Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gender va uning tilshunoslikda aks etishi

Купить
1MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3- 5 I BOB. GENDER VA UNING TILSHUNOSLIKDA AKS ETISHI 1.1. Gender tushunchasi ...................................................................................... 5- 9 1.2. Tilshunoslikda gender munosabatning o ‘ rganilishi ................................... 9- 13 1.3. Murojaatda gender xoslanishlar ............................................................... 13- 18 II BOB. MUROJAAT SHAKLLARIDA GENDER MUNOSABATNING IFODALANISHI 2.1. Muloqot jarayonida murojaatning o‘rni va ularning tasnifi ..................... 18-19 2.2. Erkaklar va ayollar murojaatining o‘ziga xos qirralari ............................ 19- 33 XULOSA ........................................................................................................... 34-35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................................... 35-37 2KIRISH 1. Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va zarurati. “Ta’lim tо‘g‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” talablari bо‘yicha ta’lim tizimida о‘tkazilayotgan islohotlar katta qadamlar bilan davom etayapti. Qonunlar va DTS talablaridan biri barkamol shaxsni shakllantirishdir. Vatanimizning kelajagi kо‘p jihatdan ana shu yoshlarimizning bilimi va salohiyatiga bog‘liq. Qisqasi, ularga bugungi berilayotgan bilim, hosil qilinayotgan vatanparvarlik kо‘nikmasi ertangi kunimizning kafolatidir. Mustaqillik davri talabi О‘zbekistonda о‘zbek tilshunosligining hozirgi holati bu sohada yangi yо‘nalishlarning shakllanishini taqozo qilmoqda. О‘zbek tilshunosligida XX asr sо‘nggida shakllanib, jadal rivojlanayotgan tilshunoslik fanining yangi yо‘nalishlari sotsiolingvistika, psixolingvistika, sistem tilshunoslik, til va nutqni farqlash, til va millat, jamiyat va til kabi ilg‘or fan yо‘nalishlari yuzaga keldi. Hozirgi davr tilshunosligida shunday fanlar qatorida insonning, ya’ni erkak va ayolning jamiyatda tutgan o ‘ rni, ularning ruhiy olami va til xususiyatlari bilan bog ‘ liq bo ‘ lgan gender lingvistikasi fani yo ‘ nalishidagi tadqiqotlar kuchaydi. Gender lingvistikaning jamiyatda ahamiyati katta. Birgina jinoyat-qidiruv sohasini oladigan bo ‘ lsak, aybdorni izlash jarayonida izquvar uning kimligini aniqlash uchun, avvalo, o‘sha jinoyatni qilgan odamning shaxsini hamda jinsini aniqlashga harakat qiladi. Ularning yozuvlari, imzosi, xatti-harakatlari, gap- so ‘ zlariga qarab jinoyat sodir etgan shaxs aniqlanadi. Gender tilshunosligi ana shu muammolarni hal etishda asosiy manbaa bo ‘ lib xizmat qiladi. Til-jamiyat munosabati masalasini tilshunoslik nuqtayi nazaridan tadqiq etish zamonaviy tilshunoslikning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. Jamiyat va insoniyat taraqqiyotining о‘zi ham tilshunoslikning bu kabi yangi soha va yо‘nalishlarini taqozo etmoqda. Chunki har ikki jins vakilining о‘ziga xos, biri- biriga о‘xshamaydigan muloqot me’yorlari, sо‘z va iboralari mavjudki, bularni 3Bilmay turib ularning fikrini, o ‘ y-kechinmalarini anglash qiyin, tushunish, muloqotga kirishish murakkab bo ‘ ladi. Ushbu yo ‘ nalishda ilmiy kuzatishlar olib borish uchun dastlab genderologiyaning nazariy-metodologik asosini to ‘ g ‘ ri o ‘ qish, o ‘ zbek tilida bu sohaga oid tushunchaviy apparatni shakllantirish, aynan shu sohaga muvofiq keladigan tadqiq va tahlil yo ‘ nalishlarini belgilab olish lozim bo ‘ ladi. Ana shundagina o‘zbek tilshunosligida mazkur sohaning mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida ajralishi va taraqqiy etishiga zamin hozirlanadi. Gender lingvistikasining dolzarb muammolaridan biri gender munosabatda pragmatik o ‘ xshatish, pragmatik shakldoshlik, pragmatik ma’nodoshlik, pragmatik ziddoshlik kabi hodisalar tadqiqi hisoblanadi. Mazkur ishimiz mavzusi til va tafakkur munosabati, ayol va erkaklarning dunyoqarashi, tafovutlarning takrorlanish darajasi bilan birgalikda, ularning dunyo manzarasining turli jihatlari bilan aloqalarini aniqlash tilshunoslikning yangi yо‘nalishi bo ‘ lgan genderolingvistikaning dolzarbligini belgilab beradi. 2. Kurs ishining obyekti va predmeti. Ishning tadqiq manbayi erkaklar va ayollar tomonidan qo ‘ llaniladigan murojaatlar hisoblanadi. Ishning predmetini esa ularning nutqida qo ‘ llaniluvchi ijobiy va salbiy bo ‘ yoqqa ega so ‘ zlar, undalmalar, qarg ‘ ish so ‘ zlar, ibora va shu kabilarning ma’noviy jihatlari tashkil etadi. 3. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Aloqa-aralashuv jarayonida ayollar va erkaklar nutqida ishlatiladigan murojaat shakllarining ahamiyati va xususiyatlarini yoritib berish ishning maqsadi hisoblanadi. Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda, quyidagi vazifalarning amalga oshirilishi nazarda tutiladi: - dunyo tilshunosligida bo ‘ lgani kabi, o ‘ zbek tili va nutqining gender xususiyatlarini batafsil tadqiq etish; - gender tahlil qilishda genderologik yondashuvning ahamiyatini o ‘ rganish; - muammoga oid boshqa masalalarning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o ‘ rganish; 4- erkaklar va ayollar nutqidagi o ‘ ziga xoslikni aniqlash; - murojaatlarni tasnif qilish hamda ular asosida jins munosabatdorligini farqlash; - erkaklar va ayollar murojaatida qo ‘ llanuvchi vositalarni tahlil qilish; Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: til va jins munosabati masalasiga bag‘ishlangan tilshunoslikka oid ilmiy ishlar bilan tanishish; ayollar va erkaklar murojaatini kuzatish, tо‘plash va tasniflash; murojaatlarda aks etgan о‘ziga xosliklarni ifodalab turuvchi belgilarni qayd etish va tahlil qilish kabilar. 4. Kurs ishining metodologik asosi va metodlari. Til va tafakkur birligi, til va jins mushtarakligi qonuniyati ishning metodologik asosi bо‘lib xizmat qiladi. 5. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikki asosiy bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxatidan iborat. 5I BOB. GENDER VA UNING TILSHUNOSLIKDA AKS ETISHI 1.1. Gender tushunchasi Gender tushunchasi erkak va ayollarning psixologik, ijtimoiy va madaniy о ‘ ziga xos xususiyatlarini nazarda tutadi. 1 Insoniyatning uzoq yillik evolyutsiyasi jarayonida bu ikki qarama-qarshi jins о ‘ ziga xos bо`lgan umumiylik hamda farqlarga ega bо ‘ lib bordi. Natijada ayol va erkakni bir-biridan farqlovchi va umumlashtiruvchi xususiyatlar tizimi shakllandi. Gender erkaklar va ayollar aynanligi va xulq-atvordagi tafovutni nazarda tutadi. 2 “Gender” tushunchasi fanga biologik jinsning, ya’ni ular asosida insonlarni erkak va ayolga ajratuvchi “jins” tushunchasidan ajratish uchun kiritilgan. Keyingi tadqiqotlar natijasi shuni kо ‘ rsatadiki, biologik nuqtayi nazardan jinslar о ‘ rtasidagi farqlardan kо ‘ ra о ‘ xshashliklar kо ‘ proq. Shunga kо ‘ ra, biologik jins ayol va erkakning jamiyatdagi rolini belgilovchi asosiy omil bо ‘ lib xizmat qilmaydi. Ayol va erkak о ‘ rtasidagi tafovut insoniyat paydo bо ‘ lgandan boshlangan bо ‘ lib, bu tafovut dastlab ularning bajaradigan yumushlarida kо ‘ zga tashlanadi. Erkaklar ov qilish, tirikchilik uchun yemak izlash bilan band bо ‘ lgan, ayollar esa uyda olov о ‘ chib qolmasligi uchun unga о ‘ t tashlab turishgan. Keyinchalik kishilik jamiyatining taraqqiy etishi natijasida ayol va erkakning xulq-atvorida, kiyinishida, yurish-turishida, shuningdek, sо ‘ zlashida ham farqli jihatlar ajrala bordi. Hozirgi vaqtda tilshunoslikdagi gender tadqiqotlar turli ilmiy paradigmalarda olib borilmoqda. Jamiyat madaniyati, ijtimoiy-madaniy munosabatlar erkak va ayolning jamiyatdagi maqomini belgilab beradi. Turli tillarda ana shu “erkak” va “ayol” konseptlarining tarkibi bir xil bо ‘ lmay, turli til vakillarining “erkak” va “ayol” haqidagi tushunchalari yuqoridagi omillar bilan bevosita bog ‘ liq bо ‘ ladi. Til vositalarini gender jihatidan tahlil qilish keyingi yillarda tilshunoslikda amalga oshirilgan va oshirilayotgan masalalardan biri hisoblanadi. Yevropa tilshunosligida bir qator ishlar amalga oshirilgan bо ‘ lib, erkak va ayollar nutqida uchraydigan murojaatlarning farqli holatlari kо ‘ rsatib о ‘ tilgan. Xususan, rus 1 Islomova Sh. Qipchoq lahjasidagi iboralarning etnosotsiopragmatik xususiyatlari.Magistr.dar. olish.dissQ.,2013y. 2 Islomova Sh. 6tilshunosligida ham bu borada yetarli darajada ishlar olib borilgan bо ‘ lib, rus erkak va ayollari nutqidagi barcha vositalar tahlil qilingan. Har bir millat о ‘ zining mental tabiatidan kelib chiqib muloqot jarayonida til vositalarini turlicha qо‘llaydi. О‘zbeklar nutqida qо ‘ llaniladigan til vositalari, ya’ni murojaat shakllari boshqa xalqlarnikidan farq qilib, unda о ‘ zbekona madaniyat aks etib turadi. Shu bilan birga, ayollar va erkaklar nutqida ham bu vositalarning qо ‘ llanishida farqlar kuzatiladi. Rus tilshunosi A.V.Krilina o‘zining “Ilmiy ishlarda genderning tadqiq etilishi” mavzusidagi tadqiqotlarida gender tilshunoslik xususiyatlarini atroflicha o ‘ rgangan. Unga ko ‘ ra, gender tadqiqoti bir necha metodologik prinsiplarda o ‘ rganiladi. Ular o‘z navbatida ikki guruhga ajratiladi. Birinchi guruh gumanitar fanlardagi umumiy gender yondashuv bo ‘ lib, lingvistika, psixologiya, sotsiologiya va boshqa gumanitar fanlar uchun umumiydir. Gender analizida to ‘ rtta kategoriya bor: 1) Borliq kategoriyasi; 2) Fikrlash kategoriyasi; 3) Inson faoliyatida tilning ma’lum maqsad yo ‘ lida ishlatilishi; 4) Til sistemasida birliklar munosabati. Genderning umumiy analiz prinsiplari: 1. Gender – jamiyat va madaniyat rivojlanishining mevasi bo ‘ lib, nisbiy xarakterga ega. 2. Gender doimo harakatda va o ‘ zgaruvchan. 3. Gender – gumanitar fanlarda umumiy kategoriya. Har qanday tilning gender analizi uchun tilshunoslik metodlari zarur. Bundan tashqari, tilshunoslik genderologiyasi yangi ilmiy yo ‘ nalish bo ‘ lib, unga ham har qanday yangi yo ‘ nalishga xos bo ‘ lgan belgilar, ya’ni yetarli bo ‘ lmagan o ‘ rganilish xosdir. Bu yangi ilmiy yo ‘ nalish endigina o ‘ ziga xos bo ‘ lgan metodlarni ishlab chiqyapti. 7Shu bilan birgalikda, tilshunoslik maydonida ish olib borayotgan olimlar o ‘ zlarining ilmiy ishlarida psixolingvistika, sotsiolingvistika sohalarini psixologiya, sotsiologiya va adabiyotshunoslik bilan bog ‘ lab o ‘ rganmoqdalar. Shu o ‘ rinda o ‘ zbek tilshunosligiga kirib kelayotgan yangi tilshunoslik sohalari sotsiolingvistika, psixolingvistika sohalari haqida to ‘ xtalib o ‘ tsak. Chunki yuqorida ta’kidlaganimizdek, bu yo ‘ nalishlar gender tilshunoslik bilan doimo o ‘ zaro aloqadorlikda turadi. Sotsiolingvistika – ijtimoiy munosabatlarda tilning tutgan o ‘ rnini, til taraqqiyotini va tilning funksional jihatlarini hamda jamiyat til uchun, til esa jamiyat uchun xizmat qilishini o‘rganadi. Sotsiolingvistikani fan sifatida o ‘ rganish jarayonida uning umuminsoniy hamda siyosiy xususiyatlari, jumladan, til va jamiyat, til va mafkura, til va tafakkur, til va xalq, til va yosh, til va jins, davlat institutlarida til, til taraqqiyotini rejalashtirish, shuningdek, tilning falsafiy xususiyatlarini o ‘ rganish lozim bo ‘ ladi. Professor B.Golovin “sotsiolingvistika” fanini tor va keng ma’noda tadqiq etishni maqsadga muvofiq deb biladi. Chunki sotsiolingvistika funksional (vazifaviy) ma’no kasb etib, u til qurilishi taraqqiyotiga xizmat qilishini ta’kidlaydi va tilning vazifaviy xususiyatlari bilan bog ‘ liq,- degan xulosaga keladi 3 . Shunday qilib, sotsiolingvistika haqida fikr yuritish qaysidir ma’noda til va jamiyat bilan bog ‘ liq tushunchalarni nazariy jihatdan tekshirish va o‘rganishni taqozo etadi. Demak, jamiyat a’zolari bo‘lgan erkak va ayol murojaatidagi o‘ziga xoslikni o‘rganuvchi gender tilshunoslik ijtimoiy lingvistika bilan chambarchas bog‘liqlikda turadi. Tilshunosligimizdagi yangi yo‘nalishlardan yana biri bo‘lgan psixolingvistika tilshunoslik va psixologiya fanlariga oid hodisalarni uyg‘unlikda tekshirishga qaratilgan. 3 www.vikipedia.uz 8Psixolingvistika – nutqning hosil bo‘lishi, shuningdek, nutqni idrok etish va shakllantirish jarayonlarini ularning til tizimi bilan o‘zaro bog‘lanishi holatini o‘rganuvchi fan, psixologiya va lingvistikaning sintezidan paydo bo‘lgan. Psixolingvistika inson nutqiy faoliyati modelini va psixofiziologik nutqiy shakllanishini ishlab chiqib, ularni psixologik eksperimentlar yo‘li bilan tekshiradi. Tadqiqot manbayi bo‘yicha tilshunoslikka yaqin bo‘lgan psixolingvistika o‘z tekshirish usullari bo‘yicha psixologiyaga yaqin turadi 4 . Demak, erkak va ayolning yoshi, yashash tarzi, jamiyatda tutgan o‘rni hamda ularning ruhiyati bilan bog‘liq bo‘lgan xususiyatlaridan kelib chiqib gender tilshunoslik yuqoridagi tilshunoslik sohalari bilan o‘zaro munosabatda turadi. Million yillar davom etgan tarixiy-madaniy va bioantropologik rivojlanish, ayniqsa, differensatsiya, mehnat taqsimoti ayol va erkakda о‘ziga xos hayot tarzini, fikrlashni, kasb-kor tanlash kо‘nikmalarini, muloqot usullarini shakllantirdiki, aynan ushbu fikrlarni о‘rganish, ular mohiyatini ochib berish gender falsafasining asosiy vazifasidir. Demak, jinslararo munosabatlarni tadqiq qilish, avvalambor, falsafaning vazifasi hisoblanadi. Lekin bugungi kunda “gender sotsiologiyasi”, “gender psixologiyasi”, “gender pedagogikasi” kabi ilm-fan sohalari yuzaga kelmoqda. Shu boisdan ham bugun ilmiy adabiyotlarda, tadqiqotlarda va bahs- munozaralarda “gender” atamasi, u bilan bog‘liq “gender munosabatlar”, “gender xususiyatlar”, “gender tenglik”, “gender madaniyat”, “gender taraqqiyot”, “gender sotsiologiya”, “gender psixologiya” kabi iboralar kо‘p ishlatilmoqda. V.Alimasov ta’biri bilan aytganda, keyingi yigirma yilni “gender izlanishlar davri” deb atash mumkin. 1.2. Tilshunoslikda gender munosabatning o ‘ rganilishi Ma’lumki, sotsiologiya hamda psixologiya fanlarida “gender” tushunchasi “biologik jins” tushunchasidan farqlanuvchi ijtimoiy tushuncha hisoblanadi. Buning asosida jamiyatda erkak va ayollarga xos bo‘lgan xususiyatlar negizida shakllangan “ijtimoiy jins” tushunchasi yotadi. Boshqacha aytganda, gender 4 O`zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000- yil. 9tadqiqotlarda uzoq vaqt davomida odamlar dunyoqarashida shakllangan, jamiyat tomonidan qabul qilingan erkaklik va ayollik ( maskulinnost va feminizm )ka xos axloq me’yorlari tushuniladi. Ana shunday axloq me’yorlari ichida muloqot xulqi masalasi markaziy masalalardan biri bo‘lganligi bois genderologik muammolarni lingvistik aspektda o‘rganish zarurati tug‘ildi va genderolingvistika ana shu zarurat tufayli alohida bir soha sifatida paydo bo‘ldi 5 . Til va kommunikatsiya sohasida gender muammolari tilshunoslikda bugun paydo bo‘lgani yo‘q. Bu muammo o‘tgan asr boshlarida ma’lum darajada jahon tilshunoslarining diqqatini o‘ziga jalb qilgan va bu borada E.Sepir, O.Yespersen, F.Mautner kabi olimlar tomonidan bir qator tadqiqotlar amalga oshirilgan edi. Hozirgi jamiyatda erkak va ayol nutqi taraqqiyoti eng dolzarb muammolardan bo‘lib turibdi. Bu muammoning paydo bo‘lishi va shakllanishi shu bilan xarakterlanadiki, o‘zining biologik va jinsiy namoyon bo‘lishi va ruhiy his qilish o‘rtasidagi farqni anglagan inson o‘zining gender yaxlitligini yo‘qotadi, ma’lum ijtimoiy qiyinchiliklarga duch keladi. XX asr boshlaridayoq bir qator tadqiqotchilar biologik jins va kommunikatsiya o‘rtasidagi munosabatni aniqlashga kirishgan edilar. 70- yillarning o‘rtalarida bir guruh ruhshunoslar erkaklar va ayollar o‘rtasidagi kommunikativ farqlarni aniqlashga va shu asosda dolzarb ijtimoiy muammolarni hal qilishga gender nuqtayi nazaridan yondasha boshladilar. Ruhshunoslardan keyin tilshunoslar shaxsning gender jihatlari til tizimida, nutq faoliyatida, kommunikatsiya xususiyatlarida namoyon bo‘lishini aniqladilar. Bu esa erkak va ayol nutqi orasidagi farqlarni tadqiq etuvchi yangi bir yo‘nalish sotsiolingvistikaning shakllanishiga yo‘l ochib berdi. Bu yo‘nalishda jahon tilshunosligida F.Mautner, E.Sepir, O.Yespersen, Ye.I.Goroshko, O.L.Kamenskaya, A.V.Kirilina, O.V.Ryabovlar, V.V.Potapov, A.Bodrova, D.Semyonova, Ye.Grisenko, Ye.Kartushina, A.Kostikova, Ye.Nazarova, Ye.Badmayeva kabi tadqiqotchilar tomonidan gender tadqiqi bo‘yichi jiddiy ishlar amalga oshirilgan. Jahon miqyosida genderolingvistika sohasida muntazam xalqaro konferensiyalar ham o‘tkazilmoqda. Olib borilgan 105 Qurbonova M. Genderolingvistik tadqiq yangi paradigm sifatida . O`TA, 2014. №2, 43- b. 11tadqiqotlarda mutaxassislar ko‘pincha ikki jihatga: 1) ayol va erkaklar ma’lum bir voqelik yoki uning parchasini tasvirlashda, yoki boshqa holatlarda fikrlarini o‘ziga xos tarzda bayon etishi (nutqning gender xususiyati)ga, 2) muayyan til tizimida ayollik va erkaklik belgilari bilan bog‘liq tushunchalarni ifodalovchi lingvistik vositalarning mavjudligi (til tizimida ayol va erkakni bir-biridan ajratish, farqlashga xizmat qiluvchi til birliklarini belgilash)ga e’tibor qaratishgan. Tilshunoslikda gender parametrlarning qo‘llanishini tadqiq etish tilshunoslikning ayol yoki erkaklarga xos konstruktiv tamoyillarini o‘rganishda ham muhim ekanligi o‘z isbotini topdi. Tilshunoslikda genderologik tadqiqotlardan ko‘zlanadigan asosiy maqsad ayol va erkak nutqiga xos bo‘lgan, har ikkala jins vakillariga xos uslubda voqealangan yozma yoki og‘zaki matnlarni farqlash ko‘rinishidagi “lisoniy asimmetriya” hodisasining turlari va sabablarini aniqlashdir. Nemis tilshunosi Fris Mautner o‘z kuzatishlarida tildagi mavjud gender tavofutlar erkak va ayollarning nutqiy faoliyatlarida ajralib turuvchi bir qator jihatlarga bog‘liq ekanligini antik teatr an’analariga bog‘lab talqin qiladi. Tarixdan ma’lumki, ilgari antik teatrlarda ayollar roli erkaklar tomonidan ijro etilgan va shu tariqa o‘ziga xos bo‘lgan “erkaklar tili” va “ayollar tili” yuzaga kelgan. Keyinchalik esa ayollar tilining o‘ziga xosligi teatrdan tashqarida, turli jamoat joylarida ham saqlanib qolgan. Bu XVIII-XIX asrlarda turli joylarda fikr ifodalashda, munosabat bildirish va baholashda, til birliklaridan foydalanishda erkak va ayollarning huquqlari teng bo‘lmaganligi bilan ham bog‘liq. Bunday qarash amerikalik Edvard Sepir tadqiqotlarida ham ta’kidlanadi. Sepir erkak va ayol nutqidagi jinsiy tavofutlar yechimini til birliklari vositasida namoyon bo‘luvchi ijtimoiy tenglik mezonlaridan axtaradi. Daniyalik tilshunos Otto Yespersen esa e’tiborini erkaklar va ayollarning tildagi mavjud birlikardan foydalanishiga, ularning so‘z qo‘llashda o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga qaratdi. U o‘z tadqiqotlarida ayollarning nutqiy vaziyatdan kelib chiqib ko‘proq hissiyotga berilishiga, shuning uchun 12evfemizmlardan ko‘proq, ba’zan esa imkonsiz qolganda vulgarizmlardan foydalanishga majbur bo‘lishga moyilligini ko‘rsatib beradi. 6 V.V.Potapov 7 til va gender munosabatlari muammosini, shuningdek, ayol va erkak nutqini o‘rganish borasida lingvistik tadqiqotlarni quyidagi asosiy yo‘nalishlarga ajratish mumkin, deb hisoblaydi: - ayollar va erkaklarning idroki, ongidagi tilning fonetika, morfologiya, semantika va sintaksi kabi sathlar bo ‘ yicha tafovutlarni aniqlash; - ayol va erkak nutqining ijtimoiy genezisiga bo ‘ lgan yondashuv, ya’ni jamiyatdagi ijtimoiy vazifalarning qayta taqsimlanish xususiyatlari bilan izohlanuvchi semantik tafovutlarni aniqlash; - ayollar va erkaklar nutqining o ‘ ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, ayol va erkaklar tilini tadqiq qiluvchi lingvistik nazariyalarni ishlab chiqish; - aniqlangan ko ‘ rsatkichlarni kognitiv tilshunoslik nuqtayi nazaridan tushuntirib berish. Bu yerda nafaqat tafovutlarning takrorlanish darajasini, balki dunyo manzarasining turli jihatlari bilan aloqalarini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Albatta, olimlarning qarashlari turlicha, subyektiv munosabatdan kelib chiqib ayrim kamchiliklardan holi bo‘lmasa-da, ular keyinchalik tilshunoslikda nutqiy faoliyat tadqiqida gender jihatlarni ham e’tiborga olish lozimligini isbotladilar. Lisoniy hodisalar mohiyatini yoritishga gender nuqtayi nazardan yondashuv rus tilshunosligida ham kuzatiladi. Rus tilshunosligida Ye.I.Goroshko, O.L.Kamenskaya, A.V.Kirilina, O.V.Ryabovlar, V.VPotapov, A.Bodrova, Ye.Kartushina, A.Kostikova, Ye.Nazarova, Ye.Badmayeva kabi tadqiqotchilar tomonidan tilshunoslikda gender xususiyatlarni tadqiq etish borasida amalga oshirilgan ishlarda til va gender munosabati, sotsiopragmatik xususiyatlari ma’lum darajada tahlilga tortilgan. Bu borada muntazam ravishda xalqaro konferensiyalar ham o‘tkazilib kelinayotganligi ham fikrimizni dalillaydi. 6 Alimova B. Badiiy matnda “Lisoniy shaxs” namoyon bo ‘ lishining sotsiopragmatik talqini. Magistr.akad.daraj.olish… diss. – Samarqand, 2014. -58-b. 137 Qurbonova M. Genderolingvistik tadqiq yangi paradigm sifatida .O`TA, 2014/ №2, 44- b. 14Shuni alohida qayd etish lozimki, jahon tilshunosligida muloqotning gender xususiyatlarini aniqlash borasida salmoqli ishlar amalga oshirilgani holda o‘zbek tilshunosligida ayrim ishlarda yo‘l-yo‘lakay bildirilgan ba’zi fikrlarni hisobga olmaganda ko‘zga ko‘rinarli ishlar deyarli yo‘q. Bugungi kunda o‘zbek tilshunosligida Sh.Iskandarova, S.Mo‘minovlarning ilmiy tadqiqotlarini hisobga olmaganda xotin qizlar nutqini o‘rganishga bag‘ishlangan ijtimoiy lisoniy aspektda olib borilgan ishlar juda kam. Shuning uchun atoqli tilshunos olimlar Sh.Safarov va S.Boymirzayevalarning “Jamiyatda jinsga oid faoliyat ko‘rsatmalari, me’yorlarini belgilovchi ma’lum qoidalar, o‘ziga xosliklar, tafovutli holatlar paydo bo‘ladi va shunga nisbatan ijtimoiy hayotda ayollarga va erkaklarga xos bo‘lgan ayricha tushunchalar, gvoyalar tug‘iladi. Ijtimoiy guruh sifatida toifaga ajratiladigan ayollar va erkaklarning nutqiy, lisoniy faoliyatini ikki turdagi, juda ko‘p o‘ziga xosliklari, farqli jihatlariga ega bo‘lgan alohida uslublar sifatida o‘rganish lozim” 8 ligi to‘g‘risidagi fikrlariga to‘liq qo‘shilish mumkin. Ko‘rinadiki, o‘zbek tilshunosligida hali gender lingvistika atroflicha o‘rganilgani yo‘q. Erkak va ayol faqat biologik jihatdangina farqlanmaydi, balki ularning nutqiy faoliyati, xatti-harakati va imo-ishoralarida ham o‘xshashlik va tafovutlar ko‘p. Ayniqsa, ular nutqining asosi bo‘lgan murojaatlar o‘ziga xosdir.Bu o‘zgachalikni aniqlash biz filolog talabalarning oldimizda turgan zimmalardan hisoblanadi. 1.3. Murojaatda gender xoslanishlar Ming yillardan beri bir turga mansub bо‘lgan erkak va ayol bajaradigan vazifasi, jamiyatda tutgan о‘rni jihatidan bir-biridan farqlanar ekan, tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham bu ikki jins o‘zaro ajralib turadi. Xususan, lisoniy va nolisoniy birliklarning ularga nisbatan qо‘llanishi hamda ularning lisoniy hamda nolisoniy birliklarni qо‘llashlarida bu ikki jins vakillarida sezilarli farqlar kuzatiladi. Kо‘pgina lisoniy va nolisoniy birliklar u yoki bu jinsga tegishli ekanligi bilan gender xoslanishga ega. 158 Alimova B. 60- b. 16Ma’lumki, og‘zaki so‘zlashuv nutqidan tortib yozma matnlargacha gender jihatdan farqlanadi. Matnlar tuzilishi tekshirilganda, ayollar va erkaklar nutqining fonetik, leksik-frazeologik, grammatik, stilistik va boshqa turdagi farqlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayollar va erkaklar nutqida fonetik xususiyatlar ham farqlanadi. O‘zbek tilida ayollar nutqida unli fonemalarni cho‘zib talaffuz qilish (k-a-a-a-tta, uz-o-o- o- q, bal-a-a-a-nd) , undosh fonemalarni ikkilantirish (ma-z-z-za, esh-sh-shak, bash- sh-shara) kabi fonetik hodisalar ko‘p uchrasa, erkaklar nutqida bunday holat ancha kam kuzatiladi. Ayollarda mantiq urg‘usi juda faol qo‘llanadi, pauza esa erkaklar nutqiga nisbatan juda qisqa bo`ladi. Ayollar va erkaklar nutqida qo‘llanuvchi leksemalar ham o‘ziga xos ahamiyatga ega. Tildagi yangilanish jarayonlari ayollarga nisbatan erkaklar tomonidan tez qabul qilinib, ilmiy va kasb-hunarga oid yangi leksemalar erkaklar nutqida ko‘proq va faolroq. Shuningdek, ayollar kundalik turmushda neologizmlardan unumli foydalangan holda, rasmiy muloqotda undan qochishga harakat qilishadi. Ayol kishi tabiatan nafosat sohibalari bo‘lganligi sababli, suhbat jarayonida ham jozibador va bo‘yoqdor leksemalarni, shaxsiy munosabat ifodalovchi so‘zlarni, ijobiy bo‘yoqdor so‘zlarni ko‘proq qo‘llaydi. Suhbat predmeti biroz bo‘rttirilgan holda bo‘ladi. Emotsional holatlar: hayratlanish, sevinish, qo‘rqish, nafratlanish, xafa bo‘lish kabi ruhiy-fiziologik jarayonlarni ularda kuzatishimiz mumkin. O ‘ zbek tilida ayollar va erkaklar nutqi sintaktik jihatdan ham tahlil qilinadi. Ayollar suhbatdoshining fikriga qo ‘ shilish yoki qo ‘ shilmasligiga va shaxsiy munosabat ifodalashda suhbatdoshini xafa qilib qo ‘ ymaslikka, iloji boricha uning ko ‘ ngliga yoqadigan tarzda murojaat qilishga harakat qilishadi. Masalan, keyinroq borsak bo ‘ lmaydimi, keyinroq borsak bo ‘ lar ekan, keyinroq boraylik, keyinroq bora qolaylik, keyinroq bora qolaylik, maylimi?, keyinroq borsak nima deysiz? kabi. Erkaklar esa bu holatda keyinroq boramiz, keyinroq borsak bo ‘ ladi, keyinroq ham borsak bo ‘ ladi, keyinroq borsak ham bo ‘ laveradi ifoda shakllaridan foydalanishadi. 17Ayollar va erkaklar muloqot madaniyati о‘ziga xos xususiyatga ega. Ular nutqining farqli xususiyatlari borasida tilshunoslikda bir qancha ishlar amalga oshirilgan bо‘lib, ayrim xalqlarda ayollar nutqi alohida tadqiqot sifatida maydonga kelgan. Bunday farqlanish muhim ahamiyat kasb etib, muloqot madaniyatida muhim о‘rin tutadi. О‘zbek tilshunosligida keyingi yillardagi tadqiqotlarda oz bо‘lsa-da, bu haqda yoritib о‘tilgan. Jumladan, S.Mо‘minov, Sh. Iskandarovalarning ilmiy tadqiqotlarida buni kо‘rish mumkin 9 . Muloqotning jins jihatidan xoslanishi muhim ahamiyat kasb etib, sotsiolingvistikaning о‘rganish muammolaridan biri sanaladi. Murojaat shakllarini jins jihatidan tahlil qilganda, erkak va ayol kishilarning nutqida qо‘llaniladigan murojaat shakllari hamda erkak va ayol kishiga nisbatan qо‘llaniladigan murojaat shakllari tarzida tahlil qilish lozim. O‘zbek tili va uning shevalariga mansub iboralar ham jins kо‘rsatish xususiyatiga ega. Chunki о‘zbek tilida iboralar ayollar nutqida yoki erkaklar nutqida ishlatilish ko‘lami jihatidan ham farqlanib turadi. Masalan, bu iboralarning kо‘pchiligi nutqiy jarayonlarda erkak va ayollarga nisbatan qо‘llanib, ularga xos xususiyatlarni ta’sirchan va obrazli ifoda etishi bilan ajralib turadi. Nutqda uchraydigan shunday ibora va sо‘zlar borki, ular faqat ayollar nutqiga xos yoki aksincha ayrim birliklar erkaklar nutqiga xoslangan. Masalan, erkaklar va ayollar tomonidan qо‘llanuvchi iboralar bir-biridan tubdan farqlanadi. О‘zbek tilida shunday iboralar borki, ular faqat erkaklar nutqidagina qо‘llaniladi. Jumladan, “Burnini yerga ishqamoq”, “Dabdalasini chiqarmoq”, “Jig`ini ezib qо‘ymoq”, “Abjag‘ini chiqarmoq”, “Yulduzni benarvon uradigan” kabi kо‘plab iboralar asosan erkaklar nutqida qо‘llanishi bilan о‘ziga xoslik kasb etadi. Xotin- qizlar nutqiga esa kо‘proq “aylanay”, “о‘rgulay”, “qoqindiq”, “girgitton bо‘lay” singari sо‘z va iboralar xos bо‘lib, ular turli nutqiy vaziyatlarda ijobiy ma’no nozikliklarini ifodalaovchi leksik vositalar hisoblanadi. 10 Shuningdek, ayollar va erkalar tomonidan qо‘llanish xususiyatiga kо‘ra ayol va erkakka nisbatan 9 S. Mо‘minov. О‘zbek muloqot xulqining ijtimoiy – lisoniy xususiyatlari. filol. fan. dok. ..diss., SH. Iskandarova. О‘zbek nutq odatining muloqot shakllari: fillol. fan. nomz..dissT.,1993 y 1810 Mо‘minov S. О‘zbek muloqot xulqining ijtimoiy-lisoniy xususiyati. Filol. fan. dokt….dis. avtoref.-T.,2000.- B.33. 19qо‘llanilishiga kо‘ra iboralar ham jinsga munosabati nuqtayi nazaridan farqlilik kasb etadi. Tarixiy davrda, tarixiy romanlarda ham erkak va ayollar nutqining о‘ziga xos farqli holatlarini kо‘rish mumkin. Bu farqli holatlar murojaat shakllarida о‘z ifodasini topgan. Murojaat shakllari yana shu jihati bilan xarakterliki, ularda sо‘zlovchi va tinglovchining jinsi yaqqol namoyon bо‘ladi. Buni oddiy muloqot madaniyatimizda ham uchratish mumkin. “Ayollar nutqida “ovsin”, “dugonajon”, “egachi”, shuningdek turmush о‘rtoqlariga qarata “dadasi” murojaat shakllari mavjud” 11 . Tarixiy asar leksikasida, asosan, oliy tabaqadagi ayollarga nisbatan “begim”, “xonim”, “hazrat begim”, “oliy nasab begim” kabi murojaat shakllari qо`llangan. “Egachi” murojaat shakli SH. Iskandarova dissertatsiyasida ayollarga xos bо‘lgan murojaat shakli deb qaraladi. Ya’ni ayol adresant muloqoti jarayonida qо`llanadi. Bu murojaat shakli XIV- XV asrlarda erkaklar nutqida ham opa- singilga nisbatan qо‘llanilganligini kо‘rish mumkin. Asosan, rasmiy sharoitda qо‘llaniluvchi bu murojaat shakllari nutqning norasmiy sharoitida qon– qarindoshlik terminlari bilan almashadi, ya’ni ijtimoiy guruh a’zolari о‘z sotsial rollarini о‘zgartirsalar, ular nutqi ham shunga muvofiq о‘zgaradi. Hozirgi muloqot madaniyatimizda qо‘llanilmaydigan bu murojaat shakllari tarixiy davrda ayollarga nisbatan faol qо‘llangan. “Xolamullo”, “hazrat momo” murojaat birliklari qо‘llanilgan bо‘lib, Samarqand va uning atrofidagi viloyatlar shevasida yoshi katta ayol tinglovchiga nisbatan qо‘llaniladi. “Momo” qarindoshlik termini kо‘proq Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida keksa yoshdagi ayol adresatlarga nisbatan ishlatiladi. Murojaat shakllarining yosh jihatdan ijtimoiy xoslanishi о‘zbek muloqot madaniyatining asosini tashkil qiladi, chunki boshqa millatlardan farqli о‘laroq, о‘zbeklar milliy mentalitetida shunday hurmat kategoriyalari bor-ki, ular kommunikantlarning yoshini yaqqol namoyon qiladi. Bunday holatni nutqiy etiketlarning barchasida kuzatish mumkin. 11 SH. Iskandarova. О‘zbek nutq odatining muloqot shakllari, fillol. Fan. Nomz..Diss. avtoref. – B 19. 20Yoshga va jinsga oid farqlar so‘zlovchi nutqida o‘z ifodasini topadi. Shuning uchun so‘zlovchining nutqida qo‘llanuvchi so‘zlar, frazeologizmlar, gaplarning grammatik qurilishi u haqda muayyan ma’lumotlar beradi.O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” asaridan olingan quyidagi matndagi erkak va ayol nutqiga e’tibor beraylik: – O ‘ zing ahmoqsan! – dedi Komissar zarda bilan. – Necha marta aytdim: kuyovingni sudga ber! Moyagini bir burasa, qizingga dom olib beradi. Yo uchastkasining yarmini kesib beradi. “Bir kamim qizimning kundosh bilan bir hovlida turishi qoluvdi, bolalarini o‘ksitib”, – deb o ‘ yladi Qurbonoy xola dili og ‘ rib. – Mayli, – dedi sekin. – Xudoga soldim. Komissar kuldi. Kulishi g ‘ alati. Xuddi odamni mayna qilgandek “xex-xex-xex”, deydi. – Xudoning sendan boshqa ishi yo ‘ q! Falonchi bandamning arzi holini eshitaman, deb ko ‘ zi uchib turibdi. « E-e! Tezroq daf bo ‘ lsang-chi! Sen bilan gaplashib yurakni qon qilgandan ko ‘ ra...». Muloqotda ishtirok etgan ishtirokchilardan Qurbonoy xola turmush qiyinchiliklari oldida o‘zini yo‘qotmagan oddiy farrosh. U odob, hayo mezonlariga amal qilib boshqalar to‘g‘risidagi fikrlarini oshkora bayon qilmaydi. Uning munosabati badiiy matnda ko‘proq ichki nutq shaklida beriladi. Yozuvchi ichki monolog vositasida ayollar nutqiga xos gender xususiyatlarni saqlab qolgan. Muloqotning ikkinchi ishtirokchisi Komissar esa yoshligidan sho‘rolar mafkurasi ta’sirida ulg‘aygan, umri davomida shu mafkura manfaatlarini himoya qilgan. Uning nutqida hammaga shubha bilan qarash, ayollarni mensimaslik, beshafqatlik xususiyatlari kuchli. U suhbatdoshining ayol kishi ekanligini hisobga olmay, tortinmay “ahmoq”, “moyagini buramoq” kabi so‘z va iboralarni qo‘llaydi. Bu uning axloqsiz, uyatsiz va madaniyatsiz kishi ekanligidan dalolat beradi. So‘zlovchining kim ekanligi namoyon bo‘lishida haqorat ifodalovchi so‘zlarning ham o‘z o‘rni bor. 21Ko‘rinadiki, fikr ifodalash uslubining o‘ziga xosligi, gaplarning grammatik qurilishi, emotsional-ekspressiv, baholovchi birliklarning ishtirok etishiga ko‘ra ayollar va erkaklar nutqi keskin farqlanadi. Bu esa erkak yoki ayolning jamiyatda egallab turgan ijtimoiy mavqeyi, turmush tarzi, voqelik faktlariga munosabati, lisoniy zaxirasi kabi omillar bilan bog‘liq. 22II BOB. Murojaat shakllarida gender munosabatning ifodalanishi 2.1. Muloqot jarayonida murojaatning o ‘ rni Olamni obyektiv borliqni tadqiq etish, bilish yo‘llari sifatida tafakkurning turli shakllari mavjud. Insoniyat butun koinot, borliq haqida fikr yuritganda, dastlab mifologik tafakkur shakliga asoslangan. Keyinchalik to‘plangan amaliy tajribalar, hayot taraqqiyoti, ijtimoiy ong evolyutsiyasi tufayli ong va tafakkur ham rivojlangan. Insonning fikrlash jarayoni uning tili bilan bog‘lanadi. Til va tafakkur aloqadorligi haqida to‘xtalar ekan, Ye. N. Panov mashhur faylasuf va psixologlar fikrini keltirib o‘tadi: “O‘tmishning ulug ` faylasuflari tilning tafakkur iaravoni bilan aloqasini doimo ta’kidlab kelganlar. XVIII asrning mashhur faylasufi Immanuil Kant yozadi: “Fikrlash – bu, o‘zning o‘zi bilan gaplashishni anglatadi... o‘zning o‘zini (esda qolgan narsani tasavvur etish orqali) botiniy eshitishini anglatadi.” 12 Shu ma’noda P.V. Kopnin yozadiki, “til bilimning belgilar sistemasi ko‘rinishida yashash shaklidir” 13 Tilning barcha vazifalari ham tafakkur bilan bog‘lanadi. A.G.Spirkin bu masalaga shunday yondashadi: “...til avval boshdan tafakkurning umumlashtiruvchi ishida boshqa hech bir narsa uning o‘rnini bosa olmaydigan vazifani bajaradi. Faqat til tufayli inson yakka predmet va hodisalar bilimidan ularning tushuncha shaklidagi umumlashgan in’ikosiga o‘tish imkoniga ega bo‘ladi”. Borliq haqidagi barcha bllimlar inson xotirasi va tilida yashaydi. “… lingvist V.V. Martinov, - deb yozadi Ye.N, Panov, - tilni bizni o‘rab turuvchi tashqi reallik bo‘lgan “1-Borliq” dan farqli ravishda “2-Borliq” deb juda topib nomlagan”. Til tafakkurni moddiylashtiruvchi vosita. Tafakkur o‘zicha qiyofalanmaydi, u til orqali va til materialida o ‘ z qiyofasiga ega bo‘ladi – real shakl kasb etadi, mavhumlikdan chiqadi va konkretlik shaklini oladi. 12 Xoliqova Z. Murojaat shakllarida gender xususiyatlari. Bak.dar.ol…BMI. – Andijon, 2013. -20- b. 13 Xoliqova Z. 21-22- b 23 2.2. Erkaklar va ayollar murojaatining o‘ziga xos qirralari Kishilarning o‘zaro aloqaga kirishuvida erkaklar va ayollar nutqi ajratilar ekan, bu ham erkak yoki ayolning jamiyatdagi ijtimoiy roliga bog‘liq holda yuzaga keladi. Insonlararo kundalik aloqalarni nutqiy muloqotsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘zaro muloqot jarayonida inson lisoniy shaxs sifatida o‘zini namoyon qiladi. Muloqot jarayonida tildagi lingvostilistik vositalardan o‘rinli foydalangan holda lisoniy shaxsning o‘z fikrlarini ifodalash imkoniyatiga egaligi, shuningdek, muloqot jarayoni yuzaga kelishi uchun talab qilinadigan nutqiy vaziyat, muloqot kechayotgan muhit, o‘z kommunikativ maqsadi, nutq qaratilgan shaxsga xos xususiyatlar va unga bo‘lgan munosabatini e’tiborga olgan holda aloqaga kirisha olishi uni boshqalardan farqlab turadi. Kundalik hayotda o‘zaro muloqot jarayonida belgilangan rolning bir xil tarzda muntazam davom etishi ayol yoki erkakning nutqiga, uning xulqiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ularning fikr ifodalashda qanday nutqiy taktikani qo‘llashlari, qanday til birliklari vositasida o‘z kommunikativ maqsadlariga erishishiga ta’sir qiladi. Bu holat, ayniqsa, erkaklar va ayollar murojaatida yaqqol aks etib turadi. Erkaklar nutqida ayollar murojaatida uchramaydigan quyidagicha tafovutlar bor:1) erkaklar nutqida qo‘llanadigan gaplar ayollarnikiga nisbatan qisqaroq bo‘ladi; 2) grammatik xatolar ko‘p uchraydi; 3) erkaklar nutqida asosan ot va sifatlar ko‘proq, fe’l va yuklamalar kam qo‘llaniladi: 24” – Y o ‘ qolmasdan ilgari bormidi? Qanaqa ho ‘ kiz edi. – Ola ho ‘ kiz… – Yaxshi ho ‘ kizmidi yo yomon ho ‘ kizmidi? – Qo‘sh mahali… ”, (A.Qahhor. O‘g‘ri); 4) erkaklar nutqida ratsional baholar ijtimoiy baholarga nisbatan ustunligi seziladi. Ijtimoiy baho juda kam uchraydi. Erkaklar nutqida emotsional va sensor baholar ham kam qo‘llaniladi. Ular ko ‘ proq estetik bahoni ajratib, o ‘ zini o ‘ rab turgan obyektiv voqelikdagi narsa va hodisalarning axloqiy tomoniga e’tibor berishadi: “ – Ha, aytganday, - dedi Karim ota piqirlab kulib, - domla sochlarini bo ‘ yatibdilar!.. Azbaroyi xudo, kuya tushgan po ‘ stakka o ‘ xshaydi!.. Mayli, bo ‘ yoq topilgan bo ‘ lsa bo ‘ yasin, lekin shu bo ‘ yoq bilan qilig ‘ ini ham bo ‘ yashga, sochiga mos qiliqlar qilishga urinsa uncha yaxshi chiqmas ekan! ”, (A.Qahhor. To ‘ yda aza); 5) erkaklar ayollarga nisbatan dunyoni va voqelikni rang-barang tavsiflar, bo ‘ yoqlar va belgilar bilan ta’riflaydilar: “ Birodarlar, Momosuluv tushimda Cho ‘ lpon edi, hushimda Oy edi, qo ‘ ynimda Oftob bo ‘ ldi ”, (T.Murod. Ot kishnagan oqshom); 6) erkaklar va ayollar tomonidan yozilgan matnlarning sintaktik tuzilishi erkaklarning teng bog ‘ lanishli yuzaga kelgan aloqani emas, ko ‘ proq tobe aloqali bog ‘ lanishlarni qo ‘ llashini ko ‘ rsatadi: “Shomdan so ‘ ng tevarak-atrof chodrasiga burkandi-yu, Nur qo ‘ rboshi alanglay- alanglay xarsang panasidan chiqdi” , (L.Bo ‘ rixon. Aldoqchi tunlar); 7) erkaklar nutqida undov va so ‘ roq gaplar kam qo ‘ llaniladi; 8) to ‘ liqsiz gaplar va elliptik qurilmalar ham kam qo ‘ llaniladi; 9) erkaklar yozma nutqida teskari so‘z tartibi ham o ‘ ziga xosdir 16 . Murojaat shaklining ekstralingvistik usul va vositalarini uchga bo ‘ lamiz 17 : 1. Ishora-harakat – jestikulyatsion vositalar. 2. Tovush – fonatsion vositalar. 3. Rang vositalar. Jonli so‘zlashuv nutqida suhbat jarayonidagi ekstralingvistik vositalar vizual bo‘lib, ular hech qanaqa izoh talab qilmaydi. Biroq og‘zaki jonli nutq yozuvga 16 www.Scientist.uz 17 Xoliqova Z. 42-43- b. 25ko‘chganda, muallif – hikoya qiluvchi izohiga ehtiyoj tug‘iladi. Bu izoh murojaat tarzini bayon etadi – jonlantirib “qiyofalantiradi”, “suratlashtiradi”. Ishora-harakat ana shunday vositalardan bo‘lib, muallif-hikoyachi uni o‘z izohi orqali ko‘rsatadi- holatni “chizish” orqali konkretlashtiradi. “Til sistemasi hamisha har qanday fikr mazmunini, his-hayajonlarni va boshqa tuyg‘ularni ifodalash qudratiga ega, lekin shunga qaramay, aloqa aralashuvida inson beixtiyor noverbal vositalardan foydalanadi” 18 . Ishora-harakat, ekstralingvistik vosita sifatida xilma-xildir. Bulardan ko‘plari inson tana a’zolari harakatlari bilan bog‘lanadi. Bu harakatlarning eng faoli qo‘l harakati hisoblanadi: “ – Ma ’ qul, ma ’ qul boy ota, soyayi davlatingiz kam bo‘lmasin!—Mahamad Rasul qo ‘ l qovushtirib chiqib ketdi”. (Oybek. Qutlug‘ qon). Shuningdek, ushbu “qo ‘ l qovushtirmoq” harakati ko‘proq erkaklar nutqiy vaziyatida yuzaga chiqadi. Birgina Oybekning “Qutlug‘ qon” romanida” to‘qqiz o‘rinda ushbu iboraga duch kelsak, ulardan faqat bittasigina ayollar epizodida qo‘llanilgan: “Mirzakarimboy namoz asrga yaqin keldi. Unsin o‘rnidan turib, qo ‘ l qovushtirib , bir chekkaga suqildi”. Nolisoniy vositalarning aksariyati o‘ziga xos milliy an’analarni ko‘rsatadi. Jumladan, o‘zbek ayollari erkaklar bilan so‘rashganda, ba’zan ikki kaft bilan ularning yelkasini silab (yelkalaridan olib), yuzga qo‘l tortib (yuzga surtib) ko‘rishishlari erkak kishini ulug‘lashlari natijasidir. “Bobur: - Xush ko ‘ rdik, begim, - dedi-da, unga o ‘ ng yelkasini tutdi. Oyisha begim ozg ‘ in qo ‘ llarini uning yelkasiga qo ‘ yib ko ‘ rishar ekan: - Hazratim, g ‘ alabangiz muborak! – dedi (P.Qodirov. Yulduzli tunlar). Qo‘l harakati bilan bog‘liq bo‘lgan yuqoridagi misollardan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, u harakatlar murojaatni to‘ldirish uchun qo‘llangan ko‘makchi ekstralingvistik vositalardir. Qo‘lning inson tana a’zolari ichida nisbatan faolligi ekstralingvistik vosita sifatida ham vazifa bajaradi. So‘z so‘rash, biror narsa yoki 18 Xoliqova Z. 43- b. voqea-hodisa haqida axborot-ma’lumot berish uchun murojaat qilinganda qo‘l 26ko‘tarishning o‘zi yetarli bo‘ladi. Inson ta’na a’zolaridan ko‘z, qovoq, qosh, yuz, lab kabilar ham murojaat ifodalashning ekstralingvistik vositasi sifatida vazifa bajaradi. Yuz va nigoh orqali ham murojaat to‘ldiriladi. A.Dyumaning mashhur “If qal’asining mahbusi” asari qahramonlaridan biri Valentina bir epizodda Maksimillianga qarab qovlidagi ro‘molchasini labiga bosib qo‘yadi. Bu – fransuzlarga xos salomlashishning bir ko‘rinishi. Shunga o‘xshash harakat o‘zbek ayollarida ham bor: bu boshdagi ro‘molning uchini labga bosish tarzida ko‘rinadi va kutilmagan vaqtda yuzaga kelgan yoki o‘rinsiz ishlatilgan vositalardan hayratlanish, shuningdek, qo‘rqish ma’nosini bildiradi: “Kampir behad shod edi. Shodligi shunchalikki, esiyam butkul o‘ziga kelganday... Hojar ro ‘ molning uchi bilan ko ‘ zini artdi, so ‘ ng uni og ‘ ziga bosib tislandi” (Sh.Xolmirzayev. Qadimda bo`lgan ekan). Jisman ta’sir, ya’ni qo‘lidan ushlash, o‘ziga tortish, o‘zidan itarish kabilar murojaat obyektini o‘ziga qaratishga xizmat qiladi. Bu xatti-harakatda so‘zlovchi subyektning munosabati ham namoyon bo‘ladi, uning ijtimoiy o‘rni, mavqeyi ham ochiladi: “Nuri uning ko‘ksiga qo ‘ lini qo ‘ ydi , bir qo‘li bilan peshanasini sekin siladi . Yo‘lchi seskanib ko‘zlarini ochdi, boshini keskin ko‘tardi” (Oybek. Qutlug‘ qon). Ayollar va erkaklar o ‘ z nutqida rang vositalaridan faol foydalanar ekanlar, ularni qo‘llashda, ya’ni ijobiy hamda salbiy ma’noda ishlatishda bir xil yondashadilar. Ayollar nutqida kuchli ta’sirchanlik, emotsional-baholovchi leksik birliklarning ko‘pligi xos bo‘lsa, erkaklar nutqi uchun kasbiy atamalarning ko‘pligi, ta’sirchan vositalarning juda kamligi, voqea-hodisalarga sovuq munosabatda 27bo‘lish va fikr ifodalashda o‘ziga xos dag‘allik mavjud bo‘ladi. Umuman, ayollarda yomon, erkaklarda esa yaxshi his-tuyg‘ularni ochiqdan ochiq ifodalash o‘zbek tilida kamdan kam kuzatiladi. Shuni qayd etish lozimki, o ‘ zbek tilida nutq qaratilgan shaxsga nisbatan emotsional munosabatning kuchli ifodalanishi ko ‘ proq ayollar nutqida kuzatiladi: O ‘ zimning ulginam, suyanchiqginam, - derdi shunday paytlari onasi uni erkalab. – Silardi deb dunyoda yashab yuribman-da, mening mehribonginam . (N.Eshonqul. Urush odamlari). Yuqoridagi matnda qo ‘ llanilgan ulginam, suyanchiqginam, silardi deb dunyoda yashab yuribman-da, mening mehribonginam kabi leksik, morfologik va sintaktik birliklar erkalash, yupatish kabi ma’nolarni ifodalagan va mazmun ekspressivligini, emotsionalligini ta’minlashga xizmat qilgan. Bu birliklarning shevaga xos variantda berilishi til shaxsi namoyon bo ‘ lishida muhim komponentlardan hisoblanadi. O‘zbek tilida ayollar nutqida –im egalik qo‘shimchasining erkalash ma’nosining ifodalanishida faolligi seziladi. O‘zbek tilida o‘zlik olmoshining o ‘ zimning qo ‘ zichog ‘ im, o ‘ zimning toychog ‘ im, o ‘ zimning asalim kabi birinchi shaxs birlikdagi ko‘rinishi ishtirokidagi erkalash ma’nosini ifodalovchi ayrim leksik birliklar, yuklamalar, his-hayajonni ifoda etuvchi til birliklari, takrorlash, metafora kabi stilistik vositalar asosan ayollar nutqida fikrning ta’sirchanligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etishi seziladi. “O‘zbek tilida: asalim – 32 %, jonim – 30 %, shakarim – 10 %, shirinim – 8 %, novvotim – 8 %, qolgan 12 foizi EFSMning tarkibiga kiruvchi boshqa so‘zlar, so‘z birikmalari va frazeologik birliklardir”. 19 Ta’sirchanlik kuchayishida ohang va urg‘u ham muhim ahamiyat kasb etadi. Agar so‘zlovchining tinglovchiga bo‘lgan munosabati ijobiy bo‘lsa, shu munosabatni ifodalovchi, biri ikkinchisini mazmunan to‘ldiruvchi gaplar ham shunga mos tarzda zanjirsimon ko‘rinishda o‘zaro bog‘lanib, yaxlitlik hosil qiladi. 19 Alimova B. Badiiy matnda “Lisoniy shaxs” namoyon bo ‘ lishining sotsiopragmatik talqini. Magistr.akad.daraj.olish… diss. – Samarqand, 2014. 61-b. 28Shunisi xarakterliki, ijobiy munosabat ifodalashda ayollar nutqi alohida ajralib turadi: Xudo yorlaqasin sizni! – yig ‘ lab duo qildi Anzirat. – Mendan qaytmasa, xudodadan qaytsin, bolalaringizning rohatini ko ‘ ring, iloyo, martabangiz bundan ham ulug ‘ bo ‘ lsin!.. ( N.Eshonqul. Urush odamlari ). Bundan tashqari, ayollar va erkaklar nutqining o ‘ ziga xosligini belgilovchi asosiy omillardan biri ayollarning erkaklarga qaraganda nutqiy vaziyatda ko ‘ proq xushmuomalalik, odoblilik hamda hurmat ko ‘ rsatishga 20 harakat qilishlari yaqqol sezilib turadi. Masalan, Voy uyingga bug ‘ doy to ‘ lgurlar, voy ko ‘ paygurlar ,kela qolinglar, - deydi ovozi tovlanib (“Dunyoning ishlari”). Erkaklar va ayollar nutqida uchraydigan murojaat shakllari semantikasi turfa xil. Ular nutqida qo‘llaniluvchi so‘zlar ham ijobiy, ham salbiy bo‘yoqda bo‘lishi mumkin. Erkaklar nutqida ko‘proq qo‘pol, so‘kish, dag‘al so‘zlar bilan murojaat ifoda etilsa, ayollar nutqida kuchli emotsiyaga berilish, his-tuyg‘u va kechinmalar orqali ifodalsh, qarg‘ish so‘zlar qo‘llash kabi holatlar ko‘p uchraydi. Badiiy asarlarda g‘ayriaxloqiy so‘zlar salbiy qahramonlarning nutqini individuallash, ularga xos salbiy tomonlarni yanada bo‘rttirish uchun ishlatiladi. Ayrim hollarda ijobiy qahramonlar nutqida ham bunday so‘zlar ishlatilishi mumkin. Bunda ular shu personajning o‘ta hayajonlanganligi yoki g‘azablanganligi, o‘zini tuta olmasligi oqibatini haqqoniy aks ettirish uchun qo ‘ llanadi. Ularning badiiy matnda tutgan o‘rni haqida tilshunos E.Qilichev shunday fikrlaydi: …g‘ayriaxloqiy so‘zlarning turlari, ma’nosi va ularning badiiy adabiyotdagi o‘rni hamda vazifasini o‘rganish uslubshunoslikda muhim ahamiyatga ega. G‘ayriaxloqiy so‘zlar o‘z xarakteriga ko‘ra so‘kish, haqorat va qarg‘ish so‘zlariga bo‘linadi. Ikkinchidan, ular erkaklar va ayollar nutqiga xosligi bilan ham farqlanib qo‘llaniladi. So‘kish, haqorat so‘zlarini semantik uslubiy jihatdan quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 2920 Qo`chqarova M. 46- b. 30a) axloq madaniyati (haromi, la’nati, muttaham); b) hayvon nomlari (it, eshak, cho ‘ chqa); s) hasharot nomlari (chivin,chayon, g‘o‘nda); d) qush nomlari (boyo‘g‘li, qarg‘a, chittak) va hokazolar bilan bog‘liq bo‘lgan g‘azab nafratini ifodalovchi so‘zlar. Quyida erkaklar va ayollar nutqida uchrovchi salbiy bo‘yoqqa ega bo‘lgan murojaat shakllarini ko‘rib chiqamiz. 1. Salbiy bo ‘ yoqdorlikka ega murojaatlar (erkaklar nutqida): Bachchag ‘ ar 21 : so ‘ k. 1. Nafrat g ‘ azab bilan qattiq koyishni ifodalaydi. Yum og‘zingni, bachchag ‘ ar! – “Karvon” yana po‘pisa qildi. (“Mash’al”) 2. Yengil koyish, norozilikni ifodalaydi: Jilla qursa, oq soqolimni hurmat qilmadi-ya, bachchag ‘ ar. (“Yoshlik”) Bachchag ‘ ar so‘zi faqatgina erkaklar nutqida uchrovchi so‘z hisoblanib, kuchli salbiy munosabat bilan birga, nisbatan ijobiy xarakterdagi nutqiy murojaatda ham ishlatiladi. Xumpar hazil aralash yengil so‘kish shakli (“qurg‘ur”, “shayton”, “shumtaka” kabi) – voy-bo‘y, tirikmisan, xumpar, Toshkentga qachon kelding?.. – dedi Shum bolaga Turobboy. (“Shum bola”) Xumpar so‘zi erkaklar nutqida uchraydi. Salbiy bo‘yog‘i kam. Qahr, qasddan aytilmaydi. Ko‘proq hazil tarzidagi murojaatlarda qo‘llaniladi. Chyort asl ma’nosi shayton. Odatda, bu so‘z sovuq va o‘ta salbiy ta’sirdagi murojaat bo‘ladi. Ya’ni kurakda turmaydigan holatlar yuzasidan beixtyor so‘zlovchi shu so‘zni aytib yuboradi. Aha, yaxshi, yaxshi! A-a-auf, chyort, uyqu bosayapti. (T.Murod. Ot kishnagan oqshom). Xumsa yengil so‘kish shakli (“bema’ni”, “yaramas” kabi). Xumpar, xunasa kabi hazil aralash so‘kish turi. Bu ham erkaklar nutqida ko‘p uchragan. Hozirga kelib bu murojaat nisbatan nofaol. 21 O`zbek tilining izohli lug‘ati (shu va shundan keyingi izoh talab so ‘ zlar ma’nosi ushbu kitob asosida). 31Aytdim-ku, xumso, qizil gulday. (Oybek. Qutlug ‘ qon). Enag ‘ ar so ‘ k. Nafrat, g‘azab, qattiq koyishni ifodalaydi. Uning yana onag ‘ ar, ukag ‘ ar kabi juda qo‘pol ko‘rinishlari mavjud. Bu so‘z ko‘proq katta yoshli erkaklar nutqida uchraydi. Bo ‘ ldi-ye, enag ‘ ar! Og ‘ zim bor deb ingillay berasanmi! (T.Murod. Ot kishnagan oqshom). Bandit (ital.bandito – quvg‘in; qaroqchi). Bosqinchilik, o‘g‘rilik, kallakesarlik bilan shug‘ullanuvchi qurollangan shaxs. Bu ham faqat erkaklar nutqida qo‘llanilib, hammani “otib” ketuvchi, o‘g‘ri, kissovurlarga nisbatan qo ‘ llaniladi. Uh, hayvon, uh bandit! (T.Murod. Ot kishnagan oqshom). Padar la’nati so ‘ k. Otasi la’natlangan, la’natining o‘g‘li; umuman, qarg‘ash, haqorat ifodasi. Bu so‘z odatda noqobil farzandlarga nisbatan qattiq va qo‘pol tarzda qo‘llaniladi. Ba’zida otalarning o‘z o‘g‘illariga nisbatn shunday so‘z bilan tanbeh berganlari quloqqa chalinib qoladi. He, padar la’nati! Mana, bo ‘ lmasa, mana! — dedi .(T.Murod. Ot kishnagan oqshom). Ablah (a.tentak, beaql, nodon). 1. Xulq-atvori tuban, yaramas axloqli. 2. Shu belgi xususiyatga asoslangan haqoratni bildiradi. Bu so‘z erkaklar nutqida razil kimsalarga nisbatan qo‘llaniladi. Sotqin nafr. O‘z vijdonini sotib qarshi tomonga o‘tgan; sotilgan, xoin. Sotqin so‘zi, ayniqsa, murojaatlarda kuchli nafrat, hazar qilish tuyg‘usi bilan ifodalanadi. E, ablah, sotqin! — deb o ‘ shqirdi Sodiq akam menga va suratni mayda- mayda qilib yirtdi-da, oyog ‘ i ostiga olib toptab, keyin eshikni qattiq yopib chiqib ketdi. (O ‘ . Hoshimov. Dunyoning ishlari). Ityaloq shv. 1. Itga ovqat beriladigan idish, itning tuvagi. 2 s o ‘ k. Shu idishga nisbatli haqoratni bildiradi. Bu so‘z odatda erkaklar nutqida qo‘llanadi, biroq ayollar nutqida ham uchrab turadi. Bu murojaat orqali so‘zlovchida nutq qaratilgan shaxsga nisbatan qattiq nafratlanish, jirkanish, hazar qilish kabi emotsiyalar bo‘ladi. 32Kampir uyda javrar, qizini qarg ‘ ar edi: - E, o ‘ l, ityaloq! Daydi itning tumshug ‘ ini yog ‘ qilmay o ‘ l! (A.Qahhor. Qo ‘ shchinor chiroqlari) Maraz (a. kasallik) 1. Yiring olgan, fasod bog ‘ lagan yara. 2. Shu narsaga nisbatli haqoratni bildiradi. Hasanning gapiga qotib-qotib kulgan ham shu maraz emasmidi? (S.Siyoyev. Avaz). Men bu marazni to ‘ rt yildan beri bilaman. (A.Qahhor. Ig`vogar). 3 ko ‘ chma. Yaramas, zararli nuqson, illat. Qo ‘ shib yozish, ko ‘ z bo ‘ yamachilik degan maraz illat dehqonlarimiz sha’niga yaxshi bo ‘ lmadi. (“Mushtum”). Kalxamaj go‘ng yeydigan va go‘ngni soqqa qilib, uning ichiga tuxum qo‘yadigan qo‘ng‘iz. Ko‘chma ma’noda erkaklar nutqida qo‘llaniladi. Obbo, la’nati kalxamaj! (Oybek. Qutlug ‘ qon) Da’yus (a.Qo‘shmachi). 1. O‘z xotinini birovga qo‘shub beruvchi. 2. Qattiq so‘kish iborasi. Bu so‘z ham evfemistik xarakterda bo‘lib, qattiq nafsoniyatni qo‘zg‘aydi, erkaklar murojaatida qo‘llaniladi. Kofir bo ‘ lmasam, battar bo ‘ lmaymanmi, senga nima, da’yus! (X.Sultonov. Yo Jamshid) Ayollar nutqida uchraydigan murojaatlar: Tasadduq (ar. sadaqa qilish) 2. Sadaqa bo‘lay, o‘rgilay. Odatda yoshi ulug‘ ayollar nutqida ko‘p uchraydi. Quyidagi misoldan ham ko‘rib turibmizki, bu so‘zning izohiga bog‘lab uni tahlil qilsak, “ barakalla, o ‘ rgilay” degan ma’no anglashilib, so‘zlovchining his hayajonini ifodalovchi kuchli emotsiya deb qabul qilamiz. Bunday tushunilsa, murojaat shakli bo‘yog‘i kamroq. Lekin uni so‘zma- so‘z tarjima qilmay tinglovchiga murojaat sifatida qabul qilsak, ijobiy bo‘yoqqa ega bo‘lgan so‘zlovchining xayrixohligini ifodalagan munosabat ekanligini anglab yetamiz. “Barakalla, tasadduq! – deydi Ermon buva jilmayib. – Umringizdan baraka toping...” (O‘.Hoshimov. Dunyoning ishlari). Ruscha erkalash ma’nosini ifoda etuvchi –ichka qo‘shimchasi ayollar nutqidagi murojaatning ko‘p qismini tashkil etadi. Bu orqali biz nutq qaratilgan shaxsning yosh ekanligini, ayni vaqtda nutq jarayonini rasmiy doirada emasligini, unga bo‘lgan munosabatning ko‘proq ijobiy xarakterda ekanligini ko‘ramiz. 33Minutochku, Gulichka! Bu naxallar... – to‘siq orqasidagi xotin qoshini chimirib, biz tomonga yarq etib qaradi-yu, to‘satdan yuzi yorishdi. (O‘.Hoshimov. Dunyoning ishlari). Juvonmarg (fors. Yosh, bevaqt o‘lgan) 1.Yosh o‘lgan, avji yetilgan paytda nobud bo‘lgan. 2. q arg ‘ ish so ‘ z. O‘lgur, yer yutgur. “Ha,-a, juvonmarg , qo‘limga tushdingmi! – dedi Hoji xola, yosuman tantanasini qilib. Bu so‘z odatda, kampirlar tilida qo‘llanilib, qarg‘ish ma’nosida qo‘llaniladi. Unda qasddan niyat bildirish hamda shunchaki og‘zaki nutq uchun xos bo‘lgan murojaatni tushunamiz. Unda ifodalangan ma’no bir o‘rinda salbiy bo‘lsa, yana bir o‘rinda, neytral, boshqa vaqtda esa ijobiy bo‘ladi. Shallaqi sharm-hayoni bilmaydigan, bo‘lar-bo‘lmasga janjal ko‘taradigan, janjalkash. Ham ayollar, ham erkaklar nutqida qo‘llanuvchi qo‘pol so‘z. Odatda, ayollar nutqida murojaat shaklida emas, o‘zi so‘zlayotgan shaxs haqida xarakter ifodalasa, erkaklar nutqida, deyarli, murojaat sifatida qo‘pol ma’noda qo‘llaniladi. O ‘ sha shallaqini urgan bo ‘ lsa ajab qipti! O ‘ zi yomon xotin qilg ‘ iligiga yarasha bo ‘ pti! – dedi Dilshodning onasi (U.Hamdam. Sabo va Samandar). So ‘ zga quloq sol, shallaqi makiyon!—Yormat ko ‘ zlarini nayzaday qadadi . (Oybek. Qutlug ‘ qon). Sho ‘ rlikkinam, qo ‘ zichog ‘ im va boshqa sifatlar bilan ifodalangan murojaatlarning deyarli ko‘pchiligi ayollar nutqida uchraydi. Bu murojaatlarda mehr-muhabbat, rahm-shafqat, qayg‘urish, ezgu niyatlar izhorini ko`ramiz. Ularda ijobiy bo‘yoqqa mansublik yaqqol sezilib turadi. Aylanay bolam, sho ‘ rlikkinam! Xudoning qasdi bor ekanmi senda, jon bolam! (U.Hamdam. Sabo va Samandar). Eh, tentak qizim, qo ‘ zichog ‘ im. (Sh.Rashidov G ‘ oliblar) Ayollar nutqida qo‘llanadigan ba’zi salbiy bo‘yoqdagi murojaatlar orqali tinglovchi nutq qaratilgan shaxs haqida faqatgina adresantning nafrati, u insonni xushlamasligi bilan birga u haqda anchagina axborot ham berib qo`yadi: – Quvib chiqardim juvon o ‘ lgurni! – dedi. 34– Bolam bechorani sochlaridan sudrab yurib urdi, qorinlariga tepdi, yigit o ‘ lgur qimorboz! – Hamma ayb sizda! Erga bermay devga berdingiz, Xudo olsin o ‘ sha go ‘ rso ‘ xta qarindoshingizni!.. – Ha,-a, juvonmarg, qo ‘ limga tushdingmi! – dedi Hoji xola, yosuman tantanasini qilib. – Voy burningdan qoning kelgur kim u? Kim otgan? – dedi Hoji xola atrofiga jovdirab. Tadqiqotimiz davomida erkaklar va ayollar nutqida uchraydigan iboralarga ham e’tibor qaratdik. Iboralarda boshqa ma’nolardan kо‘ra jins ma’nosi ustunlik qilishi mumkin. Masalan: Bu hо ‘ kizga gap kor qilarmidi?! Ushbu misoldagi gap kor qilmoq iborasi faqat erkak kishilarga nisbatan ishlatilishini bilamiz. Lekin tilimizda shunday iboralar ham borki, ularning ishlatilishi jins farqlamaydi, ya’ni erkak va ayollarga nisbatan ham birdek ishlatilaveradi. Ushbu tahlillarimiz asosida iboralarni jinsni kо‘rsatishiga kо‘ra quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1. Nutq sharoitiga kо ‘ ra har ikki jinsga nisbatan qо ‘ llana oladigan iboralar: “Inak buyrak jegan”, “Qari echkidan qo’rq”, “Burni popraygan”, “Ko’rasi ko’rmagan” va boshqalar . 2. Faqat erkak jinsiga nisbatan qо ‘ llanuvchi iboralar: “Tirriq bachcha”, “Ustiga ot haydadi”, “Otangning jilig‘i”, “Ottan tushdi”va boshqalar. 3. Faqat ayol jinsiga nisbatan qо ‘ llanuvchi iboralar: “Beti bezraygan”, “Ro ‘ mol chiydi”, “Oq o ‘ ragan”, “Bet ochar”, “Shoboz qog ‘ ir”, “Tilingdan topgir”, “Qora bosqir”, “Dudoring qurig ‘ ir”va boshqalar. Yuqoridagilar shuni kо‘rsatadiki, о‘zbek tilidagi, shuningdek, qipchoq lahjasidagi iboralarning jinsni ifodalash imkoniyati hammasida ham bir xil emas, ayrimlari nutq talabi bilan har ikki jins vakillariga nisbatan ham, ayrimlari esa faqat erkak yoki faqat ayol jinsi vakillariga nisbatan qо‘llanadi. 35Qipchoq shevasi vakillari nutqida uchrovchi iboralar o‘z navbatida ayollar nutqida uchrovchi iboralar, erkaklar nutqida uchrovchi iboralar va har ikkala nutq vakillari nutqida uchrovchi iboralarga bo‘linadi. Qipchoq shevasida ayollar nutqida “Bo ‘ y yurguncha en yur” – iborasiga duch kelamiz. Bu ibora to‘quvchilik sohasiga oid bo’lib, gilam, paypoq yoki boshqa narsalarni to’qish davomida tez , sifatsiz nomigagina bitkazish emas, balki sifatiga e’tibor qarat ma’nosida qo’llanilgan. Shu bilan birga bu sheva ayollarining asosiy mashg‘ulotlaridan biri to‘quvchilik sohasi ekanligi tilida ham aks etganini ko ‘ ramiz. Shuningdek, bu sheva ayollari nutqida ''qo ‘ l oyog ‘ ini yig ‘ ishtirib olmoq'' – iborasi ham keng uchraydi. Bu ibora homilador ayollarning eson –omon farzandini dunyoga keltirgandan so‘ng u ayolga nisbatan qo‘llaniladi. Nutq egalarining tug‘di deya qo‘pol tarzda emas, balki madaniyatiga xos muloyimlik sezilib turadi. “Osmonga qo ‘ ysam gard bo ‘ ladi, yerga qo ‘ ysam chang bo ‘ ladi” – iborasi ham sheva ayollari nutqining o‘ziga hosligini taminlashga xizmat qiladi. Mazkur ibora ayollar tilida o‘zining yosh farzandiga nisbatan qo‘llaniladi. Bundan ayolning o‘z farzandiga nisbatan mehr-muhabbatining cheksizligi, uni yer-u ko‘kka ishonmasligi, bolajon xalq ekanligi ko‘rinadi, ularning ichki tuyg‘ulari tilida namoyon bo‘ladi. Qipchoq shevasi ayollari tilida “Kuchali mehmon suymali” – iborasi ham faol va keng qo‘llaniladi. Kucha so‘zi kulcha, non ma’nosida bo‘lib, ayollarning mehmondorchillikka quruq qo‘l bilan emas, balki dasturxoni bilan borsagina hurmatli mehmon bo‘ladi degan ma’noda ishlatiladi. Shu bilan birga bu iborada o‘zbeklarga xos milliylik, boshqalarga nisbatan hurmat-izzatning cheksizligi ham namoyon bo‘ladi. “Beti bezraygan” – iborasi ham ayollar nutqida keng uchraydi. Bu ibora qo‘pol, muomala madaniyatini bilmaydigan, boshqalar ko‘nglini tez og‘ritib qoyadigan ayollarga nisbatan, ayollar nutqida qo‘llaniladi. Shuningdek, bu sheva ayollari nutqida to‘y marosimlari bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab iboralarni uchratishimiz mumkin. Masalan, “Bet ochar” iborasi 36ham keng uchrab, yosh kelinchakning yuzidagi pardasini pok nafasli yosh bolaning ochishi tushuniladi. “Ro ‘ mol chiydi” – qiz tomonga yigit tomonidan sovchi bo‘lib borgan kishilarning rozilik olib qaytishi. Boshini bog‘ladik, bu qiz endi bizniki ma’nolarida bu iborani qo‘llashadi. Shuningdek, - gapi ko ‘ p-g ‘ iybatchi – gap tashuvchi ayollarga nisbatan qo ‘ llaniladi. - qo ‘ lida olib yurmoq – e’zozlamoq, qadrlamoq ma’nosida qo ‘ llaniladi. - qiymaslik qildi – yaxshi narsalarni, ne’matlarni menga ravo ko ‘ rmadi ma’nosida. - manglayi olti qarich – omadi chopgan baxtli ma’nosida. - ayroni ochimas – beg ‘ am, betashvish ayol ma’nosida qo ‘ llaniladi. - betidan bosgan – bezor bo ‘ lgan, joniga tekkan ma’nosida. - oq o’ragan – taziyali, azodor ayollarga nisbatan qo ‘ llaniladi. - oyog ‘ i yoqdi – fayzli, barakali ma’nosida. Qipchoq lahjasi erkaklari nutqida ham o‘ziga xosliklarga ega bo‘lgan ko‘plab iboralar uchraydi: “Tomoq qirdi”- iborasi, erkaklar nutqida keng uchrab, kishi suhbatdoshiga, uning mulohazalariga o‘z e’tirozini bildirishi yoki vaziyatga qarab boshqa turli ma’nolarda qo‘llanilishini kuzatishimiz mumkin. “Tirriq bachcha”- iborasi ham erkaklar nutqida keng qo‘llaniladi. Bu ibora ishi tushsa hol-ahvol so‘rab, boshqa paytda tanimaslikka olib ketuvchi erkaklarga nisbatan qo‘llaniladi. “Otangning jiligi” - bu ibora erkak kishilar nutqida, biror ishni chala yoki xato qilib qoygan o‘g‘il bolalarga nisbatan qo‘llaniladi. Shu bilan birga ushbu iborada ijobiy xususiyat ham sezilib turadi, ya’ni bolaga nisbatan erkalab tanbeh berilishidir. Shuningdek shu iboralar bilan bir qatorda bu sheva vakillari erkaklari nutqida “Ustiga ot haydadi”- iborasi ham keng uchraydi. Bu ibora yomonlik qildi, 37ya’ni biror kishi ishining baroridan kelganligini ko‘rib, xasad qilib, uning ishiga xalaqit berishi tushuniladi. “Xarra tortmoq” -iborasi ham erkaklar asosan dehqonchilik sohasi bilan shug‘ullanuvchi kishilar tilida uchraydi. Bu ibora boshoqli ekinlarning yanchilib, shamol yordamida donini ajratib olish maqsadida shamol yo‘nalishiga ko‘ndalang tarzda uyib qo‘yilishi tushuniladi. “Xirmon tashlamoq”- iborasi ham asosan erkaklar nutqida keng uchrab, bir joyga yig‘ib qoyilgan don va somoni bilan aralashib yotgan hosilni kurak yoki shunga o‘xshash ish quroli bilan shamol yo‘nalishiga qarshi havolatib otib, donni samondan ajratib olish tushuniladi. Shuningdek bu iboradan anglashilib turibdiki, qipchoq shevasi erkaklarining asosiy mashg‘ulotlaridan biri dehqonchilik sohasi ekanligi ham ko‘rinib turadi. Har ikkala nutq vakillari nutqida uchravchi iboralar: “Inak buyrak jegan” sheva vakillari nutqida keng uchraydi. Inak sigir so‘zining ma’nodoshi bo‘lib, inakning buyragini yegan ma’nosini anglatadi. Bu esa qipchoqlarda mehrsiz, tosh mehr kimsalarga nisbatan aytiladi. Har bir hududning asosiy mashg‘ulotlari tilida aks etgani singari qipchoqlarning ham kasb-kori tilida namoyon bo’ladi. “Qari echkidan qo ‘ rq”- iborasi ham keng uchrab uning tarkibidagi echki so‘zi kishi ma’nosida qo‘llanilgan ko‘chma ma’noli so‘zdir. Yoshi ulug‘ kishilar oldida o‘zingni bir pog‘ona past tut, ular sendan ko‘ra tajribaliroqdir ma’nosida qo‘llaniladi. Bu iboradan ham qipchoqlar mashg‘ulotining asosini chorvachilik tashkil qilishi anglashiladi. Qipchoqlarda “Gudurdan qutilmoq”- iborasi sheva vakillari nutqining o‘ziga xosligini taminlashga xizmat qiladi. Bu so‘z biron bir tashvishdan, muammodan qutilish ma’nosida qo‘llanilib, sheva vakillari hayotida faol qo‘llanuvchi birlik maqomida harakat qiladi. Bundan ma’lum bo‘ladiki, har bir hududda istiqomat qiluvchi aholining o‘ziga xos turmush tarzi, madaniyati so‘zlarida ham aks etib turadi. “Bovur bosdi”- iborasi ham faol qo‘llanilib kishining boshqalar narsasiga, omonatiga mehr qo‘yib qolishi tushiniladi. Shundan ham ma’lum bo‘ladiki , sheva 38vakillarining o‘ziga xos ruhiyati, madaniy qarashlari iboralar tarkibida mujassamlashgan tarzda yashaydi. “Burni popraygan” -iborasi, burni katta, yoyinqi kishilarga nisbatan qo‘llaniladi. Bu ibora o‘ziga xos ma’no bilan birga, shu odamga nisbatan laqab ma’nosida ham qo‘llaniladi. Ibora burni kattaga nisbatan boshqacha ruh bilan ishlatiladiki, bu holat ham sheva so‘zlaridagi ma’daniy belgilarni ko‘rsatadi. “Ko ‘ rasi ko ‘ rmagan” -bu ibora ma’nosi, “Ko‘rmaganning ko‘rgani qursin” iborasi ma’nosiga mos kelib, kishining xarakter jihatlari bilan bog‘liqdir. Ya’ni nafsni tiya olmaslik, hamma narsada ochko‘zlik qilishi, madaniyatsizlarcha harakat qiluvchi kishilarga nisbatan qo‘llaniladi. “Hardam xayol”- xayoli o’zida emas, kim nima desa o‘sha kishining gapini ma’qullaydigan, o‘sha vaziyatda o‘zining shaxsiy meni bo‘lmagan kishilarga nisbatan qo‘llaniladi. Bunday xarakterdagi kishilarni boshqa nom bilan ta’riflagandan ko‘ra “hardam xiyol” deya aytib qo‘yilishining o‘zi ham bu sheva vakillarining madaniyatidan dalolat beradi. “Og ‘ zingga tosh”- ushbu ibora qipchoqlar tilida keng uchrab, asosan yoshi kattalarning yoshlarga nisbatan qo‘llaydigan iborasidir. Ya’ni yoshlar yomon niyatli gaplarni aytib yuborganda “og‘zingga tosh”, yaxshi niyatli gaplarni gapirganda esa “og‘zinga jov” iboralarini qo‘llashadilar. “Uzun quloq”- xabarni, biror gapni hammadan oldin eshitadigan va boshqalarga ham hammadan oldin yetkazishni xush ko‘radigan kishilarga nisbatan qo‘llaniladi. Buning natijasida boshqalar ham biror xabarni bilish uchun aynan shu toifadagi kishilarga murojaat qiladilar. “Jo ‘ li bo ‘ ldi”- iborasi xursand bo’ldi, minnatdor bo‘ldi ma’nolarida qo‘llaniladi, ya’ni kishi biror yumishini bajarib bergan kishidan minnatdor bo‘lishi tushuniladi. Bu ibora ham sheva vakillari nutqining o‘ziga xosligini ko‘rsatib turadi. Demak, о‘zbek tilidagi, shuningdek, qipchoq lahjasidagi iboralar nutqning ta’sirchanligi va jozibasini oshirish bilan birga jins munosabatiga ham aloqadordir. 39UMUMIY XULOSALAR 1. Gender erkaklar va ayollar aynanligi va xulq-atvordagi tafovutni nazarda tutadi.«Gender» tushunchasi fanga biologik jinsning, ya’ni ular asosida insonlarni erkak va ayolga ajratuvchi «jins» tushunchasidan ajratish uchun kiritilgan. 2. Gender tadqiqotlarda erkaklik va ayollik (maskulinnost va feminizm)ka xos axloq me’yorlari tushuniladi. Ana shunday axloq me’yorlari ichida muloqot xulqi masalasi markaziy masalalardan biri bo ‘ lganligi bois genderologik muammolarni lingvistik aspektda o ‘ rganish zarurati tug ‘ ildi va genderolingvistika ana shu zarurat tufayli alohida bir soha sifatida paydo bo ‘ ldi. 3. Tilshunoslikda genderologik tadqiqotlardan ko ‘ zlanadigan asosiy maqsad ayol va erkak nutqiga xos bo ‘ lgan, har ikkala jins vakillariga xos uslubda voqealangan yozma yoki og ‘ zaki matnlarni farqlash ko ‘ rinishidagi “lisoniy asimmetriya” hodisasining turlari va sabablarini aniqlashdir. 4. Ayollar va erkaklar nutqining fonetik, leksik-frazeologik, grammatik, stilistik va boshqa turdagi farqlari yaqqol ko`zga tashlanadi. 5. O‘zbek tilshunosligida genderolingvistika yo‘nalishda endigina ayrim ishlarga qo‘l urilmoqda. 6. Ayollar murojaat ifodalashida ekstralingvistik vositalar ham faol rol o ‘ ynaydi. Ularni shartli ravishda jestikulyatsion, fonatsion, rang vositalarga ajratish mumkin. O ‘ zbek tilida ayollar nutqida –im egalik qo ‘ shimchasining erkalash ma’nosining ifodalanishida faolligi seziladi. 7. Erkaklar nutqida ko ‘ proq qo ‘ pol, so ‘ kish, dag ‘ al so ‘ zlar bilan murojaat ifoda etilsa, ayollar nutqida kuchli emotsiyaga berilish, his-tuyg ‘ u va kechinmalar orqali ifodalsh, qarg ‘ ish so ‘ zlar qo ‘ llash kabi holatlar ko ‘ p uchraydi. 8. Muloqot jarayonida erkak va ayol murojaatida ijobiy hamda salbiy bo ‘ yoqdagi munosabatni yaqqol sezish mumkin. 9. Erkaklar va ayollar nutqidagi yana bir o ‘ ziga xoslik ularning barqaror birikmalarni qo ‘ llash jarayonida ham yuzaga chiqadi. Iboralarda boshqa ma’nolardan kо ‘ ra jins ma’nosi ustunlik qiladi. 40FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI Ilmiy-nazariy adabiyotlar: 1. Абдуллаeв А. Ўзбeк тилида экспрeссивлик ифодалашнинг синтактик усули. – Тошкeнт: Фан, 1987. – 88 б. 2. Абдуллаeва М., Абдурашидов М., Абилов У. Фалсафа қисқача изоҳли луғат. -Тошкeнт: ”Шhқ”. –Б.126. 3. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстeтикаси. – Тошкeнт: Фан, 1981. – 60 б. 4. Акбhова З. Мурожат шаклининг тасниф асослhи // Ўзбeк тили вa aдабиёти, 74-76-б. 5. Алимасов В. Гeндeр фалсафаси. – Тошкeнт, 2008, 5 б. 6. Алимова Б. Бадиий матнда “лисоний шахс” намоён бўлишининг социопрагматик талқини. Магистр.акад.дhаж.олиш…дисс. – Самhқанд, 2014. -58-б. 7. Арутюнова Н.Д. Язык и мир чeловeка. - М.: Языки русской културы, 1999. - 896 с. 8. Ахманова О.С. Словh лингвистичeских тeрминов, М., 1969. – 608 с. 9. Дeшeриев Ю. Д. Сотсиалная лингвистика. – М.: Наука, 1977. 382 б. 10. Ирисқулов М. Тилшуносликка кириш. –Т.: Ўқитувчи, 1992. – 255 б. 11. Искандhова Ш. Ўзбeк нутқ одатининг мулоқот шакллhи: Филол. фан. номз. ..... дисс. авторeф. –Самhқанд.1993.-27 б. 12. Қиличeв Э. Ўзбeк тилининг практик стилистикаси. –Т.: Ўқитувчи, 1985. – 101-б. 13. Қўнғуров Р. Субъектив баҳо формалhининг сeмантик ва стилистик хусусиятлhи. - Т.: Фан, 1980. – 168 б. 4114. Қурбонова М. Гeндeролингвистик тадқиқ янги пhадигма сифатида // ЎТА, 2014/ №2, 43-б. 15. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбeк тилининг назhий грамматикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1995.– 230 б. 16. Мўминов С. Ўзбeк мулоқот хулқининг ижтимоий-лисоний хусусиятлhи: Филол. фан. док. ..... диссeртацияси. –Тошкeнт. 2001. -235 б. 17. Муродова Н. Ўзбeк адабий тили ва шeвалh лeксикасининг қиёсий тадқиқи. Т., Фан, 2005. 18. Нурмонов А. ва бошқ. Ўзбeк тилининг мазмуний синтаксиси. – Т.: Фан, 1992. 19. Нурмонов А., Йўлдошeв Б. Тилшунослик ва табиий фанлh. – Т., 2001. – 159 б. 20. Холиқова З. Мурожаат шаклларида гeндeр хусусиятлари. Бак.дh.ол…БМИ. – Андижон, 2013. -20-б. 42Badiiy adabiyotlar: 1. AbdullaQahhor. Sarob. I-kitob. – T.: Adabiyot va san’at, 1987. 2. Oybek. Qutlug‘ qon. Roman. Mukammal asarlar to‘plami. Beshinchi tom. – Toshkent, 1976. 3. Hoshimov O ‘ .Tushda kechgan umrlar.Roman. – Toshkent: «Sharq» nashriyot matbaa konserni Bosh tahririyati, 1994. 4. Rashidov Sh. . G ‘ oliblar. 5. Hamdamov U. Muvozanat. –T., Sharq. 6. Said Ahmad. Ufq. Trilogiya. – T. 7. Qodiriy A. O ‘ tkan kunlar. – T.:”Sharq”, 2008. 8. Oripov A. Saylanma. – T., 2001. 9. Qodirov P. Yulduzli tunlar Elektron adabiyotlar va internet manbalari 1. www.ziyonet.uz 2. www.google.uz 3. www.libruary.com 4. www.google.ru 5. www.vikipediya.ru 6. www.scientist.uz

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Gender va uning tilshunoslikda aks etishi

1.1. Gender tushunchasi

1.2. Tilshunoslikda gender munosabatning o‘rganilishi

1.3. Murojaatda gender xoslanishlar

II bob. Murojaat shakllarida gender munosabatning ifodalanishi

2.1. Muloqot jarayonida murojaatning o‘rni va ularning tasnifi

2.2. Erkaklar va ayollar murojaatining o‘ziga xos qirralari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить