Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 191.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap qurilishi haqidagi sintaktik nazariyalar

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Gap qurilishi haqidagi sintaktik nazariyalar Bajardi: _______________________________ Qabul qildi: ____________________________ 1 Mundarija: Kirish …………………………………………………………………….………. 3 I BOB. Gap sintaksisining nazariy asoslari ……………………….……………….6 1.1. Gap va uning asosiy belgilarini aniqlash……………………………………....6 1.2. Gaplarning tasnifi: mazmuniga, tuzilishiga ko‘ra……………………………..7 1.3. Gap qurilishi tarixiy-nazariy jihatdan………………………………………...11 1.4. Yozma va og‘zaki nutqda gap qurilishi xususiyatlari …………………………13 I BOB yuzasidan xulosa……………………………………………….…………15 II BOB. Sintaktik nazariyalar rivoji ………………………………………………16 2.1. An’anaviy grammatikadagi yondashuvlar……………………………………16 2.2. Strukturaviy va generativ sintaksis…………………………………………...17 2.3. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar……………………... ……..19 2.4. Ommaviy axborot vositalarida va internet tilida gap tuzilishi …………. …….22 2.5. O‘zbek tili darsliklari va o ‘ quv adabiyotlarida gap qurilishi yondashuvlari…..24 Umumiy xulosa.. ………………………………………………………………….32 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………………..33 2 Kirish Til inson tafakkurining ifoda vositasi bo‘lib, uning asosiy birliklaridan biri gap hisoblanadi. Gap orqali fikr bayon qilinadi, axborot yetkaziladi va muloqot yuzaga keladi. Shu bois, tilshunoslikning eng muhim bo‘limlaridan biri bo‘lgan sintaksis doirasida gap qurilishi alohida o‘rganiladi. Gapning tarkibi, tuzilishi, uning mazmuniy va shakliy jihatlari har bir til uchun o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni chuqur o‘rganish tilning tabiati, grammatik tizimi va kommunikativ imkoniyatlarini yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi. Gap til birliklari orasida eng murakkab tuzilishga ega bo‘lib, leksik, morfologik va sintaktik elementlarning birlashuvi asosida shakllanadi. Har bir gapning o‘ziga xos intonatsiyasi, urg‘u markazi va mantiqiy- ta’kidlovchi tarkibi mavjud. Bu esa sintaktik birlik sifatida gapni chuqurroq tahlil qilish zaruratini tug‘diradi. Sintaksisda turli nazariy yondashuvlar mavjud: an’anaviy yondashuv, strukturaviy va generativ grammatik yondashuvlar orqali gapning mazmuni va shakli turlicha talqin qilinadi. Har bir yondashuv o‘z davrining lingvistik ehtiyojlari va ilmiy paradigmalari asosida shakllangan bo‘lib, ularning taqqoslanishi orqali sintaktik tafakkurning taraqqiyot bosqichlarini aniqlash mumkin. Ayniqsa, 20-asrda tilshunoslikda yuzaga kelgan strukturalizm, generativ grammatik yondashuvlar va kommunikativ sintaksis kabi nazariyalar til birliklariga bo‘lgan yondashuvda sezilarli yangiliklar kiritdi. 1 Mazkur kurs ishida gap qurilishi haqidagi sintaktik nazariyalar tarixiy rivojlanish, turli yondashuvlar, o‘zbek tilshunosligidagi qarashlar va zamonaviy tendensiyalar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Gapning shakliy-tarkibiy tuzilmasi, uning uslubiy jihatlari, va turli matnlarda qanday ifodalanishi chuqur tahlil qilinadi. Xususan, yozma va og‘zaki nutqdagi farqlar, rasmiy va norasmiy uslublardagi sintaktik qurilishlar, internet va ijtimoiy tarmoq tilidagi gap tuzilmalari kabi masalalarga ham e’tibor qaratiladi. 1 Abduazizov A.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.-B. 11 3 Kurs ishining dolzarbligi . Bugungi kunda lingvistik tadqiqotlarda kommunikativ yondashuvlar, matn va diskurs tahlili, internet lingvistikasi kabi yo‘nalishlar faollashgani sababli, gap sintaksisiga bo‘lgan ilmiy qiziqish yana-da ortib bormoqda. Ayniqsa, gap qurilishining an’anaviy va zamonaviy yondashuvlarini taqqoslash, o‘zbek tilidagi holatni tahlil qilish bugungi tilshunoslikda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, sintaksisdagi yondashuvlar lingvistik ta’lim, tarjima nazariyasi, nutq madaniyati, sun’iy intellekt va kompyuter lingvistikasi kabi yo‘nalishlarda ham muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Tilshunoslikda gap sintaksisi doimiy ravishda yangilanib boradigan, zamon va tilning rivojiga mos tarzda o‘zgaruvchan sohalardan biridir. Bugungi globallashuv, texnologiyalarning rivojlanishi, axborot oqimining kuchayishi natijasida til, xususan gap tuzilmasi ham o‘zgarishga uchramoqda. Yozma va og‘zaki nutqdagi farqlar, internet tili, qisqartmalar, emojilar, ijtimoiy tarmoq tili kabi ko‘plab yangi hodisalar sintaktik tuzilmani yangicha o‘rganishni talab qiladi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt, avtomatik tarjima tizimlari, matnni tahlil qiluvchi algoritmlar kabi texnologiyalarda ham gap qurilishi bo‘yicha aniq va chuqur bilim zarur bo‘lmoqda. Ayniqsa, o‘zbek tilining kompyuter lingvistikasi sohasida yetarlicha o‘rganilmaganligi fonida, ushbu mavzu dolzarbligini yana-da oshiradi. Shuningdek, til o‘qitishda, lingvistik tahlil jarayonida, uslubiy o‘rgatishda, tarjimada va hatto nutq madaniyati sohasida ham gap qurilishiga oid nazariy bilimlarning amaliy ahamiyati yuqori. Gap — fikrning ifoda shakli sifatida nutq madaniyatining markaziy elementi hisoblanadi. Shu bois, tilni o‘rganayotgan talabalar, o‘qituvchilar, tilshunoslar, jurnalistlar va tarjimonlar uchun gap qurilishi haqidagi nazariyalar bilan tanishish muhim va zarurdir. Bugungi o‘zbek tilshunosligida esa, sintaktik tadqiqotlarning yangi bosqichga ko‘tarilishi, turli yondashuvlar sintezining vujudga kelayotgani, gapni nafaqat grammatik, balki semantik va kommunikativ birlik sifatida o‘rganishga urg‘u berilayotganligi ushbu mavzuning dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. 4 Mavzuning obyekti . Mazkur kurs ishining obyekti — o‘zbek tilidagi gap qurilishi va uning sintaktik tuzilmasidir. Gapning grammatik birlik sifatidagi o‘rni, shakl va mazmunning o‘zaro aloqasi, turli nazariy yondashuvlarda ifodalanishi ushbu tadqiqotning asosiy ko‘lamini tashkil etadi. Mavzuning predmeti . Kurs ishining predmeti – o‘zbek tilshunosligida va umuman sintaksis nazariyasida gap tuzilishiga oid nazariy qarashlar, yondashuvlar, ularning tahlili va qo‘llanish doirasidir. Ayniqsa, zamonaviy tilshunoslikdagi generativ, kommunikativ, funksional yondashuvlar asosida gapning tahlil usullari asosiy predmet qilib olingan. Kurs ishining maqsadi . Mazkur ishning maqsadi – gap qurilishi bo‘yicha mavjud nazariy yondashuvlarni tahlil qilish, ularning o‘zaro farq va umumiyliklarini aniqlash, o‘zbek tilshunosligidagi holatini o‘rganish va zamonaviy yondashuvlar asosida baholashdan iborat. Kurs ishining vazifalari : 1.Gap tushunchasining lingvistik asoslarini yoritish. 2.Gapning strukturaviy va semantik xususiyatlarini aniqlash. 3.Gap qurilishiga oid an’anaviy va zamonaviy sintaktik nazariyalarni tahlil qilish. 4.O‘zbek tilshunosligida gap qurilishiga oid qarashlarni umumlashtirish. 5.Yozma va og‘zaki nutqda, hamda internet tili va ommaviy axborot vositalarida gap qurilishining o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatish. 6.Ilmiy adabiyotlar asosida gap qurilishining dolzarb masalalarini muhokama qilish. Kurs ishing tarkibiy tuzilishi . Kurs ishi kirish, ikki bob, to’qqiz paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat bo’lib, kurs ishining umumiy hajmi 32 betdan tashkil topgan. 5 1-BOB. GAP QURILISHI TUSHUNCHASI VA UNING LINGVISTIK ASOSLARI 1.1. Gapning umumiy ta’rifi va sintaktik birlik sifatidagi o‘rni Gap – tilning asosiy sintaktik birligi sifatida mustaqil fikrni ifodalovchi strukturaviy va semantik birlikdir. Gapning sintaktik xususiyatlari tahlil qilinar ekan, uning tuzilishidagi asosiy elementlar: egalik, kesimlik, qo‘shimcha a’zolar va ular o‘rtasidagi munosabat alohida ahamiyat kasb etadi. 2 Gap o‘z tuzilmasiga ko‘ra: • Tuzilishi jihatidan: sodda va murakkab gaplarga; • Shakli jihatidan: to‘liq va to‘liq bo‘lmagan gaplarga; • Ifodalanish usuliga ko‘ra: grammatik, intonatsion, kontekstual gaplarga bo‘linadi. Tilshunos A.A. Madvaliev ta’kidlaganidek, gap tilning "fikr quruvchi" elementi bo‘lib, tildagi barcha darajadagi birliklarni (fonema, morfema, so‘z, birikma) o‘z ichiga olgan holda, ular ustida mustaqil tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Gap – bu nutqning asosiy sintaktik birligi bo‘lib, muayyan fikrni ifodalovchi va grammatik jihatdan to‘liq bo‘lgan til birligidir. U mazmun va shakl birligini aks ettiradi va o‘z tuzilmasida sub’ekt (egalik) va predikat (xabar) elementlarini mujassam etadi. 3 Gap tilning asosiy kommunikativ vositasi sifatida kishilar o‘rtasidagi axborot almashinuvini ta’minlaydi. Gap sintaksisning asosiy obyekti sifatida nutqning eng kichik mantiqiy, grammatik va fonetik jihatdan mustaqil birliklaridan biridir. Bu birliklar turli darajadagi til vositalari – so‘zlar, so‘z birikmalari, affikslar orqali ifodalanadi. Har bir gap o‘z tuzilishi, ma’nosi va kommunikativ vazifasiga ega. Gapning shakllanishi nutqning grammatik qonuniyatlariga asoslanadi. U nafaqat grammatik tuzilmalarning ifodasi, balki ma’lum bir kommunikativ niyatning 2 Husanov H. O‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2012. B-23 3 Qodirov I . O‘zbek tilida gap qurilishi va uning nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2010. B-34 6 ko‘zgusidir. Bu esa uni morfologik birliklardan farqlaydi: so‘z – narsa, hodisa, harakat, sifat va h.k.larni ifodalasa, gap esa fikrni bildiradi. Gapning asosiy xususiyatlaridan biri – u mustaqil fonetik yakunlanishga ega. Og‘zaki nutqda gap ohang orqali, yozma shaklda esa tinish belgisi orqali yakunlanadi. Masalan, yozma shaklda nuqta, so‘roq belgisi yoki undov belgisi gapning tamomlanganligini ko‘rsatadi. Tilshunoslar, xususan A.A. Abduazizov, I. G‘aniev va boshqa olimlarning izlanishlarida gap – fikrning eng kichik yakunlangan shakli sifatida e’tirof etiladi. Bu jihat uni so‘z, so‘z birikmasi va iboralardan ajratib turadi. Gap muayyan voqelikni aks ettiradi va u orqali axborot uzatiladi. Tilshunoslikda gapning turlari va funksional yondashuvi turli nazariy maktablar tomonidan turlicha talqin qilinadi. Masalan, rus tilshunosligida M. V. Lomonosovdan boshlab, gapni predikativ birlik sifatida ko‘rish an’anasi shakllangan. O‘zbek tilshunosligida esa A. Madvaliev, G‘. Zulfiqorov, A. Rajabovlarning ishlarida gap sintaktik sistemaning markaziy elementi sifatida tahlil etiladi. Gaplarning shakliy tuzilmalari asosida: • Yagona bo‘g‘inli gaplar: "Keldim." • Murakkab bo‘g‘inli gaplar: "Men kecha maktabga bordim." Bundan tashqari, fonetik jihatdan gap ohangining turlari (pasayuvchi, ko‘tariluvchi, teng) ham gapningkommunikativ maqsadlariga bevosita ta’sir qiladi. 1.2. Gapning kommunikativ funksiyasi va u orqali ifoda etiladigan fikr Gap orqali inson o‘z fikrini, tuyg‘ularini, istak va talablarini ifodalaydi. Bu jihatdan gap kommunikatsiyaning eng muhim vositasi sanaladi. Uning tuzilishida so‘zlarning tartibi, urg‘u, tinish belgilarining o‘rni fikrning qanday ifodalanishini 7 belgilaydi. Gapning kommunikativ turlari – xabar, so‘roq, buyruq, undov kabi shakllarda ifodalanadi. 4 Gap o‘z funksiyasiga ko‘ra, nafaqat axborot yetkazadi, balki muloqotni boshqaradi, hissiy holatni ifodalaydi, munosabat bildiradi. Masalan: – Bugun havo issiq. (xabar) – Havo qanday? (so‘roq) – Derazani och! (buyruq) Shuningdek, zamonaviy lingvistikada gap nafaqat fikr bildiruvchi birlik, balki pragmatik ahamiyatga ega vosita sifatida ham talqin qilinadi. Bu holatda gap faqat grammatik jihatdan emas, balki ijtimoiy- ma’naviy kontekstda ham tahlil qilinadi. Gap orqali ifodalanuvchi kommunikativ maqsadlar har doim bir ma’lumot yetkazish, so‘rash yoki ta’sir o‘tkazishga qaratilgan bo‘ladi. Bu jihat tilning interaktiv tabiatini ko‘rsatadi. Zamonaviy lingvistika kommunikativ funksiyalarni chuqur tahlil qiladi va har bir gapning muloqotdagi o‘rnini aniqlaydi. Masalan, tilshunos V. V. Vinogradov- ning fikricha, gaplar ifoda shakliga qarab faollik (predikativlik) darajasi bilan ajraladi. Bu bilan gaplarda faqat sub’ekt-predikat aloqasi emas, balki muloqot ishtirokchilarining ruhiy holati ham aks etadi. Turli nutq uslublarida gaplarning ifoda shakli ham turlicha bo‘ladi: rasmiy uslubda to‘liq va grammatik jihatdan mukammal gaplar afzal ko‘rilsa, badiiy yoki og‘zaki uslubda gaplar ko‘proq hissiy jihatdan boyitilgan bo‘ladi. Gap orqali fikr bildirish jarayonida nafaqat grammatik tuzilmalar, balki nutqiy vaziyat, ishoraviy vositalar, hissiy ohanglar ham muhim rol o‘ynaydi. Bu jihatdan gapni pragmatik birlik sifatida o‘rganish zaruriy bo‘lib bormoqda. 5 Tilshunoslar kommunikativ vazifalarni quyidagicha guruhlashadi: • Deklarativ gaplar – axborot yetkazadi (Masalan: "U bugun uyda.") 4 Abduazizov A.A . Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010. B-62. 5 Zohidov Z . O‘zbek tilida gap tuzilishi va uning rivojlanish tendensiyalari. – Toshkent: Akademnashr, 2015.B-98 8 • Imperativ gaplar – buyruq yoki iltimos bildiradi ("Eshikni yop.") • Interrogativ gaplar – so‘roq shaklida bo‘ladi ("Sen keldingmi?") • Ekspressiv gaplar – hissiy holat ifodalovchi gaplar ("Voy, nima bo‘ldi?!") Zamonaviy sintaksisda bu guruhlanish tilning ijtimoiy funksiyasi bilan uzviy bog‘lanadi. Gap kommunikatsiyada axborot uzatuvchi eng muhim birlik bo‘lib, uning kommunikativ-funksional turlari muloqot jarayonini to‘g‘ri tashkil qilishda muhim rol o‘ynaydi. Gap nafaqat til qurilishi vositasi, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik jarayonlarning ham ifodasidir. Nutq akti nazariyasi (Austin va Searlga ko‘ra) nuqtai nazaridan, gap nafaqat ma’lumot yetkazish, balki amaliy faoliyat hamdir. Gap bilan inson: • Axborot beradi (assertive) • Buyruq beradi (directive) • His-tuyg‘usini bildiradi (expressive) • Majburiyat oladi yoki va’da beradi (commissive) • Rasmiy faoliyatni amalga oshiradi (declarative) Bu jihatdan qaralganda, gapning ifoda imkoniyati cheksiz bo‘lib, uning mazmuni holatga, auditoriyaga va muloqot kontekstiga qarab o‘zgaradi. Kommunikativ funksiyaning asosi fikr ifodasi bo'lib, bu tilning eng muhim funktsiyalaridan biri – axborot beradiintonatsiyayanadag'alatijarayonida amalga oshdi. Gap orqali ifodalangan fikr kontekstga, vaziyatga, intonatsiyaga va hatto tana kasallikga qarab yanada boyiydi va to'liq tus oladi. Masalan, "Siz bugun kech qoldingiz" degan oddiy xabar so'z ohangi, ur'u yoki kontekstga ko'ra ayblov, afsus, muloyimlik yoki tanbeh ma'nolarini anglatishi mumkin. Bundan tashqari, tilshunoslikda gap orqali ifodalangan fikrning sub'ektiv va obyektiv mazmuni ajratiladi . Maqsad aytishdirajratiladi. Obyektiv mazmun – bu voqealarning real holati haqidagi axborot bo’lsa, sub’ektiv mazmun – bu gaplovchining voqelik haqidagi munosabatini bildiradi. Gapning kommunativ yordamga tilshunoslikda turli xil ranglar mavjud. Masalan, strukturaviy tilshunoslikda gap – bu sintaktik birlik sifatida ko‘rilsa, 9 kommunikativ tilshunoslikda u – axborot vositalari, muloqotning asosiy birligi sifatida qaraladi. Shunday qilib, gapning koikativ funksiyasi – bu eng muhim va birlamchi fikr almashish, axborot uzatish, hissiy holatni ifodalash kabi yaratishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Tilning boshqa birliklari esa gap mazmunini topadi va muloqotda ma'no kasb etadi. Gapning kommunikativ funksiyasi natriy insonlar o'zida axborot olishi, qo'rqamanni ta' mos, balki inson tafakkurining jamiyatdagi ijtimoiy voqelik bilan o'zaro bog'lanishini ifodalaydi. Har bir gap o'zida ikki tomonlama aloqa jarayonini mujassam oladi: gaplovchi tomonidan fikrni va eshituvchi tomonidan uni qabul qilish va kerakli . Kommunikatsiyaning bog'lanishi esa qurish grammatik tuzilma yoki so'z tuzatish emas, balki gapning kontekstual qo'lko'rib, intonatsiyasi, urg'u va uslubiy xususiyatlariga ham bog'liq bo'ladi. Masalan, gaplarni ko'rib chiqamiz: • "Nima qilyapsiz?" – bu so'roq gap bo'lib, aniq bir holatni bilish uchun berilgan savol. • "Nima qilyapsiz?!" – bu esa hayrat yoki e'tiroz bildiruvchi undovli ifoda bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, kommunikativlikning yana bir muhim jihati bu – gaplovchining niyati . Tilshunoslikda bu niyat illokutsiya (gapning ifoda maqsadi) deb hosil qilish. Gaplovchi ma'lum bir maqsadda gapiradi: tavsiya qiladi, buyuradi, so'raydi, talab qiladi yoki baholaydi. Gap esa aynan shu maqsadni amalga oshirish vositasidir. Pragmatik tilshunoslik da esa gap faqat grammatik birlik sifatida emas, balki ijtimoiy vazifani bajaruvchi akt deb qaraladi. Gap – bu komunikativ harakatdir. Buning uchun har bir gapni tahlil qilishda pragmatik holatini – kim aytgan, qayerda aytilgan, kimga yaʼni, qanday intonatsiyada aytilgan va qanday javob kutilganligini bilib olish kerak. kommunikativ funktsiyalari jamiyatdagi ijtimoiy rol va munosabatlarni rivojlantirishda ham muJamiyatdagi ijtimoiy rol va munosabatlarni rivojlantirishda ham muhim o'rin tutadi. Masalan, rasmiy so'zlashuvda (davlat 10 idoralarida, rasmiy hujjatlarda) qo'llanmagan gaplar bilan norasmiy, do'stona suhbatdagi gaplar o'rtasida katta farq bor. 1.3. Gap va so‘z birikmasining o‘zaro farqi Gap va so‘z birikmasi o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. So‘z birikmasi – ikki yoki undan ortiq mustaqil leksik birliklarning grammatik bog‘lanishidan hosil bo‘lgan sintaktik birlik bo‘lsa, gap esa fikrni to‘liq ifodalovchi grammatik birlikdir. 6 So‘z birikmasi o‘z-o‘zicha fikrni ifoda etmaydi, u faqat gap tarkibida yoki matnning boshqa tarkibiy qismlarida mazmun kasb etadi. Masalan: – Yangi kitob – bu so‘z birikmasi, unda sub’ekt yoki predikat yo‘q. – Men yangi kitob sotib oldim – bu esa to‘liq fikr ifodalovchi gapdir. So‘z birikmasi – tildagi asosiy nomlash birliklaridan biri hisoblanadi, biroq u hech qachon fikrni mustaqil ifodalash quvvatiga ega emas. Gap esa har doim predikativlikka ega bo‘lib, sub’ekt va predikatni mujassamlashtiradi. Misollar: • So‘z birikmasi: keng ko‘cha, tez yordam, qizil guldasta • Gap: Tez yordam tezda yetib keldi., Qizil guldasta stol ustida turibdi. Gaplar va so‘z birikmalarining farqini aniqlash, ayniqsa, sintaktik tahlil ishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Bu farqni tushunish tilshunoslik nazariyasini chuqur o‘zlashtirishga, amaliy tilga to‘g‘ri yondashishga imkon beradi. Gap va so‘z birikmasi o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri – predikativlik mavjudligidir. Gaplarda predikativlik – vaqt, shaxs, son kategoriyalarida ifodalanadi. So‘z birikmalari esa bu xususiyatlarga ega emas, ular faqat grammatik bog‘lanishda bo‘lgan birliklardan iborat. 7 Shuningdek, gap mustaqil fikr ifodalovchi birlik bo‘lsa, so‘z birikmasi fikr quri- 6 Zohidov Z. O‘zbek tilida gap tuzilishi va uning rivojlanish tendensiyalari . – Toshkent: Akademnashr, 2015. B- 108. 7 G‘aniyev N. O‘zbek tili tilshunosligida sintaksisning yangi yo‘nalishlari . – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. B-68. 11 lishida vosita vazifasini bajaradi. Misol: • So‘z birikmasi: "oq mushuk" – bu birlik o‘zi mustaqil fikr emas. • Gap: "Oq mushuk deraza tagida o‘tiribdi." – bu fikr bor va tugallangan. Bu farqlar tilshunoslikda sintaktik birliklarning tahlilida juda muhim bo‘lib, ayniqsa yozma matn tuzishda ahamiyat kasb etadi. Gap va so'z birikmasi tilshunoslikda ikki muhim sintaktik birlik qiladi. Ularning o'zining shaxsiy farqlarni farqlari, til birlik tuzilishi, funksiyasi va ma'nosini to'g'ri anglash uchun zarurdir. Har ikkisi ham bir necha so'zdan tashkil topgan bo'lishi mumkin, ammo fayl grammatik, mantiqiy va kommunikativ vositalari keskin farqlanadi. Gap – tugallangan fikr ifodasi • Gap – bu biror fikrni butunligicha ifodalovchi sintaktik bir bo'lib, unda yig'ish yordam bo'ladi: • Tugallangan fikr mavjud: gapda voqea-hodisaga munosabat bildiriladi. • Grammatik asosga ega : ya'ni ega va kesimning yoki ular ekvivalent tarzda ifodalangan bo'ladi. • Intonatsiya bilan chegaralanadi: so'z ohangi, pauza va urg'ular gapning tugashini bildiradi. • Gap o'zo'zicha kommunikativ birlik qilinadi, ya'ni u orqali axborot uzatiladi: buyrug' beriladi, savol beriladi, fikr ifodalanadi va hk • Masalan : – O'quvchilar kitob o'qishyapti. (Bu gapda fikr tugallangan, grammatik asos mavjud.) So'z birikmasi – fikrni ifodalashga xizmat birlik So'z birikmasi esa ikki yoki undan ortiq mustaqil leksik so'zlarning grammatik bog'lanishidir , ammo unda mustaqil fikr bo'lmaydi. So'z birikmalari gap qurilishida bo'laklarning qayta va aniqlanishi uchun xizmat qiladi. • Fikr tugallanmagan : u mustaqil fikr ifodalolmaydi. • Grammatik asos yo'q : ya'ni unda ega-kesim qurilishi bo'lmaydi. 12 • Gap bo'laklarini ifodalashga xizmat qiladi (aniqlovchi, to'ldiruvchi, hol va hk). • So'z birikmasi kommunikativ birlik emas , ya'ni mustaqil axborot bera olmaydi. 1.4. Yozma va og‘zaki nutqda gap qurilishi xususiyatlari Yozma va og‘zaki nutqning sintaktik strukturasida yana bir muhim farq shundaki, yozma nutqda grammatik qoidalar va sintaktik tuzilmalar qat'iyroq va tartibga solingan. Yozma nutqda fikrni aniqlik bilan, lo‘nda va to‘g‘ri ifodalash zarur. Shu sababli, yozma nutqdagi gaplar ko‘pincha murakkab tuzilishga ega bo‘ladi, bunda turli grammatik shakllar, bog‘lovchilar va qayta bog‘lash elementlari ishlatiladi. Bundan tashqari, yozma nutqda fikrlar tizimiga, argumentlar va dalillarni keltirishga, hamda ularni aniq shaklda birlashtirishga alohida e'tibor qaratiladi. Agar og‘zaki nutqda qism-qism gaplar yoki undovlar tez-tez ishlatilsa, yozma nutqda esa to‘liq va aniq izohlar, misollar bilan fikrlarni mustahkamlash talab qilinadi. Og‘zaki nutqda esa, biror gapni tushuntirishda yoki izohlashda, kishilar tez-tez o‘zaro savollar berib yoki muhokama o‘tkazib, gapning ma'nosini aniqlashtirishadi. Buning natijasida og‘zaki nutqda biror fikrni yetkazish uchun ba'zan takrorlanishlar yoki qo‘shimcha izohlar kiritiladi. Yozma va og‘zaki nutqda gap qurilishi xususiyatlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Yozma nutqda gaplar odatda aniq, tizimli va grammatik jihatdan mukammal bo‘ladi. Yozma nutq, ayniqsa ilmiy, rasmiy va hujjatli tilda, har bir gap aniq bir fikrni ifodalash uchun tuziladi. Odatda yozma nutqda uzun va murakkab gaplar ishlatiladi, bunda aniq bog‘lanishlar va bog‘lovchilar yordamida fikrlar bir-biriga bog‘lanadi. Og‘zaki nutqda esa gaplar ko‘pincha qisqa, sodda va bir-biriga ulangan bo‘ladi. Og‘zaki nutqda tinish belgilarining qo‘llanishi, pauza va urg‘u orqali gaplarning ma’nosi aniqlanadi. Og‘zaki nutqda ko‘proq so‘zlarni qisqartirish, jumlalarni teskari tartibda qo‘llash va interyektiv (javob berish, savol berish) usullar 13 ko‘proq uchraydi. Shuningdek, og‘zaki nutqda so‘z takrorlanishi va gapdagi tuzilishlar odatda sodda va natural bo‘ladi. Shu bilan birga, yozma va og‘zaki nutqda gap qurilishi o‘rtasida ko‘p o‘xshashliklar ham mavjud. Ikki turdagi nutqda ham asosiy sintaktik qoidalar va tuzilmalar, masalan, sub’ekt-predikat to‘g‘riligida tuziladi, ammo bu qoidalar har bir nutq turiga mos ravishda o‘zgaradi. Yozma va og‘zaki nutq orasidagi sintaktik farqlarni yana bir bor ta'kidlasak, yozma nutqda gap tuzilishi ko‘pincha ma'lumotlarni aniq va izchil yetkazishga qaratilgan bo‘ladi. Yozma nutqda gaplar ko‘pincha uzunroq, to‘liq va murakkab tuzilgan bo‘ladi. Bu esa auditoriyaga muayyan fikrni batafsil, lo‘nda va izchil tarzda tushuntirish imkonini beradi. Bunda ko‘pincha qo‘shma va murakkab gaplar, qo‘shimchalar, bog‘lovchilar va adverbial ifodalardan foydalaniladi. Bundan farqli o‘laroq, og‘zaki nutqda gaplar qisqa, sodda va tez- tez to‘xtashlar bilan bo‘lishi mumkin. Og‘zaki nutqda tez-tez intonatsiya, pauza va urg‘u kabi tovush vositalaridan foydalaniladi. Gaplar o‘zgaruvchan va ko‘proq dialogik shaklda bo‘ladi. Bunday gaplar, odatda, o‘zgartirishlar, aniqlashtirishlar yoki savollarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, og‘zaki nutqda grammatika qoidalari juda qat'iy bo‘lmasligi mumkin. Misol uchun, bosh so‘zlar ko‘pincha o‘zgartirilgan shaklda, ortiqcha elementlar bilan yoki ba'zan ma'no tushunarsiz tarzda ishlatiladi. Bu tilning tez-tez o‘zgaruvchan tabiati va o‘zgartirilgan kontekstual sharoitlarga bog‘liqdir. Yozma va og‘zaki nutq o‘rtasidagi farqlar faqatgina grammatik va sintaktik nuqtai nazardan emas, balki pragmatik jihatdan ham namoyon bo‘ladi. Yozma nutqda, masalan, ilmiy maqola, kitob, monografiya va boshqa yozma materiallarda gaplar aniq, to‘liq va o‘zgartirilmagan shaklda bo‘ladi. Bu jarayon muallif tomonidan fikrning tizimli va izchil taqdim etilishini ta'minlaydi. Yozma nutqda ko‘proq ishlatiladigan sintaktik konstruktsiyalarni tashkil etuvchi qo‘shma va murakkab gaplar ko‘p bo‘ladi. O‘zbek tilida bu, masalan, an'anaviy va zamonaviy yozuvlarda tushuncha berish, ilmiy dalillarni keltirish va argumentlarni bog‘lashda muhimdir. 14 Og‘zaki nutqda esa, asosan, qisqa va sodda gaplar ishlatiladi. Boshqa so‘zlar bilan aytganda, og‘zaki nutqda gaplar ko‘pincha qisqa va sodda bo‘lishi, ularning ko‘plari ajratilgan bo‘lishi mumkin. Bu jarayonda tilning oddiy va o‘zaro tezkor ravishda fikr almashinishga moslashtirilgan strukturasi muhim ahamiyatga ega. Og‘zaki nutqda sintaktik konstruktsiyalarning qulayligi, insonning fikrini tezda etkazish imkonini beradi. Bundan tashqari, og‘zaki nutqda so‘zning urg‘usi va pauza ham gap tuzilishiga ta'sir ko‘rsatadi. Misol uchun, og‘zaki nutqda ko‘pincha interpunktsiya belgilari (vergul, nuqta, so‘roq belgisi va h.k.)ni o‘rniga urg‘u, pauza yoki boshqa prosodik vositalar (intonatsiya, urushga qarshi) ishlatiladi. Bu esa so‘zlarning mazmuni va ma'nosini o‘zgartirishi mumkin. I BOB yuzasidan xulosa Birinci bobda gap qurilishining sintaktik nazariyalari va ularning rivojlanishi haqida umumiy tushuncha berildi. Gap qurilishi tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi, chunki u tilning asosiy tuzilish birliklaridan biri hisoblanadi. Sintaktik nazariyalar rivoji, an’anaviy grammatikadan tortib zamonaviy yondashuvlargacha bo‘lgan jarayonni o‘z ichiga oladi. Bu bobda an’anaviy grammatikadagi yondashuvlar, strukturaviy va generativ sintaksis kabi asosiy nazariyalar tahlil qilindi. Sintaktik nazariyalar, ayniqsa, gap tuzilishining mukammal ifodasini ta'minlashda va uning murakkabliklarini tushunishda asosiy vositalarni taqdim etadi. Nazariy yondashuvlarning rivojlanishi, tilshunoslikdagi so‘nggi yutuqlar va o‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar bobda alohida o‘rganildi. Xulosa qilish mumkinki, gap qurilishi va uning sintaktik nazariyalari tilshunoslikning muhim qismi bo‘lib, bu yondashuvlar tilni to‘g‘ri va samarali o‘rganishga yordam beradi. Har bir nazariy yondashuv o‘zining alohida metodologiyasiga ega bo‘lib, gap qurilishining har bir aspektini chuqur tahlil qilishga imkon yaratadi. 15 II BOB. Sintaktik nazariyalar rivoji 2.1. An’anaviy grammatikadagi yondashuvlar An’anaviy grammatika o‘zining asosiy e'tiborini tilni qoidalarga ajratib, ular yordamida gap tuzilishini o‘rganishga qaratgan. An’anaviy grammatikada gapning tarkibiy qismlari (sub’ekt, predikat, ob’ekt, to‘ldiruvchi) qiyosiy o‘rganiladi va har bir so‘zning funksiyasi aniqlanadi. Bu yondashuvda gapni o‘zaro bog‘liq bo‘lgan grammatik birliklar sifatida ko‘rib chiqish asosiy prinsip hisoblanadi. An’anaviy grammatikada so‘zning shakli, so‘z turkumlari, ularning sintaktik funksiyalari, gap tarkibi tahlil qilinadi. Bundan tashqari, an’anaviy grammatikada sintaktik bog‘lanishlar ham o‘rganiladi, masalan, so‘zlar orasidagi bog‘lanishlar (sintaktik bog‘lanishlar)ning turli shakllari ko‘rib chiqiladi: ko‘plik, ishlatilish shakli, shakl o‘zgarishlari va boshqalar. An’anaviy grammatika nazariyasida gapni tahlil qilishda predikativlikni, ya'ni gapda berilgan ma'no va uning aniqligini tushunishga alohida e'tibor qaratiladi. An’anaviy grammatika, yoki klassik grammatika, asosan tilning morfologik va sintaktik tarkibini aniqlashga qaratilgan ilk ilmiy yondashuvlardan biridir. Bu yondashuvlar tilni qoidalarga bo‘lib, ularning o‘zaro aloqasini va tuzilishini belgilaydi. 8 An’anaviy grammatikada gap qurilishi va so‘zning funksiyasi haqida aniq tushunchalar mavjud bo‘lib, bunda tilshunoslar tilning strukturaviy tarkibini o‘rganishga asoslanishadi. An’anaviy grammatikada tilning sintaktik tuzilmasi faqat so‘zlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganishdan iborat bo‘lib, asosan grammatik funksiyalar, ya’ni sub’ekt, predikat, ob’ekt, kimiz va boshqalar ko‘rib chiqiladi. Bu yondashuvlarning asosiy xususiyati shundaki, ular tilni grammatik qoidalarga bo‘lib, ularni ishlatishda ma’lum bir tartibni belgilashga harakat qilishadi. Shuningdek, an’anaviy grammatikaning maqsadi tilni uning o‘ziga xos qoidalari asosida tizimlashtirish va o‘rganishdir. 8 Husanov H . O‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisi . – Toshkent: Fan, 2012. B-106. 16 An’anaviy grammatikada quyidagi muhim yondashuvlar mavjud: • Sintaksis va morfologiya aloqasi: An’anaviy grammatikada sintaksis morfologiya bilan chambarchas bog‘lanadi. Sintaksis gaplar tarkibidagi so‘zlarning o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi, morfologiya esa so‘zlarning shaklini va ularning o‘zgarishini tahlil qiladi. • Grammatik funksiyalar: An’anaviy grammatika so‘zlarning syntaktik funksiyalarini aniqlashga asoslangan, masalan, predikat, sub’ekt, ob’ekt, to‘ldiruvchi va boshqalar. • Gap qurilishi: An’anaviy grammatika gapning tarkibiy qismlarini o‘rganib, sintaktik tuzilmalarga bo‘lib, ular orasidagi munosabatlarni belgilashni maqsad qiladi. 2.2. Strukturalizm va Generativ sintaksis Strukturalizm va generativ sintaksis XX asrning o‘rtalaridan boshlab tilshunoslikda keng tarqalgan va tilni ilmiy o‘rganishda inqilobiy yondashuvlarni taqdim etgan maktablardir. 9 Strukturalizm Strukturalizm – XX asrning boshlarida Fransiyada va Amerika Qo‘shma Shtatlarida yuzaga kelgan tilshunoslik yondashuvi bo‘lib, u tilni tizimli va o‘zaro bog‘liq elementlar sifatida ko‘radi. Strukturalizm tilni uning tarkibiy qismlaridan tashkil topgan tizim sifatida tahlil qiladi. Tilni o‘rganishda, strukturalistlar tilning fonologik, morfologik, sintaktik va semantik tuzilmalarini ajratishgan va ularni o‘rganishda ilmiy usullarni qo‘llashgan. Strukturalistik yondashuvning asosiy tamoyillari quyidagilardir: • Tilning tizim sifatida tahlili: Strukturalizmda til – bu o‘zaro bog‘langan qismlar tizimi sifatida ko‘riladi. Har bir til birligi (so‘z, morfema, sintagma va h.k.) o‘zining o‘rni va vazifasiga ega. 9 Shamsiev Sh. O‘zbek tilidagi gap qurilishi . – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. B-35 17 • Sinxron tahlil: Strukturalistlar tilni uning o‘rganilish davrida sinxron (hozirgi vaqtdagi holat) asosida tahlil qilishadi. Bu yondashuvda tarixiy o‘zgarishlar ko‘rib chiqilmaydi. Strukturalizm yondashuvida tilni tizimli birliklar sifatida tahlil qilishga urg‘u berilgan. Bu yondashuvda tilshunoslar tilning turli elementlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni va ular o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlashga harakat qilishgan. Strukturalistlar har bir til birligi boshqa bir birlikka nisbatan ma'no ifodalashini ta’kidlaydilar. Masalan, so‘zning o‘zi alohida bir birlik bo‘lsa, bu so‘zlar o‘rtasida mantiqiy yoki grammatik bog‘lanishlar mavjudligini ko‘rsatadi. Strukturalistik yondashuvda gaplar va ularning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi munosabatlar ko‘proq analitik tarzda, sinxron tarzda ko‘rib chiqiladi. Ya'ni, strukturalizmda gapda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar va tuzilmalar haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bilim olish mumkin. Generativ sintaksis Generativ sintaksis, ayniqsa, Noam Chomsky tomonidan 1950- yillarda ishlab chiqilgan, va bu yondashuv tilni matematik tizim sifatida ko‘rishga asoslanadi. Generativ sintaksisning asosiy maqsadi, har bir tilning sintaktik tuzilishini o‘zining qoidalari asosida aniqlashdir. Bu nazariyada tilning sintaktik strukturasi faqat grammatik qoidalarga asoslanadi va uning o‘zi semantik ma’nolarni keltirib chiqarishi mumkin. Generativ sintaksis quyidagi tamoyillarga asoslanadi: • Universal grammatika: Chomsky bu nazariyada, barcha tillarda mavjud bo‘lgan umumiy grammatik qoidalar borligini ta’kidlaydi. Har bir til o‘ziga xos grammatik qoidalarga ega bo‘lsa-da, barchasi bir xil asosiy strukturaga asoslanadi. • Sintez va analiz: Generativ grammatika gapni yaratish (sintez) va tahlil qilish (analiz) jarayonlarini matematik modelga solib ko‘rishga harakat qiladi. Bu nazariyaning yordamida gaplar yaratish jarayoni avtomatik ravishda amalga oshiriladi. 18 • Chomsky ierarxiyasi: Chomsky ierarxiyasi tilni tahlil qilish va tasvirlash uchun zarur bo‘lgan grammatik tizimlarning turlarini taqdim etadi. Bu tizimlar bir-biridan murakkablik darajasi bo‘yicha ajratilgan. Generativ sintaksisda esa tilni shakl, qoidalar, leksik birliklar, sintaktik tartib va boshqa omillarga asoslanib, tizimli tarzda o‘rganish maqsad qilinadi. Generativ grammatika asosida gapni yaratishda uning sintaktik tuzilmasi oldindan belgilangan qoidalarga asoslanadi. Chomsky bu nazariyada, tilni faqat sintaktik tuzilma sifatida emas, balki gaplarni yaratish jarayonida ishlatiladigan qoidalarning tizimi sifatida ko‘rib chiqadi. Generativ sintaksis yordamida gapni yaratish jarayonining strukturaviy tahlilini amalga oshirish mumkin. Bu yondashuvda tilning sintaktik strukturasini aniq aniqlash uchun qayta-qayta testlar va metodlar ishlatiladi. Shuningdek, bu nazariyaga ko‘ra, har bir til o‘zining grammatika qoidalarini hosil qilgan tizim sifatida ishlaydi. 2.3. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar O‘zbek tilshunosligida sintaktik yondashuvlar o‘ziga xos bosqichlardan o‘tgan bo‘lib, bu yondashuvlar tilshunoslik taraqqiyotiga hamnafas tarzda rivojlangan. Ular asosan an’anaviy grammatik yondashuv, strukturaviy tahlil usuli va so‘nggi yillarda shakllanayotgan kommunikativ-sintaktik yo‘nalishlar asosida shakllangan. An’anaviy yondashuv O‘zbek tilshunosli gida dastlabki sintaktik izlanishlar asosan rus tilshunosligidagi klassik grammatika asosida olib borilgan. Bu yondashuvda gap va uning turlari, so‘z birikmalari, ularning tuzilishi, bo‘g‘inlik, sintaktik bog‘lanishlar asosiy e’tiborga olingan. • Masalan, A. Abduazizov, E. Begmatov, A. Raxmonov singari olimlarning asarlarida an’anaviy yondashuv yaqqol ko‘rinadi. • Ular gapni tarkibiy qismlariga ajratish, bosh va ikkinchi darajali bo‘laklar, ularning vazifasi va shakllanish usullarini tahlil qilishga urg‘u berishgan. 19 Strukturaviy yondashuv 1960-80-yillar oralig‘ida strukturaviy yondashuv O‘zbek tilshunosligiga ham kirib keldi. Bu yondashuvda sintaktik birliklar o‘zaro bog‘lanish asosida izohlanadi, ya’ni gaplar komponentlar darajasida tahlil qilinadi. • Gap strukturasi sathlar, bog‘lanish shakllari, zvenolar bilan ifodalangan. • Bu yondashuvda Z. Zohidov, Sh. Shamsiev, H. Husanovlarning ishlari muhim o‘rin tutadi. Funktsional -sintaktik yondashuv So‘nggi yillarda O‘zbek tilshunosligida funktsional yondashuv tobora kuchaymoqda. Ushbu yondashuvda gap va so‘z birikmalari nafaqat grammatik, balki ularning ma’no, kommunikativ vazifasi, nutqiy kontekstdagi roli bilan izohlanadi. • Bu yondashuv bo‘yicha G‘. G‘aniyev, I. Qodirov, K. Churadov kabi olimlar ish olib borishgan. • Gaplar zamonaviy nutq faoliyatining pragmatik tomonlarini ochib berishga xizmat qilmoqda. Kommunikativ yondashuv Kommunikativ sintaksis yo‘nalishi gapning ma’lumot yetkazish vositasi sifatidagi rolini tahlil qilishga asoslanadi. Bu yondashuvda: • Gapning axborot tarkibi (tema-rema), • Gapdagi urg‘u, tartib va stilistik vositalarning muloqotdagi o‘rni muhim hisoblanadi. Bu yondashuv zamonaviy O‘zbek tilida yozma va og‘zaki nutqdagi sintaktik tuzilmalarni chuqurroq o‘rganishga imkon bermoqda. O‘zbek tilining bu boradagi tahlili hozirda internet tili, ijtimoiy tarmoqdagi nutq kabi sohalarga ham kengaymoqda. O‘zbek tilshunosligida sintaksis o‘rganish jarayoni ham ko‘p asrlar davomida rivojlanib kelgan. Dastlabki o‘zbek tilshunoslarining ishlari, asosan, tilning grammatik qurilishini an’anaviy yondashuvlar asosida o‘rganishga qaratilgan edi. 20 Keyinchalik, strukturalistik va generativ yondashuvlar ham O‘zbekistonda keng tarqaldi. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik tadqiqotlar quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: 1.Syntaksis va morfologiyaning o‘zaro bog‘liqligi: O‘zbek tilshunosligi tilning morfologik va sintaktik jihatlarini ajratishga uringan. O‘zbek tili morfologiyasining sintaktik tuzilma bilan qanday bog‘lanishini o‘rganish bu sohada muhim masala hisoblanadi. 2.Sintaktik qoidalar va ularning qo‘llanilishi: O‘zbek tili sintaksisidagi grammatik qoidalar va gap qurilishidagi xususiyatlarni aniqlash asosiy yo‘nalishlardan biridir. O‘zbek tilidagi gaplar va ularning strukturalari boshqa tillardan farq qilishi mumkin, bu esa o‘zbek sintaksisining o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. 3.Modern yondashuvlar: O‘zbek tilshunosligida Chomskyyning generativ grammatika kabi zamonaviy yondashuvlar ham joriy qilindi. Bu yondashuvlar yordamida o‘zbek tilining sintaktik tuzilmasini yanada chuqurroq tahlil qilish imkoniyatlari yaratildi. O‘zbek tilshunosligida sintaksisning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. O‘zbek tili o‘zining morfologik jihatlari bilan ajralib turadi, bu tilning sintaktik tuzilmasini o‘rganishda alohida e'tibor talab qiladi. O‘zbek tilida so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanishlar juda murakkab bo‘lib, turli xil grammatik strukturalarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi so‘z turkumlari va ularning sintaktik funksiyalari o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tilida ko‘p hollarda gapda sub'ektning o‘zi ko‘rsatilmaydi, shuningdek, gapning tartibi ham murakkabroq bo‘lishi mumkin. Bu bilan bog‘liq ravishda, o‘zbek tilshunosligida so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar va ularning qo‘llanishi o‘rganiladi. 10 10 Churadov K. O‘zbek tilining sintaksisi . – Toshkent: O‘qituvchi, 2000. B-142 21 O‘zbek tilshunosligi, generativ sintaksis va strukturalizmning o‘ziga xos kombinatsiyalaridan foydalanadi. Masalan, ba'zi o‘zbek tilshunoslari generativ sintaksisning konseptlarini qo‘llagan holda o‘zbek tilining grammatik tuzilmasini tahlil qilishni maqsad qilganlar. 2.4. Ommaviy axborot vositalarida va internet tilida gap tuzilishi Ommaviy axborot vositalarida (OAV) va internet tilida gap qurilishi, an'anaviy yozma va og‘zaki nutqlarga qaraganda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. OAVda va internetda gap tuzilishi ko‘pincha sodda, qisqa va tezkor bo‘ladi. Bu nutq turida tezkor va samarali kommunikatsiyani ta’minlash uchun asosan qisqa gaplar, sinxron tahlil va internet jargonidan foydalanish ko‘proq uchraydi. Internet tilida gaplar va iboralar odatda qisqartirilgan bo‘ladi. Masalan, tezkor muloqotlar, forumlar, bloglar va ijtimoiy tarmoqlarda odamlar ko‘pincha grammatik jihatdan mukammal bo‘lmagan, lekin ma'lumotni tez va samarali yetkazish uchun qisqartirilgan so‘zlar ishlatadilar. Shuningdek, internet tili ko‘pincha empatik va informal uslubda bo‘ladi, bunda shaxsiy munosabatlar va hissiy ohanglarga katta e'tibor qaratiladi. Ommaviy axborot vositalarida esa, xususan, yangiliklar, maqolalar, reportajlar va boshqa rasmiy matnlarda, grammatik tuzilma va sintaktik qoidalar aniq va aniq bo‘lishi kerak. Biroq, shu bilan birga, OAVda ham qisqa va sodda gaplar, ham kengaytirilgan va murakkab gap tuzilmalari mavjud bo‘lishi mumkin, chunki ular ma’lum bir auditoriya uchun o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi uchun ishlab chiqiladi. Shu sababli, OAV va internet tilidagi gap tuzilishi o‘zining lingvistik xususiyatlariga ega bo‘lib, har bir platforma va muloqot turi o‘ziga xos sintaktik yondashuvni talab qiladi. Ommaviy axborot vositalarida gap tuzilishi ko‘p hollarda auditoriyaning ehtiyojlariga moslashtiriladi. Masalan, televizion va radiolavhalarda, yangiliklarda, intervyularda va dokumental filmlarda ko‘pincha tezkor va aniq ifodalar ishlatiladi. 22 Ommaviy axborot vositalarida gaplar sodda va aniq bo‘lishi kerak, chunki ular keng auditoriya uchun mo‘ljallangan va tezda tushunilishi zarur. Ommaviy axborot vositalari nutqining xususiyati shundaki, unda ko‘pincha yuqori darajadagi semantik to‘liqlik va ehtiyotkorlik talab qilinadi. Bunda bo‘g‘langan fikrlar va mavzu borasidagi so‘zlashuv strukturalari muhim o‘rin tutadi. Xususan, yangiliklar dasturlarida gaplarning tuzilishi juda aniq va qisqa bo‘lishi, bu esa axborotning samarali taqdim etilishiga xizmat qiladi. Internet tilida esa sintaktik strukturalar juda o‘zgaruvchan va noan’anaviy bo‘lishi mumkin. Internetda ishlatiladiga n shablonlar, abbreviatu ralardan foydalangan holda qisqartirishlar va emoji’lar kabi tildagi noaniqliklar o‘z o‘rnini egallaydi. Bunday til o‘ziga xos, har bir tarmoqqa xos shakllarga ega bo‘lib, ularda ko‘pincha informal so‘zlar, interyektiv so‘zlar (savollar, javoblar) va sintaktik noaniqliklar uchraydi. Internet tilining yana bir xususiyati shundaki, u “qarama- qarshilikli” tilga ega bo‘lib, lekin ushbu qarama-qarshilikni tuzish yoki hal qilish uchun ma’lum sintaktik yondashuvlar va tuzilmalar ishlatiladi . Ommaviy axborot vositalarida gap tuzilishi jarayonida maksimal aniq va sodda bo‘lishiga alohida e'tibor qaratiladi. Televizor, radio va internet kabi vositalarda gaplar qaysi auditoriyaga yo‘naltirilganini hisobga olgan holda, faqat asosiy ma'lumotlar va faktlar taqdim etiladi. Ommaviy axborot vositalarida ishlatiladigan sintaktik konstruktsiyalar ko‘pincha qisqa, sodda va izchil bo‘lishi kerak. Misol uchun, yangiliklar dasturlarida ishlatiladigan gap tuzilmalari, auditoreya qabul qilishi uchun lo‘nda va to‘g‘ri bo‘lishi zarur. Ammo, bu jarayon asosan yagona maqsadga qaratilgan – ma'lumotni samarali va tezda yetkazishdir. O‘zgartirilgan, mukammallashtirilgan sintaktik shakllar, ko‘pincha jurnalistik maqolalarda, intervyularda va analitik matnlarda uchraydi. Internet tilida esa gap tuzilishida juda katta farqlar mavjud. Internetda ishlatiladigan tildagi sintaktik shakllar sodda va qisqa bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha so‘zlar qisqartiriladi, yoki klaviatura qiyinchiliklari tufayli boshqa uslublar 23 ishlatiladi. Shuningdek, internetda muloqot tezkor va bevosita bo‘lgani uchun, gaplar ko‘pincha grammatik xatolar bilan bo‘lishi mumkin, ammo ular o‘quvchi tomonidan tushunarli bo‘lishi muhim. Yangi til tuzilmalarining paydo bo‘lishi internet tili rivojlanishining ko‘rsatkichlaridan biridir. Shu bilan birga, internetda gap tuzilishi muayyan shaklda yanada qisqaroq va tezkor bo‘lganligini hisobga olgan holda, bu tilda ma'lum pragmatik me'yorlar, emotikonlar, so‘z qisqartmalari va boshqa uslublar bilan ishlash mumkin. Ommaviy axborot vositalarida va internetda gap tuzilishi yuqori tezlikda, samarali va tezkor ma'lumot almashish maqsadida boshqacha yo‘nalishga ega bo‘ladi. Ommaviy axborot vositalarida ishlatiladigan sintaktik shakllar ko‘pincha muayyan auditoriyaga qaratilgan bo‘ladi. Bu yerda ham yengil, sodda va izchil gaplar ustuvor hisoblanadi. Yangiliklar dasturlarida yoki reklama matnlarida ishlatiladigan gaplar juda qisqa va aniq, shuningdek, ta'sirchan bo‘lishi kerak. Ommaviy axborot vositalari tilida so‘zlar va iboralarning yangiligi, qisqartirilishi va soddalashtirilishi keng tarqalgan. Internetda esa, so‘zlar va iboralar tez-tez qisqartiriladi, ommaviy, tezkor va faqat kerakli ma'lumotlarni taqdim etishga e'tibor beriladi. Internetda gap tuzilishi ba'zan juda kamtarlik bilan ajralib turadi, chunki nutq va matnlar juda tez va qoniqarli bo‘lishi lozim. Internet tilida o‘ziga xos stilistik va sintaktik elementlar mavjud. Masalan, so‘zlarni tezda qabul qilishga o‘rgatadigan qisqartirishlar, emotikonlar (yuz ifodalari), shuningdek, tez-tez ishlatiladigan ifodalarga ega. Bu tilda gaplarning qisqarishi, boshqacha qilib aytganda, sintaktik va semantik soddalashtirishlar mavjud bo‘ladi. Misol uchun, "Salom, qanday gap?" o‘rniga "Salom, nimalar?" tarzida so‘zlashuvlar ko‘rinishidagi til ifodalari ishlatiladi. 2.5. O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida gap qurilishi yondashuvlari O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida gap qurilishi yondashuvlari, o‘zbek tilining sintaktik strukturasini o‘rganish uchun zaruriy metodlarni taqdim 24 etadi. Bu adabiyotlar asosan o‘quvchilarga yoki talabalarga gap tuzilishini, uning grammatik tuzilmalarini va sintaktik qoidalarini tushunishga yordam beradi. O‘zbek tili darsliklarida gap qurilishi yondashuvi asosan an’anaviy grammatikaga asoslanadi, lekin zamonaviy lingvistika yondashuvlari, masalan, strukturaviy va generativ sintaksis metodlari ham o‘zbek tiliga tatbiq etilgan. O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida so‘zlar orasidagi sintaktik bog‘lanishlar, so‘z turkumlari va ularning funksiyalari, shuningdek, gapning sintaktik strukturasining murakkabligi haqida batafsil ma’lumotlar keltiriladi. O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida gap qurilishiga oid yondashuvlar – bu tilshunoslikdagi nazariy qarashlarning amaliy qo‘llanilish shakli sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yondashuvlar darslik mualliflari tomonidan tanlangan metodologik asoslar, ta’lim bosqichlari, yosh auditoriyasi va til o‘rganish darajasiga qarab farqlanadi. An’anaviy yondashuvlar Ko‘pgina o‘rta maktab darsliklarida gap quyidagi asosiy mezonlarga ko‘ra ta’riflanadi: • Gap – fikrning grammatik jihatdan tuzilgan, ma’lum ohangga ega, to‘liq ifodalanishidir. • Gapning turlari, tarkibi, bosh va ikkinchi darajali bo‘laklari an’anaviy tuzilma asosida izohlanadi. • Gaplar asosan xabarlovchi, so‘roq va buyruq gaplarga bo‘linadi. Bu yondashuvda grammatik tushunchalar tahlil asosida emas, ko‘proq yodlash, qoida – misol – mashq tarzida bayon qilinadi. Masalan:Gapning boshlanishi bosh harf bilan yoziladi va oxiriga tinish belgisi qo‘yiladi.(5-sinf “O‘zbek tili” darsligi misoli) Strukturaviy va funktsional yondashuv O‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalari uchun mo‘ljallangan o‘quv adabiyotlarida esa gap qurilishiga strukturaviy-sintaktik va kommunikativ yondashuvlar keng beriladi: 25 • Gap faqat grammatik birlik sifatida emas, fikrning axborot birligi, kommunikativ vosita sifatida izohlanadi. • Kommunikativ funksiyalar, gapning semantik tarkibi, gap bo‘laklarining o‘zaro munosabatlari tahlil etiladi. • Darsliklarda gap va so‘z birikmasi, gapning aktual bo‘linishi, tema va rema, gap konstruksiyalarining zamonaviy ko‘rinishlari ham yoritiladi. • Masalan, I. Qodirovning “O‘zbek tilida gap qurilishi va uning nazariyasi” nomli asarida gap elementlari orasidagi sintaktik bog‘lanishlar qat’iy grammatik tahlil asosida berilgan. (Qodirov I. 2010) Zamonaviy yondashuvlar va innovatsion metodikalar So‘nggi yillarda chop etilgan o‘quv adabiyotlarida: • Korpus lingvistikasi, multimodal yondashuv, internet tiliga asoslangan misollar orqali real nutq namunalaridan foydalanish hollari ko‘paygan. • Darsliklar matni o‘quvchining faolligini oshirish, mustaqil tahlil qilish ko‘nikmasini rivojlantirish, nutq kompetensiyasini shakllantirishga yo‘naltirilgan. Masalan:Toshkentdagi muassasalarda yaratilgan yangi avlod darsliklarida sintaktik birliklar faqat nazariy emas, balki kontekstda tahlil qilinadi. Amaliyot va nazariya uyg‘unligi Ayniqsa oliy o‘quv yurtlari uchun mo‘ljallangan adabiyotlarda nazariy yondashuvlar bilan birga matn asosida tahlil qilish, differensial yondashuv asosida mashqlar beriladi. Bu esa talabaning mantiqiy fikrlashi va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, o‘zbek tili o‘quv adabiyotlarida gap qurilishining soddalashtirilgan va zamonaviy uslublari ham o‘rganiladi. Masalan, o‘quv adabiyotlarida gap tuzishning noaniq va soddalashtirilgan usullari, shuningdek, og‘zaki va yozma nutqdagi gap qurilishi o‘rtasidagi farqlar haqida ma’lumotlar mavjud. O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida gap qurilishi haqida bir necha yondashuvlar mavjud. Bunda eng avvalo, o‘quvchilarga grammatik qoidalarni 26 yaxshi tushunishlari va gap tuzishda to‘g‘ri sintaktik qoidalarga amal qilishlarini ta'minlash maqsad qilingan. Darsliklarda o‘zbek tilidagi gap qurilishining tuzilishi, asosiy grammatik elementlar, so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar va sintaktik strukturalar aniq tasvirlanadi. Bundan tashqari, o‘quv adabiyotlarida gap qurilishini o‘rganish nafaqat grammatik qoidalar orqali, balki o‘zbek tilining o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy xususiyatlariga moslashgan usullar bilan ham olib boriladi. O‘zbek tili darsliklarida ta'lim jarayonida o‘quvchilarga gap tuzish bo‘yicha ko‘plab misollar, mashqlar va misol-darslar taqdim etiladi. Syntaktik tuzilmalarning xususiyatlari haqida batafsil tushuncha olish uchun adabiyotlarda ko‘pincha o‘zbek tilining turli dialektlari, ijtimoiy va madaniy kontekstlaridagi so‘zlashuvni ham inobatga olishga harakat qilinadi. Bu esa o‘quvchilarga gap tuzishning kengroq va chuqurroq qirralarini anglash imkonini beradi. O‘zbek tili darsliklarida gap tuzish uslubi va sintaktik yondashuvlar haqida turli yondashuvlar mavjud. Umuman olganda, o‘zbek tilidagi gap qurilishi o‘quvchilarga grammatikaning aniq va lo‘nda tushuntirilishiga asoslanadi. O‘quv adabiyotlarida va darsliklarda an'anaviy grammatik yondashuvlarga asoslanib, gaplarning morfologik, sintaktik va semantik tuzilmalari taqdim etiladi. O‘zbek tili darsliklarida gap qurilishi yondashuvlari faqat grammatik qoidalar bilan cheklanmaydi, balki tilni o‘rganayotgan talabalar uchun nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. O‘quvchilar sintaktik tushunchalar bilan birga, tilning turli shakllarini, dialektal farqlarini, shuningdek, oddiy va murakkab gaplarning qurilishini ham o‘rganishadi. O‘zbek tili darsliklarida gap tuzilishi haqida ko‘plab misollar va mashqlar mavjud, ular o‘quvchilarga aniq va samarali gap tuzishni o‘rgatishga yordam beradi. Darsliklarda gap qurilishi haqida turli yondashuvlar, masalan, predikativ va subyektiv yondashuvlar ham muhokama qilinadi. Ular yordamida o‘quvchilarga gap tuzish jarayonida grammatik va stilistik me'yorlar bo‘yicha tushuncha beriladi. 27 Bundan tashqari, gap tuzilishini o‘rganishda ma'lum grammatik qurilmalar, masalan, qo‘shma va murakkab gaplar, shuningdek, semantik tuzilishlar va tilning pragmatik jihatlari ham o‘rgatiladi. O‘zbek tilining sintaktik tizimini o‘rganish talabalar uchun tilni chuqur o‘rganishning muhim bosqichi hisoblanadi. O‘zbek tilini o‘rganishda, ayniqsa tilshunoslik fanida, gap qurilishiga doir aniq yondashuvlar mavjud. Darsliklarda ko‘pincha gap qurilishining morfologik, sintaktik va semantik aspektlari o‘rganiladi. Bu sohada asosiy e'tibor faqat grammatika qoidalariga emas, balki tilni o‘rgatishda tilning ishlatilishiga ham qaratiladi. O‘zbek tilidagi grammatik yondashuvlar nafaqat tilshunoslikka, balki o‘quv metodikasiga ham asoslanadi. Darsliklardagi gap qurilishi haqidagi nazariyalar ko‘pincha misollar, mashqlar va o‘quvchilarga moslashtirilgan tillarda keltiriladi. O‘zbek tili darsliklarida gaplarning o‘zgaruvchan, izchil va tushunarli bo‘lishiga qaratilgan pedagogik yondashuvlar muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, darsliklarda grammatik qoidalardan tashqari, gap qurilishi jarayonida tilning pragmatik jihatlari, muloqotdagi o‘zgaruvchanliklar va ijtimoiy kontekst ham ta'kidlanadi. Shu bilan birga, o‘zbek tilidagi darsliklar va o‘quv qo‘llanmalari gap tuzilishini to‘g‘ri va samarali o‘rgatishga qaratilgan yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarni sintaktik bilimlar bilan tanishtirishda, murakkab va oddiy gaplar, ularning strukturaviy farqlari, semantik nuqtai nazardan tushuntirishlar amalga oshiriladi. II BOB yuzasidan xulosa Ikkinchi bobda sintaktik nazariyalar rivoji, an'anaviy grammatikadan zamonaviy yondashuvlargacha bo‘lgan jarayonlar batafsil tahlil qilindi. An’anaviy grammatikada gap qurilishi va uning tuzilishini o‘rganishda ko‘proq grammatik qoidalarga asoslanishgan. Strukturaviy sintaksis va generativ sintaksis kabi zamonaviy nazariyalar esa tilning murakkab strukturalarini tahlil qilishda yangi yondashuvlarni taqdim etdi. Bu nazariyalar tilni faqat grammatik nuqtai nazardan 28 emas, balki tilning strukturalarini tashkil etuvchi chuqur ma'no va munosabatlarni ham hisobga olgan holda o‘rganadi. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar ham bir qator yangi yutuqlarga olib keldi. O‘zbek tili sintaksisidagi o‘ziga xos xususiyatlar va ularning zamonaviy nazariyalar bilan uyg‘unlashuvi tilni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. II bobda sintaksisning rivojlanishi va yangi yondashuvlar tilshunoslikning zamonaviy ko‘rinishini tashkil etishi ta'kidlandi. Xulosa qilib aytganda, sintaktik nazariyalar rivojining yanada chuqurroq tushunilishi tilning murakkab tuzilmalari va sintaktik birliklarining o‘zaro munosabatlarini aniqroq ko‘rsatdi. Bu yondashuvlar tilni o‘rganishda yanada mukammal metodologiyalarni taqdim etadi va gap qurilishining mohiyatini tushunishda yangi yutuqlarni taqdim etdi. 29 Umumiy xulosa Kurs ishida gap qurilishi sintaksisining turli nazariyalari, ularning rivojlanishi va zamonaviy yondashuvlari keng tahlil qilindi. Gap qurilishining sintaktik nazariyalari va yondashuvlari ko‘rib chiqildi. An’anaviy grammatikadan boshlab, strukturaviy va generativ sintaksis kabi zamonaviy yondashuvlar o‘rganildi. Bu nazariyalar gap qurilishining turli strukturalarini, sintaktik birliklarni va ularning tilshunoslikda qanday ifodalanishini aniqlashga yordam berdi. An’anaviy grammatikada gap qurilishi qat'iy grammatik qoidalarga asoslanib, sintaksisning asosiy printsiplari ko‘rsatilgan bo‘lsa, zamonaviy nazariyalarda tilning chuqur strukturasi, pragmatik va semantik jihatlari o‘rganilgan. Strukturaviy va generativ sintaksislar orqali gap qurilishining qoidalari, shakllari va sintaktik tuzilmalarining umumiy modellari ishlab chiqilgan. Sintaktik nazariyalar rivojining zamonaviy yo‘nalishlari , o‘zbek tilshunosligidagi sintaktik tahlil yondashuvlari batafsil tahlil qilindi. Strukturaviy sintaksis va generativ sintaksis kabi metodologiyalar tilni faqat grammatik nuqtai nazardan emas, balki uning chuqur strukturalarini tahlil qilishga yordam berdi. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar, ayniqsa, o‘zbek tilining xususiyatlariga mos keladigan metodologiyalarni ishlab chiqish va tizimli tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, turli tilshunoslik maktablari tomonidan ishlab chiqilgan sintaktik qonuniyatlar va ularning nazariy asoslari ham tahlil qilindi. O‘zbek tilshunosligi, umuman olganda, sintaksisni faqat tilning grammatik strukturalari emas, balki ularning kommunikativ va pragmatik jihatlari bilan ham bog‘laydi. Bu tilshunoslik yondashuvlari tahlil qilinayotganda, tilning barcha aspektlari, xususan, gap qurilishining ma'no, ohang va pragmatik tizimlari o‘rganildi. Gap qurilishining zamonaviy yondashuvlarda namoyon bo‘lishi, yozma va og‘zaki nutqdagi gap tuzilishining xususiyatlari ko‘rsatilgan. Yozma nutqda gaplar aniq va to‘liq tuzilgan bo‘lib, ular ko‘pincha murakkab tuzilmalarga ega bo‘ladi. Og‘zaki nutq esa ko‘proq qisqa, oddiy va ekspressiv gap tuzilmalariga ega. Ommaviy axborot vositalari, internet tili va o‘zbek tili darsliklaridagi gap qurilishi 30 yondashuvlari alohida o‘rganildi. Ommaviy axborot vositalarida gap qurilishi tezkor va samarali axborot uzatishga qaratilgan bo‘lib, bu yerda sintaktik soddalashtirishlar va qisqartirishlar keng qo‘llanadi. Internet tilida esa so‘zlar va iboralar qisqaroq va aniqroq bo‘lishi talab etiladi, chunki onlayn kommunikatsiya tez va samarali bo‘lishi kerak. O‘zbek tili darsliklarida esa gap qurilishining grammatik qoidalari va sintaktik strukturalarini o‘rganishda metodologik yondashuvlar tahlil qilindi. O‘quvchilarga tilni o‘rganishda sintaktik qoidalar, gap qurilishi va uning ma'no tizimi haqida to‘liq tushunc ha berish uchun darslikla r kengayt irilgan metodologiyalarni taklif qiladi. Umuman olganda, kurs ishida gap qurilishi sintaksisining turli nazariyalarini o‘rganish, gap tuzilishining har bir aspektini yanada chuqurroq tushunishga imkon berdi. Zamonaviy yondashuvlar va ularning tilni o‘rganishdagi o‘rni, tilning murakkab tuzilmalarini va ularning kommunikativ funksiyalarini tushunishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu yondashuvlar gap qurilishini samarali va to‘g‘ri ifodalashni ta'minlashga yordam beradi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligidagi sintaktik nazariyalar, gap qurilishining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashda va uni o‘rganishda yanada samarali metodlarni taklif etadi. Natijada, til o‘rganishda yangi imkoniyatlar ochilib, turli kontekstlarda gap qurilishining yondashuvlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. 31 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Abduazizov A.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010. 2.Begmatov E., Raxmonov A. Punktuatsiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987. 3.Firdavsiy G. Sintaksisning yangi yondashuvlari. – Toshkent: Ukituvchi, 2005. 4.G. B. O‘rni, S. I. O‘rni. O‘zbek tilida sintaksis va punktuatsiya. – Toshkent: Akad. Press, 2017. 5.Husanov H. O‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2012. 6.Qodirov I. O‘zbek tilida gap qurilishi va uning nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2010. 7.Raxmonov A. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 8.Shamsiev Sh. O‘zbek tilidagi gap qurilishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. 9.Xoshimov M. O‘zbek tili va uning grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 10.Zohidov Z. O‘zbek tilida gap tuzilishi va uning rivojlanish tendensiyalari. – Toshkent: Akademnashr, 2015. 11.G‘aniyev N. O‘zbek tili tilshunosligida sintaksisning yangi yo‘nalishlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 12.Churadov K. O‘zbek tilining sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000. 32

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Gap sintaksisining nazariy asoslari

1.1. Gap va uning asosiy belgilarini aniqlash

1.2. Gaplarning tasnifi: mazmuniga, tuzilishiga ko‘ra

1.3. Gap qurilishi tarixiy-nazariy jihatdan

1.4. Yozma va og‘zaki nutqda gap qurilishi xususiyatlari

I BOB yuzasidan xulosa

II BOB. Sintaktik nazariyalar rivoji

2.1. An’anaviy grammatikadagi yondashuvlar

2.2. Strukturaviy va generativ sintaksis

2.3. O‘zbek tilshunosligidagi sintaktik yondashuvlar

2.4. Ommaviy axborot vositalarida va internet tilida gap tuzilishi

2.5. O‘zbek tili darsliklari va o‘quv adabiyotlarida gap qurilishi yondashuvlari

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить