Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gap va uning kategoriyasi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………………….3 I BOB. TILSHUNOSLIKDA GRAMMATIK KATEGORIYALARNING NAZARIY ASOSLARI ………………………………………………………..6 1.1.Grammatik kategoriya tushunchasiga tavsif va yondashuvlar…………..6 1.2.O‘zbek tilida grammatik kategoriyalar tizimi…………………………..10 1.3.Gap sintaksisning asosiy birligi sifatida……………………………….14 I bob yuzasidan xulosa ……………………………………………………….18 II BOB. GAPNING GRAMMATIK KATEGORIYALARI: TIZIMI, TUZILISHI VA FUNKSIYASI ……………………………………………..20 2.1. Gapning grammatik kategoriyalari……………………………………….20 2.2. Gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi……………………………...22 2.3. Gapning grammatik zamon kategoriyasi………………………………...24 2.4. Gapning modal kategoriyasi……………………………………………...25 II bob yuzasidan xulosa ……………………………………………………...27 UMUMIY XULOSA ………………………………………………………….29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………….31 2 KIRISH Til jamiyatning qay darajada taraqqiy etganligini ko‘rsatib beruvchi o‘ziga xos ko‘zgu hisoblanadi. Darhaqiqat, faqat mustaqillik tufayligina o‘zbek tili davlat miqyosidagi tilga, boshqa davlatlar bilan muzokaralarda qo‘llaniladigan, qonunlar yaratiladigan, ilmiy tadqiqotlar, yoziladigan tilga aylandi. Zero, sobiq yurtboshimiz I.A.Karimov ta’kidlagani dek, “Tilshunosli k sohasdagi ilmiy izlanishlar, avvalambor, o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va uning qo‘llanish sohasining ancha kengaytirilgani, xalqaro munosabatlarda ishlatiladigan tillar qatoriga kiritilishi keyingi yillarning bu boradagi ulkan yutug‘idir”1 . O‘zbek tili va uning qadr-qimmatini oshirish borasida prezidentimiz “Har qanday xalq uchun o‘ta hassos va ta’sirchan bo‘lgan til masalasida ortiqcha ehtiros va hissiyotlarga berilmasdan, uzoqni o‘ylab, vazminlik bilan ish tutish kerakligini hammamiz yaxshi anglaymiz” 2 degan edilar. Mavzuning dolzarbligi. Istiqlol tufayli o‘zbek tilini uning substansial tabiatidan kelib chiqqan holda tekshirish o‘zbek milliy ma'naviyatini o‘rganish, milliy mafkura va milliy g‘oyani targ‘ib qilishning ko‘rinishidan biriga aylandi. Bu esa o‘zbek tili grammatikasiga ham unda milliy ruhiyat aks etgan mavjudlik sifatida yondashishni taqozo qiladi. Bu – birinchidan. Ikkinchidan, grammatikani o‘rganishning yangi bosqichiga ko‘tarilish, ya'ni grammatik kategoriyalarni o‘zbek tilshunosligidagi lisoniy tizim yaxlitligi qonuniyatidan kelib chiqqan holda turli umumiylik majmuidan iborat butunlik sifatida tekshirish grammatik ma’noni tarkibiy qismga bo‘lib o‘rganishni ham talab qiladi. Shu boisdan ushbu kurs ishining dolzarbligi bir nechta jihatdan muhimdir: Tilning asosiy birliklarini tushunish: Gap tilning eng asosiy sintaktik birligi bo‘lib, u nafaqat tilshunoslik, balki kommunikatsiya jarayonining asosiy vositasidir. Gap va uning grammatik kategoriyalari, xususan, shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor, 1 Karimov I.A.Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir.1995. 2 Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan 2-nashr.: O‘zbekiston. —Toshkent,2023. 3 va modal kabi kategoriyalarni o‘rganish, tilning strukturasini va ifodalanish tizimini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Grammatik kategoriyalarning ahamiyati: Har bir grammatik kategoriya gapning ma’nosini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, zamon kategoriyasi gapda harakatning vaqtini, modal kategoriya esa so‘zlovchining munosabatini ifodalaydi. Bu kategoriyalarni o‘rganish orqali tilning kommunikativ funksiyalarini, xususan, nutqni tashkil etishning nazariy asoslarini chuqurroq tushunish mumkin. Tilni o‘rgatish va tarjima: Gap va uning grammatik kategoriyalarini o‘rganish, tilni o‘rgatish yoki tarjima qilishda muhim rol o‘ynaydi. Xususan, boshqa tilga tarjima qilishda grammatik kategoriyalarning to‘g‘ri qo‘llanishi va ularning o‘zaro munosabatlarini bilish, tilni o‘rgatuvchi yoki tarjimon uchun zaruriyatdir. Lingvistik tadqiqotlar: Bu mavzu tilshunoslikning asosiy sohalaridan biri bo‘lib, tilni chuqur o‘rganishga, yangi tadqiqotlar olib borishga imkon beradi. Masalan, grammatik kategoriyalarning tipologiyasi, ularning o‘zgarishi va funktsional xususiyatlarini tahlil qilish, tilning rivojlanish jarayonini aniqlashga yordam beradi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti sifatida tadqiqot markazida gapning grammatik xususiyatlari, uning tarkibida ishtirok etuvchi morfologik va sintaktik birliklar, hamda ular orqali ifodalanadigan grammatik kategoriyalartizimituradi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Gapning grammatik kategoriyalari, ya’ni shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor va modal kategoriyalarni o‘rganish va tahlil qilish orqali, gapning turli grammatik aspektlari va ularning tildagi ifodalanish usullari hamda gapning mazmuniy maqsadlaridan iborat. Bu kategoriyalar gapning mazmunini aniqlashda, uni strukturaviy jihatdan tashkil etishda va nutq jarayonida rol o‘ynashda muhim ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi — gapning grammatik kategoriyalarini chuqur o‘rganish va tahlil qilish, gap tuzilmasidagi grammatik elementlar va ularning o‘zaro aloqalarini aniqlash, bu kategoriyalarning 4 tilshunoslikda tutgan o‘rni va ahamiyatini tushuntirishdir. Gapdagi grammatik kategoriya va ularning tilda ifodalanish usullarini tahlil qilish orqali, tilning sintaktik va morfologik tizimini yaxshiroq tushunishga erishish. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi asosiy ilmiy-amaliy vazifalar belgilanadi: •Gapning grammatik tuzilmasini o‘rganish: •Grammatik kategoriyalarni tasniflash: •Grammatik kategoriyalarning gap tuzilmasidagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish. •Gapdagi grammatik kategoriyalarning lingvistik tizimda qanday ahamiyatga ega ekanligini va ular tilning turli aspektlarini (masalan, ma’no, vaqt, shaxs va boshqalar) qanday ifodalashini o‘rganish. •Gapning grammatik kategoriya tizimini ko‘rib chiqish orqali, tilni yanada chuqurroq tushunishga yordam berish. Kurs ishining tarkibi. Mazkur kurs ishing tarkibi kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Kurs ishining umumiy hajmi 7 ta kichik bo‘limlarni o‘z ichiga olgan 2 ta katta bo‘limdan hamda umumiy 33 sahifadan iborat. 5 I BOB. TILSHUNOSLIKDA GRAMMATIK KATEGORIYALARNING NAZARIY ASOSLARI 1.1.Grammatik kategoriya tushunchasiga tavsif va yondashuvlar. So‘zning borliqdagi narsa-predmet, voqea-hodisa, belgi-xususiyat, harakat-holat, daraja-miqdor kabi ma’nolarni ifodalashi ularning lug‘aviy ma’nolari hisoblanadi. Lug‘aviy ma’no ifodalash xususiyati faqatgina mustaqil so‘z turkumlariga xos bo‘lib, boshqa so‘zlar bunday xususiyatga ega bo‘lmaydi: gul – o‘simlik nomi, yaxshi – belgi-xususiyat, ikki – miqdor, sekin – holat, bormoq – harakat ma’nolari kabi. So‘zlarni turkumlar ga birlashtiru vchi asosiy xususiyatlardan biri ularning grammatik ma’nolaridir. Grammatik kategoriyalar tilshunosligimizda keng miqyosda olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan. Xususan, R. Sayfullayeva, N. Mahmudov, A. Nurmonov, Sh. Shoabdurahmonov, M. Asqarova, D. Lutfullayeva, A. G‘ulomov, H. Jamolxonov, B. Mengliyev, kabi olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan. Ularning xulosalara ridan kelib chiqqan holda o‘zbek tilshunosli gida gramma tik kategoriyalarning tasnifi va tasnifi bilan yaqindan tanishib chiqamiz. Grammatik kategoriyalar umumiy hodisa sifatida xususiy hodisalarda mavjud bo‘ladi, xususiy hodisalar umumlashmasi asosida yuzaga keladi. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalarning qanday vositalar va usullar bilan ifodalanishi tadqiq etilgan. Lug‘aviy ma’no ifodalash xususiyati faqatgina mustaqil so‘z turkumlariga xos bo‘lib, boshqa so‘zlar bunday xususiyatga ega bo‘lmaydi: gul – o‘simlik nomi, yaxshi –belgi-xususiyat, ikki –miqdor, sekin – holat, bormoq – harakat ma’nolari. So‘zlarni turkumlarga birlashtiruvchi asosiy xususiyatlardan biri ularning grammatik ma’nolaridir. Grammatik ma’no – so‘zlarning turkumga oidlikdan kelib chiqadigan ma’nosi hisoblanadi. Grammatik ma’no – so‘zlarning turkumga oidlikdan kelib chiqadigan ma’nosi hisoblanadi. Grammatik ma’no ifodalash xususiyati barcha so‘zlarga xos bo‘lib, bunday ma’no bir turkumga oid so‘zlarda umumiy bo‘ladi va ularning asosiy birlashtiruvchi belgisi sanaladi. Grammatik ma’no, asosan, ma’lum grammatik 6 shakllar orqali ifodalanadi. Masalan, otlarda ko‘plik ma’nosini “kitob lar ” affiksi, fe’llarda bo‘lishsizlik ma’nosini “bor ma ” affiksi ifodalaydi. So‘zlar asos holatida ham grammatik ma’no ifodalashi mumkin. Bunday holatda grammatik ma’no nol shakl orqali ifodalangan bo‘ladi. Masalan: otlarda birlik shakli “kitob” , fe’llarda bo‘lishlilik “bor” kabi. Leksik ma’no leksikologiyada, grammatik ma’no esa grammatikada o‘rganiladi. Grammatik ma’no turli xil vositalar va usullar bilan ifodalanadi. Grammatik ma’nonirig ifodalanish yo‘llari grammatik usul deyiladi. Uni ifoda qiladigan affiks, yordamchi so‘z kabilar grammatik vosita deyiladi. Grammatik vositalar orqali hosil qilingan shakllar grammatik shakl deyiladi. Grammatik shaklsiz grammatik ma’no bo‘lmaydi, ya’ni so‘zning qanday grammatik ma’no ifodalashi uning grammatik shakliga bog‘liq. Masalan: kitob-lar-ni, kitob- lar-ning, kitob-lar-dan; yoz-di-m, yoz-di-ng, yoz-di kabi ko‘rinishlar “ kitob, yoz” so‘zlarining grammatik shakli, birlik va ko‘plik son, ma’lum kelishik, shaxs-son, zamon, mayl ma’nolarini ifodalashi grammatik ma’nolaridir3 . Grammatik kategoriya tushunchasi haqida professor A. Hojiyev grammatik kategoriya haqida shunday deydi: “Grammatik kategoriya bu — asosida yotuvchi ma’nosiga ko‘ra birlashuvchi formalar sistemasi” 4 . Grammatik kategoriyaning odatda ikki turi farqlanadi: 1) morfologik kategoriya; 2) sintaktik kategoriya. Grammatik ma’no va grammatik shaklning birikuvidan vujudga kelgan umumiy tushunchalarni ifodalovchi tildagi xususiyatlar grammatik kategoriya deb yuritiladi 5 , deya izoh beriladi A. Abduazizovning “Tilshunoslik nazariyasiga kirish” nomli kitoblarida. Kategoriya tushunchasi (grekcha “kategoria”) — narsalarga tegishli xususiyatlar ma’nosini ifodalaydi. Grammatik kategoriya bir vaqtning 3 Sapayev Q. Hozirgi o‘zbek tili. —Toshkent ,2009. – B.303. 4 Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati. —Toshkent, 1985. 5 Abduazizov A., Tilshunoslik nazariyasiga kirish: Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakulteti talabalari uchun darslik.: “Sharq”. – T., 2010. – B. 176. 7 o‘zida grammatik ma’no va grammatik shaklni qamrab oluvchi tushuncha bo‘lib, turli tillarda soni va xususiyatlari bilan farq qiladi. Grammatik kategoriyaga bir-biriga qiyosan olinadigan ikki va undan ortiq grammatik ma’no va grammatik shaklning birligi deb ta’rif berish mumkin. Grammatik kategoriya loaqal ikkita grammatik ma’noni o‘z ichiga oladi. Masalan: otlarga tegishli birlik va ko‘plik shakllarini qiyoslash mumkin. Bitta grammatik ma’no hech vaqt grammatik kategoriyaga ega bo‘la olmaydi. Hozirgi o‘zbek tilida grammatik kategoriyaga munosabatiga ko‘ra so‘zning grammatik shakllari ikki turga bo‘linadi: 1) kategorial shakllar; 2) nokategorial shakllar; Kategorial shakllar ma’lum bir so‘z turkumiga xos grammatik shakllar sistemasiga birlashuvchi, kategoriya hosil qiluvchi shakllardir: otlardagi grammatik shakllarga son, egalik va kelishik shakllari — “maktab- ning, maktab-ni, maktab-ga”; fe‘llardagi grammatik shakllarga zamon, shaxs-son shakllari — “kel-dim, kel-ding, kel-dik” kabi lar kiradi;. Nokategorial shakllar ham ma’lum grammatik ma’noni anglatadi, ammo bir sistemaga birlashmaydi, ma’lum darajada mustaqillikka ega bo‘ladi. Otlardagi kichraytirish va erkalash shakllari , fe‘llarning vazifa shakllari kabilar nokategorial shakllarga kiradi: “yigit-cha, qiz-aloq, Karima-xon, o‘qi-gan, o‘qish, o‘qi-b” kabi. Grammatik kategoriyalarni quyidagi shakllar tizimi hosil qila oladi: 1. Otlarda: son, egalik, kelishik va kesimlik shakllari. 2. Sifatlarda: daraja shakllari. 3. Ravishlarda: qisman daraja shakllari. 4. Fe‘llarda: zamon, shaxs-son, mayl, nisbat (daraja), bo‘lishli- bo‘lishsizlik shakllari. Grammatik kategoriya sintaktik munosabat ifodalash yoki ifodalamasligiga ko‘ra morfologik kategoriya va sintaktik kategoriya kabi turlarga bo‘linadi. 8 Morfologik kategoriya so‘zlarning turli morfologik ma’nolarini ifodalovchi grammatik ma’no va shaklning birligidir. Masalan, otlardagi son (birlik va ko‘plik), sifatlardagi daraja kategoriyasi, fe‘llardagi bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi, nisbat kategoriyasi va boshqalar morfologik kategoriyalar hisoblanadi. Sintaktik kategoriya so‘zlarning sintaktik munosabatini ifodalash uchun xizmat qiladigan shakl va ma’no birligidir. Otlardagi kelishik, egalik, kesimlik shakllari, fe‘llardagi zamon, shaxs-son va mayl kategoriyalari sintaktik kategoriyalar hisoblanadi. Grammatik kategoriya, asosan, ikki xil usul bilan ifodalanadi: 1. Sintetik usul – (grekcha synthesis – qo‘shish, birga yig‘ish). Bunda grammatik ma’no ma’lum grammatik formalar (affikslar) yordamida ifodalanadi. Xususan, otlardagi son, kelishik, egalik shakllari va boshqalar. 2. Analitik usul – grammatik ma’no yordamchi vositalar va so‘zlar bilan ifodalanadigan usul. O‘zbek tilida sifatning orttirma darajasi juda so‘zi yordamida ifodalanadi: yaxshi, yaxshiroq, juda yaxshi kabi. O‘zbek tilida grammatik kategoriya ko‘pincha sintetik usul bilan ifodalanadi6 . Ma’lum ma’nodagi so‘z bir necha grammatik shakllarni olishi mumkin, lekin so‘zning ma’nosi o‘zgarmaydi. Grammatik kategoriya bir tomondan so‘zlarning leksik-grammatik xususiyati, yasalashi, vazifalari kabi hodisalar asosida ajratilgan guruhlar (ot kategoriyasi, fe’l kategoriyasi kabi), ikkinchi tomondan birlik, ko‘plik, fe’llarda shaxs-son kabi grammatik vazifalami affikslar, so‘z shakllari bilan bir xil xarakterdagi grammatik hodisalar majmuidir 7 . Har bir so‘zning asosiy ma’nosi bor, yana umumiy ma’nosi bor, bu asosiy ma’noga yo‘ldosh, qo‘shimcha ma’no bo‘lib keladi. Masalan: paxtalar , asosiy ma’no - o‘simlik turi, qo‘shimcha ma’no - ko‘plik. Umumiy xarakterdagi bir qancha so‘zlarda uchraydigan qo‘shimcha ma’no 6 Abduazizov A., Tilshunoslik nazariyasiga kirish: Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakulteti talabalari uchun darslik.: “Sharq”. – T., 2010. – B. 176. 7 https://www.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/ona-tili_va_adabiyot. 9 grammatik ma’no deyiladi. Grammatik ma'no turli vositalar orqali ifodalanadi (qo‘shimcha, yordamchi so‘z). Grammatik kategoriya mantiqiy kategoriya bilan bog‘liqdir. Mantiqiy kategoriya borliqni tafakkurda aks ettiradi. Mantiqiy kategoriyadagi belgilar grammatik kategoriyalar orqali ifodalanishi mumkin. Masalan: ning, ga , kelishik qo‘shimchalari, predmet, hodisalar tasvirini ifodalaydigan so‘zlarsiz grammatik ma’no ifodalamaydi. Grammatik ma’no mantiqiy hukm bilan aynan bir xil emas. Har bir tilning o‘ziga xos grammatik kategoriyalari mavjud. Masalan: o‘zbek tilida: son, egalik, zamon, kelishik kategoriyalari , rus tilida: rod, zamon, son kategoriyalari . Grammatik kategoriyalar va grammatik shakl bir xil hodisa emas. Masalan, o‘zbek tilida zamon kategoriyasi bir necha shakllar bilan ifodalanadi: men oldim, men olganman, men olgan edim kabi. Ularning hammasi birlashib zamon kategoriyasiga kiradi. Har bir tildagi grammatik kategoriyalar shu tilning xususiyatlarini ars ettiradi. Grammatik kategoriyalar har bir tilda har xil bo‘ladi. Masalan: rus tilida otlarning jonli-jonsiz bo‘lishi o‘zbek tilida yo‘q. Turkiy tillardagi egalik kategoriyasi slavyan tillarida mavjud emas. 1.2.O‘zbek tilida grammatik kategoriyalar tizimi. Kategoriya ( kategoriya – yunoncha, “hukm”, “ta’rif”) ˗ bu atama tilshunoslikka falsafa fanidan kirib kelgan termin. U falsafada “obyektiv borliq hamda bilishdagi mohiyat jihatidan koʻproq qonuniy aloqa- munosabatni aks ettiradigan umumiy tushuncha” tarzida e’tirof etiladi. Falsafada kategoriya juftlikni sabab-natija, mohiyat-hodisa, butun qism, alohidalikni borliq, miqdor, makon tashkil etsa, tilshunoslikda kategoriya atamasi ostida zidlangan ikkilik (son kategoriyasi) yoki ko‘plik (kelishik kategoriyasi) tushuniladi 8 . Bugungi tilshunosligimizda grammatik kategoriya atamasi ostida marfologik kategoriyani tan olish ustunroqdir. Grammatik kategoriyaga sintaktik kategoriya kirsa-da, xususiy holda, ya’ni sintaktik tahlil va tekshirishlarda kategoriya atamasi 8 https://www.google.com/search?q=kategoriya+so%27zining+ma %27nosi&oq=kateg&aqs=chro me. 10 muhim ahamiyat kasb etmaydi. Shuning uchun bunga qoʻshib boʻlmaydi. Shu sabab Grammatik kategoriya atamasi ostida morfologik kategoriyani tushunamiz9 . Grammatik kategoriya deganda tilshunosligimizda, asosan, grammatik shakllar – qo‘shimchalar nazarda tutiladi. Aslida grammatik kategoriyalarga sintaktik hamda morfologik kategoriyalar kiradi. Ammo tilshunosligimizda sintaktik tahlillar, sintaktik tekshirishlar, sintaksisga oid hodisalarda kategoriya atamasi deyarli qo‘llanilmaydi. Shu sababdan ham grammatik kategoriyani morfologik shakllar doirasida o‘rganish ustunroq bo‘ladi. Shulardan kelib chiqib grammatik kategoriyalarni quyidagicha tasniflasak maqsadga muvofiq bo‘ladi: 1)Egalik kategoriyasi; 2)Kelishik kategoriyasi; 3)Son kategoriyasi; 4)Daraja kategoriyasi; 5)Nisbat kategoriyasi; 6)O‘zgalovchi kategoriya; 7)Harakat tarzi kategoriyasi; 8)Bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi; 9)Kesimlik kategoriyasi; Bu yuqorida grammatik karegoriyalarning grammatik shakllar bilan bog‘liq holda tasnif qilinishi hisoblanadi. Shuningdek, grammatik kategoriyalar turli tomonlama ham tasnif qilinadi. Xususan, bunda boshqacha so‘z turkumlari bilan bog‘liq tasnif ham qilinishi mumkin. Bu tasnifni quyidagicha bo‘lib chiqsak maqsadga muvofiq bo‘ladi: a)Otning grammatik kategoriyalari; b)Sifatning grammatik kategoriyalari; c)Fe’lning grammatik kategoriyalari; 9 Sayfullayeva R. va boshqalar .Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. – T., 2009. 11 Bir-biriga qiyosan olinadigan ikki yoki undan ortiq grammatik ma’no bilan shu ma’noni ifodalovchi forma birgalikda grammatik kategoriyani hosil qiladi. Masalan, otlarda birlik bilan ko‘plik ma’nosi va shu ma’noni ifodalovchi forma birgalikda son kategoriyasini tashkil etadi: kitob — birlik (nol forma), kitoblar — ko‘plik. Harakatning o‘tgan, hozirgi va kelgusiga oidligi ma’nosi va bu ma’noni ifodalovchi formalar birgalikda fe’lning zamon kategoriyasini hosil qiladi: keldi — o‘tgan zamon, kelyapti — hozirgi zamon, keladi — kelasi zamon10 . Otning grammatik kategoriyalari: Otlarda birlik va ko‘plik ma’nosi va bu ma’noni ifodalovchi shakllar sistemasi grammatik son kategoriyasini tashkil etadi. Mantiqiy va grammatik ko‘plikni aralashtirmaslik kerak. Masalan, jamlovchi ot ( omma, qo‘shin, poda, suruv ) mantiqan predmet jamini bildiradi, lekin grammatik jihatdan birlikda deb qaraladi. Son kategoriyasining ikki: -lar affiksi bilan yasaluvchi ko‘plik shakli va nol ko‘rsatkichli birlik shakli bor. Bulardan - lar affiksi otning ko‘plik shaklini yasaydi, birlik shakl esa nol ko‘rsatkichli bo‘ladi 11 .- lar shaklining «bog‘liqlik yoki o‘xshashlikka asoslangan ko‘plik»ni ifodalashi quyidagi misolda ko‘rinadi: 1. Asal lar mehmon bo‘lib kelishdi. (Asal va uning oila a’zolari). 2. Avvalgi Otabek lar qayda qoldi (Otabekga o‘xshaganlar). - lar ning miqdoriy va sifatiy belgisi ayrim holda unga makon va zamon o‘lchovida taxminiylikni ifodalash imkonini beradi. Masalan, 1. Buvim dunyodan o‘tganlarida uch yosh lar da edik. 2. O‘n yillar oldin men ham shu qiz lar yoshida edim . - lar ning kuchaytirilgan ma’no ifodalashi: Ya’ni tabiatda aslida “bitta” yoki “juft” bo‘lgan shakllarga qo‘shilib uni kuchli qilib ko‘rsatish uchun ko‘plik shakli beriladi: Bosh lar im og‘rib ketti 12 . Sifatning grammatik kategoriyalari: sifatning 4 xil daraja kategoriyasi 10 G‘ulomov A. Fe’l.: Fan –Toshkent, 1954. 11 Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T., 2009. 12 G‘ulomov A. O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi.: O‘zdavnashr. – T.,1945. 12 farqlanadi: oddiy daraja — maxsus koʻrsatkichi yoʻq va u belgining meʼyoriy (ortiq — kamlik, kuchli — kuchsiz) holatini bildiradi: yaxshi, katta, shirin, xunuk kabi; orttirma daraja — bu darajaning ham maxsus morfologik koʻrsatkichi yoʻq. Belgining ortiqligi maʼnosi oʻzbek tilida bir necha usul bilan ifodalanadi. Masalan: fonetik usul: sap-sariq, ko m-ko k,ʻ ʻ baland (unlini choʻziq talaffuz etish); leksik usul (maxsus soʻzlar yordamida): juda kuchli, nihoyatda go zal kabi ʻ ; analitik usul: shirindan shirin, qo poldan qo pol kabi ʻ ʻ ; qiyosiy daraja shakli “-roq” affiksi yordamida yasaladi: yaxshiroq, balandroq, sho rroq ʻ kabi; ozaytirma daraja — belgining me’yordan kam ekanligini bildiradi va maxsus soʻzlar: sal, xiyol, nim kabi soʻzlar bilan yasaladi. Nim pushti, sal shirin, xiyol qorong u ʻ kabi . Fe’lning grammatik kategoriyalari: Hozirgi oʻzbek adabiy tilida fe’lning grammatik kategoriyalari ga: nisbat kategoriyasi, boʻlishli- boʻlishsizlik kategoriyasi, mayl kategoriyasi, zamon hamda shaxs-son kategoriyasi kiradi. Bo‘lishsizlikni hosil qiluvchi fe’l kategoriyalariga: -ma, -mas, -may, -mayib, - masdan, -maslik kabi shakllarni kiritamiz: o‘qimadi, ishlamaslik, bilmay 13 . Fe’l asosida ifodalangan harakat-holatning uch zamondan birida sodir boʻlishini bildiruvchi, payt valentligiga ta’sir orqali kesimni shakllantirishda ishtirok etuvchi va undan anglashilgan voqelikning nutq momentiga munosabatini ifodalovchi shakllarga zamon kategoriyasi deyiladi. Bunda 3 xil zamon bor: oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon nazarda tutiladi. O‘tgan zamon fe’llari harakat va holatning gap aytilayotgan vaqtdan oldin bo‘lganini bildiradi. O‘tgan zamon fe’llari har uchala shaxda tuslanadi – -di; -(i)b, -gan(-kan, -qan + shaxs- son, (e)di, (e)kan, (e)mish shakllari bilan ifodalanadi: eshitdi, uxlabdi, ishlabsan, yotganmish, turgandi. Hozirgi zamon shakllari harakat va holatning gap aytilayotgan vaqtda yuz berishini ifodalaydi – - yap, - yotib, -yotir, -moqda shakllari bilan ifodalanadi: o‘qiyapman, yozmoqdasan, o‘ylayotir, kulayotib, ishlayapti. Kelasi zamon fe’llari harakat va holatning gap aytilayotgan 13 Maxmudov N. Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.: O‘qituvchi– Toshkent, 1995. 13 vatdan so‘ng yuz berishini ifodalaydi – -adi; -(a)y, -jak, -gay(-g‘ay), - gusi, -ur, -(a)r, -moqchi + shaxs-son, (e)di, (e)kan, (e)mish shakllari bilan ifodalanadi: qiladi, kelajak, kelgay, bo‘lg‘ay, borgusi, sochilur, o‘qiysan, yozar ekan, kirmoqchi. Fe’l asosida ifodalangan harakat-holat haqidagi xabar, buyruq- istak, shart ma’nolarini ifodalovchi, so‘zlovchining fe’ldan anglashilgan harakat- holatga munosabatini bildirgan, ya’ni harakatning ijro qilinish-qilinmasligi, harakatni bajarishga da’vat etish yoki harakatni bajarish sharti kabilarni bildirgan, kesimdan anglashilgan voqelikning borliqqa munosabatini ifodalovchi va gap kesimini shakllantirishda ishtirok etadigan fe’l shakllari tizimiga mayl kategoriyasi deyiladi. Bunda fe’llar so‘zlovchining harakat-holatga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra xabar mayli, buyruq-istak mayli, shart mayli kabi turlarga bo‘linadi. Harakat yoki holatning bajarish-bajarilmasligi, ijro qilinish- qilinmasligi haqidagi xabar, darakni ifodalovchi fe’l shakli – maxsus ko‘rsatkichga ega emas, nol shakl bilan ifodalanadi: keldi, bordim, ishlamoqda, yozasan. Harakat yoki holatning bajarish-bajarilmasligi, ijro qilinish-qilinmasligi haqidagi buyruq, istak, iltimos, maslahat ma’nolarini bildiradi – -(a)y, -(a)yin, -gin, -(i)ng, -sin, -(a)ylik, -(i)nglar, - sinlar shakllari bilan ifodalanadi: boray, kelayin, o‘qigin, ishlang, tasavvur qilsin, ko‘raylik, tinglanglar, buyursinlar . Boshqa bir harakat yoki holatning bajarish-bajarilmasligi uchun shart bo‘lgan harakat va holatni, shuningdek, istak-xohishni bildiradi – -sa, -sa edi, -ganda edi, -gan ekan shakli bilan ifodalanadi: gullasa, to‘ldirsa edi, bilganda edi, kulgan ekan. Shaxs-son kategoriyasi 3ta shaxs va 2ta sonda bo‘ladi: Ⅰ shaxs qo‘shimchalari: birlik sonda -m, -man; ko‘plik sonda -k,-miz. Ⅱ shaxs qo‘shimchalari: birlik sonda -ng, -san; ko‘plik sonda -ngiz, -siz. Ⅲ shaxs qo‘shimchalari: birlik sonda nolshakl; ko‘plik sonda -lar. 1.3.Gap sintaksisning asosiy birligi sifatida. Tilshunoslikda gapga nutq birligi sifatida qaraladi. So‘z va uning borliqda anglatadigan ma’nolari turli –tumandir. Bu ma’nolar ayniqsa, so‘zlar gap tarkibiga kirgandan so‘nggina oydinlashadi. Tilshunos olimlar N.Turniyozov va K. 14 Turniyozovalarning fikriga ko‘ra, “ So‘z paradigmatik qatordan sintagmatik qatorga o‘tgach, shu qatorning ichki qonun –qoidalariga bo‘ysungan holda, yangicha mazmun va funksiyalar kashf eta boshlaydi. Endi u, sintaktik aloqalar maskani bo‘lgan ma’lum bir gapning ajralmas tarkibiy bo‘lagi sifatida faoliyat ko‘rsatadi”14 .Shu sababdan ham, I.P.Raspopov ham gapning ko‘p pog‘onali ekanligini tan olgan holda, konstruktiv-sintaktik va kommunikativ-sintaktik sathlardan iborat ekanligini aytadi. Uning ta’kidlashicha, konstruktiv- sintaktik sath gapning zaruruy qismi bo‘lsa ham, lekin hali gap emas. Gapning o‘ziga xos asosiy belgilari kommunikativ-sintaktik sath birliklari bo‘lgan modallik va aktuallik konstruktiv-sintaktik baza ustiga qo‘shilgandagina uni gapga aylantiradi 15 . Gap va uning tarkibiga oid bunday qarashlarda turlichaliklar ko‘zga tashlanadi. Masalan, N.Mahmudov va A.Nurmonovlarning “O‘zbek tilining Grammatikasi” darsligida “Bog‘li nutqning axborot tashuvchi eng kichik birligi va shunday birliklarning umumlashgan namunasi gapdir. Demak, sintaktik sathning asosiy birligi va sintaksisning asosiy o‘rganish obyekti gap hisoblanadi. Gap bir butunlik sifatida gap bo‘laklaridan va so‘z bo‘laklaridan tashkiltopadi. Demak, gapning ichki tuzilish birligi gap bo‘laklari va so‘z birikmalaridir” 16 .Gapni bo‘laklarga ajratish tamoyillari borasida qarashlar masalasida an’anaviy sintaktik tahlilning ba’zi kamchiliklari to‘g‘risida tilshunos olimlar tomonidan turli nazariyalar ko‘zga tashlaansa-da, biroq hali bu masala o‘z yechimini topmagan. Rus tilshunosi Z.D.Popova gap bo‘laklarining gapdagi vazifalarini konkret ifodalashga harakat qiladi va “subyektiv” va “predikativ “ terminlaridan foydalanadi. Bundan tashqari, V.V. Vinogradov gapning ikkinchi darajali bo‘laklari masalasini qaytadan tahlil qilib chiqish lozimligini, ular grammatik tamoyillarga uzviy asoslanmaganligi tufayli gap tarkibida yuzaga chiqayotgan jonli sintaktik aloqalarni to‘liq 14 Turniyozov N., Turniyozova K. Funksional sintaksisga kirish.: Fan. – Toshkent, 2003. 15 Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jayeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi.: Fan. – Toshkent, 1992. 16 Mahmudov N.,Nurmonov A., O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.: O‘qituvchi. – Toshkent, 1995 15 ifodalay olmayotganligini ta’kidlaydi17 . Gapning mazmuniy tugalligi undagi ohang tugalligi bilan mos keladi. Og‘zaki nutqimizda gapning mazmuniy-grammatik yaxlitlgini ohang ifodalaydi. Ba’zi so‘zlarning, so‘z shakllarning gap holida shakllangan yoki shakllanmaganligini og‘zaki nutqda ohangdan farqlaymiz. Masalan: 1. Chiroyli gul. 2. Gul chiroyli. Bu misollarning birinchisi gap holida shakllanmagan, chunki unda gapga xos bo‘lgan ohang tugalligi yo‘q. Bu misolda bir aniqlovchi va bir aniqlanmishning aloqasi ifodalangan. Ikkinchi misolda esa gapga xos bo‘lgan ohang tugalligi bor, bu ohang tugalligi fikr tugallanganligini va gap hosil bo‘lganligini anglatadi. Aniqlovchi va aniqlanmish munosabatida bir tasavvur ikkinchi tasavvur umumiy belgisi sifatida aniqlanadi. Bunda murakkab tasavvurning ichiga kiradigan sodda tasavvurlarning o‘zaro munosabati aks etadi bularni bir-biridan ayro holatga qo‘ysak, munosabat o‘zgaradi: ega va kesim munosabati yuzaga keladi, gap shakllanadi. Bundan tashqari, tilshunos olim A.G‘.G‘ulomov sodda gapning bo‘laklarga ajratilishi borasida quyidagi fikrlarni aytib o‘tadi. Gapdagi bo‘laklar fikriy-grammatik tomonlariga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: bosh bo‘laklar va ikkinchi darajali bo‘laklar. Ikki tarkibli gaplardagi har bir tarkibning hokim so‘zlari birlikda gapning bosh boʼlaklarini tashkil etadi. Bu soʼzlar ega bilan kesimdir. Ega oʼz tarkibidagi soʼzlarga hokim (shu tarkibning bosh soʼzi) boʼlganidek, kesimning ustidan ham hokimdir. Kesim egaga nisbatan tobe’, oʼz tarkibidagi soʼzlarga nisbatan hokimdir (shu tarkibning bosh so‘zi) 18 .Masalan,Bahorning ko‘m-ko‘k maysalari dillarga quvonch bag‘ishlamoqda Ega tarkibi— bahorning ko‘m-ko‘k maysalari; kesim tarkibi-dillarga quvonch bag‘ishlamoqda. Bundagi maysalari elementi(ega) bahorning, ko‘m- ko‘k boʼlaklariga va shuningdek, bag‘ishlamoqda elementiga ham hokim: bag‘ishlamoqda bo‘lagi (kesim) dillarga, quvonchni boʼlagiga hokimdir.Gap bo‘laklarini ajratish masalasiga turli davrlarda turli 17 Turniyozov N., Turniyozova K. Funksional sintaksisga kirish.: Fan. – Toshkent, 2003. 18 G‘ulomov A.G‘. Sodda gap.: O‘zFA. – Toshkent, 1955. 16 nazariyalar asosida yondashildi. Bunday qarashlarning har biri o‘z navbatida gap bo‘laklari to‘g‘risidagi nazariyalarning takomillashishiga o‘z hissasini qo‘shdi. Gap fikrni shakllantirish, ifodalash va bayon qilishning asosiy vositasi, muayyan tilning qonun-qoidalari asosida shakllangan sintaktik birlikdir. Gapning asosiy funksional belgisi kommunikativlik, ya’ni fikr ifodalash va bayon qilish vazifasidir. Til kishilar o‘rtasida eng muhim fikr ifodalash vositasi ekan, demak, tilning bu vazifasini yuzaga chiqaruvchi asosiy vosita gap hisoblanadi. So‘z ham, so‘z birikmasi ham bu vazifani bajara olmaydi. Ularning vazifasi narsa va hodisalar, belgi, harakatlarni nomlash, ya’ni nominativ vazifadir. Gap boshqa sintaktik birliklardan predikativlik belgisi orqali farqlanadi. Gapni kommunikativ birlik sifatida shakllantiruvchi vosita predikativlikdir. Masalan: O‘rik gulladiva o‘rikning gullashi qurilmalarining axborot hajmi bir xil. Ular faqat shu obyektiv mazmunni qanday ifodalashi jihatdan farq qiladi. Birinchisida predikativlik bor, ikkinchisida yo‘q. Gap termini umumlashgan birlik, mohiyat sifatida til birligini ham, reallashgan birlik, hodisa sifatida nutq birligini ham ifoda etadi. Til tuzilishidagi har bir satҳ birligi til (umumlashgan birlik) va nutq (aniq birlik) birliklariga bo‘linganidek, sintaktik satҳning birligi bo‘lgan gap ham til va nutq birliklariga bo‘linishi kerak. Rus tilshunosligida bu ikki hodisa ikki xil termin bilan nomlanadi: til birligi uchun “model”, “struktur sxema” yoki “gap” (predlojenie), nutq birligi uchun “jumla” va (nutq birligi). Gap satҳida til va nutq hodisalarini farqlash uchun “gap” yoki “gap modeli” (til birligi) va “jumla” (nutq birligi) terminlaridan foydalanish o‘rinli. Gap yoki gap modeli jumlaning tipiklashtirilgan grammatik shakli, jumla esa uning muayyan vaziyat bilan bog‘langan nutqiy ko‘rinishidir. Gap modeli aniq sanalish va tasvirlanish xususiyatiga ega (yopiq ro‘yxatni tashkil qiladi), jumlaning esa juda keng namoyon bo‘lish imkoniyati mavjud. Gap modeli aniq jumlalar gavdalanishi, jumla esa shu gap modelining nutqda turlicha namoyon bo‘lishidir. Gap modeli yashash shakliga ko‘ra ijtimoiy, jumla xususiy xususiyatga ega. Faol (kommunikativ), ohangiy tuzilmalar faqat jumla uchun xos. 17 I bob yuzasidan xulosa. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya va gap tushunchalari tahlil qilinar ekan, tilning ikki muhim darajasi – morfologik va sintaktik darajalar o‘zaro bog‘liq holda o‘rganiladi. Grammatik kategoriya morfologik birliklarning ichki tuzilmasi va ularning o‘zaro munosabatlarini belgilovchi vosita bo‘lsa, gap esa tilning sintaktik tizimida asosiy fikr birligi, kommunikativ birlik sifatida e’tirof etiladi. Ushbu ikki tushuncha tilning grammatik tuzilishini chuqur anglashda muhim rol o‘ynaydi. Grammatik kategoriyalar tilshunoslikda mustaqil o‘rganiladigan murakkab tushunchalardan bo‘lib, ular asosan so‘z turkumlari doirasida shakllanadi. Har bir mustaqil so‘z turkumi o‘ziga xos grammatik kategoriyalarga ega: masalan, otlarda – kelishik, egalik, ko‘plik; fe’llarda – zamon, nisbat, mayl, shaxs kabi kategoriyalar mavjud. Bu kategoriyalar tilning morfologik sistemasini tashkil etadi va so‘zlarning grammatik shakllarini belgilaydi. Tilshunos olimlar – Sh. Raxmatullayev, G‘. Rahmatullayev, Sh. Shoabdurahmonovlar bu tushunchalarni izchil asosda tahlil qilib, o‘zbek tili grammatikasi rivojiga salmoqli hissa qo‘shganlar. Gap tilda fikrni ifodalashning asosiy vositasi bo‘lib, u sintaktik birlik sifatida tahlil qilinadi. Har bir gap turli komponentlardan – ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol kabi bo‘laklardan tashkil topadi. Gaplar mazmuniga ko‘ra habar, so‘roq, buyruq va undov gaplarga ajratiladi. Ularning har biri muayyan kommunikativ vazifani bajaradi. Shuningdek, gap tarkibi, tuzilishi va grammatik shakllari bo‘yicha ham turli-tuman bo‘ladi, bu esa sintaksis fanining asosiy o‘rganish obyekti hisoblanadi. Morfologik birliklar va sintaktik birliklar bir-biri bilan uzviy bog‘langan. Gap tarkibidagi har bir so‘z ma’lum grammatik shaklga ega bo‘ladi va bu shakl gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi grammatik munosabatlarni ifodalashda xizmat qiladi. Demak, grammatik kategoriya orqali morfologik birliklar aniqlanadi, bu birliklar esa gap tarkibida sintaktik munosabatlarni yuzaga keltiradi. Shunday qilib, grammatik 18 kategoriya va gap tushunchalari tilning tizimli xususiyatini aks ettiruvchi asosiy birliklar sifatida qaraladi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilidagi grammatik kategoriya va gap sintaksisdagi asosiy birliklar sifatida til strukturasi va fikr ifodasining poydevorini tashkil etadi. Tilshunoslikning har ikki yo‘nalishi – morfologiya va sintaksis o‘zaro uyg‘un holda til tizimini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu birliklarni chuqur o‘rganish tilshunoslik nazariyasini boyitish bilan birga, amaliy tildan to‘g‘ri va samarali foydalanishga ham xizmat qiladi. 19 II BOB. GAPNING GRAMMATIK KATEGORIYALARI: TIZIMI, TUZILISHI VA FUNKSIYASI 2.1. Gapning grammatik kategoriyalari Gap tilning eng muhim sintaktik birligi hisoblanib, uning grammatik kategoriyalari orqali gapning vazifasi, shakli va ma'nosi belgilab beriladi. Lingvistik tadqiqotlarda gapning qaysi ma'nolari grammatik kategoriyalar qatoriga kiradi, degan masala turlicha talqin qilinadi. Ba'zi tilshunoslar faqat asosiy, yadroviiy kategoriyalarni ajratishsa, boshqalar iloji boricha keng qamrovli yondashuvni afzal ko‘radilar. Rus tilshunosi T. P. Lomtev gapning yettita grammatik kategoriyasini ajratadi: tasdiq/inkor, aloqa turi (darak, so‘roq, buyruq), zamon, modallik, shaxs (aniq, noaniq, umumiy), faollik/nofaollik. Bu yondashuvda gapning ma'nosiga asos bo‘luvchi funksional omillarga alohida e'tibor berilgan. V. G. Gak esa gap bo‘laklarining tartibini ham grammatik kategoriyalar qatoriga qo‘shadi va bu orqali gapning shaklsizlik imkoniyatlari yanada kengayadi. Gapning grammatik kategoriyasi uni boshqa birliklardan ajratib turuvchi belgilar majmuasi bo‘lib, bu belgilar ifodalanish shakllari orqali namoyon bo‘ladi. Ular qatoriga, avvalo, predikativlik kiradi. Predikativlik gapning markaziy kategoriyasi bo‘lib, u zamon, shaxs, tasdiq-inkor va modallik kabi qator kichik kategoriyalarni qamrab oladi. Shuningdek, gapning ifoda maqsadi – ya'ni darak, so‘roq, buyruq, his-tuyg‘u bildiruvchi shakllar ham grammatik kategoriya sifatida qaraladi. Bundan tashqari, aktual (kommunikativ) kategoriya, ya'ni gapda axborotning qay tarzda taqsimlanishi – ma'lum va noma'lum qismlarga ajralishi, uning pragmatik vazifasini belgilaydi. Gapning grammatik kategoriyalari nafaqat gapning tuzilishi, balki uning semantik va kommunikativ vazifalarini ham belgilaydi. Shu boisdan, bu kategoriyalarni tadqiq etish, nafaqat grammatika, balki umumiy tilshunoslik va mantiqiy tafakkur uchun ham muhim ahamiyatga egadir. O‘rikning gullashi. 20 O‘rik gulladi. O‘rik gullaydi . Bu sintaktik qurilmalarning hammasida bir voqea — subyekt (o‘rik) va uning holati (gullamoq) haqida axborot beriladi. O‘rik va gullamoq uzvlari bu qurilmalarning hammasi uchun doimiydir. Shu bilan birga, ular zamon, shaxs, modallik kabi qo‘shimcha ma’nolar bilan bir-biridan farqlanadi. Ana shu farqlovchi ma’nolarni ifodalovchi uzvlar sintaktik qurilmalarning o‘zgaruvchi uzvlari sanaladi. Sintaktik qurilmalarning bunday doimiy va o‘zgaruvchi uzvlari ayrim sintaktik nazariyalarda diktum va modus atamalari bilan nomlanadi19 . Sintaktik qurilma ifodalagan obyektiv dalil, voqea diktum hisoblanadi. Ayrim mualliflar mantiq terminologiyasidan foydalangan holda, uni propozitsiya atamasi bilan nomlaydilar. Modus — sintaktik qurilma orqali ifodalangan voqeaning borliqqa munosabati hamda so‘zlovchining o‘zi ifodalayotgan voqeaga munosabatini ifodalaydi. Sintaktik qurilmaning o‘zgaruvchi unsurlari orqali ifodalanadigan, modusga kiruvchi ma’no sintaktik qurilmaning grammatik ma’nosi, ana shu ma’nolar va uni ifodalovchi shakllar tizimi gapning grammatik kategoriyalari hisoblanadi. (Gapning grammatik kategoriyalari ham grammatik ma’no (so‘roq, buyruq, darak, inkor va boshqalar) va grammatik shakl birligidan iborat.) Gapning grammatik kategoriyasi gapni gap bo‘lmagan boshqa birliklardan farqlab turgan kategoriyal ma’no va bu ma’noni ifodalovchi shakllar tizimi ekan, birinchi navbatda, gapning grammatik kategoriyasi sifatida predikativlik qaralishi kerak. Predikativlik bir butunlik sifatida bir necha uzvlardan tashkil topadi va bu uzvlarning har qaysisi, o‘z navbatida, kichik kategoriyalarni hosil qiladi. Masalan: 1.Gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi. 2.Gapning grammatik zamon kategoriyasi. 3.Gapning grammatik tasdiq-inkor kategoriyasi. 19 Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.: O‘qituvchi. – Toshkent, 1995 21 4.Gapning modal kategoriyasi. 2.2. Gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi. Gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi harakat yoki belgining egasining nutq jarayoniga ishtirokchilari bilan munosabatini ifodalaydi. Bu kategoriya fe’llarning morfologik shaxs kategoriyasi asosida vujudga kelsa ham lekin u bilan teng emas. Sintaktik shaxs kategoriyasi morfologik shaxs kategoriyasidan bir muncha kengdir. Chunki sintaktik shaxs-son kategoriyasi fe’l ishtirok etmagan gaplarda ham ifodalanadi. Sintaktik shaxs-son kategoriyasi mazmun jihatidan olmoshlaridagi shaxs kategoriyasi bilan o‘xshashdir. Sintaktik shaxs kategoriyasida ham I, II, III shaxs, noaniq shaxs, umumlashgan shaxs hamda shaxsizlik ajratiladi. Sintaktik shaxs-son kategoriyasini ifodalashda, fe’lning shaxs, nisbat shakllari, olmoshlar xizmat qiladi. Shaxs ishtirokiga ko‘ra, gaplar shaxs aniq, shaxsi umumlashgan, shaxsi noaniq, shaxsiz, birgalik shaxsni bildiruvchi gaplarga bo‘linadi. Kesimi aniqlik maylidaagi fe’llarda va I, II, III shaxs bog‘lamalarini olgan otlardan ifodalanagan gaplar shakhsi aniq gaplar sanaladi. Masalan: “ Gul ko‘rgani kelganmiz” (qo‘shiq). Shaxsi aniq gaplarda shaxs ma’nosi kesim shaklidan aniq bo‘lgani uchun subyekt alohida shakl orqali ifodalanishi shart bo‘lmaydi. Faqat subyekt alohida ta’kidlanganda bevosita ifodalanadi. Masalan: “ Ko‘prikni biz qurdik, dushmanlar o‘tdi”. Kesimi birgalik nisbatidagi fe’llardan ifodalanagan gaplarda gapning subyekti birdan ortiq bo‘ladi. Bu vaqtda ikki xil holatdagi subyektlar ifodalanadi: 1. Bir subyektning harakatiga ikkinchi subyekt yordam beradi: Halimaga akasi masalani ishlashdi; 2. Birdan ortiq subyekt birgalikda harakat qiladi: Bolalar tonggacha suhbatlashdilar. Kesimi orttirma nisbatdagi fe’llardan ifodalanagan gaplarda ham kesimdan anglashilgan harakat holat bilan bog‘liq ikki subyekt ishtirok etadi. Biri harakatni yuzaga chiqaruvchi subyekt (agens), ikkinchisi esa agensning harakatni yuzaga 22 chiqarishiga ta’sir qiluvchi, sababchi bo‘luvchi subyektni bildiradi. Masalan: Ona bolasini uxlatdi. Bunday gaplarda ikki propozitsiya ifodalanadi: Bola uxladi va Ona bolaning uxlashiga ta’sir qildi. Shuning uchun ham ularning shakliy va mazmuniy tuzilishi o‘rtasida nomutanosiblik bo‘ladi. Kesimi majhulllik nisbatidagi fe’llardan ifodalanagan gaplarda subyekt tushunchasi noma’lum bo‘ladi. Masalan: Bu yerdan yo‘l chiqarishga qaror qilindi . Ayrim vaqtlarida subyekt tushunchasi aniq bo‘lsa ham, u ikkinchi jihatga surilib, gapning kesimi ma’julllik nisbatidan ifodalanadi. Bunday vaqtda kesimi majhulllik nisbatidagi fe’llardan ifodalanagan gaplar kesimi aniqlik nisbatidagi fe’llardan ifodalanagan gaplar bilan bir paradigmani hosil qiladi. Masalan, Vazifani bajardim — Vazifa bajarildi. Bunday gaplarning shaxsizlikni ifodalanishi birlamchi vazifasi bo‘lsa, shaxsni ifodalashi ikkilamchi vazifasidir. Ma'lum voqea-hodisa, belgi-xususiyat haqidagi tasdiq yoki inkor yo‘li bilan xabar beruvchi gaplarga darak gaplar deyiladi. Masalan: Umarbek guzarga, so‘ng Tolmozorga yaqinlashsa hamki, o‘ziga kelolmadi. Darak gaplarning shakliy paradigmasi: Darak gaplarning grammatik xususiyatlari, uning gapning boshqa turlaridan farqlovchi belgilarini kesimga qarab belgilaydi. Kesimi ijro maylida bo‘lgan fe’llardan va fe’lga boshqacha so‘z turkumlaridan ifodalangan gaplar darak gap sanaladi. Kesim gapning markaziy birligi bo‘lgani uchun, kesimning morfologik shakllar tizimi shu gapning shakliy paradigmasi bo‘ladi. Masalan: 1. Kesim vaziyatida fe’lning ijro mayli shakl: Sayfi Soqievich domboq qo‘lini silatdi. (O‘. Hoshimov) 2.Kesim vaziyatida bosh va vosita kelishiklaridagi ot va olmosh shakli: Biz ishchimiz, mehnatchimiz. (Hamza) Baxtim — mehnatdan. Borligim sengaga. Nigohim senda faqat kesim vaziyatidan iborat bo‘lgan atov gaplarning morfologik shakli: Kuz. Keng paxtazor. 3.Kesim vaziyatida son, sifat, ravish shakli, bor yo‘q, mavjud so‘zlari: Uning yarmi — besh. Tong yaqin, tong yaqin, oppoq tong yaqin. (G. G'ulom) 23 Baxmal qirlar, keng bo‘shliqlar, paxtazor yerlar ko‘m ko‘k. (H. Olimjon) Bunda bor harorat, muhabbat, shafqat. (G. G'ulom) 4. Ko‘rsatish olmoshi shakli: Siz so‘ragan idora mana shu. 2.3. Gapning grammatik zamon kategoriyasi. Gap orqali ifodalangan voqeaning ma'lum zamonga munosabati va bu munosabatni ifodalovchi shakllar tizimi gapning grammatika zamon kategoriyasi sanaladi. Fe’lning zamon shakllari gapning zamon kategoriyasini ifodalashda asos bo‘ladi. Lekin bu narsa fe’lning zamon kategoriyasi bilan gapning zamon kategoriyasi bir xil degan xulosani bermaydi. Gapning zamon kategoriyasi fe’lning zamon shaklidan tashqari ham ifodalanishi mumkin. “Xush kelibsiz” gapida kelibsiz fe'li turli zamon shakllarida ishlatilishi mumkin emas. “Men ishchiman” gapida umuman fe’l yo‘q. Lekin gapning zamon ma’nosi bor. Demak, gapning zamon ma’nosi fe'lning zamon ma’nosi va uni ifodalovchi shakllar orqali hamda gap tuzilishi orqali ifodalanishi mumkin. Zamon kategoriyasi asosidagi gap paradigmatikasi masalasi ham fe’lning zamon paradigmatikasi asosida belgilanishi kerak. Shuning uchun ham, T.M. Lomtev jismoniy (fizik) va grammatika zamon ma’nolarini farqlaydi. Fizik zamon ma’nosi nutq paytiga qarab belgilanadigan real zamon oqimi qismlari bo‘lsa, grammatika zamon ma’nosi ma’lum cho‘zilishga bo‘lingan tuzilmadir. Bu tuzilmaning bir cho‘zilishga nutq momenti ham kirsa, boshqalari esa bu cho‘zilishdan (nutq momentidan emas) oldingi yoki keyingi voqea yoki hodisani ifodalaydi. Bunga muvofiq, nutq momenti o‘tgan va kelasi zamonlarni birlashtiruvchi nuqta emas, balki bir cho‘zilishga undan oldin, ikkinchi cho‘zilish undan keyin keladigan ma’lum cho‘zilish sifatida qaraladi. Hamma fe'l asosli gaplar ham fe’lning barcha zamon shakllarini qabul qilaveradi. Ayrim gaplarda fe’l o‘zining faqat bitta zamon shakli bilan yuzaga chiqa oladi. Gapning tuzilishi uning boshqa shakli bilan yuzaga chiqishiga yo‘l qo‘ymaydi. Masalan, “U hozirgina keldi” . Demak, fe’lning grammatika zamon kategoriyasi 24 fe’lning turli zamon shakllarini ajratgan bo‘lsa, gapning grammatika zamon kategoriyasi o‘z tarkibida fe’lning turli miqdordagi zamon shakllarini qo‘llashga imkon beradigan gapning turli tuzilmalarini ajratadi. Fe'lning zamon grammatika kategoriyasi a’zolari bir fe’lning turli zamon shakllari sanalsa, gapning zamon grammatika kategoriyasi a‘zolari o‘z tarkibida fe‘lning turli miqdordagi zamon shakllarini qo‘llashga imkon beradigan turli tuzilmalaridir. Til birligi sifatidagi fe’lda zamon grammatika ma’nosini ifodalovchi turli grammatika shakllar bir paradigmani hosil etadi va paradigma a’zolaridan birini ikkinchisi bilan almashtirish mumkin bo‘ladi. Masalan: keldi (kelayapti) keladi . Bu fe’l gap tarkibida gap tuzilishi taqozo etadigan zamon shakli bilangina faollasha oladi. Bunga muvofiq, gapning zamon paradigmasi a’zolarining miqdori turlicha bo‘ladi: 1.Gapning zamon paradigmasi fe’l zamon paradigmasiga muvofiq keladi. Bu vaqtda gapning tuzilish asosida fe’l bo‘ladi va u gap tarkibida o‘zining barcha zamon shakllari bilan kela oladi : Men o‘qiyapman (Men o‘qiyman) ; 2.Gapning tuzilishidagi ayrim ishtirokchilar fe’lning faqat ayrim zamon shakllari bilan kelishini taqazo qiladi. Bu vaqtda gap faqat bir zamon shaklida keladi: Haligacha kelgani yo‘q ; 3.Ot asosli gaplarda kesim zamon shakliga ega bo‘lmay, zamon ma’nosi ohang orqali ifodalanib, faqat hozirgi zamonni anglatadi. Masalan: Ukam talaba ; 4.Nominativ gaplarda zamon gapning umumiy mazmuni orqali ifodalanib, faqat hozirgi zamonni bildiradi: Bahor . Bundan ko‘rinib turibdiki, morfologik zamon ma’nosi bilan sintaktik zamon ma’nolari o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lsa ham, ammo bir-biridan miqdor jihatdan tubdan farq qiladi. 2.4. Gapning modal kategoriyasi. Modallik gapning asosiy belgilari, gap mazmunining eng muhim qismlaridan biridir. Tilshunoslikda modallik deganda, odatda, gap mazmunining obyektiv borliqqa munosabati va so‘zlovchining gap mazmuniga bo‘lgan munosabati 25 tushuniladi. Modallik ostida gapning subyekt bilan bog‘liq bo‘lgan turli ma’nolari tushunilar ekan, avvalo, bu ma’nolarni ikki guruhga ajratish maqsadga muvofiqdir: 1) obyektiv va 2) subyektiv modallik. Ularning birinchisi bilish akti yo‘naltirilgan ma’lum bir vaziyatdagi mavjud obyektiv aloqalar xarakterini aks ettiradi (mumkinlik, haqiqiylik, zaruriylik). Ikkinchisi esa, bu aloqalarni bilish darajasiga so‘zlovchining munosabati (bahosi)ni ifodalaydi. Obyektiv modallik gapning sintaktik bo‘linish sathida o‘z ifodasini topadi. Uning shakliy ko‘rsatkichlari: 1.Fe’l mayllari (shart-istak, buyruq, shartli, ijro) va boshqalar; 2.Maxsus modal fe’llar: xohlamoq, istamoq va boshqalar; 3.Leksik vositalar: kerak, lozim, darkor, majbur, zarur va boshqalar. Obyektiv modallik, o‘z navbatida, turli ma’nolarni o‘z ichiga oladi: Gapda ifodalangan mazmunning borlig‘iga munosabati. Bu fe’l mayllari va ohang (nominal so‘z-gaplarda) orqali ifodalanadi va gap mazmunining real (noreal) ekanini farqlaydi. Subyektning “o‘z” harakatiga munosabati. Bu modallik to‘rt kichik kategoriyani birlashtiradi: a) aniqlik. Nol ko‘rsatkich bilan xarakterlanadi; b) mumkinlik, imkoniyatning borligi. Olmoq, bo‘lmoq kabi ko‘makchi fe’llar orqali ifodalanadi. Masalan, Bu niyatni amalga oshirsa bo‘ladi (oshirib bo‘ladi). U institutda o‘qiy oladi va boshqalar; v) zarurlik, darkorlik, majburlik. Modallikning bu ma’nosi kerak, lozim, darkor, zarur singari so‘zlar orqali ifodalanadi. Masalan, Men o‘qishim kerak ; g) xohish — istak. Bu ma'no maxsus modal fe'llar (xohlamoq, istamoq va boshqalar) orqali ifodalanadi. Masalan, Men o‘qishni istayman. Yuqorida sanab o‘tilgan barcha modallik turlari obyektiv modallikka mansub bo‘lib, diktumga oid hisoblanadi. 26 Subyektiv modallik gapda ifodalangan obyektiv mazmunga so‘zlovchining munosabatini ifodalaydi va modusga kiradi. Subyektiv modallik kirish so‘z vazifasida kelgan maxsus modal so‘z yoki modal vazifadagi boshqa so‘zlar yordamida ifodalanadi. Subyektiv modallik orqali, o‘z navbatida, so‘zlovchining o‘z fikriga turli munosabatlari namoyon bo‘ladi: ishonch (albatta, kelaman), tasdiq (to‘g'ri, kelaman), gumon (ehtimol, kelarjan), achinish (afsus, kelaman) va boshqalar. Obyektiv modallik gapni shakllantiruvchi zaruriy belgilaridan biri hisoblanadi, subyektiv modallik esa obyektiv modallik ustiga qo‘yiluvchi qo‘shimcha modallikdir. II bob boyicha xulosa. Gapning grammatik kategoriyasi — bu gapda ifodalangan fikrning turli grammatik xususiyatlarini belgilovchi tizimdir. Har bir gapning o‘ziga xos grammatik xususiyatlari bo‘lib, ular tilning sintaktik va morfologik strukturasida namoyon bo‘ladi. Gapning grammatik kategoriyalari tilning asosiy tuzilmalari bo‘lib, ular gapni tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Gapning grammatik kategoriyalariga quyidagilar kiradi: Grammatik shaxs-son kategoriyasi : Bu kategoriyaning asosiy vazifasi gapda ishtirok etayotgan subyekt va uning harakatiga bog'liq bo‘lgan shaxs (birinchi, ikkinchi, uchinchi) va son (yakka, ko‘plik)ni ifodalashdir. Fe’l va boshqa so‘zlar shu kategoriyaga mos ravishda o‘zgaradi. Misol: “Men kelaman” (birinchi shaxs, bir son), “Ular keladilar” (uchinchi shaxs, ko‘plik). Grammatik zamon kategoriyasi: Zamon kategoriyasi gapda ifodalangan harakat yoki holatning vaqtini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida zamon kategoriyasi o‘tgan, hozirgi va kelasi zamonni ifodalovchi shakllar bilan ko‘rsatiladi. Misol: “Men o‘qidim” (o‘tgan zamon), “Men o‘qiyapman’ (hozirgi zamon), “Men o‘qishim kerak” (kelasi zamon). Grammatik tasdiq-inkor kategoriyasi: Bu kategoriya gapdagi fikrning tasdiqlangan yoki inkor qilinganligini ko‘rsatadi. Tasdiqlash va inkor so‘zlari 27 yordamida harakatning borligini yoki yo‘qligini ifodalaydi. Misol: “Men buni qilaman”(tasdiq), “Men buni qilmayman” (inkor). Grammatik modal kategoriyasi: Modal kategoriya gapda ifodalangan harakatning zarurligini, ehtimolligini yoki so‘zlovchining munosabatini ko‘rsatadi. Bu kategoriya obyektiv va subyektiv modallikka bo‘linadi. Obyektiv modallikda, gap umumiy haqiqat yoki imkoniyatlarni ifodalaydi, subyektiv modallikda esa so‘zlovchining o‘z fikri va munosabati ifodalanadi. Misol: “Men buni qilaman”(niyat), “Men buni qilmasligim kerak” (zaruriyat), “Men buni qilishi mumkin” (imkoniyat). Gapning grammatik kategoriyalari tilning mazmunini yanada aniqlashtirish va tushunarli qilishga yordam beradi. Bu kategoriyalar gapning tuzilishi, ma’nosi va so‘zlovchining munosabatlarini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. 28 UMUMIY XULOSA O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya va gap tushunchalari til tizimining muhim tarkibiy qismlari bo‘lib, ularning chuqur tahlili tilning morfologik va sintaktik tuzilmalarini o‘rganishda asosiy rol o‘ynaydi. Grammatik kategoriya tilning morfologik tizimida so‘z turkumlarining grammatik xususiyatlarini ifodalovchi vosita sifatida qaraladi. Bu kategoriya til birligining ichki tuzilishini va so‘zlar o‘rtasidagi grammatik munosabatlarni belgilaydi. Gap esa tilning sintaktik tizimida asosiy fikr birligi va kommunikativ birlik sifatida e’tirof etiladi. Gapning grammatik kategoriyalari uning tuzilishi, ma’nosi, so‘zlovchining munosabati va fikrni qanday ifodalashiga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun, grammatik kategoriya va gap tushunchalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilish tilshunoslik nazariyasining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Grammatik kategoriyalar tilning morfologik tizimining asosiy elementlaridan hisoblanadi. Morfologik birliklar o‘zaro o‘xshash grammatik shakllarni yaratishda va ularni gap tarkibida sintaktik munosabatlarni aks ettirishda muhim ahamiyatga ega. Har bir so‘z turkumi o‘zining xos grammatik kategoriyalariga ega: masalan, otlarda – kelishik, egalik, ko‘plik; fe’llarda – zamon, nisbat, mayl, shaxs kabi kategoriyalar mavjud. Bu kategoriyalar tilning morfologik strukturasi orqali gapdagi so‘zlarning grammatik shakllarini aniqlaydi va ular o‘rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Grammatik kategoriyaning o‘rganilishi tilshunoslikning asosiy masalalaridan biri bo‘lib, bu kategoriyalar tilning semantik va sintaktik aspektlarini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Gapning grammatik kategoriyalari tilning sintaktik tuzilmasida muhim rol o‘ynaydi. Gaplar o‘zaro murakkab sintaktik bo‘laklardan iborat bo‘lib, har bir bo‘lak o‘zining grammatik xususiyatlariga ega. Misol uchun, gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi gapda ishtirok etayotgan subyekt va uning harakatiga bog‘liq bo‘lgan shaxs va sonni ifodalaydi. Bu kategoriya orqali fe’l va boshqa so‘zlar o‘zgaradi va gapdagi shaxsiy va sonli munosabatlar aniqlanadi. Grammatik zamon kategoriyasi esa gapda ifodalangan harakatning vaqtini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida zamon kategoriyasi o‘tgan, hozirgi va kelasi zamonni ifodalovchi shakllar orqali 29 ifodalanadi. Bu kategoriyaning tahlili tilning vaqt va harakatni ifodalashdagi muhim ahamiyatini ko‘rsatadi. Grammatik tasdiq-inkor kategoriyasi gapdagi fikrning tasdiqlangan yoki inkor qilinganligini ko‘rsatadi. Tasdiqlash va inkor so‘zlari yordamida harakatning borligi yoki yo‘qligi ifodalanadi. Bu kategoriya gapning ifodalangan fikrining to‘g‘riligi yoki noto‘g‘riligini ko‘rsatishda muhim vositadir. Grammatik modal kategoriyasi gapda ifodalangan harakatning zarurligini, ehtimolligini yoki so‘zlovchining munosabatini ko‘rsatadi. Modal kategoriya obyektiv va subyektiv modallikka bo‘linadi. Obyektiv modallik gapda umumiy haqiqatlar yoki imkoniyatlarni ifodalashda, subyektiv modallik esa so‘zlovchining o‘z fikri va munosabatini ifodalashda ishlatiladi. Modal kategoriyaning tahlili tilning mohiyati va so‘zlovchining fikrini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Grammatik kategoriya va gap tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi tilshunoslikda til tizimining izchil va tizimli tahlilini osonlashtiradi. Grammatik kategoriyalar tilning tuzilmasini aniqlash va tilning imkoniyatlarini yanada kengaytirishda asosiy vosita hisoblanadi. Har bir grammatik kategoriya gapning strukturasi va ma’nosini aniqlashda o‘ziga xos o‘rin tutadi, bu esa gaplarning to‘g‘ri va aniq ifodalashiga imkon yaratadi. O‘zbek tilidagi grammatik kategoriyalarni chuqur o‘rganish tilshunoslikning nazariy va amaliy yo‘nalishlari uchun muhim ahamiyatga ega. Morfologiya va sintaksis bo‘yicha olib boriladigan tadqiqotlar tilning semantik, sintaktik va morfologik tuzilmalarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Shu orqali, nafaqat tilning grammatik strukturalarini aniqlash, balki tilni samarali va to‘g‘ri ishlatish imkoniyatlari ham kengayadi. Gapning grammatik kategoriyalari esa tilshunoslik nazariyasini boyitish bilan birga, amaliy tildan samarali foydalanishga xizmat qiladi. Shunday qilib, grammatik kategoriya va gap tushunchalari o‘zbek tilining barcha tuzilmalarini chuqur o‘rganish uchun zarur bo‘lgan asosiy vositalardir. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan 2- nashr.: O‘zbekiston. —Toshkent, 2023. KRILL ALIFBOSIDAGI ADABIYOTLAR. 2.Мусулманова Н.Р. Она тили дарсларида замон ва майл категорияларини боғлаб ўқитиш // Тил ва адабиёт таълими. 2018. №3. 3.Мусулманова Н.Р. “Грамматик шакл ва грамматик категория” модулини ўқитишда тушунчалар таҳлили методидан фойдаланиш // Тил ва адабиёт таълими. 2019. 4.Мусулманова Н.Р. Ўтган ва ҳозирги замон категориялари грамматик воситаларининг категориал ва нокатегориал маънолари ҳамда уларнинг ўзаро муносабати // ЎзМУ хабарлари. – Т. 2019. 5.Мусулманова Н.Р. Структура общего зачения категорий времени и наклонения в узбекском языке // Вестник науки и образования. – М. – 2020. №2 (80). С. 36-40. 6.Abdullayev A. O‘zbek tilida inkor kategoriyasi. O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 1986. LOTIN ALIFBOSIDAGI ADABIYOTLAR. 7.Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek tili. – Toshkent, 2007. 8.Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakulteti talabalari uchun darslik.: Sharq. – Toshkent, 2010. 9.Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati. – Toshkent, 1985. 10.Jo‘raev J. Fe’l mayllari klassifikatsiyasiga doir // O‘zbek tili va adabiyoti, - 1965. 11.Maxmudov N. Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.: O‘qituvchi. – Toshkent, 1995. 12.Ne'matov H.G‘. Fe'l, uning forma va kategoriyalari // O‘zbek tili va adabiyoti. 1972. 13. Ne'matov H.G‘. Tajalli tasavvuf bilish nazariyasi va tilshunoslikda sintaksisni o‘rganish masalalari // O‘zbek tili va adabiyoti. 1993. 31 14.Nurmonov A. Tanlangan asarlar. III jildlik.: Akademnashr, – Toshkent, 2012. 15.Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., lskandarova Sh., Nabieva D. O‘zbek tili nazariy grammatikasi. Morfologiya.: Yangi asr avlodi. – Toshkent, 2001. 16.Nurmonov A. O‘zbek tili fonologiyasi va morfologiyasi.: O‘qituvchi. – Toshkent, 1990. 17.Nurmonov A., Iskandarova Sh. Tilshunoslik nazariyasi.: Fan. – Toshkent, 2008. 18.Nurmonov A., Yo‘ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar.: O‘qituvchi. – Toshkent, 1996. 19.Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi.: O‘zbekiston– Toshkent, 2002. 20.Nurmonov A., Shaxobiddinova Sh., Iskandarova Sh., Nabiyeva D. O‘zbek tili ning nazariy grammatikasi. Morfologiya.: Yangi asr avlodi. – Toshkent, 2001. 21.Qodirov Z. O‘zbek tilida grammatik kategoriyalarni sistem tahlil qilish (kelishik kategoriyasi): Filol. fan. nom. ... dis. avtoref. – Samarqand. 1993. 22.Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2001. 23.Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009 24.Sodiqova M. Hozirgi o‘zbek tilida sifat.: Fan. – Toshkent, 1974. 25.Sultonsaidova S. O‘zbek tilidagi grammatik kategoriyalarning o‘zaro munosabati. Filol. fan. d-ri … dis. avtoref. –Toshkent, 1994. 26.G‘ulomov A. O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi.: O‘zdavnashr. – Toshkent, 1945. 27.G‘ulomov A. Fe’l.: Fan. –Toshkent, 1954. 28.Shahobiddinova Sh. Bosqichli mavhumlashtirish umumiy grammatik ma’noni ochish usuli sifatida. // O‘zbek tili va adabiyoti. 1995. INTERNET HAVOLALARI. 29. 30. 31. 32. 33. 32 34. 35. researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/3913/ 5098 36. 37. https://www.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/on a- tili_va_adabiyot/Tilshunoslik 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TILSHUNOSLIKDA GRAMMATIK KATEGORIYALARNING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Grammatik kategoriya tushunchasiga tavsif va yondashuvlar

1.2. O‘zbek tilida grammatik kategoriyalar tizimi

1.3. Gap sintaksisning asosiy birligi sifatida

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. GAPNING GRAMMATIK KATEGORIYALARI: TIZIMI, TUZILISHI VA FUNKSIYASI

2.1. Gapning grammatik kategoriyalari

2.2. Gapning grammatik shaxs-son kategoriyasi

2.3. Gapning grammatik zamon kategoriyasi

2.4. Gapning modal kategoriyasi

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить