Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 179.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap qurilishi haqida sintaktik nazariyalar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GAP QURILISHI HAQIDA SINTAKTIK NAZARIYALAR Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………….3 I BOB. GAP VA GAP STRUKTURASI HAQIDA SHAKLLANGAN UMUMIY NAZARIYALAR…………………………………………………………………….. 6 1.1.Gap haqida umumiy ma’lumot…………………………………………………...6 1.2.Gapni shakllantiruvchi sintaktik shakllar………………………………..……….10 I bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………...20 II BOB. GAPNING QURILISHI BORASIDA O‘ZBEK VA JAHON OLIMLARINING FIKRLARI…………………………………………………….21 2.1. Qo‘shma gaplar haqida turli olimlarning qarashlari…………………………….21 2.2. Gap bo‘laklari haqida nazariyalar………………………………………………24 II bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………38 UMUMIYXULOSA…..……………………………………………………………39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………..40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Gap — til tizimining asosiy va markaziy birliklaridan biri bo‘lib, uning vositasida insonlar o‘z fikrlarini ifoda etadi, muloqot va axborot almashinuvi amalga oshiriladi. Tilshunoslikning boshqa bo‘limlari kabi sintaksis ham, ayniqsa, gapning tuzilishi, turlari va uning semantik-strukturaviy xususiyatlari bilan shug‘ullangan. Bugungi kunda zamonaviy kommunikatsiya vositalarining keng tarqalishi, texnologiyalar rivoji, ilm-fan va ta'lim sohasidagi o‘zgarishlar gap qurilishini chuqurroq va mukammalroq o‘rganishni talab qilmoqda. Shuningdek, milliy o‘zlik va madaniyatni asrash, ona tilida to‘g‘ri va ravon so‘zlasha olish ko‘nikmasini rivojlantirish uchun ham gapning sintaktik nazariy asoslarini mukammal bilish zarur. Shu sababli, gap qurilishi va sintaktik nazariyalarni o‘rganish bugungi tilshunoslikdagi dolzarb yo‘nalishlardan biri sanaladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Gap va uning qurilishini o‘rganish qadimgi davrlardan boshlab tilshunoslarning diqqat markazida bo‘lgan. Yunon olimi Aristotel, Rim olimi Kvintilian gap va uning qismlari haqida dastlabki nazariy fikrlarni ilgari surganlar. O‘rta asr Sharq allomalari, jumladan, Mahmud Qoshg‘ariy "Devonu lug‘otit-turk" asarida gap va uning tuzilishi haqida muhim ma’lumotlar bergan. Alisher Navoiy ham o‘z asarlarida gapdagi mantiqiy va estetik qurilish qonuniyatlarini yuksak darajada namoyon etgan. XX asr tilshunosligida esa Ferdinand de Sossyur, Noam Chomsky kabi olimlar gap tuzilishini o‘rganishda yangi paradigmalarga asos solishdi. O‘zbek tilshunosligida esa Sirojiddinov, Rahmatullayev, Jo‘rayev kabi olimlarning ilmiy ishlari gapning sintaktik qurilishini mukammal tahlil qilishda katta ahamiyat kasb etdi. Hozirgi kunda zamonaviy sintaksisda kommunikativ sintaksis, kognitiv sintaksis va matn sintaksisi yo‘nalishlari doirasida gap va uning tahlili chuqur o‘rganilmoqda. 3 Kurs ishi mavzusining obyekti . Ushbu mavzuning obyekti — tilning asosiy birliklaridan bo‘lgan gap va uning tarkibiy qismlari, strukturaviy qurilishi hamda mantiqiy-semantik aloqalar tizimidir. Gap va uning elementlari o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanishlar va ularning ifodalanish shakllari tadqiqotning asosiy markazini tashkil etadi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Mavzuning predmeti — gapning hosil bo‘lish qonuniyatlari, uning grammatik va kommunikativ xususiyatlari, gap qismlari va ular o‘rtasidagi sintaktik munosabatlardir. Shuningdek, gap ichida mavjud bo‘lgan boshqaruv, bog‘lanish, qiyoslash kabi bog‘lanish turlari ham predmet doirasida tahlil qilinadi. Kurs ishi maqsadi. Ushbu mavzuni o‘rganishdan ko‘zlangan asosiy maqsad — gap qurilishini nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish, gap va uning qismlarining o‘zaro aloqadorligini aniqlash, gapning strukturaviy va semantik xususiyatlarini tavsiflash, shuningdek, sintaktik nazariyalar asosida til birliklarining mantiqiy bog‘liqligini ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: 1.Gap tushunchasining ilmiy ta’rifini va uning kommunikativ vazifalarini aniqlash; 2.Gapning tarkibiy qismlari va ularning grammatik munosabatlarini o‘rganish; 3.Gap turlarini (xabar, so‘roq, buyruq, undov) sintaktik va semantik belgilar asosida tavsiflash; 4.Turli sintaktik bog‘lanish turlarini aniqlash va tahlil qilish; 5.Gap qurilishi va sintaktik nazariyalarni zamonaviy tilshunoslik kontekstida rivojlantirishga hissa qo‘shish. Har qanday gapning uyushtiruvchi markazi kesim bo‘lganligidan gapning ifoda maqsaliga ko‘ra modellar ham kesim asosida ajratiladi. Gapningifoda maqsadiga ko‘ra modellar tizimi kategoriyani hosil qiladi. Invariant ma’no va invariant shakl asosidagi bu to‘rt xil gap uch belgi asosida bir-biridan farq qiladi: a) I shaxs axboroti, II shaxsni harakatga qo‘zg‘ash, III modallik. So‘roq gap 4 axborot bildirmaydi, lekin axborot ifodalash bilan aloqadorlik so‘roq gapni darak va istak gaplar bilan yaqinlashtiradi. Darak va so‘roq gaplar modeli modallik ifodalashga befarq bo‘lsa, buyruq va istak gaplar modallik bilan bog‘langan. Buyruq gapning kesimi buyruq maylidagi fe’llardan, istak gapning kesimi esa istak maylidagi fe’llardan ifodalanadi. Modallik gapning asosiy belgisi, gap mazmunining eng muhim qismidir. Modallik ostida gapning sub’ekt bilan bog‘lik bo‘lgan turli ma’nolari tushuniladi. Shunga ko‘ra, bu ma’nolarni ikki guruhga ajratish mumkin: 1) ob’ektiv va 2) sub’ektiv modallik. Ob’ektiv modallik bilish akti yo‘naltirilgan ma’lum bir vaziyatdagi mavjud ob’ektiv aloqalar xarakterini aks ettiradi (mumkinlik, haqiqiylik, zaruriylik). Sub’ektiv modallik gapda ifodalangan ob’ektiv mazmunga so‘zlovchining munosabaptini ifodalaydi va modusga kiradi. Sub’ektiv modallik kirish so‘z vazifasida kelgan maxsus modal so‘z yoki modal vazifasidagi boshqa so‘zlar yordamida ifodalanadi. Sub’ektiv modallik orqali, o‘z navbatida, so‘zlovchining o‘z fikriga turli munosabatlari namoyon bo‘ladi: ishonch, tasdiq, gumon, achinish va boshqalar. Obe’ktiv modallik gapni shakllantiruvchi zaruriy belgilardan biri hisoblansa, sub’ektiv modallik ob’ektiv modallik ustiga qo‘yiluvchi qo‘shimcha modallikdir 1 . 1 Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. – 7-B. 5 I BOB. GAP VA GAP STRUKTURASI HAQIDA SHAKLLANGAN UMUMIY NAZARIYALAR 1.1.Gap haqida umumiy ma’lumot LSQ nutqiy hodisa sifatidagi gapning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatini o‘zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementi orasidagi munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik ma’nosini mujassamlashtiradi. Nutqda gaplar turli-tuman: 1 Shavkat kitobni o‘qidi. 2 Ortadi sevinchim. 3 Farg‘ona, go‘zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo‘lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o‘qidi tipidagi cheksiz gaplar ( Tohir xatni oldi. Munisa uyni supurdi ) uchun (ega+to‘ldiruvchi+kesim) Ortadi sevinchim tipidagi cheksiz gaplar uchun (ega+kesim), Farg‘ona, go‘zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma, kesim) qoliplari umumiy. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin: 1)qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy; 2)bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo‘q, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo‘lishi lozim. Кeltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki undalma, kesim va ega+kesim qolipi ham o‘zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari asosida o‘zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko‘rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo‘lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo‘lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo‘lishi shart va zarur. Xo‘sh, o‘zbek nutqida qo‘llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha 6 o‘nlab gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o‘zgartirilsa ham, gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo‘laklari uchun asos bo‘lgan so‘z turkumlari) hodisalar, so‘zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: darak, so‘roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap bo‘laklari tarkibi (yig‘ma, yoyiq, analitik bo‘laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning mohiyatini qorong‘ilashtiruvchi o‘zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQni tiklash (aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1) nosintaktik hodisalarni chetlashtirish; 2) farqlarni soqit qilish – aynanliklarni ajratish. Quyidagi gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi? Bu gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud: 1. Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so‘zlovchining maqsadi, kommunikativ niyati bo‘lib, shu asosda darak, so‘roq, buyruq gap hosil qilinadi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so‘roq, buyruq gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap).2. Jamshid uyga borsin (Jamshid uyga borsin, keyin gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so‘roq gap). Gap ohang jihatdan qancha o‘zgarmasin, uning qurilishi o‘zgarmasdan qolaveradi: ega+hol+kesim. Gapning ifoda maqsadini o‘zgartuvchi vosita gap tarkibiga kiritilsa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so‘roq olmoshlari, yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to‘rtinchi gapdagi so‘roq va uchinchi gapdagi darak ma’nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo‘lgan zarralari– gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor bo‘lmagan o‘zga, begona hodisaning tajallisi. 2. Modal ma’nolar. So‘zlovchining o‘z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, 7 Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida so‘zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida aniqlik, to‘rtinchi gapda fikrning qatiyligi namoyon bo‘lgan. Bundagi biror gapdan anglashilgan so‘zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko‘chirilsa ham, gaplarning sintaktik tabiati o‘zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to‘rtta gapning birinchisida qat’iylik ( Shavkat uyga borsin ), ikkinchisida noaniqlik ( Qaylardasan, sevikli erkam ), uchinchisida afsus ( G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo ), to‘rtinchisida gumon ( Sen ham uni sevasanmi? ) kabi ma’nolar nosintaktik hodisalar sifatida namoyon bo‘lgan. 3. Gap bo‘laklarining ifodalanish xususiyatlari.Gap bo‘laklarining qanday so‘z bilan ifodalanganligi – leksik hodisalarning gapda voqelangan (tajallilangan) ko‘rinishi. Masalan, bo‘laklarning ot yoki fe’ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalanganligi ham nutqiy sintaktik qurilishni belgilaydi, biroq lisoniy mohiyatga ta’sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo‘lakni olmosh bilan almashtirish asosida ( Nigora maktabga boradi – ega+hol+kesim; U maktabga boradi – ega+hol+kesim ) amin bo‘lish mumkin. 4. Murakkablashtiruvchi vositalar. Gap tarkibi undalma, ajratilgan bo‘lak, bo‘laklarning uyushishi, kirish va kiritma vosita yordamida murakkablashadi. Undalma, kirish va kiritma gap bo‘laklari bilan mazmunan bog‘langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisa bo‘lib, gapning umumiy sintaktik qurilishini o‘zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi undalma (sevikli erkam), Shavkat, so‘zsiz, va’dani uddalaydi gapidagi kirish so‘z ( so‘zsiz ), Tabibning ta’biricha, bu dardga da’vo yo‘q emish gapidagi kirish birikma ( tabibning ta’biricha ), Shoir (men uni ilgari ko‘rmagan edim) rindona ijodkor sifatida taassurot qoldirdi gapidagi kiritma ( men uni ilgari ko‘rmagan edim ) ana shunday nosintaktik hodisa. 5. Ajratilgan bo‘lakajralmish bo‘lakning ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita bo‘lganligi bois, u o‘ziga tegishli bo‘lakni mazmunan to‘ldiradi. Shu bilan birga, gap strukturasini kengaytiradi. Ajratilgan bo‘lak izohlanayotgan, to‘ldirilayotgan bo‘lak 8 bilan birgalikda hokim uzvga tobelanadi: 1. a) U soyda, qo‘sh yong‘oqning tagida, qorga ko‘milib uzoq turdi – ega+hol+hol+hol+kesim ; b) U soyda qorga ko‘milib uzoq turdi – ega+hol+hol+hol+kesim . 2. a) Oshpazning, Rashid Jumayevning, qo‘li shirin ekan – aniqlovchi+ega+kesim;b) Oshpazning qo‘li shirin ekan – aniqlovchi+ega+kesim. Demak, ajratilgan bo‘lak garchi intonatsion alohidalikka, mustaqillikka ega bo‘lsa-da, izohlanmish, to‘ldirilmish bilan bir butun holda gap strukturasidan o‘rin oladi. 6. Navbatdagi murakkablashtiruvchi vosita uyushiq bo‘lakbo‘lib, uyushgan barcha so‘z gap strukturasidan bitta a’zo sifatida o‘rin oladi. Masalan, Serquyosh, hur o‘lkam elga baxt-najot (Madhiya) gapidagi uyushgan ikkita aniqlovchi ( serquyosh, hur ) gap strukturasida bir a’zo sifatida ishtirok etadi. Uyushgan bo‘lak yopiq holatda bo‘lsa, murakkablashish yanada kuchayadi: Ariq bo‘yida loyga belanib o‘ynayotgan bolalar, mudrab yotgan olapar, quyosh nurida jimir-jimir qilayotgan suv o‘ziga xos ajib uyg‘unlik kasb etgan edi. Bu gapdagi bolalar, olapar, suv so‘zlari aniqlovchilari bilan birgalikda yoyiq uyushiq bo‘laklarni hosil qilib, yoyiq uyushgan qismli bir butunlik sifatida namoyon bo‘lgan. Gap aytilgan tajallilardan xoli qilinsa, nisbatan umumiy bo‘lgan ega + kesim, ega + to‘ldiruvchi + kesim, ega + to‘ldiruvchi + hol + kesim, aniqlovchi + to‘ldiruvchi + hol + kesim kabi qoliplar qoladi. Lekin ushbu beshta gap bo‘lagining, shuningdek, bu gap bo‘lagining bittasi, goh ikkitasi yoki uchtasining tushirilgan holdagi ko‘rinishlari kombinatsiyasidan ko‘plab qolip tuzish mumkin bo‘ladi. Oldimizda esa gapning nisbatan eng yuqori va umumiy qolipini tiklash vazifasi turibdi. Demak, keltirilgan gap qoliplaridagi farqlardan voz kechib, umumiyliklarni saqlash asosida qolipni tiklashning ikkinchi bosqichini amalga oshirishimiz lozim. Qolipni tiklashning ikkinchi bosqichida yuqorida nosintaktik – gapning lisoniy qurilishiga ta’sir etmaydigan tajallilardan xoli qilingan ega + kesim, ega + to‘ldiruvchi + kesim, ega + to‘ldiruvchi + hol + kesim, aniqlovchi + to‘ldiruvchi + hol + kesim qolipidagi farqlar nazardan soqit qilinadi. Natijada, yagona umumiylik 9 sifatida kesim unsuri ajralib chiqadi. Кesim esa har doim mustaqil so‘z va kesimlik shakllaridan iborat bo‘lganligi bois, uni shartli ravishda «atov birligi+kesimlik qo‘shimchasi» yoki WP m (W-inglizcha word , P m esa predikat va marker so‘zlarining bosh harflari) shartli belgisi bilan belgilaymiz. WP m sodda gaplarning eng umumiy belgisi bo‘lib, u aksariyat sodda gapda voqelanadi. Boshqa gap bo‘laklarining birortasi gapda bo‘lmasligi mumkin, lekin kesimning bo‘lmasligi mumkin emas. Lisoniy sathda WP m bir necha oraliq ko‘rinishlarga ham ega bo‘ladi 2 . 1.2.Gapni shakllantiruvchi sintaktik shakllar Har bir gapda ma’lum ob’ektiv mazmun ma’lum moddiy vositalar – sintaktik shakllar vositasida ifodalanadi. Gapning ana shu moddiy ifodalanish tomoni uning sintaktik tuzilishi hisoblanadi. Sintaktik birlik hisoblangan gapning shakliy tuzilishi jihatidan quyidagicha bo‘linishi mumkin: 1) sintaktik aloqaga kirishadigan sintaktik shakllar; 2) sintaktik aloqaga kirishmaydigan sintaktik shakllar. Bularning birinchi guruhi an’anaviy gap bo‘laklari hisoblanadi. Gap bo‘laklari o‘z shakliy, mazmuniy tuzilishiga ega bo‘lib, ular o‘rtasida doimiy munosabat mavjud. Ana shu munosabat negizida gap bo‘laklarining darajalanishi namoyon bo‘ladi. Tobe aloqa tarkibida muayyan sintaktik vaziyatda keluvchi eng kichik sintaktik shakl gap bo‘lagi sanaladi. Gap bo‘lagi gapning boshqa bo‘laklari bilan o‘zaro grammatik bog‘langan, uzviy munosabatga kirishgan organiq qismdir. Gap bo‘lagi bilan gap orasidagi munosabat qism bilan butun orasidagi munosabatdek bo‘lib, dialektik xarakterga ega. Har qanday gap bo‘lagi shakliy jihatdan moddiy asos (morfologik shakl) va sintaktik vaziyat (sintaktik shakl) qarama-qarshiligi va birligidan iborat. Morfologik shakl sintaktik shaklning vujudga 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 472-477-B. 10 kelishi uchun asos bo‘ladi. Morfologik shakl moddiy asos bo‘lsa, sintaksis shakl uning vazifasidir. Morfologik shakl ma’lum bir sintaktik shaklning ichki tomonini ko‘rsatadi. Sintaktik shakl birlashtiruvchilik, morfologik shakl esa farqlovchilik xususiyatga ega. Ya’ni ma’lum sintaktik shakl bir necha morfologik shakllarni birlashtirish asosida maydonga keladi. Gap bo‘lagi mazmuniy jihatdan ham bir necha unsurlardan tashkil topgan butunlikdir: u, bir tomondan, borliqdagi narsa va hodisalar, harakat-holatlar va ular o‘rtasidagi munosabatlarni aks ettiradi, ikkinchi tomondan, gap tarkibida ishtirok etib, boshqa ma’noga munosabatda bo‘ladi. Sintaktik ma’no morfologik ma’nolar asosida vujudga keladi. Morfologik ma’no sintaktik ma’noning mundarijasini belgilaydi. Sintaktik ma’no esa jumla tarkibida boshqa sintaktik ma’no bilan munosabatda vujudga keladi. Sintaktik ma’no bilan morfologik ma’no o‘zaro bog‘liq, biri ikkinchisisiz yashay olmasa ham, lekin ular bir hodisaning ikki tomoni bo‘lganligidan har qaysisi butun ichida ma’lum mustaqillikka ega bo‘ladi. Sintaktik ma’no morfologik ma’noga nisbatan umumiylik (invariant) bo‘lsa, morfologik ma’no sintaktik ma’noga nisbatan xususiylik (variant) bo‘ladi. Gapning bo‘laklari gapni tashkil qilishgdagi, uning strukturasidagi rollariga qarab, ikki xil bo‘ladilar: bosh bo‘laklar va ikkinchi darajali bo‘laklar. Gapning tuzilish asosini tashkil etgan gap bo‘laklari bosh bo‘laklar hisoblanadi. Gapning tuzilish asosini ega va kesim munosabati tashkil etadi. Gapdagi qolgan bo‘laklar odatda bu ikki bo‘lakdan biriga bog‘lanadi. Bu ikki bo‘lakka bog‘langan elementlar shu bo‘laklarga tobe bo‘ladi. Ikkinchi darajali bo‘laklarning vazifasi bosh bo‘laklarni aniqlash, ulardan anglashilgan fikrni to‘ldirib kelishdir. Ikkinchi darajali bo‘laklar egani, kesimni aniqlab keladi yoki bir ikkinchi darajali bo‘lak boshqasini aniqlab keladi. Shunda ham aniqlangan, ya’ni bosh bo‘lakning biriga bog‘lanadi. Ikkinchi darajali bo‘laklarga to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol kiradi. Gapning bosh bo‘lagidan biri bo‘lgan ega gapda kesim orqali ifodalayotgan belgi predmetini anglatuvchi bo‘lakdir. Ega fikr sub’ektini, nutq predmetini bildiradi. Bunda predmet 11 keng ma’noda (narsa shaxs, voqea-hodisa, belgi, xususiyat, harakat, holat va boshqalar) tushuniladi. Ega kim? nima? kabi so‘roqlarning biriga javob bo‘ladi. Ega gapda absolyut hokim bo‘lak sanaladi. U o‘z tarkibiga hokim bo‘lish bilan birga, kesim tarkibiga ham hokimlik qiladi. Bu nuqtai nazar gapning nominativ tomonini aks ettiradi. Bunga muvofiq, substantiv so‘zlardan ifodalangan ega fikr predmetini, absolyut aniqlanmish sanaluvchi gap bo‘lagini bildiradi. O‘zida predikativlikni aks ettiradigan, gapni uyushtiruvchi va shakllantiruvchi markaziy bo‘lak kesimdir. Kesim gapning markaziy bo‘lagi bo‘lganligidan gapning butun tavsifi-grammatik kategoriyalari : tasdiq- inkorlik, shaxs (personallik), zamon (temporallik) , kommunikativ maqsad va hokazolar kesimga qarab belgilanadi. Kesim predikativ shakliga ega bo‘lganligi uchun, u gapda boshqa bo‘laklarga nisbatan emas, balki bavosita belgilanadi. Gapning yangi axborot tashuvchi qismi ham kesim sanaladi. Kesim shakliy jihatdan morfologik va sintaktik shakllardan tashkil topgan butunlikdir. Uning morfologik shakllari invariant shakl bo‘lgan sintaktik shaklning turli variantlari sifatida namoyon bo‘ladi. Kesim quyidagi morfologik shakllarda aks etadi: Fe’l shakllarida: Qor allaqachon erib ketgan, ammo hali bahor kirmagan. (O‘.H.) Bosh kelishikdagi ot shaklida: Siz yaxshi odamsiz. (O‘.H.) Vosita kelishikdagi ot shaklida: - Manavinisi sarig‘idan. (O‘.H.) Sifat shaklida: Ko‘pchilikning haqi yetim haqidan yomon. (Maqol) Ravish shaklida: Ish ko‘p, kun qisqa...(A.Q.) Olmosh shaklida: Biz tinchlikni istaymiz; yaxshi niyatli kishilarning ahdi shu (Gazetadan). Son shaklida: Berishda sanog‘i-to‘qqiz, olishda sanog‘i o‘ttiz (Maqol). Undov shaklida: Orqada qolganlarning hayotiga voy! (U.) Modal shaklida: Xalq orzusini amalga oshirishdan kattaroq baxt bormi? (O.) 12 Bu morfologik shakllar kesim sintaktik shaklining paradigma a’zolari sanaladi va invariant shakl ana shunday paradigma a’zolarining biri orqali ro‘yobga chiqadi. Kesim morfologik shakliga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi: 1) bevosita kesim vaziyati uchun xoslangan morfologik shakllar – fe’l kesimlar; 2 ) bilvosita kesim vaziyatida keladigan morfologik shakllar – ot kesimlar. Fe’l va uning xoslangan shakllarining kesim sintaktik shaklli vaziyatida kelishi fe’l kesim sanaladi. Fe’l kesimning xarakterli belgisi shuki, bevosita kesimlik shakllarini olib, ega bilan sintagmatik munosabatga kirishadi. Masalan, Ho‘roz qichqirdi. Morfologik shakli fe’ldan boshqa shakllardan bo‘lgan kesim vaziyatidagi sintaktik shakl ot kesim sanaladi. Ot kesim ham shakl va ma’no birligidan tashkil topgan butunlikdir. Ot kesim morfologik va sintaktik shakl munosabatidan tashkil topgan shakliy butunlikdir. Ot kesim vaziyatidagi sintaktik shakl bir butun sifatida quyidagi morfologik shakllarni birlashtiradi: a) bosh kelishikdagi ot yoki olmosh: O‘zbekistonning poytaxti – Toshkent. b) vosita kelishiklaridagi ot yoki olmosh: Mehrimiz – senga; v) ko‘rsatish olmoshi: Maktab-shu. g) sifat: Bu harakating yaxshi; d) ravish: Ish oz, gap ko‘p; ye) son: Ikkita ikki-to‘rt. Ikki sostavli gaplarda ega va kesim moslashadi. Bu shaxs-son qo‘shimchalari fe’lning birgalik nisbati orqali ifodalanadi. Ega va kesim ham mantiqiy jihatdan, ham grammatik jihatdan moslashadi. I va II shaxsdagi fe’l kesimlar ega bilan ham shaxsda, ham sonda moslashadi. Masalan, Biz hamma narsaning qadrini o‘zi yo‘qolganidan keyin bilamsiz. (O‘.H.) Siz bu yerga davolanish uchun kelgansiz. (O‘.H.) 13 Kesim ega bilan doimo shaxsda moslashadi. Lekin sonda doimo mos bo‘lavermaydi. Quyidagi holatlarda ega bilan kesim o‘rtasida qisman moslik mavjud bo‘ladi: a) ko‘plik shaklidagi ega vaziyatida shaxs biliruvchi ot morfologik shakli bo‘lganda kesim birlikda ham, ko‘plikda ham kela oladi: Donishmandlar to‘g‘ri aytgan. (O‘.H.) b) ko‘plik shaklidagi ega vaziyatida jonsiz predmetlarni, hayvon, parrandalarni bildiruvchi ot morfologik shakli bo‘lganda kesim doimo birlik shaklda qo‘llanadi: Itlar hurdi. Kesim ot kesim bo‘lganda: a) ega I va II shaxs olmoshlari bilan ifodalanganda, kesim bilan shaxs-sonda moslashadi. Lekin kesim tarkibidagi shaxs-son qo‘shimchalarining qo‘llanmasligi ham mumkin. Masalan, Men talabaman. Men talaba. b) ega III shaxsning ko‘plik shaklida kelganda, kesim ko‘plik shaklida ham, birlik shaklida ham kelishi mumkin: Ular talabalar. Ular-talaba. Kesimlar tuzilishimga ko‘ra sodda va tarkibli kesimlarga bo‘linadi. Kesim vaziyatidagi sintetik-morfologik shakldan tashkil topgan sintaktik shakl sodda kesim sanaladi. Qanday sintetik-morfologik shakldan tashkil topganishiga ko‘ra sodda kesim ikki xil nom bilan yuritiladi: a) sodda ot kesim: Men ishchiman, xizmatchiman. (H..H.) b) sodda fe’l kesim: O‘rik gulladi. Bog‘lama. Kesimdan keyin kelib, kesimni grammatik jihatidan shakllantirish, uning semantikasini taraqqiy ettirish, fikrni tugallash, shaxs-son, zamon, modallik kabi grammatik ma’nolar ifodalash, kesimning ega bilan munosabatini ko‘rsatish uchun xizmat qiluvchi yordamchi vositalar bog‘lama sanaladi.Bog‘lama edi, ekan, emish kabi to‘liqsiz fe’llari, predikat-modal so‘zlar ( kerak, zarur, shart, lozim, mumkin), ko‘makchi fe’llar, bor, yo‘q, emas so‘zlari bilan ifodalanadi. To‘ldiruvchi. To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘laklaridan bo‘lib, u harakatni o‘z ustiga olgan ob’ekt yoki predmetni ifodalaydi va o‘z hokim 14 komponentiga tobelanish yo‘li bilan bog‘lanadi. To‘ldiruvchi ko‘pincha kesimga bog‘lanadi. Ba’zan ega, aniqlovchi, biror boshqa to‘ldiruvchiga bog‘lanib kelishi ham mumkin. Bu ega, aniqlovchi, to‘ldiruvchi sifatdosh yoki harakat nomi bilan ifodalanganda yuz beradi. To‘ldiruvchi aloqaga kirish usuliga ko‘ra vositasiz va vositali to‘ldiruvchilarga bo‘linadi. Vositasiz to‘ldiruvchilar hokim bo‘lakda ifoda qilingan harakatni bevosita o‘ziga qabul qilgan predmetni bildiruvchi to‘ldiruvchilar vositasiz to‘ldiruvchilar deyiladi. Vositasiz to‘ldiruvchi ob’ektli (o‘timli) fe’l bilan bog‘lanib tushum kelishigi shaklidagi so‘zlar bilan ifodalanadi va kimni? nimani? so‘roqlariga javob bo‘ladi. Tog‘lar shaharni o‘rab turganga o‘xshaydi (Ya.) Vositali to‘ldiruvchi o‘z hokim bo‘lagiga bog‘lanib, shu bo‘lak orqali ifodalangan harakatning yuzaga kelishida qurol-vosita vazifasini vositali to‘ldiruvchi bajaradi. Vositali to‘ldiruvchilar vositali kelishik shaklidagi so‘zlar va ko‘makchili konstruksiyalar bilan ifodalanadi hamda ularning so‘roqlariga javob beradi: Kelin kattakon doka ro‘molga burkangan. (A.Q.) Vositali to‘ldiruvchilar o‘timsiz fe’llarga bog‘lanib keladi: Men bahorda Qatortolga borgan edim. (A.Q.) Aniqlovchi. Predmetning belgisi, qarashligiligini ifoda qiluvchi gap bo‘lagi aniqlovchi deyiladi. Aniqlovchilar otga bog‘lanib, aniqlovchi ot aniqlanmish sanaladi. Aniqlovchilar anglatgan ma’nolariga ko‘ra, sifatlovchi va qaratqichli aniqlovchilarga bo‘linadi. Sifatlovchi bog‘lanib kelgan bo‘lak sifatlanmish hisoblanadi. Qancha odam kelibdi? (A.Q.) Predmetning qarashliligini ko‘rsatib, kimning? nimaning? qaysi? qanday? kabi so‘roqlarga javob bergan aniqlovchi qaratqichli aniqlovchi deyiladi. Qaratqich vazifasida qo‘llanuvchi so‘z qaratqich kelishigi shaklida, qaralmish egalik shaklida bo‘ladi: tog‘ning havosi, Navoiyning g‘azali Izohlovchi predmetga boshqacha nom berish, uni boshqacha atash yo‘li bilan aniqlaydi. Izohlovchi aniqlab kelgan bo‘lak izohlanmish deyiladi. Izohlovchi va izohlanmish bitishuv yo‘li bilan aloqaga kirishib, izohlovchili birikmani hosil qiladi. Bunda har ikki bo‘lak, asosan, ot bilan ifodalanadi: To‘xta xola uzoqdan kelayotgan ikki kishining qorasini ko‘rdi.(I.R.) 15 Hol . Hol ikkinchi darajali bo‘laklarning eng murakkabidir. Hol harakat- holatning qanday holda, qanday vaziyatda, qay usulda, qachon qaerda, nima uchun, nima maqsadda, qanday shart bilan bajarilishi, bajarilish miqdori, darajasi, harakat- holatning bajarilishida sub’ektning qanday holatda bo‘lishi kabi bir qancha belgilarni ko‘rsatadi; sub’ekt, predikat va ob’ekt munosabatlarini reallashtiradi, ularning ob’ektiv borliqqa munosabatini belgilaydi. Hol boshqaruv va bitishuv yo‘li bilan hokim bo‘lakka ergashadi. Holning boshqarilishi kelishikli, ko‘makchili va aralash vositalar bilan amalga oshiriladi: Tol tagida yelpinib dam oldi. (O.) Hol semantik-sintaktik qurilishi jihatidan ravish holi, o‘rin holi, payt holi, sabab holi, maqsad holi, daraja-miqdor holi, shart va to‘siqsizlik holi kabi turlarga bo‘linadi. Ravish holi: Daraxtlarning yashil chodiri ostida u yoq-bu yoqni asta kezdi. (O.) Payt holi: Jo‘raxon zalni anchagacha tinchitaolmadi. (A.M.) Maqsad holi: Ular atayin aylanma yo‘ldan yurdilar (A.M.) Sabab holi: U singlisi tufayli juda baxtiyor edi. (A.M.) Daraja-miqdor holi: U ikki hovuch tutni og‘ziga tikdi-yu, yana bir hovuch terib, juvonga o‘girildi. (A.Q.)Bugungi kunda gap mazmunini o‘rganuvchi mazmuniy sintaksis deyarli hamma tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo‘lsa ham, ammo mazmuniy sintaksis maqomi masalasida bir xillik yo‘q. Ular orasida ikki qarama-qarshi yo‘nalish ajralib turadi. Bu yo‘nalish tarafdorlari gapning zaruriy unsurlarining grammatik ma’nosiga asoslanadilar. Bu yo‘nalishda gapning har bir tuzilish tarxining umumiy grammatik ma’nosini topishga harakat qilinadi va tuzilish tarxining umumiy grammatik ma’nosi doirasida mazmuniy tuzilish aniqlanadi. Ularning fikriga ko‘ra, mazmun grammatik shakllanmay, o‘z holicha mavjud bo‘lmaydi. Shuning uchun gapning burcha sintaktik xususiyati gap mazmunining ifodasi bo‘lib xizmat qiladi. Gap mazmunini tuzilish tarxlari asosida tahlil qilish N.Yu.Shvedova asarlarida o‘z ifodasini topdi. 16 Ikkinchi yo‘nalish tarafdorlari gapning nominativ minimumi uzvlarining leksik ma’nolariga asoslanadi. Bunga muvofiq, gapning mazmuniy tuzilishi tuzilish tarxlari doirasida emas, balki undan tashqarida ajratiladi. Tuzilish tarxlari va mazmuniy tuzilishi bir-biri bilan kesishmaydigan yonma-yon qatorlarga teriladi. Bundan qarash O.I.Moskalskaya ishlarida namoyon bo‘ladi. Mazmuniy sintaksisning keyingi yutuqlari gapga nominativ vazifa bajaruvchi birlik deb qarashga olib keldi. N.D.Arutyunova gapga ob’ektiv borliqdagi voqeaning nomini ifodalovchi birlik sifatida yondashadi. Voqea propozitsiya atamasi bilan nomlanadi. Demak, gap propozitsiya nomi hisoblanadi va u predmet nomi bo‘lgan so‘zga qarama-qarshi qo‘yiladi. Predikat va voqea ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabat gapning mazmunini tashkil etadi 3 . To‘ldiruvchi ko‘pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqat kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘laklarni to‘ldirishi mumkin: 1. Кattani hurmat qil. 2. Кattani hurmat qilishni o‘rgan. 3. Кattani hurmat qilish – yoshlarning fazilati. 4.Bolalarimizni yoshligidan kattani hurmat qilishga o‘rgatishimiz zarur. 5.Yoshlarimizdagi eng yaxshi fazilatlardan biri kattani hurmat qilishdir. Кo‘rinadiki, vositasiz to‘ldiruvchi 1-gapda kesimga, 2-gapda vositasiz to‘ldiruvchiga, 3-gapda egaga, 4-gapda vositali to‘ldiruvchiga, 5-gapda yana kesimga bog‘lanib kelyapti. Demak, to‘ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo‘laklariga bog‘lanadi va gap tarkibiga o‘zi bog‘langan bo‘lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu 3 Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. – 8-12-B. 17 kengaytiruvchilar o‘zi birikayotgan so‘z bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas 4 . Grammatik shakllangan gapning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qolipi. Avvalgi fasllarda gapning eng kichik lisoniy qolipi WP m ramzi bilan berilib, gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tavsiflandi. Bunda o‘zbek nutqida qo‘llanadigan aksariyat gapning eng umumiy belgilari mujassamlashgan. Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo‘laklari olib tashlansa ham, u gap bo‘la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik [WP m ]dan quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo‘lgan kesimlik qo‘shimchalari [P m ]ga tegishli ekan, demak, yig‘iq gapdan boshqa barcha kengaygan gapda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo‘lagini ajratish mumkin. Ular ega va hol. To‘ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo‘laklarga, bo‘lakning bo‘laklariga bog‘langanligi hamda so‘z kengaytiruvchilari bo‘lganligi bois lisoniy qolipdan o‘rin ola olmaydi. Ular qaysi so‘zga bog‘lanayotgan bo‘lsa, lisoniy sathda uning valentliklari sifatida yashaydi. Yig‘iq gap esa umumiy qolip – WP m ning aynan voqelanishi. Masalan: Bahor. O‘tlar yam-yashil kabi. Demak, gapning minimal qolipi [WP m ] ega va hol bilan kengaytirilsa, u quyidagi ko‘rinishni oladi: Bu gapning maksimal qolipi hisoblanadi. Boshqa barcha so‘z kengaytiruvchilari (to‘ldiruvchi va aniqlovchilar) o‘zi ergashib kelayotgan bo‘laklar bilan bir butun holda bitta bo‘lak (ega, kesim, hol) bo‘lib keladi. Masalan, Sharob hammaning boshini qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning Hindistonning podshohi bo‘lgan zurriyoti o‘zining qilich kesmaydigan, o‘q o‘tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o‘z g‘alabasiga amin bo‘lganday ishonmoqda edi (P.Qodirov) gapida uchta gap 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 481-bet 18 kengaytiruvchisi bor: busoatda, zurriyoti, aniq bo‘lganday. Bular to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markazi (kesimi) dagi kesimlik qo‘shimchalari bilan bog‘langan. Qolgan so‘zlar esa ana shu ( soatda, zurriyoti, amin bo‘lganday, ishonmoqda edi ) bo‘laklarning ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan so‘z kengaytiruvchilaridir (sxemada hol H , ega Gapda hollar ma’noviy turlariga ko‘ra bir nechta bo‘lsa ham, u bitta H belgisi bilan gap qolipidan o‘rin oladi. Demak, yuqoridagi gap hammaksimal qolipning hosilasi. Uyushiq bo‘laklar gap strukturasida bir xil mavqeni egallaganliklari sababli ularni lisoniy sintaktik qolipda berishga ehtiyoj yo‘q. Shuningdek, ajratilgan bo‘laklar ham qaysi bo‘lakni izohlayotgan bo‘lsa, o‘sha bo‘lak bilan bir butunlik kasb etadi. Lisoniy sintaktik qolipning cheksiz rang-baranglikda voqelanish imkoniyati ustiga nutqda har bir so‘zning ma’no valentligi zaminida xilma-xil so‘z kengaytiruvchisi bilan kengayib kelish imkoniyati qo‘shiladi va bu ko‘rinishlarni cheksiz miqdorda ko‘paytiradi. Lisoniy sintaktik qoliplarda har bir tashkil etuvchi (kesim, ega, hol) ning bitta so‘z, so‘z birikmasi, so‘z birikmasi zanjiri, ajralmas birikma bilan ifodalana olish qonuniyati va bunday turli qurilishli birikmalarning sintaktik nuqtayi nazardan teng huquqliligi mazkur imkoniyatni yanada kengaytiradi. Shuning uchun gapning o‘ta sodda ko‘rinish kasb etgan eng umumiy mohiyati – minimal qolipi – [WP m ] ham, undan quyidagi umumiylik – maksimal qurilish qolipi – [E-H-WP m ] ham nutqimizda mana shunday rang-baranglik va cheksiz imkoniyatga ega bo‘ladi 5 . O‘zbek tilida gap bolaklarining odatdagi tartibi quyidagicha: 1. Kesim gapning oxirida, ega esa undan oldin keladi. Masalan: Nigora keldi. Ertalablari havo ancha salqin bo ‘layapti. 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 478-485-B. 19 Bu tartib quyidagi hollarda o‘zgarishi mumkin: a) so‘roq, buyruq va his-hayajon gaplarda. Masalan: Yashasin bahor! b) dialoglarda, ko‘chirma gaplanda. Masalan: Qachon ketamiz? — deb so‘radi Ra’no. d) inversiya yuz berganda (badiiy, poetik asarlarda). Masalan: Dilda titrar hayajon. 2. To'ldiruvchi kesimdan oldin turadi. Agar gapda to ‘ldiruvchining har ikki turi ham mavjud bo‘lsa, avval vositasiz, so‘ng vositali toMdiruvchi keladi. Masalan: Men xatni qalam bilan yozdim. 3. Aniqlovchi hamisha o‘zi aniqlayotgan so‘zdan oldin keladi. Agar u egani aniqlasa, egadan oldin, to‘diruvchini aniqlasa, to‘ldiruvchidan oldin qo‘llanadi, gapda aniqlovchining barcha turlari mavjud bo‘lsa, qaratqich aniqiovchi sifatlovchidan oldin turadi. Masalan: Sharqning kechagi cho ‘rilari bugun hayotning hamma sohalarida o‘z qobiliyatlarini yorqin namoyon etmoqdalar. Faqat izohlovchigina erkin qo‘llanadi. 4. Hol kesimga bog‘lanadi, shuning uchun kesimdan oldin turadi. Holning ba’zi turlari (o‘rin va payt holi) ko‘pincha gapning boshida, ba’zan esa o‘rtada ham keladi. Masalan: Bugun Toshkentda xalqaro anjuman o‘z ishini davom ettirdi 6 . Bob bo‘yicha xulosa Gap strukturasi haqida umumiy nazariyalarni o‘rganish sintaksisning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, tilshunoslik fanida markaziy o‘rin tutadi. Gap strukturasi deganda, gapdagi so‘zlar va ularning o‘zaro grammatik munosabatlari, sintaktik bog‘lanishi, gapning mantiqiy va grammatik butunlik kasb etishi tushuniladi. 6 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 151-B. 20 II BOB. GAPNING QURILISHI BORASIDA O‘ZBEK VA JAHON OLIMLARINING FIKRLARI 2.1. Qo‘shma gaplar haqida turli olimlarning qarashlari Qo‘shma gap sintaktik birlikning eng yuqori shaklidir. Qo‘shma gaplar uchun sodda gaplar qurilish materiali sanaladi. Qo‘shma gaplar mustaqil sodda gaplardan emas, balki mazmun va grammatik jihatdan bir-biriga bog‘liq birliklardan tashkil topadi. Mazmuni, grammatik tuzilishi hamda intonatsiyaga ko‘ra bir butunlikni tashkil etgan, turli xil grammatik, leksik-grammmatik va leksik vositalar yordamida birikkan tuzilmalar qo‘shma gapdeyiladi. Demak, qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gaplar mazmun va intonatsiyasi jihatidan yaxlitlikni, bir butunlikni tashkil etadi. Qo‘shma gap muammosi o‘zbek tilida XX asrning 30-yillaridan keyin ma’lum darajada o‘rganila boshlandi. Qo‘shma gaplar dastlab ikki asosiy turga bo‘linib kelingan. V.A.Bogorodskiy1 ham qo‘shma gap gaplarni ergashgan va bog‘langan deb ikkiga ajratish birmuncha sun’iy ekanligi, u tildagi jonli turli-tumanlik, xilma-xillikni o‘zida aks ettira olmasligini aytgan. I.A.Batmanov o‘zbek tilidagi qo‘shma gaplarni uchga bo‘lib tekshiradi: shart ergash gap, o‘zgalar gapi, bog‘langan qo‘shma gaplar. A.K.Borovkov qo‘shma gapning ikki asosiy turi mavjud ekanligini ko‘rsatadi. Xuddi shu xildagi fikr A.N.Kononov ishida ham ta’kidlangan. Asqarova qo‘shma gaplarni ikki guruhga bo‘lib qurganadi. G‘.A.Abdurahmonov esa qo‘shma gaplarni uch turga ( bog‘lovchisiz qo‘shma gap, bog‘langan qo‘shma gap, ergashgan qo‘shma gaplarga) bo‘lib tekshirali. N.A.Baskakov qo‘shma gaplarni uch guruhga bo‘lib tekshiradi: bog‘langan qo‘shma gaplar, (bog‘lovchili, bog‘lovchisiz) ergashgan qo‘shma gaplar (bog‘lovchili, bog‘lovchisiz) va ko‘chirma gaplar ergashgan qo‘shma gap. Keyingi yillarda qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplarning qurilish qolipiga ko‘ra tasniflash tavsiya etiladi. Qo‘shma gaplarni tasniflaganda ularning 21 tarkibidagi sintaktik aloqa va munosabatlarni ham hisobga olish lozim bo‘ladi. Sintaktik aloqaning tenglashish aloqasi, tobelanish aloqa kabi oppozitsiyalarini hosil qiluvchi qutblari mavjud. Tenglashish aloqasining xarakteri uning birinchi bosqich paradigmasini belgilashda oppozitsiya asosi vazifasini bajaradi. Tenglashish aloqa tarkibida ikki ko‘rinishni farqlash mumkin: a) yopiq qatorli tenglashish; b) ochiq qatorli tenglashish. Yopiq qatorli tenglashishda ma’nosiga ko‘ra biriktiruv, zidlov aloqasi o‘z aksini topadi, vazifaga ko‘ra qo‘shma gap hosil qiladi. Ochiq qatorli tenglashishda ma’nosiga ko‘ra ayiruv-chegaralov, inkor aloqa o‘z aksini topadi, vazifasiga ko‘ra qo‘shma gap hosil bo‘ladi. Qo‘shma gapni hosil qiluvchi ayiruv, inkor bog‘lovchilari ishtirok etadi. Tobelanish aloqasi tobelikning yo‘nalish xususiyatiga ikki xil aloqa hosil qiladi: a) koordinativ aloqa; b) subordinativ aloqa. Koordinativ aloqa vazifasiga ko‘ra nominativ va kommunikativ birlik hosil qiladi. Tuzilishiga ko‘ra qo‘shma gaplar hosil qiladi. Subordinativ aloqa qo‘shma gaplarni hosil qiladi, bu qo‘shma gaplar tarkibidagi aloqa sodda gaplar tarkibidagi boshqaruv aloqasini eslatadi. Qo‘shma gap tasnifida sntaktik aloqa mezonlarinigina emas, balki sintaktik munosabat mezonlarini ham hisobga olish kerak. Sodda gaplar tarkibida monopredik ativ sintaktik munosabat mavjud bo‘lsa, qo‘shma gaplarda polipredikativ sintaktik munosabatlar mavjud. Polipredikativ sathda sintaktik munosabatlarning to‘rt xili vujudga keladi: predikativ munosabat, atributiv munosabat, posessiv munosabat, situativ munosabat. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplar ma’lum mazmun munosabatlarini ifodalashi, grammatik belgilari, tuzilishi, qurilish qolipi va intonatsiyasiga ko‘ra bir necha ko‘rinishga ega. Ular quyidagilardan iborat: 1.Bog‘langan qo‘shma gaplar. 2. Ergash qo‘shma gaplar. 3. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar. 4. Ko‘chirma qurilmali qo‘shma gaplar. 22 Qo‘shma gap qismlarining birikish usullari mavjud bo‘lib, ular parataksis va gipotaksis sanaladi. Parataksis so‘zi grekcha so‘z bo‘lib, bog‘lanish, qator tuzish degan mazmunni ifodalaydi. Parataktik qurilmalar qismlari orasida turli mazmun munosabatlarining ifodalanishida shu qismlar tarkibidagi gap bo‘laklarining ma’nosi va o‘rinlashishi, ularning semantik va grammatik o‘zaro munosabati, ayrim leksik elementlarning qo‘llanishi, gaplarning intonatsiyasi kabi omillar asosiy rol o‘ynaydi: Urushdan faqat boylar manfaat topdi, ammo kambag‘allar xonavayron bo‘ldi. (Jurn.) Ergash gap bosh gapni izohlaydigan va mazmunan unga tobe bo‘lgan qismdir. Ergash gap turli tobelashtiruvchi vositalar yordami bilan bosh gapga bog‘lanadi: Shundan bilamizki, mushtumzo‘rlar tipirchilab qoldi.(A.Q.) Qo‘shma gapning tarkibidagi qismlar o‘zaro bir-biriga intonatsiya va yordamchi vositalar bilan bog‘lanadi. Intonatsiya qo‘shma gapning hamma turida ishtirok qiladigan universal vosita sanaladi. Qo‘shma gapning shakllanishidagi ishtirokiga ko‘ra, intonatsiya bosh va yordamchi rolni o‘ynaydi. Intonatsiya bosh rolni o‘ynaganda sintaktik aloqa faqat intonatsiya orqali ifodalangan bo‘ladi. Yordamchi rol o‘ynaganda boshqa vositalar ishtirok etadi. Yordamchi vositalar o‘z xarakteriga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Grammatik vositalar . Qo‘shma gapni hosil qiluvchi grammatik vositalarga bog‘lovchilar, ko‘makchilar, yuklamalar. Kelishik shakllari kiradi. 2. Leksik-grammatik vositalar . Qo‘shma gapni tuzishda xizmat qiluvchi leksik-grammatik vositalarga sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi, shart fe’li, buyruq fe’li shakllari kiradi. 3. Leksik vositalar . Maxsus leksik vositalarning quyidagi ko‘rinishlari mavjud: 1. Qo‘shma gaplarni hosil qilishda kirish va kiritma konstruksiyalar ishtirok etadi. Ular izohlash, qiyoslash munosabatini ifodalaydi: Lekin bu narsa Qalandarovning taftini bosolmadi, aksincha, yuragiga o‘t yoqildi . (A.Q.) 23 2. Payt munosabati ifodalangan qo‘shma gaplarda shundan buyon, shundan keyin, shu paytda, shunda, unda so‘zlari qo‘llanadi. 3. Qo‘shma gapni tuzishda olmoshlarning, asosan, ko‘rsatish va nisbiy olmoshlarning roli bor. Shunday ayollar bo‘ladi: ular ishqni e’tiqod kabi muqaddas tutadi.(O.) 4. Qo‘shma gapning har ikki qismida bir xil vazifa yoki har xil vazifadagi so‘z takrorlanadi: Mening domlam yo‘q, domlam ikki ko‘zim .(A.Q.) Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar ayrim olingan sodda gaplar bilan o‘xshashlik va farqli tomonlarga ega. Ular o‘rtasidagi o‘xshashlik quyidagilardan iborat: gap bo‘laklarining ishtirok etishi, so‘z birikmalarining mavjudligi, ega- kesim munosabatlarining bo‘lishi. Farqli tomonlari shundaki, qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar ayrim olingan sodda gaplarga nisbatan mustaqilligini yo‘qotgan bo‘ladi, fikriy, intonatsion tugallikni to‘liq ifodalamaydi. Demak, gapni tashkil etgan sodda gaplar mazmuni, grammatik qurilishi va intonatsiyasi bilan alohida qo‘llanuvchi mustaqil sodda gaplardan farq qiladi 7 . 2.2. Gap bo‘laklari haqida nazariyalar Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux.) 2. Biri – sensan, biri – men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4. (Sen) Aytar so‘zni ayt, (sen) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs ( -sin ), 7 Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. – 18-20—B. 24 to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. Кesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1) egali gaplar; 2) egasiz gaplar. Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm]ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. [W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1. Bugun stadionga boriladi.2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi. (Oyb.) 3. Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi.4. Кatta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi. 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi. Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z- o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – Кitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining 25 izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. Кesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa [Pm] voqelanishi. Кesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi .(A.Qah . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib bo‘lmas. (Mashr.)Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -mas qismlari P m voqelanishi. O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi: 1. Кeng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.Rah.).Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1.Кeng sahro – Кeng sahro edi. 2.Tun – Tun edi. Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq.) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) 3. Кo‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult.) 26 Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida ko‘rinishi: 1. – Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? – Yo ‘ q. 3. – Кitobni olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ul.). Egali gap.Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga nisbatan kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilis hini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi. Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol, kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Кitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [E-H-P m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga chiqmagan. Кo‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1)egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap; 2)egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap. Egasi ifodalangan gap . Кesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: 27 I.[W] ga bog‘liq omil. II.[P m ] ga bog‘liq omil mavjud. I . Кesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1. Кesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.). 2. Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq. 2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi: 1. Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gaz.).2 . Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.). 3 . Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gaz.). 3. Кesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi ham eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim shuvillab ketdi. 3. Qarg‘a qag‘illaydi. 4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi. 28 Yig‘iq va yoyiq gap. O‘zbek tilidagi yig‘iq gaplar formal yondashuvda asosan rus tili qoliplari asosida ajratilgan. Substansial yondashuvda esa bu masalada ham gapning eng kichik qurilish qolipiga tayaniladi. Ma’lumki, o‘zbek tilida ot, sifat, son yoki boshqa so‘z turkumi bilan ifodalangan kesim predikativlikning shaxs-son ko‘rsatkichini qabul qila oladi yoki predikativ so‘zlar orqali ifodalaydi, shuning uchun ular egasiz gapda ham kesim vazifasini bajara oladi. Ammo rus tilida esa otlar predikativlik ko‘rsatkichiga ega bo‘la olmaydi, shuning uchun predikativ maqomdagi otlar ega bilan kelgandagina kesim vazifasini bajara oladi. Bu holatni quyidagi misollarda ko‘rishimiz mumkin: 1. Sog‘-salomatmisiz? – Здоровы ли вы? 2 . O‘qituvchiman. – Я учительница. O‘zbek va rus tillarida kesim o‘ziga xos grammatik xususiyatga ham ega. O‘zbek tilida kesim sodda va tarkibli turga ega, turli kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllanadi. Кesim vazifasida kelgan so‘zlarda, odatda, tasdiq-inkor, shaxs- son, modallik va zamon ko‘rsatkichi bo‘lishi lozim. O‘zbek tilida ot-kesimdan iborat gap ham mavjud. Bu ot-kesimlarda birlik va ko‘plik, shaxs qo‘shimchalari shaxs ma’nolarini ifodalashi bilan birga, hozirgi zamon ma’nosini ham ko‘rsatadi. Masalan, Tadbirkorman. Uydaman . O‘zbek tili sintaktik qurilishida ot-kesimlar ham, fe’l-kesimlardagi kabi egali yoki egasiz qo‘llanishi mumkin. Rus tilida esa, tilshunoslar e’tiroficha, otlarga qo‘shiladigan predikativ shaxs-son qo‘shimchalari yo‘qligi tufayli bu tilda otning o‘zi mustaqil holda ma’lum bir morfologik ko‘rsatkich yordami bilan kesimga aylana olmaydi. U faqat ega bilan kelib, kesim vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, Tadbirkorman. – Я бизнесмен. Demak, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathdagi eng kichik qurilish qolipi asosan [WP m ] shaklida bo‘lsa, Hind-Yevropa tillarida gapning minimal qolipi asosan [E-WP] ko‘rinishida. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy farqlardan hisoblanadi. O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 29 1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [WP m ] ko‘rinishida berildi. 2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [E-WP] qolipi hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba . 3) So‘z-gapdan iborat yig‘iq gap ([WP]): Xo‘p. Rahmat. Balli kabi. [WP m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [E-WP] qolipli gaplar ikkinchi darajali bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq gap kengaymaydi. Holning gap qurilishidagi o‘rni. Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm]ning ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Jamshid ishladi. 2. Jamshid kecha ishladi. 3. Jamshid ertaga ishlaydi. Кeltirilgan gaplardagi ishladi va ishlaydi so‘zshakllari gap kesimi vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklar ana shu markaziy bo‘lakni ng muayyanlashtiruvchilari. Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha, ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [Pm] voqelanishidagi zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi: a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h.Bunda birikuv hosil qilish uchun talaba 30 so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas. Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. Biroq bugun talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding. Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi. O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin. Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi, G‘afur zavodda ishchi. Кo‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir. Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz: 1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik. 2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman. 3. Shu boisdan dadam ishchi edi. Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish, uchinchi gapdagi shuboisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz: 1) birga talaba; 2) sen kabi o‘qituvchi; 3) shu boisdan ishchi. 31 Кo‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining lug‘aviy- ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei bilan har doim mantiqan bog‘langan. Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir. Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi. Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman, gap konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi? Hol gapning bevosita konstruktiv uzvi emas. Chunki holsiz ham gap tashkil topaveradi. Demak, hol kesimdan quyi mavqeni egallaydi. Кo‘pincha holning gap tarkibiga kiritilishi [Pm] ma’nolari bilan zich bog‘lanmaydi. Shu boisdan hol egadan ham quyi mavqeni egallaydi. Chunki nutqiy gaplarda kesim orqali egani tiklash holni tiklashdan ancha qulay. Ifodalanmagan holni tiklash qiyin. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, ba’zan kesimning [W] si maqomida o‘rin, payt, sabab, maqsad va boshqa ma’noli aktantlar bilan kuchli aloqada bo‘ladigan leksema yuzaga chiqqanda, gapning yuza qolipida hol egadan ko‘ra zarurroq mavqega ega bo‘ladi. Masalan, yurish fe’llari ( bormoq, kelmoq, etmoq, ketmoq ) kesim vazifasida kelganda gapda o‘rin hollarining ishtirok etishi zaruriyati kuchayadi: Uyga bordi. Shahardan keldi. Maktabga ketdi. Manzilga yetdi. Bu, albatta, kesimlik kategoriyasi birikuvchanligi bilan emas, balki kesim vazifasida kelayotgan fe’lning ma’noviy xususiyati bilan belgilanadi. Demak, holning gap qurilishidagi zaruriy bo‘lak darajasiga ko‘tarilishi kesimdagi [W] ning muayyanlashish ehtiyoji bilan belgilanadi. Hol gapning konstruktiv bo‘laklari sifatidagi kesim va egadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi. Holning ma’noviy turlari haqida.Hol nutqda gapdan anglashilgan mazmunning, kesim ifodalagan ish-harakat, holat, voqea-hodisaning o‘rni, payti, tarzi, miqdor- darajasi, sababi, maqsadi, natijasi, sharti (qatorni yana davom ettirish mumkin) kabi ma’noni ifodalaydi. 32 Boshqa gap bo‘laklariga nisbatan holning ma’noviy turlari nisbatan ko‘proq. Lekin, olaylik, aniqlovchining rang-tus aniqlovchilari, xususiyat aniqlovchilari, hajm-shakl aniqlovchilari kabi turlarini ajratish grammatik, sintaktik qurilish nuqtayi nazaridan mantiqsiz bo‘lgani kabi, holning ma’noviy turi ham gap sintaktik qurilishi uchun daxlsiz. Shuningdek, ko‘p hollarda o‘rin-payt ( Botir urushda bilinadi ), sabab va maqsad ( O‘qish uchun Toshkentga keldi ), ravish va miqdor holini ( Isroil qayta-qayta o‘qidi ) farqlash qiyin. Chunki hol va so‘zlararo munosabat nutq sharoiti, voqea-hodisaning tabiatiga va so‘zlovchining maqsadiga mos ravishda turlicha voqelanishi mumkin. Holning tuzilish turlari. Lisoniy sintaktik qolipning asosiy xususiyatidan biri shuki, uni to‘ldiradigan nutqiy birlik bir a’zo huquqiga ega va har qanday katta- kichiklikda bo‘lishi mumkin: I. Holning bir so‘z bilan ifodalanishi: 1. Tog‘am shaharga meni ham olib bordi. 2. Shalola shoshilib jo‘nadi. 3. Qiz bilan salomlashib suhbatlashdi. II. Holning so‘z birikmasi bilan ifodalanishi: 1. Tog‘am nota-nish shaharga meni ham olib bordi. 2. Shalola favqulodda shoshilib jo‘nadi. 3. Qiz bilan do ‘ stlarcha salomlashib suhbatlashdi. Demak, bir so‘zshakl bilan ifodalangan hol sodda, kengaygan (birikma holidagi) birlik bilan ifodalangan hol murakkab deyiladi. Holning kesimga bog‘lanish usuli – bitishuv va boshqaruv. Bitishuv aloqasida hol vazifasida tobe uzvlik vazifasiga xoslangan so‘z keladi. Ular sifat, ravish, son, olmosh va taqlid: 1. Vazifani xo ‘ b uddaladi (sifat). 2. Qo ‘ qqisdan kulib yubordi (ravish). 3. G ‘ o ‘ ng ‘ ir-g ‘ o ‘ ng ‘ ir suhbatlashdi (taqlid). 4. Bir gapirib, o ‘ n kular (son) . 5. Кun botguncha kelmadi (fe’l). Ot, fe’l, olmosh hol vazifasida kesimga boshqaruv usuli da bog‘lanadi. Buning uchun ot kelishik shakli va ko‘makchi, o‘xshatish, fe’l esa ravishdosh va o‘xshatish shakliga ega bo‘ladi: 1. Shahardan qaytdi. 2. Shoshilib gapirdi. 3. Odamdek yashadi. 4. Uxlagandek yotardi. Holning kesimga birikishida bog‘lanish omillari munosabati quyidagicha bo‘ladi: 33 1. ShMJ-MShJ: 1. Uydan keldi. 2. Go‘dakday kuldi. 3. Shoshilib gapirdi. 2. MJSh-MShJ: 1.Tez o‘qirdi. 2.Qo‘qqisdan kulib yubordi. 3.Chindan qiynaldi. Demak, hol va kesimning bog‘lanishida birikuvchi unsurlarda bog‘lanish omillari munosabati ikki xil kombinatsiyali bo‘ladi: ShMJ-MShJ va MJSh-MShJ. Bu hol va kesim birikuvida LSQlardan biri [W morfologik shakl →WP m ] va ikkinchisi [W→WP m ] ekanligini ko‘rsatadi. To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot. Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi. Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Кitobni olib kel. 2. Кitobni olib kelishni unutma. 3. Кitobni keltirish sening vazifang. 4. Кitobni tushunishning yaxshi tomonlari ko‘p. Кo‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm] ma’nolariga emas, balki Wga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak ifodalanayotg an fe’lning ma’nosini muayyanlasht iradi. To‘ldiruvchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengaytirayotgan ma’nosi muayyanlashayotgan so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Yuqorida aytilganidek, kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib, to‘ldiruvchi va aniqlovchi bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa, kengaygan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2. Кecha kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa aniqlovchiga ( keltirgan ) tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) 34 ning emas, balki uning tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap bo‘lagining bo‘lagiga daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi) ning kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi. Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap propozitsiyasining tayanch bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega ega. Aniqlovchi haqida umumiy ma’lumot. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan, shuningdek, bo‘lak yoki bo‘lak bo‘laklarining, undalma yoki kirish birikmalarining kengaytiruvchisi. To‘ldiruvchi kabi aniqlovchi ham so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi – muayyanlashuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqelantirishi. Aniqlovchining ifodalanishi. Aniqlovchi gapda turlicha ifodalanishga ega. Aniqlashning o‘ziga xosligiga ko‘ra, aniqlovchining ifodalanishi ham, shunga muvofiq, uning kengayuvchi so‘z bilan sintaktik aloqasi ham turlicha bo‘ladi. Predmetning qandayligi, tusi, xususiyati, maza-ta’mi, shakli, tabiati kabilarni muayyanlashtirish lozim bo‘lganda aniqlovchi sifat, sifatdosh, ba’zan ot turkumidan bo‘lgan so‘z bilan ifodalanadi. Biror shaxs yoki predmetga qarashlilikni anglatish zaruriyati bo‘lganda aniqlovchi ot yoki ot o‘rnidagi so‘z bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra, aniqlovchi ikki xil bo‘ladi: 35 1) belgini muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (sifatlovchi); 2) qarashlilikni muayyanlashtiruvchi aniqlovchi (qaratuvchi). Sifatlovchi-aniqlovchi quyidagicha ifodalanadi: 1) sifat bilan: A’lo mamlakatning a’lo farzandi , bilib qo‘yki, seni Vatan kutadi ; 2) sifatdosh bilan: Oqar daryo oqmasdan qolmas ; 3) ravish bilan: Кechagi noxush manzarani bir umr unutmasa kerak; 4) son bilan: o‘ninchi yillarning sargardonligi; 5) belgi aniqlovchisi (sifat vazifasidagi) ot bilan: anor yuz, oltin kuz ; 6) olmosh bilan: Qaysi yuzim bilan unga qarayman ? Qaratuvchi aniqlovchi quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: 1) ot yoki ot o‘rnidagi so‘z: 1. Ona yerning otashqa’ridan «o‘g‘lim», degan nido keladi. (E.Voh . ) 2. Mening ikki onam bor, ikkisi ham mehribon; 2) otlashgan so‘z bilan: 1. Кo ‘ pning duosi ko‘l. 2. O ‘ qiganning tili ko‘p uzun bo‘ldi. Aniqlovchining ma’noviy turlari. Aytilganidek, aniqlovchi mohiyatan uch xil bo‘ladi: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi. Sifatlovchi.Sifatlovchili birikmada tobe a’zo (sifatlovchi) hokim uzvning biror xususiyatini aniqlab keladi va unga tobe aloqaning bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchining qo‘llanishida ikki holatni farqlash lozim: 1) sifatlovchining sifatlanmish ma’nosini toraytirishi – muayyanlashtirishi: Oq ilon, oppoq ilon, oydinda yotganing qani? Bunda oq so‘zi bilan ifodalangan sifatlovchi sifatlanmish zamiridagi tushunchani ajratish, farqlash vazifasini bajargan ( qora ilon, sariq ilon,oq ilon ); 2) sifatlovchining ta’kid vazifasini bajarishi. Bunda ajratish, muayyanlashtirish vazifasi kuzatilmaydi: oppoq qor, oq sut bergan ona, oq paxta . Bu holat nutqiy jihatdan me’yoriy bo‘lsa-da, lisoniy nuqtayi nazardan ortiqlik sanaladi. Chunki qor, sut, paxta tabiatan oq bo‘lganligi sababli uni yana aniqlovchi bilan takrorlab o‘tirishga hojat bo‘lmaydi. 36 Sifatlovchi vazifasida tabiatan tobe uzvlikka xoslangan so‘z kelganligi bois, u sifatlanmishga bitishuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Sifatlovchi vazifasida kelgan ot ham «tobega xos»lardek xususiyat kasb etib, hokim uzvga bitishuv yo‘li bilan birikadi. Sifatlovchi qaratuvchili birikmaga kengaytiruvchi bo‘lganda, ikki holat farqlanadi. Sifatlovchi bunda qaratuvchili birikmaga butunicha yoki undan faqat qaratuvchigagina kengaytiruvchi sifatida qo‘llanilishi mumkin. Quyidagi gaplarda sifatlovchi kengaytiruvchining kengayuvchiga munosabatini qiyoslaymiz: yangi xo‘jalik rahbari – yangi xo‘jalik rahbari. Birinchi gapda yangi so‘zi xo‘jalik so‘zining kengaytiruvchisi bo‘lib, bu hokim so‘zning qaratqich kelishigini olishini taqozo etadi. Кeyingi birikuvda yangi sifatlovchisi – xo‘jalik rahbari birikmasining kengaytiruvchisi. Sifatlovchilar ketma-ket kelib sifatlovchi zanjirini tashkil etadi. Sifatlanmish uyushiq holatda bo‘lganda, sifatlovchining barcha uyushgan birliklarga yoki ularning biriga tegishli ekanligi anglashilmay qoladi. Bunda belgining qaysi birlikka xos ekanligi matndan, biriktiruvning valentlik imkoniyati yoki boshqa nutqiy omillardan ayon bo‘lib turadi. Sifatlovchi va sifatlanmish izofa shaklida – sifatlanmish-sifatlovchi ko‘rinishini olgan bo‘lishi mumkin: majnuni gumroh, devonai Mashrab, oynai jahon va boshqalar. Bunday birikuv o‘zbek nutqi nuqtayi nazaridan sifatlovchili birikma sifatida qaralmaydi 8 . Har qanday til fonetik tuzilish , grammatik qurilish va lug‘at tarkibidan tashkil topadi. Tilning ushbu tarkibiy qismlari muayyan qonuniyatlar asosida o‘zaro bog‘lanib, butun bir tilni hosil qiladi, til mazkur birikmalar negizida uzviy bog‘langan tizimni tashkil etadi 9 . 8 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 494-514-B. 9 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 29-B. 37 Bob bo‘yicha xulosa Gap qurilishi masalasi qadimdan beri tilshunoslikning asosiy tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib kelgan. O‘zbek va jahon tilshunoslik an’analarida bu masala har xil metodologik yondashuvlar asosida talqin qilingan bo‘lsa-da, ularning barchasini gapni inson tafakkuri va muloqotining asosiy shakli sifatida talqin qilish birlashtirib turadi. Gapning tuzilishi, uning tarkibiy qismlari va ularning o‘zaro munosabatlari har bir tilning o‘ziga xos grammatik tizimini aks ettiradi va shuning uchun ham tilshunoslikning barcha rivojlanish bosqichlarida gap qurilishi nazariy jihatdan chuqur o‘rganilgan. 38 UMUMIY XULOSA Xulosa qilib aytsak, tilshunoslikning eng qadimiy va eng dolzarb sohalaridan biri bo‘lmish sintaksis, ayniqsa, gap qurilishi masalasi, inson tafakkuri va muloqot madaniyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Gap — bu faqat so‘zlarning oddiy yig‘indisi emas, balki insonning fikrini, hissiyotini, munosabatini muayyan grammatik va mantiqiy shaklda ifodalovchi murakkab tizimdir. Aynan gap vositasida fikr bayon etiladi, axborot yetkaziladi, buyruq, iltimos, savol yoki undov kabi kommunikativ niyatlar amalga oshiriladi. Shu bois, gap qurilishini ilmiy asosda o‘rganish, uning sintaktik qonuniyatlarini aniqlash va nazariy jihatdan umumlashtirish tilshunoslikda doimo markaziy ahamiyat kasb etib kelgan. Gap qurilishi va uning nazariy asoslari qadimdan olimlarning diqqat markazida bo‘lgan. Gap qurilishi masalalarini o‘rganish orqali nafaqat til birliklari orasidagi grammatik va semantik munosabatlar aniqlanadi, balki inson tafakkuri qanday tarzda til vositasida tuzilishini, uning ifoda va ta’sir kuchi qanday shakllanishini ham anglash mumkin bo‘ladi. Gapning strukturaviy tahlili, uning qismlarining o‘zaro munosabati, bosh va ikkinchi darajali qismlarning mantiqiy bog‘lanishi kabi masalalar sintaktik nazariyalar doirasida chuqur tadqiq etiladi. Shu bilan birga, zamonaviy sintaksis doirasida kommunikativ sintaksis, kognitiv sintaksis, matn sintaksisi kabi yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lib, gap qurilishini nafaqat grammatik birlik sifatida, balki axborot tashuvchi, pragmatik ma’no yaratadigan, nutq voqeasining faol elementi sifatida o‘rganish imkoniyati yuzaga kelmoqda. Gap qurilishi va sintaktik nazariyalarni o‘rganish, uning asosiy tamoyillarini tahlil qilish va zamonaviy ilmiy paradigmalarga asoslangan holda rivojlantirish — nafaqat tilshunoslik fanining asosiy vazifalaridan biri, balki zamonaviy jamiyatda faol va samarali ishtirok eta oladigan shaxsni shakllantirishning ham ajralmas qismi hisoblanadi. Bu sohadagi izlanishlar davomiy bo‘lib, har bir yangi yondashuv, har bir nazariy qarash til va tafakkur olamining yangi qirralarini ochib bermoqda. Gap va uning qurilishini mukammal anglash orqali biz tilning ichki kuchini, uning jamiyat va tafakkur taraqqiyotidagi ulkan rolini chuqurroq idrok eta olamiz. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. II. Ilmiy adabiyotlar 2.Abduvaitov E. Gap bo‘laklarining darajalanishi. // Research Focus, Uzbekistan. Volume 2 | Issue 6 | 2023. 4 b. 3.Akramov Sh. O‘zbеk tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WP m ] valеntligi asosida: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997. 4.Bashmanov M. O‘zbеk tilining gap bo‘laklarini «til-nutq» diхotomik bo‘linishida o‘rganish. Til sathi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1991. 5.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 6.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 7.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 8.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 9.Nurmonova D. Hozirgi o’zbek adabiy tili(sintaksis)(ma’ruza matnlari). – Andijon davlat universtiteti. 10.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 11.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 12.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 40 13.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 14.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 15.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 16.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. III. Elektron manbalar 17. 18. 19.http://www.lеx.uz 20.http://www.sharqyulduzi.uz 21.http://www.ulugbekhamdam.uz 41 42 43 44

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GAP VA GAP STRUKTURASI HAQIDA SHAKLLANGAN UMUMIY NAZARIYALAR

1.1.Gap haqida umumiy ma’lumot

1.2.Gapni shakllantiruvchi sintaktik shakllar

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. GAPNING QURILISHI BORASIDA O‘ZBEK VA JAHON OLIMLARINING FIKRLARI

2.1. Qo‘shma gaplar haqida turli olimlarning qarashlari

2.2. Gap bo‘laklari haqida nazariyalar

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIYXULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить