Globallashuv sharoitida aholini ijtimoiy himoyalash tizimini takomillashtirish yo’nalishlari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	187.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Globallashuv sharoitida aholini ijtimoiy himoyalash tizimini takomillashtirish yo’nalishlari

Купить

Globallashuv sharoitida aholini ijtimoiy himoyalash tizimini takomillashtirish yo’nalishlari 3

KIRISH Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi . Bizning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’limiz respublikaning o’ziga xos turmush shart-sharoitlari va xususiyatlarini, xalq an’analalari va urf-odatlarini har tomonlama hisobga olishga asoslangan. Ayni paytda, bizning yo’l - jahon amaliyotida to’plangan, iqtisodiy jihatdan rivojlangan davlatlar orttirgan ijobiy tajribalarni ham hisobga oladi. O’zbekiston tanlab olgan yo’l-respublika va uning xalqi manfaatlariga mos keladigan, ijtimoiy jihatdan yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakillantirishga qaratilgan iqtisodiyotdir. Bozor munosabatlariga o’tish insonning ijodiy va mehnat salohiyatini namoyon qilishdagi, boqimandalikni bartaraf etishga, yo’qolib ketgan egalik tuyg’usini qayta tiklashga imkon beradi. Faqat bozorgina mahsulot ishlab

islohotlarning-iqtisodiy, demokratik, siyosiy islohotlarning asl maqsadi-insonga munosib turmush va faoliyat sharoitlarini vujudga keltirishdan iboratdir. Ushbu vazifaning ijobiy hal etilishi aynan ijtimoiy sohalar taraqqiyotiga bog’liqdir. Bugungi kunda aholining tarkibi respublikamizdagi barcha ijtimoiy jarayonlarga ta’sir ko’rsatmoqda. Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda: “Davlat jami xarajatlarining asosiy qismi, ya’ni qariyb 59,2 foizi ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishga qaratildi, uning 34 foizdan ortig’i ta’lim, 14,5 foizdan ko’prog’i sog’liqni saqlash sohalarini moliyalashtirishga yo’naltirildi. Bu esa ijtimoiy masalalarni, jumladan, ijtimoiy yordam, pensiya ta’minoti, maorif va sog’liqni saqlash jarayonlarini isloh etishning ustivo

muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yuzasidan ilmiy asoslangan takliflar hamda tavsiyalar ishlab chiqish hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining vazifalari. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni belgilab olindi: -iqtisodiyotni erkinlashuvi sharoitida ijtimoiy-madaniy sohalar faoliyatini moliyalashtirishning asosiy yo’nalishlari o’rganish, ilmiy-nazariy asoslarini tadkiq qilish; -aholining rivojlanish darajasi, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlar, ularga erishish muddatlari o’rganish; -iqtisodiyotni erkinlashuvi sharoitida ijtimoiy siyosatning asosiy yo’nalishlari va ularni takomillashtirish yuzasidan aniq amaliy takliflar va tavsiyalar ishlab chiqish; -Davlat va Nodavlat fondlarni ijtimoiy soxalarga yo’naltirish tadbirlarini ishlab chiqish; -iqtisodiyotni er

yo’nalishlari va mavjud muammolarni hal etishga qaratilgan keyingi ilmiy– tadqiqot ishlarini amalga oshirish; “Moliya”, “Davlat byudjeti” kursi bo’yicha ma’ruza va amaliy mashg’ulotlarni o’tkazishda foydalanilish mumkin. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining tuzilishi va hajmi. Tuzilmaviy rejasiga ko’ra, ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish qismidan, uch bobdan, hulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 7

II-BOB. GLOBALLASHUV SHAROITIDA AHOLINI IJTIMOIY HIMOYALASH TIZIMINI AMALGA OSHIRISHNING ZARURLIGI, VAZIFALARI, VA TASHKILIY-XUQUQIY ASOSLARI 1. Davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishda aholini ijtimoiy himoyalash tizimini amalga oshirishning zarurligi va ahamiyati O’zbekistonning o’z yangilanish taraqqiyot yo’liga asos bulgan eng muhim koidalaridan biri bozor iktisodiyotiga o’tishning barcha bosqichlarida oldindan kuchli ijtimoiy siyosatni o’tkazishdir. Kolgan barcha koidalar ijtimoiy vazifalarni hal etishga, aholini ijtimoiy himoyalash sohasida kat’iy kafolatini vujudga keltirishga qaratiladi. Axolini ijtimoiy ximoya kilish siyosati – bu davlatning fukarolar shaxsiy xayotiga aralashishi emas, balki inson xak-xukuklarini, jumladan, inson xukuklari umumiy deklaratsiyasi xamda iktisodiy

8. Vaqtincha va umuman ishsizlar. 9. O’kituvchilar,talabalar O’zbekistonda axolini ijtimoiy ximoyalashning yaxshilash, uchunning samarasini kutarish kuyidagi muxim vazifalarni xal etishga boglikdir. Birinchidan, bu - ishlab chikarishni barkarorlashtirish va muttasil rivojlantirish. Pul kadrsizlanishiga karshi samarali chora-tadbirlarni amalga oshirish, xalk iste’moli mollari ishlab chikarishni jadal rivojlantirish, milliy valyutani va ichki iste’mol bozorini mustaxkamlash natijasida isloxotlarning boshlangich boskichidayok turmush darajasini saklab kolish va uchunning keskin pasayib ketishiga yul kuymaslik imkoni yaratildi. Umr kurish darajasi uzaydi, gudaklar o’limi, jinoyatchilik kamaydi. Bizda jinoyatchilik MDX mamlakatlari orasida eng past darajada. Iktisodiyotning barkarorlashuvi, Inv

Axoliga ijtimoiy yordam kursatishda maxalliy xokimiyat va boshkaruv organlarining xukuklari ancha kengaytirilishi xamda ma’suliyati oshirilishi lozim. Ular mintakalarning imkoniyatlarini xisobga olgan xolda axolini ijtimoiy kullab-kuvvatlash soxasida kushimcha chora-tadbirlarni amalga oshirishga xaklidir. Maxalliy organlarning asosiy vazifasi – odamlarga uz farovonliklarini yuksalitirsh maksadida mexnat kilish uchun keng imkoniyatlar yaratib berishdan iborat. Ijtimoiy siyosat , uni amalga oshirish mexanizmlari odamlarning mexnatdagi faolligini va tadbirkorligini ustirish uchun shart-sharoitlar yaratishga karatilishi darkor. Uchinchidan. Bu – odamlarning kuch va kobiliyatlari tula-tukis faollashuvini ta’minlashga kodir bulgan kuchli mexanizmni vujudga keltirish. Bu mexanizmni birinchi navba

barobardan 7,5 barobarga tushdi. Bu farkning 8 barobardan yukori bulishi jamiyat ijtimoiy jixatdan keskin tabakalanganligidan darak beradi. Beshinchidan. Bu – kashshoklikka karshi kurash. Axoli eng muxtoj katlamining davlat tomonidan kullab-kuvvatlanishini kuchaytirish. Xozirgi jamiyatning asosiy illatlaridan biri kashshoklikdir. Jaxondagi bironta xam mamlakat, xatto eng boy mamlakat xam xozircha undan kochib kutula olmagan. BMT Bosh Assableyasi 1996 yilni kashshoklikni tugatish Xalkaro yili debe’lon kilganligi bejiz emas. Bozor iktisodiyotiga utish davrida kashshoklik muammosi yanada chukur xis etiladi. Bu xol, eng avvalo, kambagallar toifasiga ijtimoiy nochor guruxlaridan tashkari, axolining ilgari ular jumlasiga kirmagan guruxlari, shu jumladan daromadlari urtacha yoki urtadan yukori da

masalalarda odamlarning kuzini ochdi, ularni yanada donorok va sabr-tokatlirok kilib kuydi. Inson ma’naviyatining, yuksak axlok va madaniyatining, guzal milliy an’analari kayta tiklashning muazzam katlamlari ochildi. Bugungi kunda axolining moddiy farovonligiga salbiy ta’sir kursata oladigan omillar deyarli yuk. Aksincha, barkarorlashtiruvchi, axolining turmush darajasi usishi uchun shart-sharoit va ishonchli kafolatlar yaratib beruvchi omillar tobora ortib bormokda. Eng muximi esa – inson va fukaroning fikrlashi va dunyokarashi uzgarmokda, siyosiy va ijtimoiy ongi, uning umumiy saviyasi tuxtovsiz uisb bormokda. Bugun biz bundan sakkiz yil oldingi xol bilan solishtiradigan bulsak uzgarish ijobiy tarafga kupaymokda. Tarix sabog’i shundaki, uchunning aynan keskin burilishlarida ijtimoiy muam

Shu sababli tarakkiyotning xamma boskichlarida odamlarning ijtimoiy kayfiyatlarini, ijtimoiy muammolarni nazar-pisand kilmaslik barkarorlikka va milliy xavfsizlikka katta xavf tugdiradi. Ikkinchi. Odamlarni da’vat etuvchi ijtimoiy sabablarning ruyobga chikishi juda muxim axamiyatga egadir. Zaminimizda yashayotgan odamlarning munosib va erkin, farovon xayotini ta’minlash, xar bir kishi xukuk va imkoniyatlaridan tulik foydalanish uchun barcha zarur sharoitlarni yaratish – jamiyatimizni islox kilish va yangilash paytida olidimizga kuyayotgan goyat muxim vazifalardandir. Shu bois eski totolitar, mafkuraviy, buyrukbozlik – taksimot tuzumiga xamda soxta tenglik va mexnatni kadrlash uchun soglom negiz bo’lmagan bir xolatga kaytish biz uchun makbul emas. Agar utish davrida pirovard maksadga erishi

Uchinchi. Keng kulamdagi uzok muddatli islox kilish jarayonining dastlabki boskichini- «men eng kiyin, ijtimoiy portlash xavfi bulgan boskich, deb atagan bulardim» – deydi I.A.Karimov. buning sababi shundaki, utish davrining uzi kup xollarda bir kancha xal kilinmagan ijtimoiy muammolarni keltirib chikaradi va uchunlar zamiridagi larzaga soladigan kuchni uzida saklab turadi. Shu bilan birga bir siyosiy va iktisodiy tzimdan ikkinchisiga utish xam yangi muammolarni tugdirishi va muayyan ijtimoiy kamchiliklar bilan boglik bulishi mumkin. Kup mamlakatlarning tajribasi bozor munosabatlariga utish sillik, ijtimoiy kiyinchiliklarsiz. Oson kechmasligini kursatadi. Bu ob’ektiv jarayondir. Iktisodiyotning erkinlashtirilishi, ayniksa iste’mol narxlari va tariflarning «esankiratadigan» tarzda kuyib yub

mafkuraviy akidalar asosida, balki, ustiga-ustak, markazdan turib taksimlash goyalari, ijtimoiy adolat tushunchasi xakidagi soxta tasavvurlar asosida tarbiyalangan edilar. Utish davrida eskicha va yangicha fikrlash urtasidagi, utmish va xozirgi zamonning kadriyatlar tizimi urtasidagi ziddiyatlar yanada keskinlashadi. Xalkimizning ma’naviy boyliklarni, jaxon tsivilatsiyasi eng yaxshi yutuklarini uzida mujassamlashtirgan yangi avlodni shakllantirish bugunning eng muxim vazifasidir. Fakat ana shu asosdagina, oldimizga kuyilgan yuksak maksadlar barchamiz uchun xayotimizning mazmuniga aylanib kolganidagina millatning ongli vatanparvarlik ruxini yuksaltirib, rivojlangan ilgor mamlakatlar kabi tarakkiyot yulidan ildam kadam tashlash imkoni tugiladi. Xar kanday mamlakatda turli kurinishdagi tengsi

munosabatlariga utayotgan boshka davlatlar siyosatidan eng muxim afzalliklaridan biri xam shundadir. Ijtimoiy kelishuvni kanday ta’minlash mumkin, ijtimoiy xamjixatlikka, shu jumladan mintakalararo totuvlikka kanday erishish mumkin, degan murakkab savollarga javob topishga kodir bulgan davlat demokratik va iktisodiy rivojlanishga umid boglashi mumkin. Ijtimoiy birdamlikni ta’minlash – ijtimoiy ziddiyat va tengsizliklarning uzlarini adolatsiz ravishda xamma narsadan bebaxra bulib kolgan yoki xak- xukuklari kamsitilgan deb xisoblovchi butun-butun axoli guruxi va tabakalari vujudga keladigan darajaga boib etmasligiga erishish demakdir. Shu boisdan xam O’zbekistonning o’z yangilanish va tarakkiyot yuliga asos kilib olingan etakchi tamoyilardan biri kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirishdan

zarur bo’lib qoldi va yangidan ijtimoiy siyosat qurilishiga asos qilib olindi. Bugungi kunda davlat ijtimoiy siyosatining mahalliy byudjetlardagi asosiy maqsadi – bu iqtisodiy o’sish, aholini yashash darajasini oshirish va manzilli ijtimoiy himoyalashni kuchaytirishdir. Mamlakatimizda ijtimoiy-madaniy sohalarni moliyalashtirishning byudjet shakli ustunligi ijtimoiy-madaniy tadbirlarni bir qolipga solishga, ya’ni unga jamoat faravonligi sifatida qarashga olib keladi. Ma’lumki, ijtimoiy-madaniy sohalarning muhim turi-sog’liqni saqlash xarajatlarining 60% byudjet hisobidan qoplanmoqda. Ushbu xolatda jamiyatning tarmoqni moliyalash bo’yicha faoliyati faqat davlat vazifasi, deb talqin etib kelinadi, bu esa salomatlikni saqlashda kengaytirilgan ishlab chiqarishning boshqa qatnashchilari mas’uliy

Ijtimoiy-madaniy sohalarning ma’lum bir turdagi xizmatiga alohida shaxslardan ehtiyoj bo’lsa, uni ishlab chiqarish ham foydali hisoblanadi. Xususiy farovonlikni iste’mol qilish ko’pincha tashqi ijobiy samaraga ega bo’lmaydi, chunki ular alohida olingan individlar ehtiyojinigina qondiradi. Shunday ijtimoiy-madaniy xizmat turlari borki, ularga jamiyat doimo ehtiyoj sezib turadi, biroq ushbu turlarni ishlab chiqarish nodavlat sektor uchun foydasiz hisoblanadi. Birinchidan, ularni iste’mol qiluvchilar orasida daromadi yuqori bo’lganlar ozchilikni tashkil etadi, aksariyat holda bunday xizmatlar asosan qimmatbaho bo’ladi. Ikkinchidan, xizmatlar yakka tartibdagi xususiyatga ega bo’lmaydi va ushbu farovonlikdan foydalanishda ijobiy samarasi ko’pchilikka tegishli bo’ladi, ushbu xizmatga ehtiyojmand

shaxsiy jamg’armalarini ham jalb etishi mumkin. Bu davlat boshqaruvining tegishli iqtisodiy va huquqiy tayanchlaridan foydalanish vositasida ro’y beradi. Bozor iqtisodiyotini barpo etish shunchaki bir maqsad emas. Barcha iqtisodiy, demokratik turmush, siyosiy islohotlarning pirovard maqsadlari bu eng avvalo inson uchun munosib va faoliyat sharoitlarini yaratishdir. Shunday qilib biz komil ishonch bilan ayta olamizki mustaqillik yillari mobaynida biz yangi jamiyat asoslarini yaratishga o’zgarishlar muqararligining negizini ta’minlashga muvaffaq bo’ldik. Ijtimoiy sohani asosiy maqsadi bo’lib, aholining turmush darajasini oshirish hisoblanadi. Ijtimoiy siyosat deganda muayyan davlat hokimiyatining ushbu soha bo’yicha o’z oldiga qo’ygan vazifalarini va maqsadlarini amalga oshirish bilan bogliq

-Respublikada aholi jon boshiga to’g’ri keladigan real pul daromadlari, o’rtacha ish xaqi eng muhim oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish va nooziq ovqat tovarlari hamda xizmatlar bilan ta’minlanganlik darajasi jihatdan oxirgi o’rinlarda edi; -1990 yilda aholi jon boshiga to’gri keladigan pul daromadlari, aholiga tovarlarni realizatsiya qilish va xizmatlar ko’rsatish hajmi bo’yicha respublika ko’rsatkichlari Sobiq ittifoq ko’rsatkichlarining 55-60 foizidan oshmas edi; -aholining katta qismi, ayniqsa qishloq axolisi jamiyatda rasman e’lon qilingan qashshoqlikda yashardi. Rasmiy statistiqa ma’lumotlariga ko’ra, 1989 yilda jon boshiga hisoblanganda respublikalardagi oilalarning (respublikamizdagi) 44 foizining pul daromadi rasmiy belgilangan eng kam ish xaqidan ham oz bo’lgan; Yuqorida ay

bo’lgan xizmatlarni yaratishdir. Ijtimoiy soha tarmoqlariga quydagilar kiradi: chakana savdo, maorif, tibbiyot, uy-joy komunal xo’jaligi, aholiga maishiy xizmat ko’rsatish tarmog’i, jismoniy tarbiya va sport, madaniyat va san’at, atrof muhitni muhofaza qilish, ijtimoiy taminot va boshqalar. Yuqorida ko’rsatilgan sohalar aholining qandaydir extiyojlarini qondirish bilan bog’liq bo’lgan tarmoqlardir. Xizmatlarning hammasini ikkita yirik guruhga bo’lish mumkin: 1) Moddiy xizmatlar; 2) Ijtimoiy va manaviy xizmatlar. Moddiy xizmatlar ishlab chiqarish tarmoqlarida yaratilgan mahsulotlarni iste’molchilarga etkazib berish bilan, ularni saqlash bilan bog’liq bo’lgan xizmatlar. Masalan, savdo xizmatlari, aholiga maishiy xizmat ko’rsatishning ayrim turlari. Ijtimoiy va ma’naviy xizmatlarga sog’liqni

2. O’zbekistonni milliy xususiyatini hisobga olganda ijtimoiy sohagategishli bo’lgan muassasalarni qishloq joylarida yuqori sur’atlar bilan rivojlantirish va buning natijasida qishloq va shahar aholisining turmush darajasidagi bo’lgan farqni kamaytirish. 3. Aholiga ko’rsatilgan bepul imtiyozlar asosida ko’rsatilgan xizmatlarniumumiy xizmatlardagi ulushini saqlab qolish. 4. Ijtimoiy tarmoqlarda milliy iqtisodiyotda band bo’lgan mehnatresurslaridan to’liq foydalanishga imkon berish; 5. Ijtimoiy tarmoqlarni milliy iqtisodiyoti uchun zarur bo’lgan yuqorimalakali sog’lom kadrlarni etkazib berish; 6. Ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi aholining bo’sh vaqtini ko’paytirishga va shu vaqtdan ratsional foydalanishga sharoit tug’dirish. Davlatning ijtimoiy sohani rivojlantirishga yo’naltirilgan xaraj

iste’mol qilish jarayonini solishtirib ko’rganda asl faoliyatdan ajralmas holda bo’ladi. Bundan tashqari, shuni hisobga olish lozimki, ijtimoiy-madaniy sohalar alohida turdagi tovar, bu ham ijtimoiy-madaniy tadbirlarni moliyalashni tashkil etishga o’zining ma’lum bir xususiyati bilan ta’sir etib turadi. Ijtimoiy-madaniy tadbirlarning barchasini ikki guruhga ajratish mumkin: individual iste’mol xizmati va jamoat xizmati. Individual iste’mol xizmatiga har bir xaridor tomonidan sotib olingan ijtimoiy-madaniy tadbir kiradi va bular o’z vazifasiga ko’ra shaxsning indivudial extiyojlarni qondirishga yo’naltirilgandir. Jamoat tovariga esa mustasno qilib chegara belgilanmagan, undan barcha fuqarolar foydalana olishlari mumkin. Ushbu guruhdagi tovarlar bepul va tekin tarzida sotiladi. Jamoat tovari

susiy sohasi qo’shib olib borilishi kerak. Yuqorida aytilganlardan xulosa shuki, bunda ijtimoiy-madaniy tadbir xarajatlarini qoplashda davlatning ishtirok etishi turli usullar bilan amalga oshirilishi davlat xaridi va davlat transferti mexanizmi vositasida boMamlakatimizda davlat ijtimoiy siyosati vositasida aholini himoyalash asosan uch yo’nalishda amalga oshirilmoqda. Birinchi bosqichda, narxlarning erkinlashtirilishi va ularning qadrsizlanishi darajasi ortib borishi munosabati bilan daromadlarning eng kam va o’rtacha darajasi muntazam oshib borildi. Bu soha 1993 yil yanvarda joriy etilgan yangi yagona tarif stavkasi barcha xodimlarning mehnat haqi miqdorini tarif koeffitsientlari orqali eng kam ish haqi vositasi bilan bevosita o’zaro bog’lash imkonini berdi. Ya’ni eng kam ish haqini os

haqidagi A. Vagner qonuni shartlariga zid keladi. Ushbu qonunga muvofiq, sanoati rivojlangan mamlakatlarda davlat xarajatlari ishlab chiqarish va milliy daromad hajmiga nisbatan tezroq o’sib borishi shart. Jumladan, ijtimoiy sohadagi xarajatlarni qoplashda davlatning ishtirok etishi ushbu tarmoqlarda bozor mexanizmi faoliyat ko’rsatishdagi bo’shliqlarni to’ldirish imkoniyati bilan bog’lanadi. Shunday qilib, hozirgi vaqtda bosh vazifa ijtimoiy-madaniy tadbirlarni moliyalashtirish bo’yicha majburiyatlarini to’liq maxalliy byudjetlar zimmasiga yuklash emas, balki ijtimoiy sohalarni moliyaviy ta’minlashda davlat byujeti va boshqa manbalar uyg’unligi uchun aniq imkoniyatlarni qidirib topishdan iboratdir. I bob bo’yicha umumiy xulosalar Mamlakatimizda davlat ijtimoiy siyosati vositasida aholini

himoya qilishning tenglashtirish tizimidan aniq maqsadli va aholining muxtoj tabaqalarini qamrab oladigan tizimga o’tildi, ya’ni «mahalla» jamiyati orqali bolalar va kam daromadli oilalarga moddiy yordam ko’rsatiladigan bo’ldi. Bunday aholini ijtimoiy himoya tizimining yaratilishi islohotlar birinchi bosqichning ijtimoiy himoyalash sohasidagi muhim yakuni bo’ldi. Iqtisodiy islohotlardan ko’zlangan maqsad yalpi ijtimoiy kafolatlar va aholining nochor va muxtoj qatlamlarini kuchliroq qo’llab-quvvatlash tizimi zarur bo’lib qoldi va yangidan ijtimoiy siyosat qurilishiga asos qilib olindi. Bugungi kunda davlat ijtimoiy siyosatining mahalliy byudjetlardagi asosiy maqsadi – bu iqtisodiy o’sish, aholini yashash darajasini oshirish va manzilli ijtimoiy himoyalashni kuchaytirishdir Ijtimoiy sohani a

respublikamizning chekka xududlarida aholi turmush darajasini oshirishga qaratilgan tadbirlar amalga oshirilmoqda. 27

II-BOB. AHOLINI IJTIMOIY HIMOYALASH TIZIMINI MOLIYALASHTIRISHDA BYUDJET MABLAG’LARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING HOZIRGI AMALIYOTI TAHLILI 2.1. Globallashuv sharoitida ijtimoiy himoyalash tizimini rivojlantirish tahlili Prezidentimiz Islom Karimov rahnomoligidagi jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh qilishda aholining ko’makka muhtoj qatlamlari – nogironlar, serfarzand oilalar, yoshi ulug’ va yolg’iz keksalarni ijtimoiy himoyalashga ustuvor vazifa sifatida qaralmoqda. Zero, Prezidentimiz rahbarligi ostida halqimiz tanlagan mustaqil taraqqiyot yo’limizning negizida mashhur besh tamoyildan biri – kuchli ijtimoiy siyosat o’zining yorqin ifodasini topgan. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan qabul qilinib, hayotga izchil tatbiq etilgan “Ijtimoiy himoya yi

karrra o’z ifodasini topmoqda. Tibbiy ko’makka muhtoj kishilar tibbiy- profilaktik ko’riklardan o’tkazilishi, protez-ortopedik vositalar, dori-darmonlar bilan ta’minlanishi barobarida nogiron bololar maktab ta’limi bilan qamrab olinib, uy sharoitida, maxsus maktab-internatlarda va umumta’lim maktablarida bilim olayotganlari e’tiborlidir. 1-jadval Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvatlash xarajatlari to’g’risida ma’lumot Ko’rsatkichlar 2012 yil 2013 yil ml rd.so’m oizda f ml rd.so’m oizda f Davlat byudjeti xarajatlari, milliard so’m 21 571 00 1 26 312 00 1 Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab- quvatlash xarajatlari 12 513 8 5 15 573 9,2 5 1-jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, davlat byudjeti xarajatlarida ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash xarajatlari

2-jadval 2013 yilda ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash xarajatlarining tarkibi Oilalarga ijtimoiy nafaqalar 1839,9 Ijtimoiy ta’minot 197,3 Ilm-fan 173,1 Madaniyat va sport 279,1 Sog’liqni saqlash 3768,6 Qishloq joylarda uy-joylar qurishni hamkorlikda moliyalashtirish uchun kredit liniyalari 374,7 Ta’lim 8984,6 Amalga oshirilayotan islohotlarda aholining turmush farovoligini va daromadlarini izchil oshirib borish ustuvor ahamiyatga ega bo’lmoqda. Ushbu sohadagi islohotlar 2013 yilda ham davom ettirilib, davlat byudjetidan jami 1839,9 milliard so’m mablag’ ayni shu maqsadlar uchun ajratilishi rejalashtirilgan. 2012 yilda byudjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi va unga tenglashtirilgan to’lovlar miqdorini bosqichma-bosqich ko’paytirish davom ettirilib, ish haqini inflya

Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining ta’minot xarajatlari 2013 yilda jami byudjet xarajatlarining 1,1 foizini tashkil etayotgani kuzatilmoqda. Bu o’z navbatida davlat boshqaruvi tizimida mahalla institutining rolini oshirish, uning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar bilan bevosita bog’liqdir. O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti xarajatlarining tarkibiy tahliliga asoslangan holda ta’kidlash joizki, aholi turmush farovonligini oshirishdagi yanada ijobiy o’zgarishlarga erishish maqsadida byudjet sohasi xodimlari ish haqi, pensiyalar, nafaqalar, stipendiyalar miqdorini izchil oshirib borish kabi ijtimoiy sohadagi tadbirlarni moliyalashtirish bilan birga jahonda global miqyosda avj olib borayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoit

2012 yil mamlakatimiz ta’lim tizimida alohida ahamiyatga ega, O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi bilan asos solingan uzluksiz ta’lim tizimini, kadrlar tayyorlashning milliy modelini to’la-to’kis amalga oshirish yili bo’ldi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari–shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, ilm-fan, ishlab chiqarish o’rtasidagi uzviylik to’la ta’minlandi. Faoliyat yuritayotgan umumta’lim muassasalarining barchasi ikki pog’onali umumiymajburiy ta’lim tizimi, ya’ni 9-sinfgacha umumta’lim maktablari va 3 yillik o’rta maxsus, kasb-hunar ta’lim muassasalari me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilab berilgan o’z vazifalarini to’laqonli bajarishga kirishdi. Umumiy o’rta ta’lim maktablari bitiruvchilarini

ta’limi muassasasida 214 ta yo’nalish va mutaxassislik bo’yicha kadrlar tayyorlanmoqda. Bitiruvchilarni ish bilan ta’minlash qat’iy nazoratga olingan. 2012 yili kollejlarni tugatgan 450 ming nafardan ortiq bitiruvchi ish bilan ta’minlandi, ularning 43 foizi o’zlari ishlabchiqarish amaliyotini o’tagan korxonalarga ishga joylashdi. O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimi tomonidan olib borilgan faoliyat tahlili shuni ko’rsatadiki, 2011-2012 o’quv yilida mamlakatimiz kasb-hunar kollejlarini muvaffaqiyatli yakunlagan 501477 nafar bitiruvchining qariyb 80 foizi iqtisodiyot va ijtimoiy hayotning turli sohalarida o’z mehnat faoliyatini boshlagan. Mehnat bozori talablarining 2012 yildagi holatidan kelib chiqqan holda, kasb-hunar bitiruvchilarining: - muhandislik, ishlov berish va qurilish tarmoqla

mutaxassislar tayyorlashni doimiy tarzda mehnat bozori talablariga va uning kelajakdagi prognozlariga bog’liq holda tashkil etishni muhim vazifa qilib qo’ymoqda. Shu o’rinda, har bir kollej direktori hudud va sohaning istiqboli hamda mamlakatning strategik yo’nalishlarini chuqur bilgan holda, mahalliy hokimiyat organlari bilan birgalikda mazkur vazifaga jiddiy mas’uliyat bilan yondashishi talab etiladi. O’zbekiston Prezidentining mamlakatimizda ishbilarmonlik muhitini tubdan yaxshilash va tadbirkorlikka yanada ko’proq erkinliklar berishga qaratilgan 2011-2012 yillarda qabul qilingan bir qator farmon va qarorlari ko’plab kasb-hunar kolleji bitiruvchilarini ham puxta egallagan bilim va kasbiy malakasiga ishongan holda o’z kichik biznesini, mustaqil ish faoliyatini tashkil etishga undamoqda.

1. Kollejlarda ta’lim-tarbiya ishi zamon talablari darajasida tashkil etilayotgani, o’quvustaxonalarining sohaga oid eng ilg’or vositalar bilan jihozlangani natijasida bitiruvchilarda o’zi tanlagan mutaxassislik bo’yicha etarli bilim va kasbiy ko’nikmalarni o’zlashtirish imkoniyati kengayib borayotgani. 2. Kichik biznes va tadbirkorlikning davlat tomonidan har tomonlama qo’llab-quvvatlanayotgani. 3. Bitiruvchilarni tadbirkorlik faoliyatiga keng jalb etish maqsadida hududlarda “Mikrokreditbank”, Savdo-sanoat palatasi, “Kamolot” YoIH bilan hamkorlikda “Yosh tadbirkor – yurtga madadkor”, “Mening biznes g’oyam” kabi mavzularda turli seminarlar va ko’rik-tanlovlar tashkil etilishi.Tijorat banklari tomonidan tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish istagini bildirgan bitiruvchilarga imtiyozli

3-jadval O’zbyokiston Respublikasi Davlat budjeti xarajatlarining tarkibida ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo`llab quvvatlash xarajatlarining tuzilmasi № Davlat budjeti xarajatlari 2010 - yil 2011- yil 2012-yil mln. so'mda mln. so'mda mln. so'mda 1. Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo`llab quvvatlash xarajatlari: jami 8 113 004,0 10 112 313,4 12 513 200,0 - Shu jumladan: 1.1. Maorif 4 635 065,9 5 890 847,3 7 223 700,0 1.2. Oliy ta'lim muassasalarining moddiy- texnik bazasini rivojlantirish jamg'armasi 0,0 0,0 70 000,0 1.3. Sog'liqni saqlash 1 704 132,2 2 217 691,9 2 820 300,0 1.4. Madaniyat va sport 159 913,3 194 851,1 226 900,0 1.5. Fan 83 570,8 111 052,5 140 400,0 1.6. Ijtimoiy ta’minot 59 281,1 74 321,3 93 800,0 1.7. Oilalarga ijtimoiy nafaqalar (bolali oilal

ahamiyatga ega bo’layotganini tasdiqlaydi. Davlat hokimyati va boshqaruvi organlari sud organlari faoliyati uchun xarajatlar jami , xarajatlar tarkibida 2010-yilda 2,6 foizni tashkil etgan bo’lsa 2012-yilga kelib bu xarajatlar 2,9 foizini tashkil etishi ko’zda tutilgan fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari faoliyati uchun xarajatlar keyingi yillarda jami budjet xarajatlarining 0,9 foizini tashkil etishi kutilmoqda . Yuqoridagi jadvalga qaraydigan bo’lsak 2011- 2012 yillarda maxalliy budjet xarajatlarida ijtimoiy madaniy tadbir xarajatlari va aholining turmush farovonligini oshirish xarajatlari o’sish suratiga ega . shuni aloxida takidlash kerakki, jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki Shaxrisabz bo’yicha budjet xarajatlari jami rejada ko’rsatilgan xarajatlar 2011 yili 99.7 foi

vakolatlar maxalliy xukumat organlari zimmasiga yuklatilgan. Bu vakolatlarni bajarish esa maxalliy budjetlardan muayyan sarf-xarajatlar qilishni takozo etadi. “O’zbekiston Respublikasining budjet tizimi to’g’risida” gi qonuning 23- moddasiga muvofiq Qoraqalpog’iston Respublikasi budjeti, Toshkent Shahar budjeti, viloyatlar va uning tarkibidagi tumanlar va Shaharlar budjeti quyidagilarga mo’ljallangan xarajatlarni amalga oshirishlari mumkin fan, ta`lim, madaniyat, soklikni saqlash, jismoniy tarbiya va sport (Qoraqalpog’iston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent Shahar budjetlaridan moliyalashtiriladigan budjet tashkilotlari bo’yicha); · ijtimoiy ta`minot; · aholini ijtimoiy himoya qilish; · Qoraqalpog’iston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari hamda maxalliy davlat

uchun olish va takror ishlab chiqarishga; davlat extiyojlari uchun erga bo’lgan huquqni va boshqa nomoddiy aktivlarni olishga; 4) qonun xujjatlarida takisimlanmagan boshqa xarajatlar Shaklida. Hududiy iqtisodiyot muammolari maxalliy budjetlar oldiga yangi muammolarni kuymoqda -budjet mablag’larining xududlar bo’yicha taqsimotida xarajatlar kulami, hamda mablag’larning cheklanganligi okibatida budjet resurslariga bo’lgan extiyojni kondira olmaslik muammosi vujudga kelmoqda. -budjet tizimida maxalliy budjetlarning mustaqilligi xakida va uning moliyaviy-iqtisodiy zaminlari xakida tortishuvlarning mavjudligi; -rivojlangan mamlakatlar budjet amaliyotida keng qo’llanilayotgan budjet resurslarini budjet bug’inlari o’rtasida taqsimlash jarayonidagi tegishli asoslar va mezonlarga amal qilish muammo

Umumiy prinsiplar bilan birgalikda budjetdan moliyalashtirish amaliyotida xususiy prinsiplardan ham foydalaniladi. Ularning tarkibiga quyidagilar kiradi: - faqat ishlab chiqarishni kengaytirish xarajatlariga budjet assignatsiyalarini ajratish; - budjet assignatsiyalarining o’lchamini aniklashda “koldik” yondoshuvidan foydalanish; -budjetdan moliyalashtirishni rejalashtirilayotgan xarajatlarni kredit metodi orqali ta`minlash bilan birgalikda foydalanish; -korxonalarning moliyaviy holatini budjetli tartibga solish prinsipi va boshqalar. Amaliyotda budjetdan moliyalashtirishning turli Shakllaridan foydalaniladi. Smetali moliyalashtirish, dotatsiya, subvensiya, subsidiya, budjet ssudalari, baholardagi farqni qoplash va boshqalar budjetdan moliyalashtirishning shakllaridir. Ijtimoiy yordam - ka

76,7 % to’g’ri kelishi rejalashtirilgan. Maorif tizimi bo’yicha maxalliy budjetlardan asosan umumta`lim maktablari va maktabgacha ta`lim muassasalari mablag’ bilan ta`minlanadi. Maxalliy budjetlarning asosiy xususiyati Shundaki, unda ijtimoiylik prinsiplari ko’proq namoyon bo’ladi. Shu jumladan aholini ijtimoiy himoyalash xarajatlari faqat maxalliy budjetlardan moliyalashtiriladi. Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimi yordamga muxtojlarga, xususan, ko’p bolali, kam ta`minlangan oilalarni qo’llabquvvatlashga yo’naltirilgan. 1-Rasm. Ishtimoiy himoya yo'nalishlari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1996 yil 10 dekabrdagi “Bolali oilalarni ijtimoiy qo’llabquvvatlashni kuchaytirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 437-sonli qaroriga asosan voyaga etmagan (16 yoshgacha bolalari b

YUrtimizda ishlamayotgan onalarni ijtimoiy himoya qilishga katta e`tibor qaratilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2002 yil 25 yanvardagi “Aholining ijtimoiy himoyaga muxtoj katlamlarini anik yo’naltirilgan tarzda qo’llabquvvatlashning 2002-2003 yillarga mo’ljallangan dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 33-sonli qarorining qabul qilingani buning yaqqol isbotidir. Unga ko’ra, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari tomonidan ishlamayotgan onalarga bolani ikki yoshga to’lgungacha parvarish qilish bo’yicha har oylik nafaqa tayinlanadi va to’lanadi. Kam ta`minlangan oilalarning ijtimoiy himoyasini ta`minlash maqsadida qator me`yoriy-huquqiy xujjatlar qabul qilindi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 24 avgustdagi

7,76 marta ko’paygan. Taxlil ob`ektimiz bo’lmish Shaxrisabz tumani maxalliy budjeti xarajatlari tizimida aholini ijtimoiy himoyalash bilan bog’liq xarajatlarning ulushi yil sayin pasayib borayotganini ko’rishimiz mumkin. Bu esa aholi turmush darajasini oshayotganligidan dalolat bermoqda. Zero Prezidentimiz o’z nutqlarida aytganlaridek: “O’tgan yili ijtimoiy sohani yanada rivojlantirish, mamlakatimiz aholisining daromadlari va turmush darajasini muttasil oshirib borish masalalari doimiy e`tiborimiz markazida bo’ldi. 2011- yilda Respublikamizda ish haqi 20,2 foizga, budjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi, pensiyalar, nafaqa va stipendiyalar miqdori esa 26,5 foizga o’sdi. 2-rasm Qashqadaryo viloyat Shahrisabz tumani maxalliy budjeti xarajatlari tizi mida aholini ijtimoiy himoyalash xaraj

Aholining real daromadlari yil mobaynida 23,1 foizga ortdi. Ayni paytda - shunga e`tibor berishingizni so’rayman - aholi jami daromadlarining 47 foizi tadbirkorlik faoliyatidan olinmoqda. Sir emaski, biz mustaqil tarakkiyotimizning dastlabki yillaridan boshlab ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlash, aholining daromadlari va turmush sharoitida keskin tafovut bo’lishiga yo’l qo’ymaslikka katta e`tibor qaratmoqdamiz. Keyingi o’n yilda yurtimizda aholi daromadlari xajmi 8,1 barobar ortgan bir paytda, ish haqi, ijtimoiy ko’makka muxtoj toifalarning daromadlari miqdorini jadal oshirish, ularni qo’llabquvvatlash va soliq imtiyozlari berish hisobidan aholining eng past va eng yuqori daromadga ega bo’lgan guruhlari o’rtasidagi tafovut, boshqacha aytganda, daromadlardagi farq koeffiasyenati 21,

Yuqoridagi kursatkichlardan xulosa qilib aytishimiz mumkinki birgina 2012 yil yakunlari bo’yicha maxalliy budjetning xarajatlar ijrosiga qisqacha to’xtalib o’tsak. Tahlillar shuni ko’rsatmoqdaki, 2012 yil yakunlari bo’yicha maxalliy budjet jami xarajatlari qariyb 115.9 mlrd. so’mga etib, ushbu mablag’ning 88.9 foizi yoki 103 mlrd.so’mi ijtimoiy soha va ijtimoiy qo’llab- quvvatlash xarajatlari hissasiga to’gri kelmoqda. Jumladan, ish haqi, stipendiyalar, pensiyalar hamda ijtimoiy nafaqalar miqdorini joriy yilninig 1 avgustidan 15 foizga va 1 dekabridan yana 10 foizga oshirish uchun shahar maxalliy budjeti hissobidan 5.7 mlrd.so’m mablag’lar qo’shimcha ravishda yo’naltirildi. 2012 yilda ta’lim sohasiga maxalliy budjet hisobidan 57.2 mlrd.so’m ajratildi va o’tgan yilga nisbatan xarajatlar mi

ya’ni bir yilning o’zida 175 ming so’mga yoki 67 foizga ko’paydi. Ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan xarajatlardan tashqari, maxalliy budjetdan shahrimizni obodonlashtirish xarajatlariga 10.3 mlrd.so’m yoki 2011 yilga nisbatan 1.30 barobar ko’p mablag’ ajratildi. Har yili byudjetning salmoqli qismi ijtimoiy madaniy tadbirlarni moliyalashtirishga va aholini ijtimoiy himoya qilishga safarbar etiladi. Bu mablag’lar davlatga: -xalq ta’limi sohalarini rivojlantirish; -fan va madaniyatni rivojlantirish; -aholining tibbiyot xizmatlariga bo’lgan minimal ehtiyojlarini qondirish; -aholini ijtimoiy jihatdan muhofaza qilish; -ijtimoiy ta’minot darajasini oshirish imkonini beradi. Bozor munosabatlari rivojlangan sari maxalliy byudjetlar orqali ijtimoiy cohalarni moliyalashtirishning roli oshib bormokda. H

III BOB. AHOLINI IJTIMOIY HIMOYALASH TIZIMINI MOLIYALASHTIRISHDA BYUDJET MABLAG’LARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH Davlat tomonidan ijtimoiy himoya bilan bog’liq siyosatni amalga oshirish katta miqdordagi moddiy va moliyaviy resurslarni talab qiladi va bu muhim vazifalar mahalliy hokimiyat organlariga yuklatilgan. Aholini ijtimoiy himoya qilish bilan bog’liq chora tadbirlarni moliyalashtirish asosan mahalliy byudjetlar hisobidan amalga oshiriladi. Iqtisodiy islohotlarning ilk yillaridanoq davlatimiz ijtimoiy ximoya va ijtimoiy taminotni o’zida mujassam etgan ijtimoiy siyosatni amalga oshirishni maqsad qilib oldi. Buning malum sabablari bor albatta. Chunki iqtisodiyotning erkinlashuvi sharoitida tovarlar va maxsulotlar (xizmatlar) ning narxi talab va taklifni hisobga olgan hol

yanada takomillashib bormoqda. Respublikamizda fuqarolik jamiyati shakllangan bugungi kunda, davlat miqyosida olib borilayotgan kuchli ijtimoiy siyosatning mahalliy byudjetdagi ijrosini samaradorligini o’rgangan holda, hududlarda davlat ijtimoiy siyosatini holati bo’yicha mavjud muammolarni bartaraf etish, ayniqsa, moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirish yuzasidan chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Davlat ijtimoiy siyosatining joylardagi ijrosini ta’minlash xususida Prezidentimiz I.A.Karimovning quyidagi: “Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari — Kengashlar oldida turgan ikkinchi g’oyat muhim vazifa — bu qabul qilingan qonunlarning ijro etuvchi hokimiyat, ya’ni hukumat tomonidan markazda, hokimliklar tomonidan esa

soxaga yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiii barpo etish mumkin. Pirovard maqsad esa O’zbekistonda istiqomat qilayotgan millionlab oilalariing munosib turmush kechirishi uchun sharoit vujudga keltirishdan iboratdir. Ayni mana shu narsa oqibat natijada davlatning qudrati va boyligiiin uning siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, bozor mexaiizmini joriy etishdan avval insonlarni ijtimoiy ximoya qilish tadbirlari amalga oshirilmog’i lozim. Davlat o’z aholisini himoya qila olgan taqdirdagina insonparvar hisoblanadi. Shuni aloxida aytib o’tish joizki, Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov 2012 yil yakunlari va 2013 yilda O’zbekistonni ijtimoi-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisida so’zlagan ma’ruzalarida

Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Byudjet tashkilotlarini mablag bilan ta’minlash tartibini takomillashtirish to’g’risida"gi 414-sonli qarori qabul qilindi. Unda 2000 yil 1 yanvaridan boshlab byudjet tashkilotlari harajatlarini mablag’ bilan ta’minlashning yangi tartibi joriy etildi. Xo’sh, byudjet tashkilotlari harajatlarini mablag’ bilan ta’minlashni yangi tartibi nima maqsadda tadbiq etildi? Qarorda ochiq-oydin ko’rsatilganideq ushbu yangilik joriy qilingandan boshlab, byudjet tashkilotlari rahbarlarining mablag’lardan tejab, samarali va aniq foydalanish hamda byudjet intizomini mustahkamlash borasidagi mustaqilligi kengaydi, ma’suliyati oshdi. Byudjetdan mablag’ oluvchi tashkilotlarni ta’minlash mexanizmi soddalashtirildi va mablag’lardan foydalanishda yuqori natijalarga eri

foydalanilmagan binolar, inshootlarni ijaraga berishdan olingan daromadlar, yuridik va jismoniy shaxslardan berilayotgan homiylik (beg’araz) yordami xisobiga shakllantiriladi. Davlat kishilarga ayniqsa yordamga muhtoj bo’lganlarga, ijtimoiy nochor qatlamlarga, etimlar, bolalar, nafaqaxo’r va nogironlar, yolg’iz onalar, ko’p bolali va kam ta’minlangan, yosh, voyaga etmagan bolali oilalarga o’z vaqtida yordam ko’rsatish kerak. Bu borada ijtimoiy himoyalash aniq maqsadni ko’zlagan va o’z egasiga yo’naltirilgan bo’lishi kerak. Aholining turli qatlamlariga alohida-alohiida yondashish ijtimoiy muhofaza tizimining o’ziga xos xususiyati bo’lib qolmog’i lozim. Bundan tashqari nafaqalar tayinlash va to’lashda boqimandalikka yo’l qo’ymaslik zarur. Ushbu yuqoridagilarga amal kilgan holda mahalliy byud

oshirish orqali ijtimoiy sohalarni mablag’ bilan ta’minlash va ularni rivojlantirishdan iboratdir. Aksariyat ijtimoiy xarajatlarning mahalliy byudjetlarga ular daromad bazasini tegishli tarzda oshirmay turib biriktirilishi byudjet ssudalariga bo’lgan ehtiyojning o’sishiga olib keladiki, bu holat ularni o’z vaqtida qaytarilishidagi muammoning mavjudligi va keskinllashuvi tufayli amaliy jihatdan nomaqbuldir. Respublikamizda ijtimoiy-madaniy tadbirlarni moliyalashtirishda davlatning rolini saqlanishiga intilish kerak chunki bu bevosita mamlakatda kambag’allikni qisqartirishga va kam daromadli aholini ijtimoiy-madaniy soxa xizmatlari bilan ta’minlashga, umumjahon ahamiyatiga ega bo’lgan ba’zi tadbirlarni samarali hal etishga imkon beradi. Masalan, turli kasalliklarni tarqalishini oldini olish

So’nggi yillarda iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy ustuvor yo’nalishlari bo’yicha chora-tadbirlarning amalga oshirilishi ijtimoiy soha tarmoqlarini rivojlantirishga va aholi turmush darajasining asosiy ko’rsatkichlarini yaxshilashga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Bu chora-tadbirlarning hayotga tadbiq etilishida davlat byudjetining ijtimoiy funktsiyalari ayniqsa ravshanroq namoyon bo’ladi. Hozirgi kunda ham aynan shu ijtimoiy siyosatning maqsadi va vazifalari o’zgartirilmadi, aksincha davlat ijtimoiy siyosatining ko’lami va uning usullari yanada takomillashib bormoqda. Mahalliy byudjetlarni ijtimoiy sohani rivojlantirishdagi rolini oshirish bo’yicha chet el tajribasin o’rganish O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish yuzasidan amalga oshirilayotgan isloxatlar jarayonida muxim axamiyatga ega

himoya qilish bilan bog’liq chora tadbirlarni moliyalashtirish asosan mahalliy byudjetlar hisobidan amalga oshiriladi. 54

Xulosa Mavzuni atroflicha o’rganish natijasida aniqlangan muammolar va taxlillardan kelib chiqqan holda quyidagi xulosa va takliflar ishlab chiqildi: Mahalliy byudjetdan moliyalashtiriladigan umumta’lim maktablariga byudjetdan asosiy normativlar belgilanadi. Har bir viloyatning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli va aholi zichligidan kelib chiqib normativlarni muyyan koeffitsientlarga oshirish ko’zda tutilgan. Mazkur koeffitsientlarni kamida har uch moliya yilida qayta ko’rib chiqish lozim, chunki bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoiti va ijtimoiy yo’naltirilgan bozor munosabatlari bunday o’zgarishlarni talab etmoqda. Byudjet tashkilotlari byudjetdan tashqari mablag’larni shakllantirishni kengaytirish va rag’batlantirish maqsadida, ularga faqat taqiqlanadigan ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish turl

sotib olinmokda. Ushbu protsessni doimiy nazorat qilish judda murakab. Shuning uchun viloyat, shaxar va tumanlarda byudjet muassasalari sotib oladigan tovar va maxsulotlar bo’yicha doimiy ravishda tenderlar o’tkazish lozim va ushbu tenderlar natijasi bo’yicha sotib olingan tovar va maxsulotlarning narxi va sifati xakida matbuotda doimiy ravishda yoritilishi lozim. Maorif tashkilotlarida tashkil etilayotgan rivojlantirish fondining taqsimlanishi quyidagi tartibda amalga oshirilmokda, shakllangan mablag’ning: 15 foizgacha byudjet tashkiloti xodimlarini rag’batlantirishga; 85 foizdan kam bo’lmagani byudjet tashkilotining moddiy texnika bazasini kengaytirishga. Bizning fikrimizcha, mazkur fondning taqsimlanishida, ishchi va xodimlarni rag’batlantirishda muayyan chegara qo’yilgan bo’lib, ushbu

tumanlarning ijtimoiy-iqtisod axvolidan kelib chikgan holda normativlar muayyan koeffitsentlarga oshirish ko’zda tutilgan. Lekin bu holda mablag’ ajratishda ko’pgina xollarda byudjet mablag’lari noreal taksimlanadi. Shuning uchun ta’lim tizimidagi muassasalarning binolari va ularning holati, kommunikatsiya, sinflar soni, jihozlanish darajasi va shunga uxshash mezonlardan kelib chiqqan holda byudjet muassasalari guruxlarga bo’linib ushbu xar bir gurux uchun alohida normativ bo’lishi kerak. O’zbekiston tanlagan islohat yo’li ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishga qaratilgan. Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti bozor mexanizmining samarali ishlashini, aholi turmushining yuqori darajada bo’lishini ta’minlaydi, kuchli ijtimoiy kafolatlarni nazarda tutadi. O’zbekist

Ayniqsa, aholining kam ta’minlangan va kam himoyalangan qismiga qariyalarga, nogironlarga, bolalarga, ayollarga ijtimoiy yordam berish va ularga yaxshi turmush sharoitini yaratish bozor iqtisodiga og’riqsiz o’tishga, fuqarolarda o’tqazilayotgan iqtisodiy islohotlarga bo’lgan ishonchlarini kuchaytirishga imkon beradi. 58

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: I. Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2008 y. -40 B. 2. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashrO’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2008 y. -692 B 3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 yil, 29 avgust. 4. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil 14 dekabr. 5. O’zbekiston Respublikasining 2012 yil 25 dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi O’zR-343-sonli Qonuni. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi

13. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. -T.: «Ma’naviyat», 2008. 14. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va yangilashni izchil davom ettirish - davr talabi // Halq so’zi, 2009 yil 14 fevral. 15. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari / - T.: “O’zbekiston” NMIU, 2009. -B. 56. 16. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T.: “O’zbekiston” NMIU, 2010. -80 b. 17. Karimov I.A. “Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi” 2010 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlan-tirish yakunlari va 2011 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor y

22. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. –T.: Sharq, 2003. -400 b. 23. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish-ning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 24. Jo’raev A., Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.: TMI, 2008. -210 b. 25. Zavalishina I.A. Soliqlar: nazariya va amaliyot. / “Iqtisodiyot va huquq dunyosi” nashriyot uyi, 2005. -544 b. 26. Malikov T.S. Soliqlar va soliqqa tortishning dolzarb masalalari. –T.: Akademiya, 2002. -204 b. 27. Nalogi i nalogooblojenie. Uchebnik dlya vuzov /Pod red. D.G.Chernika. M: Yunita-Dana, 2010. -345 s. 28. Finansi. /Pod red. L.A. Drobozinoy –M.: YuNITI, 2010. -350 s. 29. Jo‘raev A., Toshmatov Sh., Abduraxmonov O. Soliqlar va soliqqa tortish. O‘quv qo‘llanma, –T.: “Norma”, 2009. –184 b. 30.

IV.Ilmiy jurnallardagi maqolalar va tezislar: 42. Boymurodov S. Soliq imtiyozlari va ularning soliq to‘lovchilar moliyaviy faoliyatiga ta’siri. //Soliq solish va buxgalteriya hisobi. 2007 yil, №8 43. Jo’raev A. Daromad, byudjet va soliqlar.//Soliq to’lovchining jurnali. — Toshkent, 2004. №4, - B. 27. 44. O’rmonov J. Mahalliy byudjet daromadlarini oshirish yo’llari. //Soliq siyosatini yanada takomillashtirish-printsipial muxim ustuvor vazifa. Respublika amaliy-ilmiy konferentsiyasi tezislar to’plami. -Toshkent, 2005. -B. 156-157. 45. O’rmonov J., Yu.Xodjaev. Soliq tizimini takomillashtirish-dagi ayrim masalalar. //O’zbekiston Respublikasida g’aznachilik tizimini shakllantirish sharoitida byudjet-soliq siyosatining dolzarb masalalari. Respublika amaliy- ilmiy konferentsiyasi materiallari to’

55. http://www.gov.uz-O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rasmiy sayti 56. http://www.soliq.uz-O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi rasmiy sayti 57. http://www.mf.uz-O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti 58. http://www.nalog.ru-Rossiya Federatsiyasi Federal soliq xizmati rasmiy sayti 59. http://www.stat.uz-O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti 60. http://www.lex.uz-O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi huquqiy axborot bilan ta’minlash markazi rasmiy sayti. 61. http:// www.tfi.uz -Toshkent moliya instituti sayti. 63

Купить