Gapning ajratilgan bo'laklari - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	81.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Gapning ajratilgan bo'laklari

Купить

• O‘zidan oldingi bo‘lakning ma’nosini izohlab, bo‘rttirib, to‘ldirib, aniqlashtirib kelgan bo‘lak ajratilgan izoh bo‘lak deyiladi: Men ishni mana shundan, ya’ni tushuntirishdan boshladim. • Ajratilgan bo‘laklarning uyushiq bo‘laklardan farqi shundaki, ular bir tushunchaning ikkita nomidir, ya’ni bir shaxs yoki bir narsa ikki marta nomlanadi, uyushiq bo‘laklar esa bir necha shaxs yoki narsani ifodalaydi. • Gap bo‘laklarining ajratilishida gapda so‘z tartibining o‘zgarishi, gap bo‘laklarining kengayishi, bir bo‘lakning o‘zidan oldingi bo‘lakni izohlashi bir bo‘lakni boshqalaridan ajratib bo‘rttirib ko‘rsatish zaruriyati kabilar sabab bo‘lishi mumkin. M: Ko‘chada borar, g‘amgin va o‘ychan. Ukasi, ko‘zlari chaqnagan, unga g‘azab bilan qaradi. Oldinda, muyulishda, bir qora ko‘rindi. U har kuni

Quyidagi gap bo‘laklari ajratiladi: AJRATILGAN IZOH HOL GAPDA O‘ZIDAN OLDINGI HOLNI IZOHLAB KELADI. QUYIDAGI HOL TURLARI AJRATILADI: 1) O‘RIN: UNING QO‘LIDAN USHLAB ICHKARIGA, MEHMONXONAGA BOSHLADI. 2) PAYT: ANJUMAN BUGUN, SOAT BESHDA BOSHLANADI. 3) RAVISH (VAZIYAT): QO‘LLAR ISHLAR TEZ – MO‘JIZAKOR. 4) MAQSAD: SHAHARGA BORISH UCHUN, YA’NI O‘G’LINI KO‘RISH UCHUN, ULOV QIDIRDI. 5) MIQDOR-DARAJA: BUGUN SIZNI YANA, IKKINCHI MARTA KECHIRISHDI.Ajratilgan izoh aniqlovchi o‘z navbatida quyidagi turlarga bo‘linadi: ajratilgan izoh qaratqich-aniqlovchi o‘zidan oldingi qaratqich-aniqlovchini izohlaydi: Bir necha kishilarning, ayol va erkaklarning qorasi ko‘rindi; ajratilgan sifatlovchi-aniqlovchi sifatlanmishdan keyin kelib uni izohlaydi (ba’zi darsliklarda bu ters sifatlovchi-aniqlovchi deb ataladi)

Ajratilgan izoh bo‘laklarda tinish belgilarining ishlatilishi • Yozma nutqda izoh bo‘laklar ko‘pincha vergul va tire bilan ajratiladi: • 1) Izoh bo‘laklarning o‘z ichida vergul bo‘lsa, ikki tomoniga tire qo‘yiladi: Endi odamlar –otliq, piyoda, yosh-qari – uchray boshladi. • 2) Ajratilgan bo‘lak kengayib, uyushib, gap oxirida kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi: Mening o‘z muhabbatim bor – toza va musaffo! • 3) Bosh kelishikdagi kishilik olmoshini izohlagan bo‘laklardan avval tire, keyin vergul qo‘yiladi: Men – Fozilova Fotima, VII sinfda o‘qiyman. • 4) Yozma nutqdagi: Otam – Ilyos Tohirov, zavodda ishlaydi, kabi gaplarda ham shunday.

AJRATILGAN BO’LAKLI GAPLAR • Gapning ikkinchi darajali bo’laklari fikrni odat-dagiga qaraganda kuchli, ifodali, ta’sirli qilib berish, bu bo’-lakni mazmun jihatidan kuchaytirish, grammatik jihatdan mus- taqil holga qo’yish (nisbiy mustaqillik) uchun maxsus intonatsiya bilan, pauzalar bilan ajratiladi. Masalan: Onam, mehribonim, keldi. • Bu misoldagi mehribonim bo’lagi onam bo’lagining aniqlovchi-sidir: mehribon onam. Bu aniqlovchini aniqlanmishdan keyin keltirib, uni ikki tomondan maxsus pauza bilan, maxsus intonatsiya orqali ajratib aytish natijasida shunday o’zgarishlar hosil bo’ldi: • Bu bo’lakning mazmun ahamiyati avvalgiga nisbatan kuchay-di: uning mazmuni ta’kid bilan berildi, unga diqqat kuchayii-rildi. • Buning natijasida u bo’lak avvalgi holatdagiga nisbatan (mehribon ona) kuchayg

• Yuqoridagi tipda ayrimlikka ega bo’lgan ikkinchi darajali bo’laklar gapning ajratilgan bo’laklari sanaladi. • Anglashiladiki, biror bo’lakni ajratish hodisasi mazmun, grammatik (sintaktik) va intonatsion jihatdan o’zgarish hosil qilish bilan bog’langan. Demak, bunday vaqtlarda gapning struk-turasida ham o’zgarish bo’ladi. • Yana quyidagi misollarni chog’ishtiraylik: Erkin ukam inje- ner bo’ldi. — Erkin, ukam, injener bo’ldi. Birinchi gapda Erkin so’zi ukam so’ziga odatdagi aniqlovchi (keng ma’noda) bo’lib kelgan: q a y s i ukam? — Erkin ukam (So’zlovchining bir necha ukasi bor bo’lib, shulardan Erkin ismli ukasi...). Ikkinchi gapda ukam so’zi maxsus intonatsiya bilan ajratilgan, qo’shimcha ottenkaga ega bo’lgan: Erkin bulagining ma’nosini aniqlab, konkretlashtirib, ta’kidlab, izohlab kel

• Yuqoridagi chog’ishtirishlardan yana shu narsa ko’rinadiki, bi-,-rinchi holatda (onam, mehribonim...) ajratish ham intonatsiya, ham inversiya yordami bilan, ikkinchi misolda esa faqat into-natsiya vositasi bilan bo’lgan. • Yuqoridagi misollarga qarab, ikkinchi darajali bo’lak ishti-rok qilgan har qanday konstruktsiyada ikki holat (ajratilgan-lik va ajratilmaganlik) bo’ladi, degan xulosa chiqarish kerak emas: shunday ajratish hollari ham borki, ularni ajratilmagan bo’lak holatiga o’tkazib bo’lmaydi. Masalan: Uni, onangni ham, .xatga solgan ekansan. Demak, aniqlovchi-izohlovchi gapning kishi-lik olmosh bilan ifodalangak bo’lagiga qarashli bo’lsa, u, odat-,da, ajratilgan bo’lak bo’lib keladi. • Aniqki, ajratish hodisasi tilning eng muhim, zarur vosita-.laridan biridir. Uzbek tilida ajratilg

• Ikkinchi darajali bo’laklarning hamma turi gapda aj-ratilishi mumkin: ajratilgan izohlovchilar, ajratilgan qara-tuvchilar, ajratilgan sifatlovchi, ajratilgan hollar va ajra-tilgan to’ldiruvchilar. • Ajratilgan izohlovchi. Izohlovchilarda ajratilish ho-disasi aniqlovchining boshqa tiplariga qaraganda ko’p uchraydi. Buning ayrim sabablari bor: izohlovchi-izohlanmish munosabati-dagi so’zlarda (traktorchi Toshpo’lat) yosh yigit tipidagi sifat-lovchi-sifatlanmishga nisbatan ancha tartib erkinligi bor (yosh yigit tipidagi birikmada tartib erkinligi yo’q); izohlovchi aj- ratilganda moslashish hodisasini ham ko’rish mumkin: Toshpo’lat-ga, traktorchiga, ...(Bu hol yosh yigit birikmasida yo’q). Bu moslik elementlarning ayrimligini kuchaytiradi. • Ajratilgan izohlovchilarning asosiy xususiyatlari:

• Kishilik olmoshining aniqlovchisi bo’lib qo’llangan izohlovchi ajratilgan bo’ladi (Bu olmoshlar bevosita odatdagi aniq-lovchilar bilan qo’llanmaydi): Biz, terimchilar, va’damizning-ustidan chiqamiz! («S. Uzb.») • Ajratilgan izohlovchi maxsus yordamchi (ya’ni so’zi) bilan qo’llanishi ham mumkin: Difterit, bo’g’ma (difterit, ya’ni bo’g’ma),. bolalarda ko’p uchraydigan kasallikdir. («S. Uzb.») • Ajratilgan izohlovchi bilan izohlanmishning o’zaro sin-taktik aloqasi tenglanishdir (Bular shu tomoni bilan uyushi^ bo’lakka o’xshasa ham, lekin uyushiq bo’lakdan tamoman boshqa ho-disadir, ularning o’ziga xos belgilari ko’p. Masalan, uyushiq, bo’laklardagi sanash intonatsiyasi bularda yo’q). • Izohlovchi-ieohlanmish munosabatining bu ko’rinishi mate-rial (qanday so’z bilan ifodalanishi) jihatidan b

• Ajratilgan qaratuvchi. Qaratuvchining ot yoki ot vazi-fasidagi so’zdan bo’lishi, odatda, ajratilgan qaratuvchisining ham shu turda bo’lishini talab qiladi: har ikkisi qaratqich ke-lishigida bo’ladi. Asli bunda ajratilgan izohlovchining bir ko’- rinishi kelib chiqadi: Oshpazning, Mamattsulovning, qo’li gul ekan. («S. Uzb.») • Ajratilgaya sifatlovchi boshqa bo’laklarga qaraganda juda o* bo’lib, she’riyatda (ran bo’laklarini odatdagidan boshqacha tar-tibda joylash natijasida) uchraydi. Misol: Bir tsiz tug’ildi g ninni. (0.) CHog’ishtiring: ninni qiz. Kamzul kiydim, tirinka^ seni sevdim surunka (Qo’shitsdan. CHog’ishtiring: tirinka kamzul). • Ajratilgan hol. Bunda gapning bo’lagi ma’nosi juda ham konkret bo’lmagan, umumiy bo’lgan so’z bilan ifodalanadi^ shu so’zga ajratilgan bo’lak keltirili

• Bular asosiy harakatga qo’shimcha bo’lgan boshqa bir harakatning bajarilganli-tini bildiradi. • 226-§. Ajratilgan to’ldiruvchi: 1. Bunday ajratish olmosh bi-dan ifodalangan to’ldiruvchining ma’nosini konkretlashtirishda, shuning qo’shimcha belgilarini ko’rsatishda uchraydi. Masalan: Kecha-kunduz seni, vafodorimni, o’ylayman. 2. Ajratilgan to’ldi-ruvchi ot bilan ifodalangan to’ldiruvchini ham izohlashi mumkin: Nasixatimni, otangning so’zini, esingda tut. 3. Ajratilgan to’l-diruvchi o’z oldidagi ajratilmagan to’ldiruvchi bilan bir xil •formada bo’ladi. • Gapning ajratilgan bo’laklarini analiz qilish yana quyidagi hollarni ko’rsatadi: • Uyushiq bo’laklar umumlashtiruvchi so’zga ega bo’lganda, uyushiq bo’laklar ajratilgan izohlovchi hisoblanadi: Ikkalamiz — To-lib va men — bugun navbatchi bo

Foydalanilgan adabiyotlar 1. A.G’ulomov, M.Asqarova Hozirgi o’zbek adabiy tili. 2. Madrim Hamroyev Ona tili qo’llanma 3. A.Nurmonov, N.Mahmudov 4. A.Sobirov, Sh.Yusupova Hozirgi o’zbek adabiy tili 5. 8 sinf ona tili darslik

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in