Gidrotexnik inshootlarni tashqi va ichki ta’sirlardan himoyalash chora-tadbirlari

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIG I
ISLOM KARIMOV NOMLI  TOSHKENT DAVLAT TEXNIKA
UNIVERSITETI
“ GEOLOGIYA-QIDIRUV VA  KON - METALLURGIYA” FAKULTETI
HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI KAFEDRASI
“5640100-Hayotiy faoliyat xavfsizligi” bakalavr ta’lim yo’nalishi
“ BINO INSHOOTLAR XAVSIZLIGI ”
fanidan
KURS LOYIHASI
Mavzu:Gidrotexnik inshootlarni tashqi va ichki ta’sirlardan himoyalash chora-
tadbirlari (QMQ dagi talablar asosida)
Bajardi: 2 1 -19 - guruhi talabasi : M.O’Mirzayev 
Rahbar: d ots .  Xasanova.O.
Toshkent -2023
1 «TASDIQLAYMAN»
«Hayot faoliyati xavfsizligi» kafedrasi mudiri 
___________ prof.  M.N. Musayev
Kafedra________________________________2023 yil «____»___________
KURS LOYIHASI
Kurs bo’yicha ______________________________________________________
Guruh__________________ Talaba _______________ Rahbar_______________
T O P S H I R I Q
1. Ishlanadigan mavzu________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
2. Boshlang’ich ma’lumotlar___________________________________________
_________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_________________________________________________________________
3. Qo’llanmalar______________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
4. Grafik qismi_____________________________________________________
1.________________________________________________________________
2.________________________________________________________________
3.________________________________________________________________
5. Tushuntirish yozilmasining tuzilishi___________________________________
__________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
6. Qo’shimcha mashg’ulotlar va ko’rsatmalar_____________________________
7. Kurs loyihasini topshirish davri
1 2 3 4 Himoya 
Reja
Fakt
Rahbar _______________________
2 Mundarija
Kirish
I GIDROTEXNI   INSHOOTLAR   xavfsizligining   umumiy
masalaari.
1.1 Gidrotexnika  inshootlar  to’g’risida    umumiy tushuncha,  vazifasi  va
amaliy ahamiyati.
1.2 Huquqiy-meyoriy   hujjatlarda   gidrotexnik   inshootlar   xavfsizligini
ta’minlashning asosiy masalalari.
1.3 Gidrotexnika inshootlarining tasir etuvchi ichki va tashqi ta’sirlar  
II Gidrotexnik   inshootlarni   tashqi   va   ichki   ta’sirlardan
himoyalash chora-tadbirlari (QMQ dagi talablar asosida)
2.1 «Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi to’g’risida»gi qonuni
2.2 Suvning zararli ta’sirlariga chidamlilikni oshirish.
2.3 Gidrtexnik inshootlarning zilzilabardoshligini ta’minlash
Hisob qismi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
3 I.  GIDROTEXNIKA INSHOOTLARI HAQIDA UMUMIY
TUSHUNCHALAR
1.1 Gidrotexnika inshootlar to’g’risida umumiy tushuncha, vazifasi
va amaliy ahamiyati
Gidrotexnika   tushunchasi .   Maxsus   inshootlar,   jihozlar   va
qurilmalaryordamida   suv   resurslaridan   xalq   xo’jaligi   ehtiyojlarida   foydalanish   va
suvning zararli ta ‘sirlariga qarshi kurashishni o ‘rganish bilan shug’ullanuvchi fan
va texnikaning tarmog’i   gidrotexnika  deb ataladi. Bevosita suv xo’jaligi tadbirlarini
amalga   oshiradigan   muhandislik   inshootlari   gidrotexnikaviy   yoki   gidrotexnika
inshootlari deb ataladi. 
Gidrotexnika   inshootlarining   vazifasi   suv   sarfini   va   sathini   rostlash,   uni
manbadan  ma’lum   sifatda  va  istalgan   vaqtda  kerakli   miqdorda  olib,  zarur   joylarga
(ekin maydonlari, gidroelektr stansiyalar va hokazolarga) yetkazib berishdan iborat. 
Gidrotexnika   inshootlari   joylashuviga   ko’ra   daryolar,   dengizlar,   ko’llar,
hovuzlar, irrigatsiya shoxobchalari va yer ostida joylashgan turlarga bo’linadi.
  Suv   xo’jaligi   tarmoqlarining   turlicha   iqlimiy,   geologik   va   gidrogeologik
sharoitlarida   ko’rilishi   sababli   gidrotexnika   inshootlarining   ham   har   xil
konstruksiyalari mavjud.
  Yuqoridagi   masalani   o   ‘rganishni   osonlashtirish   maqsadida   ular   o’ziga   xos
belgilari bo’yicha tasniflanadi: 
1) xalq xo’jaligi tarmog’iga xizmat ko’rsatish; 
2) foydalanish sharoitlari; 
3) vazifasiga ko’ra;
 4) mas’uliyati bo’yicha; 
5) konstruksiyasi va materiali bo’yicha va boshqalar.
 Xalq xo’jaligi tarmog’iga xizmat ko’rsatish bo’yicha gidrotexnika inshootlari
quyidagilarga bo’linadi: 
—   meliorativ   —   sug’orish,   zax   qochirish   va   suv   chiqarishga   mo’ljallangan
(suv   oluvchi   inshootlar,   nasos   stansiyalar,   sug’orish   va   zax   qochirish   kanallari   va
ulardagi inshootlar); 
4 —   gidroenergetik   —   suv   energiyasidan   foydalanish   (gidroelektrostansiya
binolari, bosimli havzalar, bosimsiz va bosimli derivatsiya inshootlari);
  —   suv   transporti   —   kemalar   qatnovini   yo’lga   qo’yish   (kema   qatnovi
shluzlari   va   kanallar,   dengiz   portlari,   daryodagi   kema   qatnaydigan   joylar   va
hokazo);
  — ichimlik suv ta ‘minoti va kanalizatsiya   — ichimlik suv bilan ta ‘minlash
maqsadida   (suv   oluvchi   inshootlar,   yig’uvchi   inshootlar,   tozalash   qurilmallari   va
hokazo);
—  baliq xo’jaligi  — baliq o’tuvchi yo’lIar, baliq ko’taruvchi qurilmalar, baliq
o ‘tuvchi shluzlar, baliq yetishtiruvchi havzalar va boshqalar. 
Foydalanish   sharoitlari   bo’yicha   meliorativ   tizimlardagi,   gidroelektrik
stansiyalar, suv transporti va barcha gidrotexnika inshootlari doimiy va vaqtinchalik
inshootlarga bo’linadi. 
Doimiy   inshootlarga   obyekt   doimiy   ekspluatatsiya   qilinadigan   davridagi
inshootlar,  vaqtinchalik  inshootlarga esa faqat qurilish davrida yoki uni vaqtinchalik
ekspluatatsiya va ta ‘mirlash davridagi inshootlar kiradi. 
Doimiy   gidrotexnika   inshootlari   qurilish   obyektining   ahamiyatiga   qarab
asosiy va ikkinchi darajali inshootlarga bo’linadi.
  Asosiy   gidrotexnika   inshootlarini   ta   ‘mirlash   yoki   avariya   bo’lganda   butun
tizim o’z ishini to’xtatadi va bu katta iqtisodiy zararga olib keladi. 
Ikkinchi darajali inshootlar ta ‘mirlash yoki avariya bo’lganda ular o’z ishini
to’xtatishi   natijasida   katta   talafotlar   bo’lmaydi   (zatvorlarni   ta   ‘mirlash,   xizmat
ko’priklari, muz ushlovchi qurilmalar va b.). 
  Vazifasiga ko’ra  gidrotexnika inshootlari quyidagilarga bo’linadi: 
—   suv   dimlovchi   —   ma’lum   bosim   hosil   qilish,   shu   bosimni   o’ziga   qabul
qilish (to’g’onlar, dambalar, suv oqimini to’suvchi inshootlar va hokazo); 
—   boshqaruvchi   —   daryo   oqimi   bilan   o’zanni,   dengiz   va   ko’llarning
qirg’oqlaridagi   to’lqin   ta   ‘sirini   boshqaradi   (yo   ‘naltiruvchi   dambalar,   shporalar,
qirg’oqni mustahkamlovchi inshootlar);
 —  suv oluvchi  — suv manbalaridan suv oluvchi (suv oqimlari, havzalar);
5   —   suv   о   ‘tkazuvchi   —   suvni   bir   joydan   ikkinchi   joyga   o’tkazish   (kanallar,
quvurlar, novlar, tunnellar va b.);
  —   suv   tashlovchi   —   suv   omborlari,   havzalar   va   kanallardan   suvlarni
chiqarish va tashlash.
  Kapitalligi   bo’yicha   barcha   asosiy   gidrotexnika   inshootlari   to’rtta   sinfga
bo’linadi.   Yirik   suv   dimlash   inshootlari,   masalan,   to’g’onlarning   mas’uliyatligi
bo’yicha sinfi inshootning balandligi, zamindagi gruntning turi va avariya oqibatlari
bo’yicha   amaldagi   qurilish   me   ‘yorlari   asosida   qabul   qilinadi.   Meliorativ
tizimlardagi   inshootlar   sug’oriladigan   yoki   zax   qochiriladigan   maydonga   xizmat
ko’rsatish bo’yicha belgilanadi
Meliorativ tizimlardagi inshootlarning sinflar
Jadval 1
Sug’oriladigan zax qochirish 
maydoni Doimiy inshootlarning kapitallik
sinfi
Sug’orish Zax qochirish Asosiy Ikkinchi darajali
300 va undan katta - I III
1000 dan 3000 gach 50va undan kam  II III
50 dan 100 gach  50 va undan kam  III IV
Agar   asosiy   gidrotexnika   inshooti   bir   vaqtning   o’zida   xalq   xo’jaligining   bir
necha   sohalariga   xizmat   qilsa   (masalan,   energetika,   transport,   melioratsiya,   suv   ta
‘minoti sohalari), inshootning sinfi vazifasi bo’yicha belgilangan eng yuqori sinfga
teng   qilib   qabul   qilinadi.   Asosiy   inshootlaming   sinfi   shuningdek,   maxsus
asoslashdan so’ng bir sinfga oshirilishi yoki kamaytirilishi ham mumkin. 
Konstruksiyasi   va   materiali   bo’yicha   gidrotexnika   inshootlari   gruntli,
yog’ochli, toshli, betonli va temir-betonli bo’ladi. 
Yog’ochli   inshootlar   o’rmonga   boy   hududlarda   quriladi.   Katta   gidrotexnika
inshootlari   qurilishlarida   yog’och   vaqtinchalik   va   yordamchi   inshootlarni   barpo
etishda   va   qolip   ishlari   uchun   material   sifatida   ishlatiladi.   Metalldan   gidrotexnika
6 inshootlarining   ko’priklari,   quvurlari,   zatvorlarini   qurishda   keng   foydalaniladi,   u
temir-beton konstruksiyalarda armatura sifatida ham ishlatiladi. 
Ishlash sharoitlari va qurilishi bo’yicha gidrotexnika inshootlari daryodagi va
irrigatsiya shoxobchalaridagi inshootlarga bo’linadi . 
Suv   xo’jaligi   masalalarini   kompleks   yechish   uchun   mo’ljallangan   daryodagi
inshootlar guruhiga quyidagilar kiradi:
1) ustidan suv o’tkazuvchi va suv o’tkazmaydigan to’g’onlar;
2) suv oluvchi inshootlar va qurilmalar;
3) suv tashlovchi va suv chiqaruvchi;
4) gidroelektrostansiya binolari;
5) kema o’tkazuvchi shluzlar;
6) o’tuvchi yo’llar, baliq qutqaruvchi qurilmalar;
7)   cho’kindilarga   qarshi   kurashuvchi   inshootlar   va   qurilmalar   (tindirgichlar,
loyqa yuvuvchi inshootlar, yo’naltiruvchi tizimlar va b.);
8) daryo o’zanini boshqaruvchi inshootlar;
9) muz va muz parchalarini o’tkazuvchi inshootlar.
  Irrigatsiya shoxobchalaridagi asosiy inshootlar, odatda, vazifasiga ko’ra uch
guruhga bo’linadi:  rostlovchi, suv o’tkazuvchi va tutashtiruvchi.  
Rostlovchi   guruh   inshootlariga   quyidagilar   kiradi:   suv   sarfini   rostlovchi
rostlagich   (shluz)lar   va   suv   bo’lgichlar;   suv   sathini   rostlovchi   (dimlovchi);
yuvuvchi   va   suv   tashlovchi   qurilmalar,   tizimga   beriladigan   suv   miqdorini
o’lchaydigan   suv   o’lchash   qurilmalari   (avtomatlar,   yarim   avtomatlar,
hisoblagichlar).
  Suv   o’tkazuvchi   inshootlarga   quyidagilar   kiradi:   akveduklar,   dukerlar,
quvurlar,   tunnellar .   Ular   kanal   trassasi   bo’yicha   suvni   tabiiy   va   sun   ‘iy   to’siqlar
bilan kesishgan joylardan o’tkazish uchun quriladi.  Kanal   trassasi   katta
nishabli uchastkalardan o’tgan vaqtda o’zanni suvning yuvib ketish xavfidan saqlash
maqsadida   tutashtiruvchi   inshootlardan   foydalaniladi.   Bu   guruh   inshootlariga
sharsharalar,   tezoqarlar, konsolli sharsharal ar kiradi. 
7 8 Gidrouzellar va gidrotizimlar haqida umumiy tushunchalar
 Birgalikda ishlash sharoitlari va joylashuvi bo’yicha birlashtirilgan bir guruh
gidrotexnika inshootlari  gidrouzel  deb ataladi.
Asosiy   vazifasi   bo’yicha   gidrouzellar   energetik,   suv   transporti,   suv   oluvchi,
sug’orish  va boshqa gidrouzellarga bo’linadi. Gidrouzellar ko’pincha majmua tarzda
quriladi, vazifasiga ko’ra ular   suv oluvchi   —   energetik, transport  —   energetik   deb
ataladi.   Sug’orish   uchun   suv   oluvchi   Zarafshon   daryosidagi   «Birinchi   may»
gidrouzeli bunga misol bo’la oladi
1-rasm:   Daryodagi   past   bosimli   gidrouzel:   a   —   gidrouzel   o’qi   bo’yicha
bo’ylama   qirqim   ;   b   —   reja;   1   —   to’g’on   ;   2   —   G   E   S   binosi;   3   —   kema
o’tkazuvchi shluz; 4 — shluz prichali; 5 — bo’luvchi devor; 6 — yon devor; 7 —
sug’orish tizimining bosh inshooti; 8 — yuvuvchi tirqishlar; 9 — bosh kanal .
Gidrouzellar   bosimli   va   bosimsiz   turlarga   bo’linadi.   Bosimli   gidrouzellar
ularga   ta’sir   qiluvchi   suv   bosimiga   ko’ra   uch   guruhga   bo’linadi:   1)   past   bosimli
(ustki  biefdagi  suv chuqurligi  10 m); 2)  o’rta bosimli (suvning chuqurligi  10— 50
m); 3) yuqori bosimli (suvning chuqurligi 50 m dan ortiq). 
9 O’rta   bosimli   gidrouzellar   ko’pincha   elektr   energiyasini   ishlab   chiqarish   va
suv   jamg’arish,   ya’ni   suv   xo’jaligini   suv   bilan   ta’minlash   maqsadida   katta   hajmli
suv omborlarini tashkil qilish uchun quriladi.
  Yuqori   bosimli   gidrouzellar,   asosan,   energetik,   irrigatsiya   va   transport
o’tkazish vazifalarini bajaradi. Past bosimli gidrouzellar daryoning tekis qismlarida
quriladi   va   ulardan   daryolardan   suv   olish   hamda   transport   maqsadlarida
foydalaniladi.
Umuman   suv   xo’jaligi   maqsadlarini   yechish   uchun   xizmat   qiluvchi   ma’lum
uzoqlikdagi masofada joylashgan gidrouzellar majmuasi  gidrotizimlar  deb ataladi. 
Hozirga   qadar   Mustaqil   davlatlar   ham   do’stligida   ham   juda   ko’p   miqdorda
gidrotizimlar qurilgan bo’lib, ularga 0’rta Osiyo, Ukraina va Shimoliy Kavkazdagi
sug’orish   hamda   yaylovlarga   suv   chiqarish   tizimlari,   Moskva,   Volga   —   Don
kanallaridagi   suv   transporti   hamda   irrigatsiya   inshootlari   va   boshqalar   misol   bo’la
oladi
1.2 Huquqiy-meyoriy hujjatlarda gidrotexnik inshootlar xavfsizligini
ta’minlashning asosiy masalalari.
O’zbekiston   Respublikasining   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi
to’g’risida   qonuni   1999   yil   20   avgust,   826-II-sonli   qarori   bilan   qabul   qilingan.
Ushbu   Qonunning   maqsadi   gidrotexnika   inshootlarini   loyihalashtirish,   qurish,
foydalanishga   topshirish,   ulardan   foydalanish,   ularni   rekonstruksiya   qilish,   tiklash,
konservatsiyalash   va   tugatishda   xavfsizlikni   ta’minlash   bo’yicha   faoliyatni   amalga
oshirishda   yuzaga   keladigan   munosabatlarni   tartibga   solishdir.   Gidrotexnika
inshootlarining   xavfsizligi   to’g’risidagi   qonun   hujjatlari   ushbu   qonun   va   boshqa
qonun hujjatlaridan iborat
  Qoraqalpog’iston   Respublikasida   gidrotexnika   inshootlari   xavfsizligi
sohasidagi   munosabatlarni   huquqiy   jihatdan   tartibga   solish   Qoraqalpog’iston
Respublikasi   qonun   hujjatlari   bilan   ham   amalga   oshiriladi.   Agar   O’zbyokiston
Respublikasining   xalqaro   shartnomasida   O’zbyokiston   Respublikasining
10 gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   to’g’risidagi   qonun   hujjatlarida   nazarda
tutilganidan   boshqacha   qoidalar   belgilangan   bo’lsa,   xalqaro   shartnoma   qoidalari
qo’llaniladi.
Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo’llaniladi:
-gidrotexnika   inshootlari   -   to’g’onlar   (plotinalar),   gidroelektr   stansiyalar
binolari,   suv   tashlash,   suv   bo’shatish,   suv   o’tkazish   va   suv   chiqarish   inshootlari,
tunnellar,   kanallar,   nasos   stansiyalari,   suv   omborlari   qirg’oqlarini,   daryolar   va
kanallar o’zanlarining qirg’oqlari va tubini toshqin hamda emirilishlardan muhofaza
qilish   uchun   mo’ljallangan   inshootlar,   sanoat   va   qishloq   xo’jaligi   tashkilotlarining
suyuq   chiqindilar   saqlanadigan   joylarini   o’rab   turuvchi   inshootlar
(ko’tarmalar)foydalanuvchi  tashkilot  -  tasarrufida (balansida)  gidrotexnika inshooti
bo’lgan   korxona,   muassasa   va   tashkilot;   favqulodda   vaziyat   -   muayyan   hududdagi
avariyaga   olib   kelishi   mumkin   bo’lgan,   shuningdek   gidrotexnika   inshootining
avariyasi   natijasida   vujudga   kelgan   bo’lib,   odamlar   qurbon   bo’lishiga,   odamlar
sog’lig’iga yoki atrof tabiiy muhitga zarar etkazilishiga, jiddiy moddiy talafotlarga
va   odamlarning   hayot   faoliyati   sharoitlari   buzilishiga   olib   kelishi   mumkin   bo’lgan
yoki olib kelgan vaziyat; gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi;
  -   gidrotexnika   inshootlarining   odamlar   hayoti,   sog’lig’i   va   qonuniy
manfaatlarini,   atrof   tabiiy   muhit   va   xo’jalik   ob’ektlarini   muhofaza   qilishni
ta’minlash imkonini beruvchi holati;
  -   gidrotexnika   inshootining   xavfsizligi   deklaratsiyasi   -   gidrotexnika
inshootining xavfsizligi asoslab beriladigan hujjat
-   gidrotexnika   inshootining   xavfsizligi   mezonlari   -   gidrotexnika   inshooti
holatining va undan foydalanish shartlarining gidrotexnika inshooti avariyasi
-   xavfining   yo’l   qo’yiladigan   darajasiga   muvofiq   miqdor   va   sifat
ko’rsatkIchlarining cheklangan qiymatlari;
-   gidrotexnika   inshooti   avariyasi   xavfining   yo’l   qo’yiladigan   darajasi   -
gidrotexnika   inshooti   avariyasi   xavfining   normativ   hujjatlar   bilan   belgilangan
qiymati. 
11 O’zbyokiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   gidrotexnika
inshootlarining   xavfsizligi   sohasidagi   vakolatlari   4-moddada   keltirilgan.   davlat
mulkida   bo’lgan   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini,   shuningdek   respublika
va mintaqaviy energetika tizimiga kiruvchi korxonalar gidrotexnika inshootlarining
xavfsizligini ta’minlaydi.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   davlat   dasturlarini
ishlab   chiqadi   va   amalga   oshiradi;   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   ustidan
davlat nazoratini tashkil etadi.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   bo’yIcha   xalqaro
hamkorlikni   tashkil   etadi;   qonun   hujjatlariga   muvofiq   boshqa   vakolatlarni   amalga
oshirad.
5-modda.Mahalliy   davlat   hokimiyati   organlarining   gidrotexnika
inshootlarining xavfsizligi sohasidagi vakolatlari
Mahalliy davlat hokimiyati organlari:
-   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   sohasidagi   davlat
dasturlarini amalga oshirishda qatnashadilar; 
-suv   resurslaridan   foydalanishda   va   tabiatni   muhofaza   qilish   tadbirlarini
amalga oshirishda gidrotexnika inshootlarining xavfsizligini ta’minlaydilar;
- gidrotexnika inshootlarini joylashtirish to’g’risida, shuningdek gidrotexnika
inshootlarining   xavfsizligi   to’g’risidagi   qonun   hujjatlari   buzilgan   hollarda   ulardan
foydalanishni   cheklab   qo’yish   haqida   qonun   hujjatlarida   belgilangan   tartibda
qarorlar habul qiladilar;
-gidrotexnika inshootlarining avariyalari oqibatlarini tugatishda qatnashadilar
-gidrotexnika   inshootlarining   favqulodda   vaziyatlarni   keltirib   chiqarishi
mumkin   bo’lgan   avariyalari   xavfi   borligi   to’g’risida   aholini   xabardor   qiladilar;
qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradilar
6-modda. Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi ustidan davlat nazorati
O’zbyokiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   huzuridagi   katta   va   alohida
muhim suv xo’jaligi ob’ektlarining texnik holatini hamda bexatar ishlashini nazorat
12 qilish   davlat   inspeksiyasi   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   ustidan   davlat
nazoratini amalga oshiruvchi maxsus vakolatli organ hisoblanadi,
-gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   qoidalari   va   mezonlarini   ishlab
chiqadi;
  -manfaatdor   vazirliklar   va   idoralar   bilan   birgalikda   gidrotexnika   inshootlari
texnik holatining puxtaligini va ular ishining xavfsizligini ekspertizadan o’tkazadi; 
-gidrotexnika   inshootlarini   joylashtirish,   gidrotexnika   inshootlarini
loyihalashtirish   topshiriqlarini,   ularni   qurish   va   rekonstruksiya   qilish   loyihalarini
kelishib   olishda,   gidrotexnika   inshootlarining   qurilishi   sifatini   nazorat   qlishda,
ularni   foydalanishga   qabul   qilishda,   shuningdek   gidrotexnika   inshootlaridan
foydalanish qoidalarini kelishib olishda qatnashadi.
Gidrotexnika   inshootlarining   holatini   hamda   ular   holatining   gidrotexnika
inshootlarining   xavfsizligi   deklaratsiyalariga   muvofiqligini   tekshirishni   tashkil
etadi; 
-gidrotexnika inshootlarining xavfsizligini ta’minlash to’g’risida ko’rsatmalar
beradi,   shuningdek   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   normalari   va   qoidalari
qo’pol   ravishda   buzilgan   hollarda   xavflilik   darajasi   yuqori   bo’lgan   ob’ektlar
jumlasiga   kiruvchi   gidrotexnika   inshootlarini   loyihalash,   qurish   va   ulardan
foydalanish   faoliyatini   amalga   oshirish   uchun   berilgan   litsenziyalarning   amal
qilishini to’xtatib turish va tugatish haqida takliflar kiritadi.
Gidrotexnika   inshootlari   hududlaridan,   daryolar   o’zanlari   va   to’g’onning
ularga tutash bo’lgan quyi hamda yuqori hududlaridan xo’jalik faoliyati yoki boshqa
faoliyatni amalga oshirish uchun foydalanishga (suvni muhofaza qilish zonalarida er
uchastkalari berish bundan mustasno) rozilik beradi; 
-daryolarning   o’zanlarida   va   to’g’onning   ularga   tutash   quyi   va   yuqori
hududlarida   suv   xo’jaligi   ob’ektlaridan   foydalanishni   amalga   oshiruvchi   yoxud
xo’jalik   faoliyati   yoki   boshqa   faoliyat   yurituvchi   tashkilotlarning   faoliyatini,   agar
bunday faoliyat.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligiga   yomon   ta’sir   ko’rsatishi   mumkin
bo’lsa,   taqiqlaydi   yoki   cheklab   qo’yadi.   Tadbirkorlik   sub’ektlarining   faoliyatini
13 taqiqlash va cheklash sud tartibida amalga oshiriladi, bundan favqulodda vaziyatlar,
epidemiyalar hamda aholining hayoti va salomatligi uchun boshqa real xavf yuzaga
kelishining   oldini   olish   bilan   bog’liq   holda   faoliyatni   o’n   ish   kunidan   ko’p
bo’lmagan   muddatga   cheklash   hollari   mustasno;   gidrotexnika   inshootlarining
muhofaza qilinishini tashkil etish ustidan nazoratni amalga oshiradi;
-   qonun   hujjatlariga   muvofiq   boshqa   vakolatlarni   amalga   oshiradi.   Maxsus
vakolatli   organning   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash
to’g’risidagi ko’rsatmalari foydalanuvchi tashkilotlar ijro etishi uchun majburiydir.
Gidrotexnika   inshootlari   O’zbyokiston   Respublikasi   Gidrotexnika
inshootlarining   kadastriga   kiritiladi.   Kadastrni   yuritish   tartibi   O’zbyokiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanad
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlashga   qo’yiladigan   asosiy
talablar quyidagilardan iborat.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   quyidagi   asosiy
talablarga binoan amalga oshiriladi:
 - gidrotexnika inshootlari xavfining yo’l qo’yiladigan darajasini ta’minlash; 
- gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi deklaratsiyalarini taqdim etish;
 - gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirish, qurish va ulardan foydalanish 39
bo’yicha   faoliyatni   litsenziyalash   xavflilik   darajasi   yuqori   bo’lgan   ob’ektlar
jumlasiga kiruvchi
- gidrotexnika inshootlaridan foydalanishning uzluksizligi;
-gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   bo’yicha
choratadbirlarni   amalga   oshirish,   shu   jumladan   ularning   xavfsizligi   mezonlarini
belgilash,   gidrotexnika   inshootlarining   holatini   doimiy   nazorat   qilish   maqsadida
ularni   texnika   vositalari   bilan   jihozlash,   gidrotexnika   inshootlariga  zarur   malakaga
ega bo’lgan xodimlar xizmat ko’rsatishini ta’minlash;
  - gidrotexnika inshootlarida favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelish xavfini
eng ko’p darajada kamaytirish bo’yicha tadbirlar majmuini oldindan o’tkazish.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlash   yuzasidan
foydalanuvchi tashkilotning majburiyatlari.
14 Gidrotexnika   inshootidan   foydalanuvchi   tashkilot   quyidagilarga   majburdir:
gidrotexnika   inshootlarini   qurish,   foydalanishga   topshirish,   ulardan   foydalanish,
ularni ta’mirlash, rekonstruksiya qilish, konservatsiyalash, foydalanishdan chiqarish
va tugatishda gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi normalari va qoidalariga rioya
etilishini ta’minlashga; 
gidrotexnika   inshootining   holati,   unga   tabiiy   va   texnogen   ta’sirlar   ustidan
nazoratni   (monitoringni)   ta’minlashga,   gidrotexnika   inshooti   kaskadda   ishlashini,
xo’jalik   va   boshqa   faoliyat   natijasida   unga   bo’ladigan   zararli   ta’sirlarni,   ob’ektlar
daryo o’zanida hamda gidrotexnika inshootidan quyidagi va yuqoridagi unga tutash
hududlarda   joylashtirilganligini   hisobga   olgan   holda   gidrotexnika   inshootining
xavfsizligini baholashga; 
-gidrotexnika   inshootining   xavfsizligi   mezonlarini   ishlab   chiqishni   va   o’z
vaqtida   aniqlashni   ta’minlashga;   gidrotexnika   inshootining   holatini   nazorat   qilish
tizimini rivojlantirishga; gidrotexnika inshooti xavfsizligining pasayishi  sabablarini
muntazam   tahlil   qilib   borish   va   gidrotexnika   inshootining   texnik   jihatdan   soz
holatda   bo’lishini   va   uning   xavfsizligini   ta’minlashga,   shuningdek   gidrotexnika
inshooti avariyasining oldini olish bo’yIcha chora-tadbirlarni ishlab chiqishni va 40
bajarishni   o’z   vaqtida   amalga   oshirishga;   gidrotexnika   inshootining   muntazam
tekshirib   turilishini   ta’minlashga;   gidrotexnika   inshootining   avariyasini   tugatish
uchun mo’ljallangan moddiy zaxiralarni yaratishga;
-gidrotexnika   inshootidan   foydalanishni   tashkil   etish   va   xodimlarning
malakasi   normalarga   va   qoidalarga   muvofiq   bo’lishini   ta’minlashga;   gidrotexnika
inshootlaridagi   favqulodda   vaziyatlar   to’g’risida   xabar   berish   mahalliy   tizimlarini
doimiy   shay   holatda   saqlashga;   mahalliy   davlat   hokimiyati   organlari   bilan
birgalikda   aholini   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   masalalari   to’g’risida
xabardor   qilishga;   gidrotexnika   inshooti   avariyalarining   oldini   olish   masalalari
bo’yicha   favqulodda   vaziyatlar   organi   bilan   hamkorlik   qilishga;   gidrotexnika
inshootining   avariyasi   xavfi   borligi   haqida   maxsus   vakolatli   organni,   boshqa
manfaatdor   davlat   organlarini,   mahalliy   davlat   hokimiyati   organlarini   va
fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarini va suvning (to’g’onning) tiyib turish
15 bosimi  yorib o’tishining bevosita xavfi bo’lgan taqdirda suv ostida qolish ehtimoli
bo’lgan zonadagi aholini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarni darhol xabardor
qilishga   maxsus   vakolatli   organga   o’z   vakolatlarini   amalga   oshirishda
ko’maklashishga;
  -gidrotexnika   inshootidan   foydalanish,   uning   xavfsizligini   ta’minlash
bo’yicha   tadbirlarni,   shuningdek   gidrotexnika   inshooti   avariyalarining   oldini   olish
va ularning oqibatlarini tugatish ishlarini moliyalashga.
Gidrotexnika inshootining xavfsizligi deklaratsiyasi.
  Gidrotexnika   inshootini   loyihalashtirish,   qurish,   foydalanishga   topshirish,
undan   foydalanish,   uni   foydalanishdan   chiqarish   boshichlarida,   shuningdek   uni
rekonstruksiya   qilish,   kapital   ta’mirlash,   tiklash   yoxud   konservatsiyalashdan   keyin
foydalanuvchi tashkilot gidrotexnika inshootining xavfsizligi deklaratsiyasini tuzadi.
Deklaratsiyani   tuzish   tartibini   O’zbyokiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi
belgilaydi
Foydalanuvchi tashkilot gidrotexnika inshootining xavfsizligi deklaratsiyasini
maxsus   vakolatli   organga   taqdim   etadi.   Deklaratsiyaning   maxsus   vakolatli   organ
tomonidan   tasdiqlanishi   gidrotexnika   inshootini   Kadastrga   kiritish   va   gidrotexnika
inshootini   qurishga   ruxsat   olish,   foydalanishga   topshirish,   undan   foydalanish   yoki
uni foydalanishdan chiqarish yoxud rekonstruksiya qilish, kapital ta’mirlash, tiklash
yoki konservatsiyalash uchun asos bo’ladi
Gidrotexnika   inshootlari   xavfsizligi   deklaratsiyalarining   davlat
ekspertizasi;
Gidrotexnika   inshootlari   xavfsizligi   deklaratsiyalarining   davlat   ekspertizasi,
shu   jumladan   loyihalashtirish   boshIchidagi   davlat   ekspertizasi   O’zbyokiston
Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   belgilagan   tartibda   o’tkaziladi.   Gidrotexnika
inshootlari   xavfsizligi   deklaratsiyalarining   davlat   ekspertizasi   gidrotexnika
inshootlaridan foydalanuvchi tashkilotlar tashabbusi bilan, shu jumladan ular rozilik
bermagan   taqdirda   ham,   maxsus   vakolatli   organning   ko’rsatmalariga   binoan
o’tkaziladi. 
16 Maxsus   vakolatli   organ   tomonidan   davlat   ekspertizasi   xulosasi   asosida
gidrotexnika   inshootining   xavfsizligi   deklaratsiyasini   tasdiqlash   haqida,   tegishli
ruxsatnoma   berish   to’g’risida   yoki   ruxsatnoma   berishni   rad   etish   haqida   qarorlar
qabul qilinishi mumkin.
Foydalanuvchi tashkilot maxsus vakolatli organning qaroriga rozi bo’lmagan
taqdirda, qaror yuzasidan sud tartibida shikoyat qilish mumkin. 
Gidrotexnika   inshootlarini   tekshirish   chog’ida   gidrotexnika   inshootlarining
xavfsizligi   normalari   va   qoidalariga   rioya   etilishini   baholash   maqsadida
foydalanuvchi   tashkilotlarning,   shuningdek   gidrotexnika   inshootlaridan
foydalanishda,   ularni   qurishda,   rekonstruksiya   qilishda,   kapital   ta’mirlashda,
tiklashda   yoki   konservatsiya   qilishda   pudrat   tashkilotlarining   faoliyati   ustidan
nazorat amalga oshiriladi.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta’minlashga   qaratilgan   avariya
moddiy-texnika   zaxiralari   favqulodda   vaziyatlar   yuzaga   kelgan   taqdirda   zarur   42
moddiy   resurslarni   oshig’ich   tarzda   jalb   qilish   maqsadida   oldindan   yaratiladi.   Bu
zaxiralarni   yaratish   tartibi   O’zbyokiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi
tomonidan belgilanadi.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   to’g’risidagi   qonun   hujjatlarini
buzishda aybdor bo’lgan shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar bo’ladilar
Gidrotexnik inshootlar xavfsizligini ta’minlash
Insonlar   aql   -   idroki   va   amaliy   mehnati   evaziga   bunyod   etilgan   u   yoki   bu
inshootlarning   biror   tashqi   kuch   yoki   tabiiy   ofat   tufayli   ishlash   muvozanatining
buzilishi   oqibatida   kelib   chiqadigan   nohush   xolatni   vujudga   kelishiga   sababchi
bo’lgan   konstruksiya   qismlari   yoki   qurilish   texnologiyasidan   chetga   chiqish   xavfli
holatdir.   Quyida   inson   hayoti   uchun   o’ta   zarur   bo’lgan   tabiat   ne’mati   suv   va   u
tufayli   bunyod   etilgan   inshootlar   xaqida   qiskacha   tushunchalar   va   ularda   sodir
bo’lishi   mumkin   bo’lgan   noxush   oqibatlarni   oldini   olish   va   fuqarolar   xavfsizligini
ta’minlash choralari xaqida fikr yuritamiz.
Gidrotexnik   inshootlar:   to’g’onlar   (plotinalar),   suv   tashlash,   suv   bo’shatish,
suv   o’tkazish,   suv   chiqarish   inshootlari,   tonnellar,   nasos   stansiyalari,   kanallar,
17 gidroelektr   stansiyalari   binolari,   suv   omborlari   qirg’oklari,   daryo   va   kanallar
o’zanlari   va   tubini   toshqin   hamda   emirishlardan   muhofaza   qilish   uchun
mo’ljallangan inshootlarga aytiladi. 
Gidrotexnika   (gidrodinamik)   xalokatlar   bu   gidrotexnik   inshoot   yoki   uning
biror qismi ishdan chiqib buzilishi natijasida boshqarib bo’lmaydigan juda katta suv
massasini bostirib kelishi tufayli vujudga keladigan Favqulodda vaziyatdir.
GTI   (Suv   omborlari,   daryolar,   kanallar)   ning   buzilishi,   baland   tog’
ko’llarining   urib   ketishi   natijasida   suv   bosishi   gidrotexnik   xalokatlar   va   falokatlar
sodir   bo’lishiga   olib   keladi   hamda   odamlarni   qurbon   bo’lishiga,   sanoat,   qishloq
xo’jalik   ob’ektlari,   suv   bosgan   hududdagi   aholining   xayot   43   faoliyatini   izdan
chiqishiga   sabab   bo’ladi   va   shoshilinch   ko’chirish   (evakuatsiya)   tadbirlarini
o’tkazishni talab qiladi.
Gidrotexnika inshootlari turlar
Foydalanish maqsadi va xususiyatiga qarab
  ◼  Suv – energetika inshootlari; 
◼  Suv ta’minoti inshootlari; 
◼  Sug’orish inshootlari; 
◼  Suv oqava chiqarish inshootlari; 
◼  Suv – transport inshootlari;
  ◼  Baliq xo’jalik inshootlari; 
◼  Sport inshootlari; 
◼   Bezak   inshootlari   va   hokazo.   Ma’lumki,   O’zbyokiston   Respublikasida
hozirgi   paytda   19   mlrd.   700   mln.   kub   m   suv   sig’dira   oladigan   53   ta   suv   ombori,
daryo   suvlarini   viloyat   va   tumanlarga   taqsimlab   beruvchi   150   dan   ortiq   suv
tug’onlari,   28122   km   uzunlikdagi   magistral   kanallar   va   boshqa   suv   inshootlari
mavjud. Gidrotexnika inshootlarning ayrimlari katta shaharlar va yirik aholi yashash
joylari yaqinida joylashga bo’lib, yuqori darajadagi xavfli obektlar hisoblanadi.
Gidrotexnik inshootlari, ko’rsatkichlariga ko’ra har xil bo’ladi: 1) joylashgan
o’rniga ko’ra: a) er usti inshootlari (daryo, ko’l, kanal va h.k); b) er osti inshootlari
18 (o’tkazuvchi   quvurlar,   tunellar   va   h.k).   Markaziy   Osiyo   hududida   quyidagi
gidrotexnika   inshootlari   mavjud   bulardan   Chordara,   Qayroqqum,   Tuxtagul,
Andijon, Nurek, Tolimarjon, Rog’un va boshqalar.
Gidrotexnik inshootlari quyidagi ta’sirlar natijasida buziladi:
1)   tabiiy   ofatlar   oqibatida   (zilzila,   ko’chki,   jala   yomg’irlar   yuvib   ketish   va
boshqalar); 
2) uskunalarning tabiiy emirilishi va eskirishi; 
3) inshootni loyihalash va qurishdagi xatoliklar; 
 4) suvlarni ishlatish qoidalarini buzilishi;
5)   portlatishlar   oqibatida   (harbiy   harakatlar,   terrorchilik   va   boshqalar).
Gidrotexnik   inshootlarining   buzilishi   natijasida   muayyan   oqibatlarga   olib   keladi,
jumladan:   Gidrotexnik   inshooti   o’z   vazifasini   bajarmay   qo’yishi;   suv   to’lqinini
insonlarga zarar etkazishi va turli inshootlarni buzilishi; hududlarni suv bosib, mol-
mulkka,   erlarga,   moddiy   resurslarga   va   boshqa   obektlarga   jiddiy   moddiy   zarar
keltiradi.   SHuning   uchun   bunday   inshootlardan   foydalanuvchi   tashkilotlar
zimmasiga   ularning   xavfsizligini   ta’minlash   maqsadida   “Fuqaro   muhofazasi
to’g’risida”gi   qonunining   8,9-moddalarida   ko’rsatib   o’tilgan   majburiyatlar
yuklangan.   Unga   ko’ra   bunday   xavfli   obektlarni   loyihalash,   qurish   va   ishlatish
davomida   xavfsizligini   pasayish   sabablarini   tahlil   etish,   sodir   bo’lishi   mumkin
bo’lgan avariyani oldini olish bo’yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va bajarish,
shuningdek   bunday   masalalar   bo’yicha   favqulodda   vaziyatlar   tizimlari   bilan
hamkorlik qilish ta’kidlab o’tilgan
SHu   o’rinda   2009   yil   17   avgustda   Rossiyaning   “Sayana-   SHushenskaya”
GESida   bo’lgan   avariya   to’g’risidagi   ma’lumotni   ta’kidlab   o’tish   joiz.   Ushbu
gidroinshoot juda baxaybat qurilgan bo’lib uning uzunligi 1 km dan uzun, balandligi
250   m,   gidrostatik   vazni   22   mln   tonnani   tashkil   etadi.   GES   ning   avariyaga
uchrashishining   sababi,   1985   yilda   gidroinshoatning   eng   baland   ustuni   darz   ketib,
Enesey daryosining bu qirg’og’idan u qirg’og’igacha bo’lgan butun to’g’on tanasida
yoriq   p’aydo   bo’lgan.   YOriqdan   xar   soniyada   550   litr   suv   oqib   o’ta   boshlagan   va
natijada to’g’on betoninig emirilishi boshlangan. Emirilish jarayoni 8 yil mobaynida
19 davom   etgan   va   1996   yildagina   Fransuz   mutaxassislari   tomonidan   yoriq   polimer
materiallari bilan yaxlitligi tiklangan. SHu davr mobaynida (8 yil) inshoatning ba’zi
bir  seksiyalari  97  mm   dan  -   107  mm   gacha  joyidan  siljigan.  Ammo,  “Gidrotexnik
inshoatlar   xavfsizligi”   to’g’risidagi   qonunga   binoan,   108   mm   ga   siljish   xavfsizlik
nuqtai   nazaridan   “taxlikali”   xolat   xisoblanadi.   SHunday   ayanchli   xolatga
qaramasdan,   gidroinshoatdan   foydalanib   kelishligi   oqibatida   to’g’onning   ikkinchi
agregat qisimlari sochilib qulab tushgan va yong’in paydo bo’lgan. Bu avariyaning
talafoti  natijasida 100 dan ziyod fuqarolarning qurbon bo’lganligi va katta moddiy
zarar ko’ringanligi ma’lum.
Gidrotexnik   inshootlarda   avariya   bo’lmasligi   uchun   muhofaza   qilinish
chora-tadbirlarini amalga oshirish zarur, jumladan: 
1)   Gidrotexnik   inshootlarini   loyihalash   va   qurilishda   xatoliklarga   yo’l
qo’ymaslik; 
2) Gidrotexnik inshootlaridan to’g’ri foydalanish; 
3)   Gidrotexnik   inshootlaridagi   belgilangan   tadbirlarni   va   ta’mirlash   ishlarini
o’z vaqtida bajarish;
        4) qirg’oq va inshoot tubini mustahkamlash ishlarini o’tkazish; 
5)  Suv chiqarishda  va g’amlashda  qonun qoidalarga rioya etish (vaqtga mos
ravishda taqsimlanishi);
6) Qo’shimcha suv omborlari yordamida toshqin suvlar oqimini tartibga solib
turish: 
7) Gidrotexnik inshootlaridagi vaziyatni doimo kuzatib turish; 
8)   Gidrotexnik   inshootlari   hududini   chet   elli   kishilar   kirishidan   ishonchli
qo’riqlash; 
9)   Falokatlarga   olib   keladigan   noqulay   omillar   bo’lish   ehtimolini   oldindan
aytish taxminlarini tuzish uchun gidrotexnik sharoitni muntazam kuzatib borish
1.3 Gidrotexnika inshootlarining tasir etuvchi ichki va tashqi ta’sirlar  
20 Gidrotexnika   inshootlari   sanoat   va   uy-joy   qurilishi   inshootlaridan   farqli
o'laroq,   muvozanat   holatidagi   yoki   harakatdagi,   sho'r   yoki   chuchuk   holatdagi   suv
bilan doimiy ravishda bog'liqdir. 
Gidrotexnika   inshootlarida   foydalanish   (ekspluatatsiya   qilish)   davrida:
mexanik;   fizik-kimyoviy;   biologik;   mayda   muz   parchalari   va   muzlar;   havo
atmosferasi;   past   hamda   yuqori   harorat;   atmosfera   yog'ingarchiliklari;   shamol   va
bo'ron; quyosh radiatsiyasi; seysmik kuchlar hamda boshqalar ta ’sir qiladi.
  Suvning   mexanik   ta   ’siri   o'z   navbatida   statik   va   gidrodinamik   turlarga
bo'linadi.   Statik   ta   ’sirlarga:   suvning   gidrostatik   bosimi;   muz   qoplamasi   bosimi;
tirgak devorlar ortidagi gruntning faol bosimi; inshoot oldida cho'kkan loyqa bosimi
va boshqalar kiradi. 
Dinamik ta’sirla;  katta tezlikda harakatlanuvchi oqimlar: muz va suvda suzib
yuruvchi   jismlar   zarbasi;   shamol   hosil   qilgan   to'lqinlar;   gidravlik   zarba;
gidrotexnika   inshooti   ostidagi   filtratsiya   oqimi   bosimi   ko'rinishlarida   bo'ladi.
Shuningdek,   zilzilaga   moyil   hududlarda   gidrodinamik   bosim   seysmik   kuchlar   ta
’siri ostida ham hosil bo'ladi. 
Suvning   fizik-kimyoviy   ta   ’siri   ko'pgina   ko'rinishlarda   namoyon   bo'ladi:
inshootlar   yuza   qismining   oqim   ta’sirida   yemirilishi;   metall   elementlarning
korroziyasi;   kavitatsiya;   filtratsiya   oqimi   ta’sirida   gidrotexnika   inshootlari   tagidagi
gruntlarning mexanik va kimyoviy suffoziyasi va hokazo. 
Suvning   biologik   ta’siri   suvda   yashaydigan   tirik   organizmlarning   inshootlar
materiallariga   ta   ’siri;   yog'och   qismlarning   chirishi;   quvurlarda   o'simliklarning
o'sishi;   inshootlar   elementlarining   turli   organizmlar   tomonidan   yemirilishi
ko'rinishida bo'ladi. 
To’lqinlar   gidrotexnika   inshootlari   elementlariga   dinamik   bosim   bilan   ta’sir
qiladi.   To’lqinning   shamol   ta’sirida   dumalashi   va   quvilishi   natijasida   suv   inshoot
tepasidan oshib o'tishi mumkin. 
Masalan:   Voyont   (Italiya)   to'g'onidan   suvning   oshib   o'tishi   natijasida   2
mingdan ortiq kishi halok bo'lgan.
21   Mayda   muz   parchalari   va   muzlar   manfiy   harorat   ta   ’sirida   hosil
bo’ladi. Mayda muz parchalari daryo o’zani kesimini yopib qo’yib, oqim yo’nalishi
bo’ylab   dimlanishga   olib   keladi.   Muz   daryo   kesimining   tor   joyida   tiqilib   qoladi,
ularni   yo’qotish   xavfini   tug’diradi,   chunki   katta-katta   muz   parchalari   massasi
inshootga   kelib   uriladi.   Urilish   natijasida   inshootning   mexanik   qurilmalari   yon   va
oraliq devorlari, energiya so’ndirgichlari katta talafot ko’radi. 
Havo   atmosferasi   yirik   birikkan   kimyoviy   massalar,   chang   va   gazlar   bilan
to’yingan   bo'lib   ,   gidrotexnika   inshootlarini   yemiradi.   Havoning   agressivligini
oshiradigan   asosiy   ifloslantiruvchilar   —   kimyoviy   korxonalarning   mahsulotlaridir.
Shuning   uchun   shahar   atrofida   qurilgan   gidrotexnika   inshootlarining   korroziyasi,
qishloq hududlariga qaraganda 2—4 marta ko'proq kuzatiladi. 
Past   harorat   drenaj   qurilmalarini   muzlashiga,   qiyaliklarda   yoriqlar   hosil
bo'lishiga, berkitish qismlarining buzilishiga olib keladi. 
Yuqori   harorat   esa   beton   va   metall   qurilmalarida   harorat   deformatsiyalarini
hosil qiladi hamda natijada, mikroyoriqlar hosil bo'lishiga sabab bo'ladi. Juda yuqori
harorat   esa   moylarning   chiqib   ketishiga,   bitumlar,   zichlashtirgichlarning   erib
ketishiga sabab bo'ladi. 
Atmosfera yog’ingarchiliklari  ko'p yog'ishi natijasida suv omborlari to'lib, suv
to'g'on   tepasidan   oshib   o'tishi   kuzatiladi.   Yomg'ir   va   qor,   past   harorat   inshoot
muzlashiga hamda qalin muz bilan qoplanishiga sabab bo'ladi. Bu esa o'z navbatida
gidrotexnika inshootlari ekspluatatsiyasini qiyinlashtiradi. 
Shamol   va   bo’ronlar,   asosan,   gidrotexnika   inshootlarining   ko'tarib   tushirish
mexanizmlarini ishdan chiqaradi. 
Quyosh   radiatsiyasi   natijasida   qorlar   erib,   suv   ko'payishi   kuzatiladi.   Ular
qurilishda ishlatiladigan rezina, polietilen plyonkalar va boshqa sun’iy materiallarga
salbiy ta’sir qiladi. 
Seysmik   ta’sirlar.   Gidrotexnika   inshootlarining   ishdan   chiqishi   seysmik
ta’sirlarning   balli   darajasiga   bog'liqdir   va   ular   gidrotexnika   inshootiga   jiddiy   zarar
keltiradi   yoki   ularning   to'liq   buzilishiga   olib   keladi.   Kam   balli   yer   qimirlashlar
natijasida inshoot elementlarida yoriqlar hosil bo'ladi
22 23 II.   Gidrotexnik   inshootlarni   tashqi   va   ichki   ta’sirlardan   himoyalash
chora-tadbirlari (QMQ dagi talablar asosida)
Har   qanday   inshootni   loyihalash   va   qurish   me’yoriy   hujjatlar   asosida   olib
boriladi. Ulardan asosiysi   QMQ   123-60 (Qurilish me’yorlari va qoidalari) bo'lib, u
loyihalash va qurilish tashkilotlari uchun majburiy (shart) bo'lgan hujjat hisoblanadi.
QMQ 4 qismdan tashkil topgan bo'lib: 
  1   —   «Umumiy   holatlar»   —   me’yoriy   hujjatlar   tizimi   o'rnatiladi,   qurilish
terminalogiyasini,   bino   va   inshootlar   tasnifini,   model   o'lchamlar   tayinlanish
qoidalari va qurilishga ruxsat berish; 
2   —   «Loyihalash   m   e   ’yorlari»   —   har   xil   muhandislik   inshootlarini   va
loyihalashning umumiy masalalariga tegishli talablar berish; 
3   —   «Ishlab   chiqarish   qoidalari   va   ishlarni   qabul   qilish»   qurilishni   tashkil
qilish   masalalarini,   qurib   bitkazilgan   bino   va   inshootlarni   foydalanishga   qabul
qilishdagi talablar; 
4   —   «Smeta   me’yorlari   va   qoidalari»   —   inshoot   elementlarini   barpo   etish
uchun   ko'rsatmalarni   va   qurilish   ishlarida   yiriklashtirilgan   smeta   me’yorlari,
qurilishning smeta bahosini o'z ichiga oladi.
 Foydalanishda qulay bo'lishi uchun QMQ shifrlanadi, masalan, QMQ  2. 06.
01—97, bunda birinchi raqamli qism tartib raqami belgisi, ikkinchi raqam bobning
tartib   raqami   belgisini,   oxirgisi   esa   ushbu   bobning   tasdiqlangan   yili.   Bob   tartib
raqami   to'g'risida   uning  matn   qismi   yoziladi,  keltirilgan  misolda   bu   «Gidrotexnika
inshootlari» bo'ladi. 
Bundan   tashqari,   O'zbekistonda   qurilish   (O'zbekiston   Davlat   arxitektura
qurilish) qo'mitasi tomonidan qurilishning alohida turlari bo'yicha QMQ(qurilish m
e   ’yorlari)   belgili   me’yoriy   hujjatlar   chiqarilmoqda.   Ular   ham   shifrga   va   me’yoriy
nomlanishga   ega,   masalan,   QMQ   123—60   «Qoyatosh   zaminli   betonli   gravitatsion
to'g'onni   loyihalash   texnik   shartlari».   Bunda   birinchi   raqam   me’yoriy   hujjatning
birinchi raqamini, keyingisi esa tasdiqlangan yilini belgilaydi.
24 2.1. «Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi to’g’risida»gi qonun
loyihasi e'lon qilindi
Qonunning   maqsadi   gidrotexnika   inshootlarini   loyihalashtirish,   qurish,
foydalanishga topshirish, ulardan foydalanish, ularni rekonstruksiya qilish, tiklash,
konservatsiyalash  va  tugatishda   xavfsizlikni   ta'minlash   bo’yicha  faoliyatni   amalga
oshirishda yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishdir.
Normativ-huquqiy   hujjatlar   loyihalari   muhokamasi   portalida   “Gidrotexnika
inshootlarining xavfsizligi to’g’risida”gi qonun loyihasi   e'lon qilindi .
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   ustidan   davlat   nazorati   maxsus
vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi, u:
gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   qoidalari   va   mezonlarini   ishlab
chiqishni va tasdiqlashni tashkil etadi;
gidrotexnika inshootining xavfsizligi deklaratsiyasini tasdiqlaydi va xavfsizlik
deklaratsiyalarining mazmuniga va ularni tayyorlash uslubiga qo’shimcha talablarni
belgilaydi;
manfaatdor   vazirliklar   va   idoralar   bilan   birgalikda   gidrotexnika   inshootlari
texnik holatining puxtaligini va ular ishining xavfsizligini ekspertizadan o’tkazadi;
25 gidrotexnika   inshootlarini   joylashtirish,   gidrotexnika   inshootlarini
loyihalashtirish   topshiriqlarini,   ularni   qurish   va   rekonstruksiya   qilish   loyihalarini
kelishib   olishda,   gidrotexnika   inshootlarining   qurilishi   sifatini   nazorat   qilishda,
ularni   foydalanishga   qabul   qilishda,   shuningdek,   gidrotexnika   inshootlaridan
foydalanish qoidalarini kelishib olishda qatnashadi;
gidrotexnika   inshootlarining   holatini   hamda   ular   holatining   gidrotexnika
inshootlarining   xavfsizligi   deklaratsiyalariga   muvofiqligini   tekshirishni   tashkil
etadi;
gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta'minlash   to’g’risida   ko’rsatmalar
beradi,   shuningdek   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi   normalari   va   qoidalari
qo’pol   ravishda   buzilgan   hollarda   xavflilik   darajasi   yuqori   bo’lgan   obektlar
jumlasiga   kiruvchi   gidrotexnika   inshootlarini   loyihalash,   qurish   va   ulardan
foydalanish faoliyatini to’xtatib turish va tugatish haqida takliflar kiritadi;
gidrotexnika   inshootlari   hududlaridan,   daryolar   o’zanlari   va   to’g’onning
ularga tutash bo’lgan quyi hamda yuqori hududlaridan xo’jalik faoliyati yoki boshqa
faoliyatni   amalga   oshirish   uchun   foydalanishga   (suvni   muhofaza   qilish   zonalarida
yer  uchastkalari  berish bundan mustasno)  yoki  boshqa  faoliyat  uchun gidrotexnika
inshootlarida avariya xavfini oshirmagan hollarda foydalanishga rozilik beradi;
gidrotexnika   inshootlariga   kirish,   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligi
bo’yicha hujjatlar va materiallar bilan tanishish;
gidrotexnika   inshootlarini   loyihalash,   qurish,   foydalanish   va   xavfsizlik
nazorati   bilan   bog’liq   mutaxassislar   va   mansabdor   shaxslarning   malakasini
oshirishga yordam ko’rsatadi;
daryolarning   o’zanlarida   va   to’g’onning   ularga   tutash   quyi   va   yuqori
hududlarida   suv   xo’jaligi   obektlaridan   foydalanishni   amalga   oshiruvchi   yoxud
xo’jalik   faoliyati   yoki   boshqa   faoliyat   yurituvchi   tashkilotlarning   faoliyatini,   agar
bunday   faoliyat   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligiga   yomon   ta'sir   ko’rsatishi
mumkin   bo’lsa,   taqiqlaydi   yoki   cheklab   qo’yadi.   Tadbirkorlik   sub'yektlarining
faoliyatini taqiqlash va cheklash sud tartibida amalga oshiriladi, bundan favqulodda
vaziyatlar,   epidemiyalar   hamda   aholining   hayoti   va   salomatligi   uchun   boshqa   real
26 xavf  yuzaga  kelishining  oldini  olish  bilan bog’liq holda  faoliyatni  o’n ish  kunidan
ko’p bo’lmagan muddatga cheklash hollari mustasno;
gidrotexnika   inshootlarining   muhofaza   qilinishini   tashkil   etish   ustidan
nazoratni amalga oshiradi;
qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Maxsus   vakolatli   organning   gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini
ta'minlash   to’g’risidagi   ko’rsatmalari   foydalanuvchi   tashkilotlar   ijro   etishi   uchun
majburiydir.
Gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   ta'minlash   quyidagi   asosiy
talablarga binoan amalga oshiriladi:
gidrotexnika inshootlari xavfining yo’l qo’yiladigan darajasini ta'minlash;
gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi deklaratsiyalarini taqdim etish;
gidrotexnika   inshootlarining   xavfsizligini   davriy   tekshirish   va
deklaratsiyalash;
gidrotexnika inshootlaridan foydalanishning uzluksizligi;
gidrotexnika inshootlarining xavfsizligini ta'minlash chora-tadbirlarini amalga
oshirish,   shu   jumladan,   ularning   xavfsizligi   mezonlarini   belgilash,   gidrotexnika
inshootlarining   holatini   doimiy   nazorat   qilish   maqsadida   ularni   texnika   vositalari
bilan   jihozlash,   gidrotexnika   inshootlariga   zarur   malakaga   ega   bo’lgan   xodimlar
xizmat ko’rsatishini ta'minlash;
gidrotexnika   inshootlarida   favqulodda   vaziyatlarning   yuzaga   kelish   xavfini
eng ko’p darajada kamaytirish tadbirlar majmuini oldindan o’tkazish.
Gidrotexnika inshootlarining loyihachilari quyidagilarga majburdir:
yangi   gidrotexnika   inshootlarining   qurilishini   va   amaldagi   gidrotexnika
inshootlarining   rekonstruksiyasini   loyihalashtirishni   Shaharsozlik   kodeksiga
muvofiq bajarishga;
qonun   hujjatlariga   muvofiq,   mulkchilik   shaklidan   qat'i   nazar,   gidrotexnika
inshootlarini   qurish   (rekonstruksiya   qilish)   uchun   loyiha-smeta   hujjatlarini
ekspertizadan o’tkazilishida qatnashishga;
27 xavfsizlik   rejimida   va   kerak   bo’lganda   kaskad   rejimida   gidrotexnika
inshootlaridan foydalanish qoidasini ishlab chiqishga.
2.2 Gidrtexnik inshootlarning zilzilabardoshligini ta’minlash
Inshootga   seysmik   ta’sirni   baholashda   geologik   sharoitlarga   ko’ra   yer
qimirlash   parametrlari   o’zgarishi   hisobga   olinadi   (masalan,   qoyatosh   asoslarda
seysmik ta’sir kam va suvga to’yingan loyli zaminlarda ko’p ta’sir qiladi).  
Muhandislik-geologik   ma’lumotlar   bo’yicha   qurilish   maydonining   yer
qimirlashdagi balini aniqlashtirish
Gidrtexnik inshootlarning zilzilabardoshligi
Jadval 2
Seysmik xossalar
Bo’yicha gurunt
kategoriyasi Zamin grunt Sesmik rayonning niqlashtirilgan
yer qimirlashdagi bali
     7        8         9
I Qoyatosh va yarim 
qoyatosh jinslar, katta 
bo’lakli o’ta zich gruntlar 6 7 8
II Loyli, qattiq sog’, katta 
bo’lakli gruntlar, shag’al 
galechnik va katta 
zarraliqumli gruntlar 7 8 9
III Loyli, yumshoq shox va 
oquvchan palastik, o’rta va
mayda zarrali qumlar 8 9 9 dan katta
Geologiya   va   geotektonikani   batafsil   o ’ rganish   asosida   zamindagi   qoldiq
deformatsiya   hamda   uning   qiymati ,  hosil   bo ' lish   zonalari   aniqlanadi . 
Suv   omborini   to ’ ldirish   paytida   seysmik   rejimning   o   ‘ zgarishi   hisobiga
ustuvor   bo ’ lmagan   qoya   massivlarning   yiqilish   va   o ' pirilishlari   kuzatiladi .   Bu
tadqiqotlar   inshoot   joylashgan   joyda  100  km   radiusda   olib   boriladi .
Seysmik   rayonlashtirish   xaritasi   asosida   qabul   qilingan   inshoot   qurilishi
maydonining   seysmikligi   faqat   III ,  IV   kapitallik   sinfli   inshootlarni   loyihalash   uchun
foydalaniladi ,   I   va   II   kapitallik   sinfli   inshootlar   uchun   esa   aniqlashtirilgan
seysmiklik   inshootni   texnik - iqtisodiy   asoslash   bosqichida   qabul   qilinadi .  I   kapitallik
28 sinfli   inshootlar   uchun   texnik - iqtisodiy   asoslash   bosqichida ,   uning   mas ’ uliyatini
hisobga   olgan   holda   seysmiklik  1  ballga   ko ’ tariladi . 
Inshoot   ishonchliligini   batafsil   loyihalash   uchun   inshootning   qurilish
maydonida   maxsus   muhandis - seysmologik   tadqiqotlar   olib   boriladi ,   ular
« mikroseysmorayonlashtirish »   deb   ataladi .   Bu   tadqiqotlarning   asosiy   maqsadi
inshoot   qurilishining   aniq   sharoitlarida   seysmik   ta ’ sirlarning   hosil   bo ' lishini   batafsil
o ’ rganishdir   va   olingan   ma ’ lumotlarni   hisoblash   ishlarida   hamda   loyihalashda
qo ’ llashdir . 
Yer qimirlashi to’g’risida umumiy ma’lumotlar
0’zbekiston   seysmik   ta’sirlar   kuzatiladigan   hududda   joylashgan.   Seysmik
tebranishlar bino va inshootlarga xavf-xatar tug’dirishdan tashqari, minglab insonlar
hayotini xavf ostida qoldirishi mumkin. 
Masalan,   bunday   yer   qimirlashlariga   1966-yilda   Toshkent   va   1976-yilda
Gazli shahridagi zilzila, keyingi yillarda sodir bo'lgan Qamashi tumanidagi tektonik
harakatlar misol bo’la oladi. 
Kuchli   yer   qimirlashlar   tog’laming   yemirilishi   va   o’pirilishiga   sabab   bo’lib,
ularning   butunlay   yo’qolib   ketishiga   hamda   o’rnida   yangidan-yangi   ko’llar,
botqoqliklar   hosil   bo’lishiga,   daryo   o’zanlarining   tubdan   o’zgarishiga   va
hokazalarga   olib   kelsa,   dengiz   okeanlarda   esa   kuchli   to’lqinlar   hosil   qilib,   atrof
quruqlik uchun katta xavf tug’diradi. 
Seysmik   zilzila   ta’sir   etadigan   sharoitda   ishlaydigan   gidrotexnika
inshootlarini ko’rish uchun avvalo, shu hududda yuz beradigan va qanday maksimal
kuch bilan qimirlashi mumkinligini kuzatish; ikkinchidan, seysmik ta’sirni hisobga
olish;   uchinchidan,   inshoot   mustahkamligini,   chidamliligini   uning   bosimli   qismini
yorilib ketmasligini ta’minlash talab qilinadi. 
Yer   qimirlashlari   bir   necha   turlarga   bo’linadi:   tektonik   (yer   qobig’ining
deformatsiyalanishi   —   siljishi,   itarilishi,   buzilishi),   vulqonli,   ag’anab   tushish,
uyg’onish  yoki  to'g'onli . 
Eng   katta   kuchga   ega   bo'lgan   yer   qimirlashiga   tektonik   harakat   qimirlashi
kiradi. Yuqori mantiyaning notekis harakati yer qobig’ining notekis harakatiga olib
29 keladi.   Deformatsiya   yetarlicha   tez   o’sganda,   yer   qobig’idagi   kuchlanish
relaksatsiya   qilishga   ulgurmaydi,   bu   kuchlanish   jinslardagi   kuchlanishdan   katta
bo’lsa,   uzilish   yoki   siljish   yuz   beradi.   Energiyaning   bir   qismi   ishqalanish   kuchini
yengish uchun sarflanadi, boshqa qismi esa o’rab turgan muhitga tarqalib, tebranib
ketadi. 
Uzilish   tekisligi   o’rab   turgan   joy,   yer   qimirlash   o’chog’i   yoki   giposentr   deb
ataladi. Giposentr ustidagi yer qobig'i esa  episentr  deyiladi. 
0’choqning chuqurligi (yer fokusijga ko’ra, yer qimirlash chuqur fokusli 300
—700   km,   oraliq   fokusli   —   60   km   dan   300   km   gacha,   normal   fokusli   —   50   km
gacha bo’ladi. Eng katta xavf kichik fokusli (chuqurligi 15 km gacha) yer qimirlash
bo’lib, uning ulushi umumiy energiya jamlanmasining 75% ni tashkil etadi. 
Elastik   energiyalar   ta’sirida   elastik   to’lqinlar   hosil   bo’ladi.   Ular   tog’   jinslari
ichida ikki turdagi tarqalishga bo’linadi:  bo’ylama (P),  bu to’lqinlar ovoz to’lqinlari
kabidir va  ko’ndalang (S).
  Ko’ndalang   to’lqin   yer   qobig’ining   suyuqlikdan   tarkib   topgan   qismidan
o’tmaydi.   Bu   to’lqinning   tarqalish   tezligi   tog’   jinslarining   zichlik   va   elastiklik
xossalariga   bog’liqdir.   Kuchli   yer   qimirlashda   bo’ylama   to’lqin   tarqalishi   seziladi.
Bu to’lqinlar yer sirtiga yaqinlashib, atmosferaga ovoz beradi.
  Seysmik   to’lqinning   uchinchi,   yuzadagi   turi   gruntning   sirtida   tarqalishi
chegaralangandir. Bu turdagi to’lqinlar ikkiga bo’linadi: Lava va Releya to’lqinlari. 
Gidrotexnika   inshootlarining   mustahkamligi   va   ustuvorligini   hisoblashda   seysmik
ta’sirlarni   hisobga   olish   zarur.   Seysmik   ta’sirlarga   quyidagilar   kiradi:   inshoot
massasidan   hosil   bo’lgan   ta’sirlar   (seysmik   energiya   yuklari);   suv   birikmalarining
massasi (yoki gidrodinamik bosim); yer qimirlashdan hosil bo’lgan suv omboridagi
to’lqin kuchi va cho’kindilarning dinamik bosimi. 
2.3 Suvning zararli ta’sirlariga chidamlilikni oshirish .
Chuqur joylashgan suv qabul qilgichlar.
Suv qabul qilgichlar suvdagi jismlarni ushlab qoluvchi panjara, ta’mirlash va
avariya-ta’mirlash   zatvorlari   bilan   jihozlanadi.   Statsionar   va   ko'chma   ko'tarish
30 mexanizmlari   oraliqlar   soniga   ko'ra   tanlanadi.   Ko'chma   mexanizmlar   panjarani
tozalash ishlarida qo'llaniladi.
 Avariya zatvorlari sifatida statsionar mexanizmlar ishlatiladi. Suv o'tkazuvchi
trakt   (tunnel   quvur)   qabul   qilinganda   avariya-ta’mirlash   zatvori   o'rnatilmaydi.
Zatvorlar mustahkamligini kafolatlash uchun u baypas bilan jihozlanadi.
Gruntli   to’g’onlardagi   quvurli   suv   tashlagichlar .   Zatvorlar   boshqaruv
minorasi   ichida   joylashgan   va   ko’tarish   mexanizmlari   (arqonlar   va   zanjirlar)
qo’zg’almas   bo’ladi.   Odatda,   ikkita:   avariya-ta’mirlash   va   asosiy   zatvorlar
o’rnatiladi;   ularning   harakati   erkin   bo’lishi   kerak.   Asosiy   zatvorlar   funksiyasini
vaqtinchalik   avariya-ta’mirlash   zatvorlari   bajarishi   mumkin.   Mas’uliyatli   hollarda
minora   oldida   joylashtirilgan   ta’mirlash   zatvori   ko’zda   tutiladi.   Pastki   bief
tomonidan asosiy zatvor suv bilan ko’milmaganligi sababli ta’mirlash zatvori kerak
bo’lmaydi.
Rostlagichlarning mexanik jihozlari sxemalari
31 2-   rasm:   a   —   bir   ko’zli   quvurli;   b   —   bir   oraliqli   ochiq   ;   d   —   ko’p   oraliqli
ochiq   ;   e   —   ko’p   oraliqli   diafragmali;     —   asosiy   zatvor;   2   —   uzatma   ;   3   —
ta’mirlash zatvori.
Minora   konstruksiyasi   bilan   bir   qatorda   asosiy   zatvor   ishlash   paytida   uning
orqa tomoniga havo yuborish uchun quvur o'rnatiladi. Ko’rib chiqilgan sxemalarda
asosiy   zatvorlar   (konusli   va   yassi   zadvijkalar)   temir-betonli   galereyada   ko’rilgan
po’lat quvurlarning chiqish qismiga chiqariladi.
  Zatvorlarni   ko’rikdan   o'tkazish,   ta’mirlash   va   profilaktika   ishlari   ularni   suv
sathidan   ko’tarilgandan   so’ng   minora   ichida   bajariladi.   Buning   uchun   minora
xonalarida kerak bo’ladigan ham m a asbob-uskunalar mavjud bo’lishi kerak.
 Beton to’g’onlar suv tashlagichlari . Asosiy zatvor (yassi, segmentli, ba’zan
konusli   va   ignasimon)   shunday   o   ‘rnatiladiki,   suv   oqimini   atmosferaga   chiqishida
32 ham   suv  sathini   boshqarish  lozim;  avariya-ta’mirlash   zatvori  (yassi,   quvurlarda  —
diskli) asosiy zatvor oldidan o ‘rnatiladi. 
Bunday zatvorlar gidravlik ko’targichlari maxsus xonadan turib boshqariladi.
Ta’mirlashda telferlar yoki uncha katta bo’lmagan kranlar ishlatiladi.
Gruntli to’g’onlardagi quvurli suv tashlagichlar
3-rasm   mexanik   jihozlari:   a   —   b   —   to'g'ondagi   minora   bilan;   d   —   kirishda
minora   bilan   ;   e   —   quvurdagi   asosiy   zatvor   bilan   ;   1   —   avariya   -   ta’mirlash
zatvorlari;   2   —   havo   yuboruvchi   quvur;   3   —   asosiy   zatvor;   4   —   choklar
zichlagichlar   bilan   ;   5   —   ta’mirlash   zatvori;   6   —   xodimlar   binosi;   7   —   galereya
quvurlari bilan
Zatvorlar   germetik   qopqoq   ostida   joylashtiriladi.   Vodovodga   kirishda
ta’mirlash   zatvorlari   o’rnatilib,   u   to’g’on   tepasidan,   uning   bosimli   tomoniga
yo’naltirilgan   va   turg'un   holatida   turgan,   tubigacha   tushirilgan   baypas   bilan
jihozlangan   bo'lishi   kerak.   Asosiy   zatvorlar   oldida   kavitatsiyaga   qarshi   konfuzor
o'rnatiladi,   ba’zi   bir   hollarda,   odatda,   vaqtinchalik   va   qurilish   suv   tashlagichlarida
ikki qatorli zatvorlar qo'llanilishi mumkin. 
33 Hisob qismi
34 35 36

Gidrotexnik inshootlarni tashqi va ichki ta’sirlardan himoyalash chora-tadbirlari

  • O'xshash dokumentlar