatadigan vositalar yordamida shakllanadi: Undov gaplarda inkor va tasdiq kuchli emotsiya bilan ifodalanadi. Gap grammatik jihatdan tasdiq formasida bo'lsa ham, logik jihatdan undov- inkor gap ekanligi anglashilib turadi: Nahotki yerimiz chappa aylanib, nahotki daryolar oqar teskari! So‘z-gaplar haqida umumiy t ushunchalar So‘z-gap t o‘plamini ajrat ish t amoy illari . O‘zbek tilshunosligida so‘z- gapning turlari, ularning leksik materiali tavsifi, qo‘llanish xususiyati empirik asosda yetarlicha o‘rganilgan. Substansial yondashuvda gapning WPm sifatida qayd etilgach, izohtalab nuqtalarga ega bo‘lgan so‘z-gapga ham «lison-nutq» tamoyili asosida yondashish zaruriyati paydo bo‘ldi va har bir gapning o‘z qolipi mavjud bo‘lgani kabi, so‘z- gapning ham o‘ziga xos muayyan bir lisoniy qurilish modeli bo‘lishi shartligi e’tirof etildi. So‘z-gap umumiy atamasi ostida birlashtiriladigan so‘zlarning alohida belgilari mavjudki, ular yordamchi so‘zdan, shuningdek, yoxud qo‘shma gapdan farq qiladi. Bular quyidagilar: 1) mustaqil holda gap bo‘la olish; 2) gap tarkibida shu gapning biror bo‘lagi bilan sintaktik 3) o‘ziga xos g‘ayrioddiy ma’noga ega bo‘lish; 4) bog‘lamalar bilan birika olmasligi va shuning uchun mayl, zamon, shaxs/son shakllariga ega emaslik. So‘z-gap sirasiga shu to‘rt asosiy belgi bilan bir majmuaga birlashuvchi birliklar kiradi (bu tipdagi birliklar kirish so‘z lekin ularning substansial belgisi – so‘z-gap bo‘lib kelish). Quyida ularning har biri alohida-alohida ko‘rib o‘tiladi. 1.Must aqil holda alohida gap bo‘la olish belgisi. Bu belgi 4-belgi bilan chambarchas bog‘langan. O‘zbek lisoniy tizimi gapda ma’lum bir axborotni tashuvchi tasdiq/inkor, mayl/zamon, shaxs/son ma’no va munosabatini ifodalovchi tarkibiy qism zarur bo‘lishini talab qiladi. So‘z- gapda bunday tarkibiy qismni alohida-alohida ajratish mumkin emas. Lekin kesimlik ma’no va munosabati so‘z- gapning o‘zida mujassamlashgan va ularning ichki mohiyatini tashkil qiladi. Bunday gaplarda kesimlik kategoriyasi ma’nolari hamda kesimlik – gap markazi mavqeida kelishida – ifodalash vazifasi bor. Ular gap sifatida voqelanuvchi so‘zning leksik ma’nosida mujassam. Shu sababdan ammo kesimlik shakli ifodalanmagan. 2. So‘z-gap must aqil gap bo‘la olish qobiliyatiga ega bo‘lganligidan bu so‘zga nisbatan funksional shakllangan so‘z-gap atamasi qo‘llaniladi. Bu atamadagi «semantik» tarkibiy qismi hodisaning lug‘aviy (ma’noviy) tomoniga ishora qilib turadi. Gap markazi mavqeida kelgan bunday leksemaning ikki tabiiy xususiyati namoyon bo‘ladi, ya’ni leksik birlik ham so‘z, ham gap. Bu atamaning funksional tarkibiy qismi esa so‘z-gapning sintaktik vazifa bajarishi faqat gap markazi vazifasida kela olishi bilan chegaralanganligini ifodalaydi. Demak, semantik-funksional shakllangan gap grammatik shakllangan gap ([ WPm] ) dan farq qiladi va kesimlik ma’nosi so‘z-gapda leksik W ning o‘zida mujassamlashganligi tufayli W  sifatida berilgan. 3. So‘z-gapning o‘ziga xos g‘ay rioddiy lug‘av iy ma’noga egaligi. Bu xususiyat quyidagicha namoyon bo‘ladi: a) ma’no b) gramm d) boshqa so‘z bilan e) gapda bajara f) ma’noli qismga ajralmaydi. Shuning uchun ham bu tur leksemalar boshqa leksemalarga nisbatan g‘ayrioddiy, biroq ma’no va vazifa jihatidan alohida barqaror til birligi hisoblanadi. Aytilganlardan shunday , ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish, taqlid so‘z turkumlari gapning istalgan bir bo‘lagi so‘z-gap gap (yoki uning markazi) vazifasida bog‘lovchi, ko‘makchi, yuklama esa sintaktik aloqani ifodalash uchun xizmat qiladi. So‘z-gap t asnifi . So‘z-gap o‘z ichida bir necha ma’noviy guruhga ajraladi: 1. Modal. 2. Undov. 3. Tasdiq /inkor. 4. Taklif /ishora. So‘zlovchining bayon etilayotgan fikrga munosabati – qat’iy ishonch, gumon, taxmin kabi ma’noni ifodalab keladigan so‘z modal dir . Unga xullas, demak, chamasi, tabiiy, ehtimol, shekilli kabi so‘z misol bo‘ladi. Kishilarning his- tuyg‘usini, haydash, to‘xtatish kabi xitob, buyruqni ifodalaydigan so‘z-gap ko‘rinishi – undov so‘z-gap. His-tuyg‘u undoviga eh, voy, oh, rahmat, ofarin kabi so‘z, buyruq-xitob undovlariga pisht, beh- beh, chuh kabi xitob so‘z kiradi. So‘z-gapning uchinchi ma’noviy guruhi bo‘lgan tasdiq/inkor so‘z ko‘pincha modal tarkibida o‘rganilgan. Ha, mayli, xo‘sh, xo‘p so‘zi tasdiqni, yo‘q, mutlaqo, aslo, sira so‘zi – inkorni ifodalovch i so‘z-gap. Taklif/ishora so‘z-gapga qo‘llanishi tana a’zolarining maxsus harakati bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan ma, mang, qani, so‘zi kiritilgan. Ular tinglovchiga qaratilgan bo‘lib, uni biror ish-harakatni bajarishga undaydi. So‘z-gap shunday birliklar guruhiki, ularning ko‘pchiligi boshqa so‘z turkumidan tarixiy taraqqiyot jarayonida o‘ziga xos nutqiy qo‘llanish natijasida shakllangan va rivojlangan. Chunonchi , so‘zsiz, tabiiy so‘zi sifatdan, albatta ravishdan o‘sib chiqqan bo‘lsa, har qalay, modal so‘z-gapi so‘z birikmasidan, nasib bo‘lsa, kabilar gapdan kelib chiqqan. So‘z-gaplar t urlari Sof so‘z-gap ga albatta, alhamdulilloh; eh, hoy, oh, o‘h; ha, yo‘q, mutlaqo ; ma, mang undov, tasdiq/inkor, taklif/ishora so‘zi mansub. O‘zbek substansial tilshunosligida so‘z-gap W  -lashgan (modallashgan, undovlashgan tasdiq/ inkorlashg taklif/ishoralashgan) so‘zlar, W  -lashayotgan (modallash ayotgan, undovlashayotgan, tasdiq/inkorlashayotgan, taklif/ ishoralasha so‘zlar, W  -simon (modalsimon, undovsim on, tasdiq/inkorsimon) so‘z-gapga mufassal o‘rganilgan. W  -lashgan (so‘z-gaplashgan) so‘z o‘z semantik-funksional xususiyati bilan har xil guruhning markaziy leksemasiga juda yaqin turadi, lekin o‘z aloqasini boshqa so‘z turkumlaridan to‘la-to‘kis uzmagan bo‘ladi. , modallashgan so‘zga chamasi, chog‘i, ehtimol ; undovlashgan so‘zga ura, olg‘a, dod, voydod; tasdiq /inkorlashgan so‘zga bo‘pti, ma’qul, aksincha , mutlaqo ; taklif/ishoralashgan so‘zga qani kabi leksema misol bo‘ladi. W  -lashayotgan (so‘z-gaplashayotgan) so‘z so‘z-gapga to‘la-to‘kis o‘tgan bo‘lmayd va «o‘tish yo‘lida» turgan so‘zdir. Bu o‘rinda modallashayotganga balki, hatto, aftidan; undovlashayotganga yashang, voy o‘lay; tasdiq /inkorlashayotganga durust, to‘g‘ri, rost, aslo, hargiz; taklif/ishoralashayotganga mana mundoq kabi so‘zni misol keltirish mumkin. Chunonchi, 1. Balk i siz aytarsiz nima bo‘lganini? (P.Tur.) 2. Nafsi uchun emas, balk i qadri uchun yig‘laydi-da. (O‘.Usm.) 3. – Qayerga borish, kimga uchrashishni u yaxshi biladi. – To ‘ ppa- t o ‘ g ‘ ri. 4. Hilola o ‘ g ‘ risini aytdi (O‘.Usm.) gaplarida W  -lashayotgan so‘z (1- 3-gapda) qo‘llanilgan. W  -simon (so‘z-gapsimon) deganda mohiyatan so‘z-gap bo‘lmagan lug‘aviy birlikning so‘z-gap vazifasida kelishi tushuniladi. Jumladan, modalsimonga shunday qilib, tavba, xudo saqlasin; undovsimonga erkalash ma’noli asalim, oppog‘im va undalma ma’noli ey, do‘stlar kabi; tasdiq/ inkorsimonga shunday, hech qachon, noto‘g‘ri kabi; taklif/ishorasimonga boshlang ko‘rinishli so‘z misol bo‘ladi. Qisqasi, so‘z-gapning leksik-semantik turi bo‘lmish sof so‘z-gap o‘zi tarixan kelib chiqadigan so‘z turkumidan batamom uzilgan bo‘lib, uning ko‘pchiligi ravish, sifat, ot sifatida mutlaqo qo‘llanilmaydi. So‘z-gaplashgan unsur esa o‘zi tarixan kelib chiqqan so‘z bilan omonimik munosabat hosil qiladi va o‘z aloqasini boshqa turkumdan to‘la uzmagan bo‘ladi. So‘z- gaplashayotgan unsurga o‘zi boshqa so‘z turkumi (ravish, sifat, olmosh, son, fe’l) lekin so‘z-gapga xos ma’no va vazifada qo‘llanila oladigan birliklar kiradi va bularning so‘z-gapsimondan farqi shundaki, ushbu qatlamga oid so‘z tarixiy taraqqiyot natijasida batamom so‘z-gapga o‘tib ketishi mumkin. So‘z- gapsimon esa o‘z turkumi doirasida qoladi. So‘z-gapning sint ak t ik xususiy at i. So‘z-gapning sintaktik xususiyati yuqorida ta’kidlaganimizdek, kesimlik qo‘shimchasini bog‘lama bilan birika olmasligida. So‘z-gap ham undalma, sodda gap kabi kengaygan yoyiq holatda bo‘lishi mumkin: 1. Cho‘lni o‘zlashtirgan mardlarga of arin . (A.Qah.) 2. Falakning dastidan dod ! (Hamza.) 3. Barak alla sizga! Misollardan ko‘rinib turganidek, so‘z-gap faqat bitta so‘zdan iborat bo‘lmay, nutqda kengayish qobiliyatig a ham ega. So‘z- gapning yana bir sintaktik xususiya ti WPm qurilishli gapda kesimlik kategoriyasi va ma’nosi [W]ga [Pm] orqali kiritiladi, ( m )ning esa o‘zbek tilida juda ko‘p ko‘rsatkichi mavjud. Shakl o‘zgarishi bilan kesimlik kategoriyasining ma’no turi ham o‘zgaradi. Masalan, Bo‘ladi. Bo‘lmaydi. Bo‘lsa. Bo‘ldi va h.k. Ammo so‘z- gapda bunday emas. Har bir so‘z-gap shu gapga xos bo‘lgan ma’noni ifodalashga xoslang an bo‘ladi. ha so‘zi tasdiqni ifodalay di. Uning bo‘lishsizligi Ha, emas bilan emas, balki alohida yo‘q so‘zi bilan ifodalanadi. Albatta yoki shubhasiz modal so‘zi qat’iy inkor ma’nosi mutlaqo , aslo so‘z-gapi bilan beriladi. So‘z-gapda zamon va shaxs ma’nosi matnda muayyanlashadi. O‘zbek tilida gap (kesimlik) zamon va shaxs ma’nosidan xoli bo‘la olmaydi. Zero, so‘z-gapda zamon va shaxs-son ma’nosining kontekstual aniqlanish xususiyati bu so‘zning asosiy sintaktik xususiyati – kesimlik qo‘shimchasini qabul qilmay gap bo‘lib kela olishi bilan sharhlanadi. So‘z-gapning yana bir sintaktik xususiyati – uning gap tarkibida alohida pozitsiyada turishi, ya’ni boshqa gap bo‘laklari bilan bog‘lanmasligi va o‘zi gap sifatida «yashay olishi», hamisha lisoniy alohidalikni saqlab qolishi bilan belgilanadi. Chunonchi,1. – Ertaga kelasizmi?– A lbat t a . (O‘.Usm.) 2. – Yengil tortdingmi,qizim? – Shuk ur . (A.Qah.) Ko‘rinadiki , so‘z- gapning umumiy sintaktik xususiyati ular kesimlik qo‘shimchasini qabul qilmagan holda gap va uning markazini tuza olishida. To‘rt leksik-semantik turda (modal, undov, tasdiq/inkor, taklif/ishora so‘zlar) kesimlik kategoriyasini tashkil etuvchi ma’nodan har biri alohida bo‘rttirilgan va «yalang‘och» holda yuzaga chiqadi: modal so‘zlovchining munosabatini ( P m dagi maylni), taklif/ishora «shaxsga qaratilganlik» ma’nosini ( P m dagi shaxs- sonni), tasdiq/inkor ( P m dagi) tasdiq hamda inkorni va undov bo‘lajak harakatni ( P m dagi zamonni) ifodalashga xizmat qiladi. X ULOSA O’zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi, uning hamma sohalarda mustaqilligining ta‘minlanishi bilan o’zbek tiliga qiziqqan barcha kishilarning tilning ichki tomoni – fonetik, leksik, frazeologik, grammatik xususiyatlarini o’rganish bilan birgalikda, uning amaliy tomoni, til birliklaridan qanday foydalanish masalasini o’rganish ham muhim ahamiyatga egaligi o’z isbotini ko’rsatmoqda. Tilda so’zlovchining tinglovchiga bo’lgan ekspressiv munosabatini ifoda etuvchi bir talay vositalar mavjud. Frazeologizmlar nominativ va qo’shimcha (kesatish, jirkanish, nafrat, so’kish, qarg’ish singari salbiy; erkalash, hazil, rag’batlantirish kabi ijobiy) ma‘no – munosabat aks ettiruvchi nutqiy birliklardir. Ushbu kurs ishini yozish jarayonida quyidagi xulosalarga kelindi: 1.Grammatika – til sathlari ichida eng turg’un bo’lim hisoblanadi. Grammatik taraqqiyot bu tilning sifatiy rivojlanishini aks ettiradi, chunki tildagi qatlam(math)lararo miqdoriy o’zgarishlar grammatikada umumlashadi hamda grammatik kategoriyalarning, grammatik ma’no ifodalovchi vositalarning taraqqiyotiga ichki omil bo’lib xizmat qiladi. 2.Gram matik ma’no, grammati k shakl va grammati k kategoriy a grammatikaning eng muhim tushunchalaridir va bular o`zaro uzviy bog`langan. Grammatik ma’no tilda rang-barang usullar bilan ifodalanadi. 3.Fe’l zamonlari ham grammatik ma’no ifodalaydi. Bu zamonlar faqat nutqdagi, matndagi so`zlarning qaysi zamonga oid ekanligini ko`rsatish bilan chegaralanmay, balki tashqi dunyoda sodir bo`ladigan voqea va hodisalarning qachon bo`lib o`tganini, ya'ni aynan gapirilayotgan vaqtda yoki gapirilayotgan vaqtdan oldin yo keyin sodir bo`layotganligini ifodalash uchun ham xizmat qiladi . 4.Tilimizda juda ko`p holatlarda ayni bir grammatik ma’no sintetik shakl bilan ham, analitik shakl bilan ham ifodalanishi mumkin. 5.Barcha grammatik vositalar tilning barqarorligi, ta’sirchanligi va ohangning to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlaydi. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. Rahbariy adabiyotlar: 1. Karimov I.A. ''Yuksak ma’naviyat - yenilmas kuch''. T.: Ma’naviyat, 2008, 87 b. 2. Karimov I.A. ''Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q''. T.: Sharq, 1998. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun // ''Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori''//. Toshkent “Sharq” 20-29-betlar. 4. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. Toshkent “Sharq” 2001 yil. 5. Umumiy o‘rta ta’limning “Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi”. Toshkent “Sharq” 1999 yil 1-maxsus sahifasi. 6. ''Takomillashtirilgan yangi tahrirdagi umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standarti''. Toshkent 2010 yil II. Ilmiy adabiyotlar: 7. Abdurahmonov G‘. ''O‘zbek tili grammatikasi''. T.: Fan, 1996. 8. Abdurahmonov G‘. ''Qo‘shma gap sintaksisi asoslari''. T.: 1958 9. Boltaboyeva H. ''O‘zbek tilida murakkablashgan sodda gaplar''. T.: 1962. 10. Mahmudov N., Nurmonov A. ''O‘zbek tilining nazariy grammatikasi''. T.: 1995. 11. Mahmudov N. ''Tilimizning tilla sandig‘i'' T.: G‘.G‘ulom, 2012. 12. Nazarov K. ''O‘zbek tili punktuatsiyasi''. T.: 1976. 13. Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedova A., Solixo‘jayeva S. ''O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi''. T.: 1992 14. Nurmonov A. ''Gap haqidagi sintaktik nazariyalar''. T.: 1988. 15. Omonturdiyev J.''Hozirgi o‘zbek tilida gap bo‘laklari tipalogiyasi''. T.: 1988. 16. Sayfullayeva A.R. ''Hozirgi o‘zbek tilida gap bo‘laklarining semantikasi va grammatikasi''. T.: 2000. 17. Sayfullayeva A.R. ''Hozirgi o‘zbek adabiy tilida kirish bo‘lak''. T.: 1972. 18. Toshaliyev I. ''Kiritmalarning semantik – stilistik funksiyalari''. T.:, 1969. 19. Toshaliyev I. ''Hozirgi o‘zbek adabiy tilida kiritma konstruksiyalar''. T.: Fan, 1976. 20. O‘rinboyev B. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili". Samarqand, 2006. 21. O‘rinboyev B. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili". Sintaksis. T.: 2001. 22. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalining keyingi o‘n yilda chiqarilgan sonlari 23. "O‘zbek tili grammatiksi". 2 qism. T.: Fan, 1976, 95 b. 24. G‘ulomov A., Asqarova M. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili". T.: O‘qituvchi, 1965, 1978, 1987.

MUNDARIJA

I. Kirish

II. Asosiy qism

1. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’ lumot

Gaplarni bo‘laklarga ajratish haqida umumiy ma’ lumot

2. So‘z gaplar. So‘z-gaplarning o‘rganilishi

3. So‘z-gap va ularning turlari. Ularning tasnifiy belgilari haqida ma’ lumot

III. Xulosa

Купить