Gap qurilishi haqida sintaktik nazariyalar
![bir bosh urgʻu bilan aytiladi va bitta so‘roqqa javob beradi. So‘z
birikmasida har bir so‘z alohida urgʻu oladi va ayrim so‘roqqa javob
bo‘ladi. So‘z birikmalari qo‘shma so‘zlar hosil bo‘lishi uchun asosdir.
Deyarli barcha qo‘shma so‘zlar so‘z birikmalaridan shakllangan]. Ba’zi
elementlar har jihatdan juda mustahkam bogʻlanib, bir so‘z tusida
bo‘lishi ham mumkin. Bunday vaqtda o‘sha kompleksdagi element
so‘zlar orasida sintaktik munosabatlar bo‘lmaydi, ular ayrim sintaktik
funksiyani bajarmaydi, balki butun birikma bir vazifani bajaradi,
ma’noda maxsuslanish bo‘ladi. Bu kompleks bir so‘z kabi qaraladi.
Masalan: temir yo‘l qurmoq (bir birikma: temir va yo‘l elementlarining
ikkalasi birlikda bir so‘z hukmidadir). Bu jihatdan ba’zan so‘z birikmasi
bilan qo‘shma so‘z bir shaklda bo‘ladi. Bularni grammatik semantik
xususiyatlar orqali aniqlaymiz.
Masalan: oq qovun:
1) so‘z birikmasi (oq tusdagi har qanday qovun);
2)qo‘shma so‘z (qovunning bir turi, chogʻishtiring: qora qozon, qora
qant, oq olma, qizil olma, qizil gul).
Bu tipdagi bir xillik ko‘pincha aniqlovchi + aniqlanmish formasidagi
birikishda uchraydi. Shu kabi o‘ziga xos nazariy qarashlar tilshunos
olimlar R.Sayfullayeva, B.Mengliyevlar tomonidan e’lon qilingan
manbalarda ham o‘z aksini topadi]. SBda ma’nolar o‘zaro munosabatga
kirishar ekan, bunda ular yaxlitlanib, bir vujudga aylanib ketmaydi. Bir-
biriga qancha yaqinlashmasin, baribir o‘z mustaqilliklarini saqlab
qoladi. Masalan: toza havo birikmasida bir ma’no ikkinchisiga
muayyanlik kiritish uchun xizmat qiladi, lekin baribir bunda ikki
tushuncha mavjud. Ikki tushuncha orasidagi munosabat ma’lum bir
me’yor chizigʻidan o‘tsa, ular yaxlit tushunchaga aylanadi va bir butun
holda yangi ma’no anglatadi. Masalan: belbogʻ so‘zi dastlab belning
bogʻi birikuvi shaklida bo‘lib, bunda ikki tushuncha munosabati (hokim
tobeligi) mavjud. Biroq bu ularning yaxlitlanishi darajasiga yetmagan.
Belbogʻ so‘zida esa munosabatning me’yor chizigʻidan keyingi holatiga](https://docx.uz/documents/d119e3a0-887c-486d-917c-b86332be24b7/page_31.png?v=1)
![to‘ldiruvchi to‘ldirilmish asosidagi birikmalarga ishora qilgan bo‘lsa,
keyingi tasnifda obyektli birikma bu boshqaruv yo‘li bilan hosil qilinadi
deb ta’kidlangan bo‘lsada, aslida to‘ldiruvchili birikma nazarda tutilgan.
Atributli birikma uchun avvalgi tasnifda sifatlovchi sifatlanmish, keyingi
tasnifda aniqlovchi aniqlanmish munosabati aytib o‘tiladi. Ikkinchi
tasnifdagi fikr aniqroq deb o‘ylaymiz, chunki aniqlovchi faqat sifatlovchi
sifatlanmishdan iborat emas, balki uning boshqa turlari ham mavjud
bo‘lib, ularning barchasi atributli birikmaga xosdir deb o‘ylaymiz. So‘z
birikmalarining grammatik xususiyatlari hamda so‘z birikmalarida
so‘zlarning bogʻlanish usullariga ko‘ra bir qancha tasniflarni ko‘rib o‘tar
ekanmiz, tilshunoslikka oid darslik va o‘quv qo‘llanmalarda so‘zlarning
bogʻlanish usullari tasnifida boshqaruv yo‘li bilan bogʻlangan so‘z
birikmalari to‘g‘risida turli fikrlarni ko‘rish mumkin.
Tobe so‘z vazifasida ravishdosh (shoshilib gapirdi), sifatdosh
(o‘qigan bola) yuzaga chiqqan birikuv ham bitishuvli birikma sifatida
qaraladi. Vaholanki, bu yerda ravishdosh ko‘rsatkichi [- ib] fe’lni fe’lga
(shoshilib gapirdi), sifatdosh shakli -gan fe’lni otga (o‘qigan bola)
bogʻlash uchun xizmat qiladi. Shuningdek, bularning morfologiyada
lugʻaviy - sintaktik shakl sifatida qaralishi ham ular hosil qilgan birikuvni
bitishuvli emas, balki boshqaruvli birikuv sifatida baholashni taqozo
etadi. Boshqaruvni amalga oshirayotgan vositaga bogʻliq ravishda
kelishikli boshqaruv, ko‘makchili boshqaruv, ravishdoshli boshqaruv,
sifatdoshli boshqaruv kabi turga ajraladi. 14 Haqiqatdan ham sifatdosh
va ravishdoshning -gan hamda -b, -ib qo‘shimchalari so‘zni so‘zga
bog‘lashi ushbu yondoshuvning to‘gʻri ekanini ko‘rsatadi. Bu o‘rinda
shuni aytish kerakki, Navoiy romani, Bobur ko‘chasi, ta’lim vazirligi kabi
birikmalar xoslik umumdan ajralganlik xususiyatiga ega bo‘lib, shaklan
moslashuvga o‘xshasa-da, bitishuv yo‘li bilan bogʻlangan deb qaraladi.
Yuqoridagi birikmalarni ma’lum bir obyektni nomlab kelishini e’tiborga
olsak, ushbu birikmalar so‘z birikmasi doirasida emas, balki alohida
o‘rganishni taqozo etadi.](https://docx.uz/documents/d119e3a0-887c-486d-917c-b86332be24b7/page_45.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. GAPNING SINTAKTIK TUZILMASI VA NAZARIY ASOSLARI
1.1. Gap tushunchasi va uning asosiy belgilar
1.2. Gapning tuzilishiga ko‘ra tasnifi
II BOB ZAMONAVIY SINTAKTIK NAZARIYALAR VA GAP QURILISHI
2.1. Gap qurilishiga funksional yondashuv
2.2. Matnda gaplar qurilishini o‘rganish
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR