Grafik axborotlarni kiritishning maxsus vositalaridan foydanalishining axamiyatli tomonlari - Informatika va AT - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	942.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Norboyev Ulugbek

Ro'yxatga olish sanasi 31 Yanvar 2024

6 Sotish

Grafik axborotlarni kiritishning maxsus vositalaridan foydanalishining axamiyatli tomonlari

Sotib olish

MAVZU: KOMPYUTER GRAFIKASI TURLARI VA ZAMONAVIY
GRAFIK FORMATLAR.
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. GRAFIK AXBOROT VA FALLAR. ........................................................................................................... 4
1.1§ Grafik axborot tushunchasi. ............................................................................................................. 4
1.2§ Rastrli grafika fayl formatlari. .......................................................................................................... 7
1.3§ Vektorli grafika fayl formatlari. ...................................................................................................... 12
II BOB. GRAFIK FAYLLARNI KIRITISHNING VOSITALARI. .............................................................................. 15
2.1§ Skaner qurilmasi va uning turlari. .................................................................................................. 15
2.2§ Qo’l skaneri. ................................................................................................................................... 17
2.3§ 3D skanerlar. .................................................................................................................................. 21
XULOSA ...................................................................................................................................................... 25
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 26
1

KIRISH
Grafik axborotlarni kiritish qurulmalariga skaner va grafik planshetlar kiradi.
Skaner (scanner) – tasvirni (matnni) avtomatik tarzda kom- pyuterga kiritish
qurilmasidir, ya’ni kiritilayotgan obyektning raqamli tasvir nusxasini yaratadi.
Skanerlarning asosiy ko‘rsatkichlari quyidagilar: Optik ruxsat berish, ya’ni
skanerlovchi moslamadagi yorug‘likni sezadigan elementlarning soni ishchi
sohaning kengligiga bo‘linishi bilan aniqlanadi. Ruxsat berishning o‘lchamini
belgilash uchun bir necha o‘lchash birligidan foydalaniladi: dpi (dots per inch) –
dyuymdagi nuqtalar; ppi (pixels per inch) – dyuymdagi piksellar;
Mantiqiy ruxsat berish. Bu ko‘rsatkich dasturiy ta’minot yordamida, ya’ni
dastur-drayverning o‘zi yetishmayotgan nuqta- larni sun’iy yo‘l bilan to‘ldirishiga
erishiladi.Skanerlash tezligi. Bu ko‘rsatkich ko‘pincha bitta sahi- fani skanerlashga
ketgan sekundlar bilan aniqlanadi. Ba’zan bitta chiziqni skanerlash tezligi
millisekundlarda ko‘rsatiladi.Razryadligi yoki rang chuqurligi. Tasvirning
skanerlan- gan nuqtasidagi axborotni batafsil tekshirish darajasini ko‘r- satadi.
SSD matritsasining sifati esa ARO‘ (analog – raqamli o‘zgartirgich) ning razryadi
bilan aniqlanadi.Rangli va oq-qora skanerlar mavjuddir. Oq-qora skanerlar
ingichka chiziqli tasvirlarni va yarimtonli tasvirlarni o‘qish im- konini beradi.
Yarimtonli skanerlar kulrangni 256 tagacha sathni qabul qilish xususiyatiga ega.
Rangli skanerlar oq-qora va rang- li asl nusxalar bilan ishlay oladi. Uzatilayotgan
ranglar soni 256 dan 65536 sathgacha tebranadi. Konstruktiv tuzilishiga qarab
skanerlar qo‘l (hand-hold) skanerlari va stol usti (desktop) skanerlarga bo‘linadi.
Bundan tashqari, tarkibida bir nechta ko‘rinishdagi skaner va tashqi qurilmalar
(oqimli printer, faks-modem, nusxa ko‘chirish apparati) imkoniyatini
mujassamlashtirgan ko‘p funksiyali skanerlar ham mavjud. Bu o‘zida axborotni
kiritish, chiqarish va uzatish vazifalari birlashgan texnik vositadir.
Hozirda kompyuter grafikasi ilmiy xodimlar uchungina emas, balki rassomlar,
loyihachilar, dizayn va reklama bilan shug`ullanadigan mutaxassislar, web sayt
yaratuvchilar, o`qitish jarayoni va boshqa sohalarda keng qo`llanilmoqda. Shuning
uchun kompyuter grafikasi sohasida yetuk kadrlarni tayyorlash, yosh
2

kitobxonlarga kompyuter grafikasiga doir adabiyotlarni yetkazish oldimizda turgan
vazifalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi keng qamrovli sohalarni o`zida
birlashtirgan bo`lib, bunda oddiy grafik chizishdan toki real borliqdagi turli
tasvirlarni hosil qilish, ularga ko`rinish berish, dastur vositasi yordamida tasvirga
doir yangi loyihalarni yaratishga mo`ljallangan. Bu esa multimedia muhitida
ishlash imkoniyatini yaratadi.
Kompyuter grafikasi jamiyatning barcha sohalarida keng qo`llaniladigan
dastur ta’minoti bo`lib, u mavjud va yangi yaratilayotgan dasturlarga asoslanadi.
Kompyuter grafikasi jarayonlarni uch o`lchovli fazoda qanday kechishini aniq
tasvirlash imkoniyatini yaratdi. Shu boisdan hozirda mavjud amaliy dastur
paketlari orqali ko`rilayotgan masalaning asosiy qiymatlarini kiritgan holda uning
natijasini grafik shaklda olishimiz mumkin.
3

I BOB. GRAFIK AXBOROT VA FALLAR.
1.1 § Grafik axborot tushunchasi.
Inson tashqi dunyo haqidagi axborotning asosiy qismini ko‘zlari yorda- mida
qabul qiladi. Ko‘rish tizimi turli obyektlarning tasvirini qabul qilib ola- di. Ular
yordamida insonda tashqi muhit va undagi obyektlar haqida tasawur paydo bo‘ladi.
Obyektlarning tasvirini yaratish, ularni saqlash, qayta ishlash va tasvir lash
qurilmalarida tasvirlab berish kompyuterning eng qiyin va asosiy masa- lalaridan
biridir. Kompyuterga hech qanday topshiriq berilmaganda, ya’ni bekor turganida
ham ekranida ko‘rinishi kerak bo‘lgan tasvimi sekundiga o‘nlab marta qayta ishlab
ko‘rsatadi.Kompyuterning ekranida paydo bo‘ladigan tasvirlar uning videokarta
deb ataluvchi qurilmasi yordamida yaratiladi va ekranga chiqariladi. Video-
kartalar uchun maxsus videoprotsessorlar ishlab chiqariladi. Videoprotses- sorlar
kompyuterning asosiy protsessorini murakkabligi va hisoblash ishlarini bajarish
tezligi bo‘yicha ortda qoldirib ketgan.
Kompyuter ekranida tasvir qanday yaratilishi bilan tanishib chiqamiz.
Kompyuterning ma’lumotlarni elektron ko‘rinishda tasvirlash qurilmasi monitor
(monitor - kuzatish, nazorat) deb ataladi. Kompyuterda bo‘layotgan jarayonlarni
monitor orqali kuzatish mumkin. Monitorning tasvirlar ko‘rsatiladigan qismi, ya’ni
ekrani displey (display - tasvirlamoq) deb ataladi. Hozirgi paytda alohida korpusda
yig‘ilgan tasvir lash qurilmalari kompyuter monitori, kompyuter bilan birga
joylangan tas virlash qurilmalari (masalan, noutbuk, planshet hamda telefonlarda)
displey deb atalmoqda.
К ompyuter grafikasi o’zoq yillar davomida vujudga kelib, 1960 yillarda ham
to’laqonli grafik tizimlar mavjud bo’lgan. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi ( К G)
va kompyuter animasiyasi ( К A) atamalaridan foydalaniladi. К opyuter grafikasi
tushunchasi statik tasvirlar bilan ishlashning barcha ko’rinishlari o’z ichiga olsa
kompyuter animasiyasi dinamik o’zgaruvchi tasvirlar bilan ishlaydi.
К ompyuter grafikasi – EHM boshqaruvida grafik ob’ektlarni kiritish,
chiqarish, tasvirlash, o’zgartirish va tahrirlashdir.
4

К ompyuter animasiyasi – ekranda tasvirlarni “jonlantirish”, kompyuterda
dinamik tasvirlar sintezidir.
К ompyuter grafikasi – informatikaning mahsus qismi bo’lib, dasturiy-apparat
hisoblash komplekslari yordamida tasvirlarni yaratish va qayta ishlash usullari va
vositalarini o’rganadi.Virtual fazoda xajmli ob’ektlarni yaratish usullarini
o’rganuvchi soha uch o’lchovli (3D) grafika deb nomlanadi. Odatda unda tasvir
yaratishning vektorli va rastrli usullaridan foydalaniladi. К ompyuter grafikasi
turlari. To’zilishiga ko’ra tasvirlar rastrli yoki vektorli bo’lishi mumkin. Masalan
tasvir xosil qilishda skaner uni ko’pgina mayda elementlar (piksellar)ga bo’lib
chiqadi va ulardan rastrli surat xosil qiladi.Piksel – bu rastrli tasvirning eng kichik
elementi bo’lib, uning rangi kompyuter xotirasiga bitlarning ma’lum bir miqdori
vositasida kiritiladi. Masalan 800x600 suratda bu sonlar gorizontal bo’yicha (800)
va vertikal bo’yicha (600) piksellar sonini belgilaydi. Piksellar soni qanchalik ko’p
bo’lsa tasvirning ekrandagi va qoq’ozda chop etilgandagi sifati (razreshenie)
yuqori bo’ladi.Vektorli grafikada tasvirlar matematik egri chiziqlarni rangi va
bo’yalish rangini ko’rsatish orqali xosil qilinadi. Masalan oq fondagi qizil ellips
bor yo’q’i ikki formula – to’q’ri to’rtburchak va ellipsning ranglari, o’lchamlari va
joylashuvini aniqlovchi formulalari orqali tasvirlanadi. Demak, bunday tasvirlash
kompyuter xotirasida rastrli rasmdan ko’ra kamroq joy egallaydi.Vektorli
tasvirlarning yana bir afzalligi – ularning sifatini yo’qotmagan xolda kattalashtirish
yoki kichiklashtirish imkoniyatidir. Ob’ektlarni masshtablash matematik
formulalardagi mos koeffisientlarni kattalashtirish yoki kichiklashtirish orqali
amalga oshiriladi.
Axborotning asosiy qismini inson ko’rish a'zolari orqali oladi. Ko’rgazmali
axborotning o’zlashtirilishi oson bo’ladi. Inson tabiatining ana shu xususiyati
grafik opеratsion tizimlarda ishlatiladi. Ularda axborot grafik ob’еktlar: znachokar
(bеlgilar), oynalar va rasmlar ko’rinishida tasvirlanadi.
Opеratsion tizimning barcha grafik ob’еktlari, shuningdеk, boshqa barcha
tasvirlar qandaydir yo’l bilan kompyutеrda xosil qilinishi yoki unga kiritilishi
kеrak. Grafik tasvirlarni kompyutеrga kiritish uchun maxsus tashqi (atrof)
5

qurilmalari ishlatiladi. Ular bilan siz 3-bobda tanishib chiqqansiz. Eng ko’p
tarqalgan qurilma — bu skanеrdir. So’nggi paytda raqamli fotokamеralarning ham
qo’llanish ko’lami kengayib bormoqda. Ularning oddiy fotoapparatlardan farqi
shundaki, tasvir kimyoviy yo’l bilan fotoplyonkaga tushirilmaydi, balki
fotokamеra xotirasining mikrosxеmalariga yozib qo’yiladi. U еrdan axborotni
kabеl orqali kompyutеrga uzatish mumkin. Ayrim raqamli fotoapparatlar
ma'lumotlarni fayl sifatida egiluvchan diskka yozib quyish imkoniyatiga ham ega.
Diskdagi axborotni esa kompyutеrga o’tkazish unchalik qiyin emasligini siz yaxshi
bilasiz.
Tasvirni kompyutеrga vidеokamеradan ham kiritish mumkin. Vidеoning
kеtma-kеtlikdagi biror kadrni tanlashi va uni kompyutеrga kiritishi tasvirni ushlab
olish dеyiladi. Grafik muharrirlari. Bu grafik tasvirlarni yaratish va ishlov berish
uchun mo'ljallangan dasturlarning juda keng toifasi (sinfi)dir. Ushbu toifaga rastr
muharrirlari, vektor muharrirlari va uch o'lchamli grafika (3D-muharrirlari)ni
yaratish va ularga ishlov berish uchun ishlatiladigan dasturiy vositalar kiradi.
Kompyuter grafikasi 3 turga bo’linadi: rastrli, vektorli va fraktal grafika.
Rastrli grafikada grafik ob’ektlar yoruqlik hamda rang xususiyatlariga ega bo'lgan
rastrni tashkil etuvchi ya’ni nuqtalar kombinatsiyalari shaklida qo'llanadi.
Bunday yondashuv grafik tasvir ko'plab yarim tonlarga ega bo'lganida va
ob’ektni tashkil qiluvchi elementlar (unsurlar) haqidagi axborot, ularning shakli
to'g‘risidagi xabarlarga qaraganda muhimroq bo'lgan hollarda samarali. Bu
fotografik va matbaa tasvirlari, ularning retushi (chiziqlari va aksini to'g‘rilash)
uchun fotoeffektlar va badiiy kompozitsiyalar (kallajlar) yaratish uchun qulay.
Rastrli grafikada bilan yangi tasvirlar yaratish imkoniyatlari cheklangan va
har doim ham qulay emas. Ko'pchilik hollarda rassomlar an’anaviy usullardan
foydalanuvchilar, undan rasmni kompyuterga maxsus apparat vosita (skaner)lari
yordamida kiritib, ishni rastr muharriri yordamida maxsus effektlar kiritish yo'li
lan tugallashni afzal ko'radilar. Vektorli grafika rastr muharrirlaridan tasvir
haqidagi ma’lumotlarni taqdim
qilish usuli bilan ajralib turadi. Vektor tasvirining elementar ob’ekti nuqta emas
6

chiziqdir. Bunday yondashuv chiziqlar shakli, uni tashkil etuvchi ayrim
nuqtalarning rangi haqidagi axborotga qaraganda ko'proq ahamiyatga ega bo'lgan
chizmalar va grafiklar bilan ishlash uchun xos.
Fraktal grafikada tasvirlar matematik formulalar yordamida yaratiladi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi. Ma’lumotlar bazasi deb jadval
tuzilmalarga tushirilgan ma’lumotlarning katta to'plamlariga aytiladi.
1.2 § Rastrli grafika fayl formatlari .
BMP (Windows Bitmap) formati — odatda tasvirni siqmagan holda
qo‘llaniladi, biroq RLE algoritmini qo‘llash mumkin. BMP formati shaxsiy
kompyuter (P S) platformasida qo’llaniladigan eng ommaviy grafik fayl formati.
BMP fayllarida tasvirni siqish mavjud emas, ammo rastr tasvirlami ifodalashning
bunday formati (Device Independent Bitmap), RLE (Run Length Encoding) siqish
algoritmlari qo’llaniladigan DIB tipidagi fayllami saqlash uchun qo‘llaniladi. RLE
algoritmi, shuningdek, boshqa ommalashgan rastrli grafika formatlarida, masalan
PCX da ham qo‘llaniladi.
Ushbu formatning yaratilish tarixi Microsoft korporatsiyasi bilan
chambarchas bog'liq bo'lib, uni birinchi marta o'zining asosiy loyihasida amalga
oshirgan - operatsion tizim Windows. Bundan tashqari, Apple bilan doimiy
raqobatga qaramay, keyinchalik OS/2 operatsion tizimi uchun ushbu turdagi
grafiklarni qo'llab-quvvatlash e'lon qilindi.
To'g'ri, o'shandan beri BMP grafik formati juda ko'p o'zgarishlarga duch
keldi. Dastlab tasvirning tuzilishi bugungi kunda piksellar deb ataladigan kichik
kvadratlar birikmasiga qurilgan deb taxmin qilingan. Tasvirdagi har bir piksel turli
xil rang chuqurligi (bunday grafik birlik uchun bitlar soni) haqidagi ma'lumotlarni
o'z ichiga olishi mumkin deb ishoniladi. Rang bitining chuqurligini ko'rsatish
uchun ishlatiladigan qiymatlar quyidagilar: 1, 2, 4, 8, 16, 24, 32, 48, 64 bit.
Bunday holda, 8 dan kichik qiymatlar uchun rang faqat soyalar palitrasi
(jadval) indeksi yordamida ko'rsatiladi va indeksdan yuqori qiymatlar uchun
standart RGB modelidan olinadi. Ikkinchisida qizil, yashil va ko'kni aralashtirish
natijasida olingan rang o'zgarishlari mavjud.
7

Aniq bo'lganidek, bit chuqurligi qanchalik baland bo'lsa, yakuniy tasvirning
o'lchami shunchalik katta bo'ladi. Aytish kerakki, BMP fayl formati o'sha uzoq
vaqtlarda ham, bugungi kunda ham mastodonning bir turiga o'xshaydi, chunki
uning hajmi juda katta. Bu, aytaylik, bir xil JPG formatiga nisbatan tasvirning o'zi
siqilmaganligi bilan bog'liq. Hajmi bo'yicha fayllar bilan turli xil turlari bir xil
tasvirni o'z ichiga olgan kengaytmalar nafaqat yuzlab, balki o'n minglab marta farq
qilishi mumkin.
GIF (Graphics Interchange Format) - eskirayotgan format turi bo’lib, bir
vaqtning o ‘zida 256 dan ortiq bo’lmagan ranglar haqidagi ma’lumotni saqlashi
mumkin. Uskunadan mustaqil GIF formati 1987-yilda (GIF87a) CompuServe
tomonidan bitmap tasvirlarni tarmoqlar orqali uzatish uchun ishlab
chiqilgan. 1989-yilda format o zgartirildi (GIF89a): shaffoflik va animatsiyaniʻ
qo llab-quvvatlash qo shildi. GIF juda ko p bir xil to ldirishga (logotiplar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yozuvlar, diagrammalar) ega bo lgan fayllarni siqish imkonini beruvchi
ʻ LZW
siqishidan foydalanadi. Animatsiyada qo ‘llanilganligi uchun hali ham
ommabopdir. GIF form atidan asosan Internetda foydalaniladi.
PNG (Portable Network Graphics) formati — Internetda ishlatiladigan eng
yangi tasvir formatlaridan biri bo‘lib, unda GIF formati kabi yaxshi siqish darajasi
va JPEG formati kabi cheklanmagan miqdordagi ranglar palitrasi mujassam
bo‘lgan. Biroq GIF dagi kabi animatsiyani qo‘llash imkoniyati yo‘q.
PNG (Portable Network Graphics) formati ob'ektni shaffof fonda ko'rsatishga
mo'ljallangan siqilgan tasvir formatidir. Shuningdek, u mukammal ekran sifatini
ham o'z ichiga oladi. Biroq, uning tasvir og'irligi JPG formatidan og'irroq.
PNG rasmini yaratganingizda yoki yuklaganingizda, fayl hajmi bir xil
o'lchamdagi JPEG rasmidan ancha katta ekanligini sezishingiz mumkin. PNG
formatidagi rasmlar, agar ular to'g'ri ruxsatda eksport qilinsa, sifatini yo'qotmasdan
siqilishi mumkin.
PNG tasvirlari juda yaxshi sifatga ega, ammo reklama chop etish uchun juda
yuqori aniqlikdagi tasvirlardan foydalanish tavsiya etiladi. Shuning uchun, sizga
sifatli tasvirlarni taklif qiladigan rasm banklarini tanlang. PNG rasmini
8

kattalashtirganingizda, butun tasvirni tashkil etuvchi piksellarni ko'rishingiz
mumkin bo'ladi. PNG tasvirlari mahsulot qoplamasi kabi fonsiz grafik elementlarni
birlashtirish uchun idealdir.
PNG faylining ranglari juda aniq va format GIFga qaraganda yaxshiroq rang
gamutini taqdim etadi. PNG fayllari shaffof fon bilan saqlanishi mumkin.
PCX formati — eski format turi bo’lib , asosan, oddiy chizilgan tasvirlarni
yaxshi siqishga imkoniyat beradi (bunda bir rangda ketmaket kelayotgan
piksellarning guruhi haqidagi ma’lumotlar ushbu piksellarning soni va rangi
haqidagi ma’lumot bilan almashtiriladi).
PCX fayl kengaytmasi bo'lgan fayl - rasm almashinuvi uchun ishlatiladigan
Paintbrush Bitmap Image fayli. Ko'p sahifali PCX fayllari .DCX fayl kengaytmasi
bilan saqlanadi.
PCX, Windows operatsion tizimida ishlatiladigan dastlabki bitmap tasvir
formatlaridan biri bo'lgan, ammo PNG kabi yangi rasm formatlari umuman
formatni o'zgartirgan.
JPEG formati — juda keng qollaniladigan tasvir formati. Siqish
qo‘shni piksellar ranglarini o’rtachalashtirish (yorqinlik haqidagi axborot
o‘rtachalanmaydi) va tasvir fragmentining fazo spektridagi yuqori chastotali
tashkil etuvchilarini chiqazib tashlashga asoslangan. Qattiq siqilgan tasvirni
yaqinlashtirib, yaxshilab kuzatilganda aniq chegarlaming xiralashishi va ular
oldidagi muarnii sezish mumkin.
Jpeg jpg dan qanday farq qiladi? Bu formatlar hech narsada umuman farq
qilmaydi. Faqatgina farq e harfining yo'qligi, aks holda hamma narsa bir xil. Lekin
ularning orasidagi farq nima, Jpeg formati qanday paydo bo'lgan?
Hammasi juda oddiy. Ilgari, operatsion tizimlar Jpeg va shunga o'xshash 4
xonali sonlarni qo'llab-quvvatlamagan. Maksimal uch xonali tugatishdan
foydalanishingiz mumkin, jpg shunday paydo bo'ldi. Jpeg formati biroz keyinroq,
operatsion tizimlar to'rt xonali sonlarni va undan ham ko'proq narsani qo'llab-
quvvatlay boshlaganda paydo bo'ldi.
9

Ammo ko'pchilik allaqachon Jpg formatiga o'rganib qolgan, shuning uchun
ham, yangi operatsion tizimlar paydo bo'lganidan keyin ham, odamlar Jpeg o'rniga
ushbu formatdan foydalanishda davom etmoqdalar. Ba'zi dasturlar o'z-o'zidan,
an'anaga ko'ra, yangi versiyani emas, balki aynan Jpg formatini yozadilar. Aslida,
bu borada hech qanday maxsus narsa yo'q, baribir siz Jpeg fotosuratlarini ham, Jpg
formatini ham deyarli hamma joyda yuklashingiz mumkin.
Ular bir xil o'lchamga ega (masalan, png-fotosuratlar Jpg yoki Jpeg dan
kattaroq, Jpeg esa Jpg dan farq qilmaydi), bir xil ko'rinishga, piksellar soniga va
hokazo.
TIFF formati — ranglar chuqurligi o ‘zgarishining katta diapazonini, turli
rangli fazolarni, siqishning turli usullarini (sifatni yo‘qotish bilan va
yo‘qotmasdan) va h.k.larni o‘zida mujassam etadi.
TIF yoki TIFF fayl kengaytmasi bo'lgan fayl yuqori sifatli rasterli grafikani
saqlash uchun foydalaniladigan Tagged Image faylidir. Format formati shunchaki
siqilishni qo'llab-quvvatlaydi, shuning uchun grafikali rassomlar va fotosuratchilar
o'zlarining suratlarini arxivlashtirishi mumkin, chunki ular diskda saqlanmaydi va
sifati buzilmaydi.
GeoTIFF rasm fayllari TIF fayl kengaytmasidan ham foydalanadi. Ular rasm
fayllari, ammo GPS koordinatalarini TIFF formati kengayadigan xususiyatlaridan
foydalanib fayl bilan birga metadata sifatida saqlaydi.
Ba'zi skanerlash, OCR va faks dasturlari ham TIF / TIFF fayllaridan
foydalanadi.
TIFF formati Aldus korporatsiyasi tomonidan ish stoli nashr qilish uchun
ishlab chiqilgan. 1986 yilda standartning 1-chi versiyasini chiqazdi.
Adobe hozirda formatga mualliflik huquqiga ega, 1992 yilda chop etilgan eng
so'nggi versiya (v6.0). 1993 yilda TIFF xalqaro standart formatiga aylandi.
RAW formati (raw - inglizcha so‘z bo‘lib, «tabiiy», «hali o’zgartirilmagan»,
ruscha « сырой » degan m a’noni bildiradi) — bu kamera, fotoapparat yoki
skanerdan olinadigan, deyarli hech qanday o lzgartirish kiritilmagan tasvirni
saqlash formati.
10

RAW formatli tasvirga hali hech qanday o ‘zgartirish kiritilmaganligi va
grafik tahrir dasturi tom onidan bosm aga tayyor emasligi sababli shunday
nomlanadi. RAW formatli rasmda har bir piksel rangi
juda ham aniq va tabiiy holda bo‘ladi; shuning uchun ularni ko‘p ishlatiladigan
jpeg, tiff formatlariga o ‘girishdan oldin ranglarga sifatni yo‘qotmagan holda turli
o’zgartirishlar kiritish mumkin bo‘ladi.
RAW fayllari ba'zan " raqamli negativlar" deb ataladi, chunki ular analog
fotografiya va kinematografiyadagi negativ rolga o'xshash rol o'ynaydi. Fotosurat
ham, kino negatif ham yakuniy tasvir emas, lekin uni yaratish uchun barcha kerakli
ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Ko'pgina ilovalarda " ishlab chiqish " deb
ataladigan RAW fayllarini o'zgartirish jarayoni xuddi shunday ma'noga ega,
chunki fotografik materiallarni qayta ishlashga o'xshab , u yoki bu yashirin
tasvirga kiritilgan ma'lumotlarni sharhlash imkonini beradi .
O'tkazish jarayonida RAW faylining o'zi hech qanday tarzda o'zgarmaydi,
lekin ko'rsatish va chop etish uchun mos keladigan boshqa faylni yaratish uchun
manba materiali bo'lib xizmat qiladi. Biroq, jarayon shu tarzda olingan fayllardan
qayta tiklanmaydigan ma'lumotlarning qaytarilmas yo'qolishiga olib keladi.
Bundan tashqari, monoxrom ma'lumotlar massivini ma'lum bir rang maydoniga
aylantirish uchun RAW fayllari konvertatsiya paytida muhokama qilinadi . Grafik
muharrirlarda ko'rish uchun mos bo'lgan yakuniy grafik fayl bu "raqamli negativ"
dan "chop etish" bo'lib, uni yaratish shartlari konvertatsiya paytida, xuddi
analog fotosuratlarni chop etish jarayonida o'zgartirilishi mumkin . RAW fayllarini
konvertatsiya qilish kameraning TIFF yoki JPEG formatlarida tasvirlarni "tezda "
yaratadigan standart konvertorida yoki tashqi kompyuterda suratga olingandan
keyin amalga oshirilishi mumkin . Birinchi holda, asl RAW fayllari xotira
kartasida saqlanmasligi mumkin , chunki ular qo'shimcha joy egallaydi.
PSD formati. Odatda Adobe Photoshop'ta ma'lumotlarni saqlash uchun
standart format sifatida ishlatiladi, .PSD fayl kengaytmasi bo'lgan faylga Adobe
Photoshop Document fayli deyiladi.
11

Ba'zi PSD fayllarida faqat bitta rasm mavjud va boshqa hech narsa yo'q
bo'lsa-da, PSD fayli uchun umumiy foydalanish faqat rasm faylini saqlashdan
ancha ko'proq narsani o'z ichiga oladi. Ular qatlamlar, vektor yo'llari va shakllari
va shaffoflikdan tashqari, bir nechta rasm, moslamalarni, filtrlarni, matnni va
boshqa narsalarni qo'llab-quvvatlaydi.
PSD fayllarini ochish va tahrirlash bo'yicha eng yaxshi dasturlar Adobe
Photoshop va Adobe Photoshop Elements, shuningdek CorelDRAW va Corel
PaintShop Pro vositalaridir.
1.3 § Vektorli grafika fayl formatlari.
WMF (WindowsMetafayl) . Windows operatsion tizimining vektor tasvirlarini
saqlash formati (WMF fayl nomi uchun kengaytma). Buning uchun u ushbu
tizimning barcha dasturlari tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Biroq,
standartlashtirilgan ranglar palitrasi bilan ishlash uchun vazifalar soni, chop etishda
qabul qilingan, va boshqa kamchiliklar bir xil zastosuvannya o'rtasida (WMF
ranglar yaratadi, siz parametrlar bir qator tanlash mumkin emas, shuning uchun
ular turli vektor ob'ektlar uchun tayinlanishi mumkin. muharrirlar).
EPS (Encapsulated PostScript). Mening Adobe PostScript kompaniyam
tomonidan vektor va rastrli tasvirlarni tavsiflash uchun format, preparatdan oldingi
jarayonlar va chop etish sohasidagi haqiqiy standart (fayl nomi uchun
kengaytma .EPS). PostScript tilining tillari universal bo'lib, vektor rastr grafiklari,
shriftlar, konturlar (maskalar), kalibrlash parametrlari, rang profillarini bir vaqtning
o'zida fayldan saqlash mumkin. Vektorni ekranda ko'rsatish uchun uning o'rniga
format tanlanadi wmf, va rastr - TIFF. Ammo ekran nusxasi faqat qisqagina bo'lgan
haqiqiy tasvirni yarim aks ettiradi.
PDF (Portative Document Format). Adobe tomonidan bo'linish hujjatlarini
tavsiflash formati (fayl nomi uchun kengaytma.PDF). Ushbu format asosan
hujjatlarni saqlash uchun ishlatilsa-da, tasvirning samarali taqdim etilishini
ta'minlash mumkin. Format apparatga bog'liq emas, shuning uchun tasvirni har
qanday qo'shimcha binolarda ko'rish mumkin. Tasvirlarning sub-bag taqsimotini
boshqarish vositalarini siqib chiqarishning mashaqqatli algoritmi rasmlarning
12

yuqori sifati uchun fayllarning ixchamligini ta'minlaydi. Har bir formatda siz hujjat
yoki skanerlangan tasvirni qayta yaratishingiz mumkin. Adobe Acrobat-ning
so'nggi to'plamiga ehtiyoj borligi, qasos olish haqida ko'proq bilish uchun
Prote Adobe Acrobat Distiller va Adobe Acrobat Writer.
CDR (CorelDRAW hujjati). CDR fayl formati CorelDRAW dasturi
yordamida yaratilgan kichkintoylarning vektor tasviridir. Bu boshqa dasturiy
mahsulotlardan olish uchun Corel tomonidan kengaytirilgan fayl uchun fayl
formati. CDR fayllari tasvirni tahrirlash uchun ishlatiladigan dasturlar tomonidan
qo'llab-quvvatlanmaydi. Biroq, faylni CorelDRAW yordamida boshqa, kattaroq va
mashhurroq tasvir formatlariga eksport qilish mumkin. CDR faylini Corel Paint
Shop Pro bilan ham ochishingiz mumkin.
Format vydomyy o'tgan past styykístyu va iflos sumísnystyu fayllar, Tim kam
bo'lmagan, CorelDRAW koristuvatisya nadzvichayno zruchno bor. Ushbu
versiyalarning fayllari vektor va rastrli tasvirlar uchun alohida siqilishga ega,
shriftlarni o'zgartirish mumkin, CDR fayllari 45x45 metrli katta ish maydoniga ega
bo'lishi mumkin, tasvirning boyligi qo'llab-quvvatlanadi.
CDR, CorelDRAW dasturiy ta'minotida ishlatiladigan asosiy fayl formatidir.
Agar bir xil hujjat tartibi qayta ishlatilishi kerak bo'lsa, ular CDT formati keladigan
joyda shablon sifatida saqlanishi mumkin. Ular ham siqilgan va CDX fayllari
sifatida saqlanishi mumkin.
CDR fayl formati - bu vektor yoki rastr tasvirni o'z ichiga
olgan CorelDRAW da yaratilgan loyiha fayli . Ushbu fayl formati Corel tomonidan
o'zining dasturiy mahsulotlarida foydalanish uchun ishlab chiqilgan .
CDR formati xususiy bo'lgani uchun uni ko'plab uchinchi tomon tasvirni
tahrirlash dasturlari qo'llab-quvvatlamaydi. Biroq, unikonvertorning bepul
konvertoridan foydalanib, SVG kabi bepul formatlarga aylantirish mumkin .
Bundan tashqari, xususiy vektor grafik muharriri Adobe Illustrator 10 va undan
oldingi versiyalar uchun CDR faylini ochish uchun ishlaydi . Ba'zi hollarda CDR
faylini ko'rish LibreOffice yoki OpenOffice yordamida mumkin, lekin ko'pincha
kontent sezilarli buzilishlar bilan ko'rsatiladi.
13

MacOS operatsion tizimida siz cdr fayllarini onlayn ko'rishingiz mumkin, bu
juda qulay, ammo bu qo'shimcha yordamchi dasturini talab qiladi.
AI (Adobe Illustrator). AI formati ko'pchilikdan biridir logotip formatlari
kompaniyangizning vizual identifikatori, shuningdek vizual aloqangiz uchun
foydalanish mumkin. .AI formati rasm yoki vektor ma'lumotlarini, shuningdek
Adobe Illustrator dasturidagi hujjat parametrlarini tashkil etuvchi fayl
kengaytmasidir. AI formati vektor yoki rastr grafik ma'lumotlarini o'z ichiga olishi
mumkin.
AI fayllari odatda vektorlarni o'z ichiga oladi. Bu vizual tarzda ko'rsatilishi
mumkin bo'lgan bog'langan va hisoblangan bog'lash nuqtalari. Faylni matritsa
formatida (jpg, png va boshqalar) import qilish orqali nafaqat vektorlarni, balki
pikselli vizuallarni ham import qilish mumkin.
Adobe Illustrator tomonidan yaratilgan vektor tasvir fayli hisoblanadi. Rastr
ma'lumotlarini almashtirish nuqtalar bilan bog'langan yo'llar yoki chiziqlardan
iborat. Siz ob'ektlar, ranglar va matnni kiritishingiz mumkin. Ai hujjatlarini
Photoshop-da o'qish mumkin, ammo tasvir "dekodlanadi", ya'ni u vektor tasviridan
bitmapga aylantiriladi. AI formati PostScript Movie Side Description (PDL) uchun
tuzilgan faylni qamrab oladi va rasmiylashtiradi. Ushbu fayllar PostScript
printerlarida ko'rsatish uchun tasdiqlangan va hech qanday oldinga ko'rib
chiqmasdan tasvirning bitmap versiyasini o'z ichiga olishi mumkin. Eng so'nggi
amalga oshirishda PostScript - pogozhnaya va yig'iladigan ko'chma va qurilish
dizayni ikki dunyo ekvivalentida ko'rsatilishi mumkin bo'lgan hamma narsa
bo'lishi mumkin, an'anaviy grafik ma'lumotlarni yig'ish uchun AI moslashuv
formati: kichik, ixcham va dekorativ yozuv. Shunisi e'tiborga loyiqki, AI fayllari
ko'proq yig'iladigan bo'lishi mumkin. PostScriptning murakkabligi, asosan,
operatsiyalar ketma-ketligini belgilash va ularni oddiy sintaktik qoidalar bilan
birlashtirish qobiliyatiga asoslanadi.
14

II BOB. GRAFIK FAYLLARNI KIRITISHNING VOSITALARI.
2.1 § Skaner qurilmasi va uning turlari.
Skaner nusxa ko’chirish apparatiga o’xshab qog’ozli hujjatning tasviri
nusxasini qog’ozda еmas, balki еlektron ko’rinishda yaratadi — tasvirning еlektron
nusxasi yaratiladi.
Skanerlar hujjatlarni qayta ishlash е lektron tizimining muxim bo’g’ini va
istalgan « е lektron stol» ning kerakli е lementidir. O’z faoliyatining natijalarini
fayllarga yozib va ma’lumotni kog’ozli hujjatlardan SHK ga obrazlarni avtomatik
anglash tizimi orqali skaner yordamida kiritib, qog’ozsiz ish yuritish tizimini
yaratishga amaliy qadam qo’yish mumkin.
Skanerlar juda xilma-xildir va ularni bir qator belgilari bo’yicha tasniflash
mumkin. Skanerlar oq-qora va rangli bo’ladi.
Oq-qora skanerlar shtrixli va nimrangli tasvirlarni o’qishi mumkin. SHtrixli
tasvirlar nim ranglarni, yoki boshqacha aytganda, qo’l rang darajalarini uzatmaydi.
Nim rangli tasvirlar qo’l rangning 16, 64 yoki 256 darajalarini anglash va uzatish
imkonini beradi.
Rangli skanerlar oq-qora va rangli asl nusholar (originallar) bilan ishlaydi.
Birinchi holatda ular ham shtrixli, ham nim rangli tasvirlarni o’qish uchun
ishlatilishi mumkin.
Rangli skanerlarda rangli RGB (Red-Green-Blue) modul ishlatiladi:
skanerlanadigan tasvir aylanadigan RGB yorug’lik filtri yoki ketma-ket
yondiriladigan uchta rangli chiroqlar orqali yoritiladi; har bir asosiy rangga mos
signal alohida qayta ishlanadi.
Uzatiladigan ranglar soni 256 tadan 65536 tagacha (High Color standarti) va
xatto 16,8 milliontagacha (True Color standarti) tebranishi mumkin.
Skanerlarning o’tkazish qobiliyati tasvirning bir dyuymdagi ajratiladigan
nuqtalar miqdori bilan o’lchanadi va 75 dan 1600 dpi gacha (dot per inch) bo’ladi.
Konstruktiv jihatdan skanerlar dastaki va stolli bo’ladi.
Stolli skanerlar, o’z navbatida planshetli, rolikli va proekcion bo’ladi.
Shaffof tashuvchilardan tasvirni o’qiydigan slayd-skanerlar alohida ajralib turadi.
15

Dastaki Skanerlarning tuzulishi juda oddiydir: ular qo’l bilan tasvir bo’ylab
siljitiladi. Ular yordamida bir marta o’tishda tasvir satrlarining ozgina miqdori
kiritiladi (ularning qamrab olishi odatda 105 mm dan oshmaydi). Dastaki
skanerlarda qayd qiluvchi chiroq bo’lib, u skanerlashning ruxsat е tiladigan tezligi
oshganligini operatorga bildirib turadi. Bu skanerlar kichik o’lchamli va past
narxdadir. Skanerlash tezligi 5—50 mm/s (o’tkazish qobiliyatiga bog’liq).
Masalan, Mustek GS-400L — oq-qora nim rangli, CG-8400T—rangli.
Planshetli skanerlar е ng ko’p tarqalgan; ularda skanerlovchi kallak asl
nusxaga nisbatan avtomatik siljiydi; ular ham varaqli, ham risolalangan
(broshyuralangan) hujjatlarni (kitoblarni) skanerlash imkonini beradi. Skanerlash
tezligi: bir betga (A4 O’lchamli) 2—10 sekund.
Masalan, rangli skanerlar: Mustek Paragon 1200, Epson ES 1200, HP Scan
Jet 5 S va R, HP Scan Jet 11CX.
Katta formatdagi hujjatlar bilan ishlaydigan skanerlar orasida Agfa
firmasining ommaviy skanerlarini, masalan, Agfa Argus II ni ko’rsatib o’tish
kerak, u 600 x 1200 dpi fizik o’tkazish qobiliyatiga (Ultra View 2400x2400 dpi
interpolyaciyalovchi texnologiyani ishlatgandagi mantiqiy o’tkazish) е ga, 4096
rang tuslarini uzatadi, tasvirni 7—9 marta masshtablaydi.
Rolikli skanerlar е ng avtomatlashtirilgandir; ularda asl nusxa skanerlovchi
kallakka nisbatan avtomatik siljiydi, ko’pincha hujjatlar avtomatik beriladi, lekin
skanerlanadigan hujjatlar faqat varaqli.
Misol: Mustek SF-63 skaneri, tezligi bir betga 10 sekund.
Proekciey skanerlar tashqi ko’rinishdan fotokattalashtirgichni е slatadi,lekin
pastda skanerlanadigan hujjat yotadi, yuqorida е sa skanerlovchi kallak joylashadi.
Skaner malumotli hujjatni optik yo’l bilan skanerlaydi va olingan ma’lumotni fayl
ko’rinishda kompyuter xotirasiga kiritadi.
Slayd-skanerlar ham tuzulish jihatdan turlicha bo’ladi: planshetli, barabanli,
proekciey va b. SHaffof asl nusxa 35 mm dan 300 mm gacha chiziqli o’lchamli
to’g’ri to’rtburchak tomonlari ko’rinishiga е ga. Tavsiflari bo’yicha slayd-skanerlar
16

е ng yuqori sifatlidir: ularning o’tkazish qobiliyati odatda 2000 dan 5000 dpi gacha
oraliqda yotadi.
Masalan, barabanli skanerlar, ularda taxminan 200x300 mm li shaffof asl
nusxa (slayd) aylanadigan barabanga mahkamlanadi. Howtek Scan Master
skanerida o’tkazish qobiliyati 4000 dpi, Scan View ScanMate Magic skanerida
4096 ta tusni uzatishda o’tkazish qobiliyati 2000 dpi. Е ng katta o’tkazish
qobiliyatiga kichik o’lchamli slaydlar (tomoni 120 mm gacha) bilan ishlaydigan
skanerlar е ga. Scitex Leaf Scan 45 skanerida 64500 ta tusni uzatishda o’tkazish
qobiliyati 5080 dpi ga teng.
2.2§ Qo’l skaneri.
Grafik axborotlarni kiritish qurulmalariga skaner va grafik planshetlar kiradi.
Skaner (scanner) – tasvirni (matnni) avtomatik tarzda kom- pyuterga kiritish
qurilmasidir, ya’ni kiritilayotgan obyektning raqamli tasvir nusxasini yaratadi.
Skanerlarning asosiy ko‘rsatkichlari quyidagilar:
1. Optik ruxsat berish, ya’ni skanerlovchi moslamadagi yorug‘likni sezadigan
elementlarning soni ishchi sohaning kengligiga bo‘linishi bilan aniqlanadi.
Ruxsat berishning o‘lchamini belgilash uchun bir necha o‘lchash birligidan
foydalaniladi: dpi (dots per inch) – dyuymdagi nuqtalar; ppi (pixels per inch) –
dyuymdagi piksellar;
2. Mantiqiy ruxsat berish. Bu ko‘rsatkich dasturiy ta’minot yordamida, ya’ni
dastur-drayverning o‘zi yetishmayotgan nuqta- larni sun’iy yo‘l bilan
to‘ldirishiga erishiladi.
3. Skanerlash tezligi . Bu ko‘rsatkich ko‘pincha bitta sahi- fani skanerlashga
ketgan sekundlar bilan aniqlanadi. Ba’zan bitta chiziqni skanerlash tezligi
millisekundlarda ko‘rsatiladi.
4. Razryadligi yoki rang chuqurligi. Tasvirning skanerlan- gan nuqtasidagi
axborotni batafsil tekshirish darajasini ko‘r- satadi. SSD matritsasining sifati
esa ARO‘ (analog – raqamli o‘zgartirgich) ning razryadi bilan aniqlanadi.
Rangli va oq-qora skanerlar mavjuddir. Oq-qora skanerlar ingichka chiziqli
tasvirlarni va yarimtonli tasvirlarni o‘qish im- konini beradi. Yarimtonli skanerlar
17

kulrangni 256 tagacha sathni qabul qilish xususiyatiga ega. Rangli skanerlar oq-
qora va rang- li asl nusxalar bilan ishlay oladi. Uzatilayotgan ranglar soni 256 dan
65536 sathgacha tebranadi. Konstruktiv tuzilishiga qarab skanerlar qo‘l (hand-
hold) skanerlari va stol usti (desktop) skanerlarga bo‘linadi. Bundan tashqari,
tarkibida bir nechta ko‘rinishdagi skaner va tashqi qurilmalar (oqimli printer, faks-
modem, nusxa ko‘chirish apparati) imkoniyatini mujassamlashtirgan ko‘p
funksiyali skanerlar ham mavjud. Bu o‘zida axborotni kiritish, chiqarish va uzatish
vazifalari birlashgan texnik vositadir.
Zamonaviy skaner turlarini ko‘rib chiqamiz.
Qo‘l skaneri yorug‘lik manbayi va yorug‘lik diodidan tashkil topgan
chizg‘ichdan iborat. Bu qurilma yordamida qandaydir hujjatni kompyuterga
kiritish uchun skanerlovchi moslamani mos keluvchi tasvir ustidan keskin
harakatlarsiz o‘tkazish kerak. Odatda, kiritiladigan tasvir kengligi qo‘l skanerlari
uchun 4 dyuym (10 sm) dan oshmaydi. Zamonaviy qo‘l skanerlari kiritilayotgan
tasvirlarni avtomatik «yopishtirish»ni ta’minlaydi, ya’ni alohida kiritilgan
qismlardan butun tasvirni shakllantiradi.
2.1-rasm. Qo‘l skanerlarining turlari.
Planshetli skanerlarning asosiy farqi shundaki, skanerlovchi moslama
qog‘ozga nisbatan qadam dvigiteli yordamida harakat qiladi. Tasvirni skanerlash
uchun skaner qopqog‘ini ochib, skanerlanayotgan varaqdagi tasvirni pastga
qaratgan holda shisha plastinaga qo‘yiladi, so‘ngra qopqoq yopiladi. Barcha
keyingi skanerlash jarayonini boshqarish bu skaner bilan birga taqdim etiluvchi
18

maxsus dasturda ishlash bilan kompyuter klaviaturasi yordamida amalga oshiriladi.
Bu turdagi skanerlarning ommaviylashgan turiga Hewlett Packard firmasi ishlab
chiqargan model kiradi.
2.2-rasm. Rulonli (o‘rama) skaner turlari.
Stol usti skanerlarining uchinchi turi – proeksion skanerlar bo‘lib, ular
ko‘proq o‘ziga xos bo‘lgan proeksiyalash apparatini (yoki foto kattalashtirgichni)
eslatadi. Kiritilayotgan hujjat tasviri yuqoriga qaragan holda qo‘yiladi, bunda
skanerlash bloki ham yuqorida joylashgan bo‘ladi. Faqat skanerlovchi qurilma
harakatda bo‘ladi. Ushbu skanerlarning asosiy xususiyati uch o‘lchamli
proeksiyalarni skanerlash imkoniyatining mavjudligidir.
Planshetli skanerlarning konstruksiyasi. Planshetli skaner- larni ishlash
tamoyilini ko‘rib chiqamiz. Skanerlanuvchi obyekt oyna ustiga skanerlanuvchi
yuzani pastga qaratgan holda qo‘yiladi. Oyna tagida harakati qadamli divigatel
tomonidan boshqariladigan surilma lampa joylashgan.
Obyektdan qaytgan nur ko‘zgu tizimi orqali o‘ta ta’sirchan matritsaga tushadi
(CCD – Couple-Charged Device), so‘ngra ARO‘ga va kompyuterga uzatiladi.
Dvigatelning har bir qadamida obyektning bir qismi skanerlanadi, so‘ngra dasturiy
ta’minot yordamida umumiy tasvir ko‘rinishiga keltiriladi.
Ofis uchun mo‘ljallangan zamonaviy skanerlarning ko‘pchiligi ikki turdagi
matritsalarga: CCD (Charge Coupled Device)ga yoki CIS (Contact Image
Sensor)ga asoslangan bo‘ladi. CIS-skanerining g‘ilofi CCD – apparatiga qaraganda
19

yassi bo‘ladi (uning balandligi, odatda, 40–50 mm atrofida bo‘ladi). Ushbu
skanerlar asosiy afzalliklari va kamchiliklari quyidagi 2.1-jadvalda keltirilgan.
2.3-rasm. Skaner ishlashining sxematik ko‘rinishi.
2.1-jadval
Afzalliklari Kamchiliklari
CCD Yuqori ruxsat etish xususiyati
(CCD-skaneri 2400 dpi ruxsat
berish xususiyatiga ega);
Lampalarning uzoq muddat
hizmat qilishi;
Skanerlash sifatining yuqoriligi. CIS-skanerlariga qaraganda
narxining balandligi;
Skanerlashdan oldin lampaning
uzoq muddat qizishi; Qo‘shimcha
ta’minot manbayiga
bo‘lgan extiyoj.
CIS O‘lchamining unchalik katta
emasligi; tez ishga tushishi;
narxining yuqori emasligi;
Elektr energiyasini kam iste’mol
qilishi (ko‘p CIS-skanerlar elektr
energiyasini USB orqali oladi). Ruxsat berish xususiyatining
cheklanganligi (1200 dpi gacha);
skanerlash sifatining nisbatan
pastligi.
Skanerlar ko‘pi bir nechta «tez skanerlash» tugmalari bilan jihozlangan. Tez
ishga tushirishning tipik funksiyalari, odatda, printer orqali bosmaga chiqarish
20

bilan skanerlashning standart operatsiyasini ishga tushirish, keyinchalik elektron
pochta, faks orqali jo‘natish kabi funksiyalarni anglatadi.
Zamonaviy skanerlar ixtisoslashgan protsessorlar bilan jihozlanadi. Bunday
protsessorlarning vazifasi barcha zanjir va bog‘lamalarning harakatini
muvoffiqlashtirish hamda tasvir haqidagi ma’lumotlarni shaxsiy kompyuterga
uzatish uchun shakllantirish kiradi. Skanerlarning ba’zi modellarida
protsessorlarga interfeys kontrollerlarining vazifalari ham yuklanadi. Bugungi
SOHO-skanerlarning interfeysli platada joylashgan USB, FireWire va SCSI
interfeyslari bilan jihozlangan. Turli interfeysli appa- ratlarda xuddi shunday turli
kontrollerlar o‘rnatilgan. Ular o‘zaro moslashmagan.
Epson Perfection V10 skaneri qopqog‘ini qotirishning yangi konfiguratsiyasi
kitobdan va qalin hujjatlardan skanerlash uchun qopqoqni 90º yoki 180ºga ochish
imkoniyatiga ega, yopiq qopqoq bilan foydalanuvchilar 25 mm gacha qalinlikdagi
hujjatlarni skanerlay oladilar. Yuqori sifatli tasvir 3200 dpi ruxsat berishi va 48
bitli rang hisobiga olinadi.
Yuqori sifatli Matrix CCD texnologiya o‘ta ingichka dizaynda amalga
oshirilgan, skanerlashning yuqori tezligiga esa USB 2.0 Hi- Speed interfeysi
tufayli erishilgan. Skanerlar tasvirlarni skanerlash va unga ishlov berish uchun
mo‘ljallangan professional dasturiy ta’minot bilan birga taqdim etiladi.
Fotosuratlarni skanerlash. Epson skanerlarining muhim xususiyatlaridan
biri shaffof bo‘lmagan fotosurat va matnlarni juda oddiy va samarali skanerlash
jarayonidir.
Skanerning o‘zi fotosuratning joylashish holatini avtomatik ravishda
aniqlaydi va agar ular notekis joylashtirilgan bo‘lsa, fotosuratlarning og‘ishini
to‘g‘rilay oladi.
2.3 § 3D skanerlar.
Epson Perfection V10 skanerida qo‘llaniladigan CCD texnologiyasi katta
darajadagi aniqlikni ta’minlaydi, bu esa nafaqat yassi originallarni (hujjatlar,
fotosuratlar va h.k. lar), balki uncha katta bo‘lmagan buyumlarni ham skanerlashni
21

ta’minlaydi. Bunda, buyumni fotosuratga olib, uning fototasmasini yoki
fotosuratini skanerlagandan ham yuqoriroq sifatga erishiladi.
Grafik planshet (digitayzer) – foydalanuvchining qo‘l harakati orqali grafik
ma’lumotlarni kiritish imkonini beruvchi qurilma. Digitayzerlar planshetning
koordinatalar tizimiga bog‘langan nuqtaning aniq koordinatalarini kiritish
imkonini beradi. Digitayzerlarning dastlabki modellari planshetga biriktirilgan
chizmaning koordinata nuqtalarini kiritish imkonini bergan. Buning uchun ular
«optik nishon»li manipulator va bir necha tugmalar bilan jihozlangan. Tugma
bosilishi bilan digitayzer joriy koordinata nuqtalarini uzatadi, grafik ilovalarda bu
koordinata nuqtalari grafik soddaliklarni chizish uchun qo‘llaniladi. Zamonaviy
digitayzerlar qalam bilan ham jihozlangan. Bu qalam yordamida tasvirlarni chizish
(yozish) va quyuqlashtirish mumkin. Planshet tarkibida oddiy ishlashi ham
mumkin bo‘lgan maxsus sichqoncha bo‘lishi mumkin. A3-A6 formatdagi
planshetlar keng tarqalgan, katta formatli planshetlarning narxi qimmat, ammo
chizish va quyuqlashtirish uchun kichik formatli planshetlar qulay hisoblanadi.
Planshetlar yuqori tiniqlik berishni (1000, 2540 dpi va undan yuqori), 0,1– 0,2 mm
xatolikni ta’minlaydi. Qalamlar 256 tagacha va undan yuqori bo‘lgan
gradatsiylarni ajratadi, ulanish interfeysi esa SOM-port yoki USB shinasi orqali
amalga oshiriladi. Elektr planshetlarda elektr potensial to‘rning mahalliy o‘zgarishi
ko‘rsatgich ostida qayd qilinadi, elektromagnit planshetlarda ko‘rsatgich to‘r qabul
qiladigan elektromagnit signalni chiqaradi.
Planshetning jismoniy tiniqlik berish xususiyatining chegarasi qayd qiluvchi
to‘rning ma’lumotlarni o‘qish qadami bilan belgilanadi.
3D skanerlash - bu real ob'ekt yoki atrof-muhitni tahlil qilish jarayoni, uning
shakli va ehtimol tashqi ko'rinishi (masalan, rang) haqida uch o'lchovli
ma'lumotlarni to'plash. Keyin to'plangan ma'lumotlar raqamli 3D
modellarni yaratish uchun ishlatilishi mumkin .
3D skaner juda ko'p turli texnologiyalarga asoslangan bo'lishi mumkin,
ularning har biri o'z cheklovlari, afzalliklari va xarajatlariga ega. Raq amlash
mumkin bo'lgan ob'ektlar turidagi ko'plab cheklovlar hali ham mavjud. Misol
22

uchun, optik texnologiya qorong'u, porloq, aks ettiruvchi yoki shaffof narsalar
bilan ko'p qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Misol uchun, sanoat kompyuter
tomografiyasi skanerlash , tizimli yorug'likli 3D skanerlar , LiDAR va Parvoz vaqti
3D skanerlari raqamli 3D modellarni yaratish uchun halokatli
sinovlarsiz ishlatilishi mumkin .
Yig'ilgan 3D ma'lumotlar turli xil ilovalar uchun foydalidir. Ushbu qurilmalar
ko'ngilochar sanoat tomonidan kino va video o'yinlar ishlab chiqarishda,
jumladan virtual haqiqatda keng qo'llaniladi . Ushbu texnologiyaning boshqa keng
tarqalgan ilovalariga kengaytirilgan haqiqat , harakatni suratga olish, imo-
ishoralarni aniqlash, robot xaritalash, sanoat
dizayni , ortopediya va protezlash , teskari muhandislik va prototiplash , sifat
kiradi . madaniy yodgorliklarni nazorat qilish /tekshirish va raqamlashtirish.
3D skanerning maqsadi odatda 3D modelini yaratishdir . Ushbu 3D
model ob'ekt yuzasida ko'pburchak to'r yoki geometrik namunalarning nuqta
bulutidan iborat . Keyinchalik bu nuqtalar sub'ektning shaklini ekstrapolyatsiya
qilish uchun ishlatilishi mumkin (bu jarayon qayta qurish deb ataladi ). Agar har
bir nuqtada rang ma'lumotlari to'plangan bo'lsa, u holda mavzu yuzasidagi ranglar
yoki to'qimalarni ham aniqlash mumkin.
3D skanerlar kameralar bilan bir nechta xususiyatlarni baham ko'radi.
Aksariyat kameralar singari, ular konusga o'xshash ko'rish maydoniga ega va
kameralar kabi ular faqat to'siq bo'lmagan yuzalar haqida ma'lumot to'plashlari
mumkin. Kamera o'z ko'rish maydonidagi sirtlar haqida rangli ma'lumot to'plagan
bo'lsa , 3D skaner o'z ko'rish maydonidagi sirtlar haqida masofaviy ma'lumot
to'playdi. 3D skaner tomonidan ishlab chiqarilgan "rasm" rasmning har bir
nuqtasida sirtgacha bo'lgan masofani tasvirlaydi. Bu rasmdagi har bir nuqtaning
uch o'lchovli holatini aniqlash imkonini beradi.
Ba'zi hollarda bitta skanerlash ob'ektning to'liq modelini yaratmaydi. Turli
yo'nalishlardan bir nechta skanerlash odatda mavzuning barcha tomonlari haqida
ma'lumot olish uchun foydalidir. Ushbu skanerlar umumiy mos yozuvlar
tizimiga kiritilishi kerak , bu jarayon odatda tekislash yoki ro'yxatga olish deb
23

ataladi va keyin to'liq 3D modelni yaratish uchun birlashtiriladi. Yagona diapazon
xaritasidan butun modelgacha bo'lgan bu butun jarayon odatda 3D skanerlash
quvuri sifatida tanilgan.
Lazerli skanerlash lazer texnologiyasidan foydalangan holda sirtdan namuna
olish yoki skanerlashning umumiy usulini tavsiflaydi. Bir nechta qo'llash sohalari
mavjud bo'lib, ular asosan ishlatiladigan lazerlarning kuchida va skanerlash
jarayonining natijalarida farqlanadi. Skanerlangan sirtga ta'sir qilish shart
bo'lmaganda, masalan, faqat raqamlashtirish kerak bo'lganda, past lazer quvvati
ishlatiladi. Konfokal yoki 3D lazerli skanerlash skanerlangan sirt haqida ma'lumot
olish usullaridir. Yana bir kam quvvatli dastur quyosh xujayrasi tekisligi
metrologiyasi uchun tuzilgan yorug‘lik proyeksiyalash tizimlaridan foydalanadi,
bu esa soatiga 2000 ta gofretdan ortiq stressni hisoblash imkonini beradi.
24

XULOSA
Kompyuter grafikasi sohasida rastrli grafika, ayniqsa, realizm va tafsilotlar
haqida gap ketganda muhim ahamiyatga ega. Ulardan foydalanish raqamli rasmdan
tortib fotografiya va dizayngacha bolgan vaqtni qamrab oladi, lekin ularning
cheklovlaridan xabardor bolish va miqyoslilik va matn ravshanligi juda muhim
bolgan muqobil formatlar, masalan vektor grafiklari haqida o’ylash muhimdir.
Kompyuter grafikasini o rganish uning turli sohalarda qo llanilishini va zamonaviyʻ ʻ
texnologiyalardagi hal qiluvchi rolini ochib berdi.
Marketing strategiyalarini takomillashtirishdan tortib ko ngilochar tajribalarni
ʻ
inqilob qilishgacha, kompyuter grafikasi vizual aloqa va innovatsiyalar uchun
ajralmas bo lib qoldi.
ʻ
Vektor grafika kompyuter grafikasi imkoniyatlarini ochadi. Kompyuter
grafikasida axborotni tuzish insonning ko’rish va eshitish sezgi organlariga
qaratilgan bo’lib, oddiy qilib aytganda axborot berish uchun tasvir va tovushdan
keng foydalaniladi. Asosiy maqsad axborotni tasvir va tovushga aylantirishdan
iborat.
Bugungi kunda juda ko’plab kompyuter grafik dasturlari mavjud bo’lib,
ularni qaysi sohada qollanilishi bilan bir biridan farqlanadi. Har bir soha
mutaxassislari o’z faoliyatlari uchun qulay bo’lgan grafik dasturni tanlaydilar.
Dasturlarning imkoniyat chegaralari ham ma’lum bir sohaga yo’naltirilgan bo’ladi.
Demak, grafik dasturni tanlashda avvalom bor uning imkoniyatlarini inobatga olish
lozim.
Fan va texnika taraqqiyoti jamiyatimizni informatsion jamiyatga aylantirdi.
Bu jamiyatda faoliyat ko’rsatuvchilarning aksariyat qismi axborotlarni ishlab
chiqarish, saqlash, qayta ishlash va amalga oshirish bilan banddirlar. Bunday
ishlarni zamonaviy kompyuterlarsiz amalga oshirish qiyin. Ulardagi ma’lumotlarni
qayta ishlash mashina grafikasi yordamida amalga oshirilsa foydalanuvchiga katta
qulayliklar tug’diradi.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Aripov M.M., Muxammadiev J.O’., Informatika, informatsion
texnologiyalar,Darslik,Toshkent,TDYuI,2005. 276 b.
2. Makarova N.V., Informatika, Darslik (O’zbek tiliga tarjima), Toshkent,
Talqin, 2005. 344 b.
3. Simonovich S. V. Informatika bazo vo’y kurs, Uchebnik dlya vuzov, Moskva,
2005. s.634.
4. Aripov M.M. va boshqalar. Informatika. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanmasi, 1-2 qism. Toshkent, 2003.
5. M.Aripov, A.Haydarov, Informatika asoslari, O’quv qo’llanma, Toshkent:
O’qituvchi, 2002. 432 b.
6. M.Aripov va boshqalar, Axborot texnologiyalari, O’quv qo’llanma,
Toshkent: Noshir, 2009. 368 b.
7. Aripov M.M., Kabiljanova F.A, Yuldashev Z.X. Informatsionno’e
texnologii. T., 2004.
8. M.Aripov. «Internet va elektron pochta asoslari». Toshkent, 2000.
9. S. S. G’ulomov, A. T. Shermuxammedov, B. A. Begalov «Iqtisodiy
informatika» T., «O’zbekiston», 1999 y.
10. S. S. G’ulomov va boshqalar «Axborot tizimlari va texnologiyalari»
T. –«Sharq», 2000 y.
11. A. R. Maraximov, S. I. Rahmonqulova «Internet va undan foydalanish
asoslari”, T., 2001 y.
12. A. A. Abduqodirov, A. G’. Hayitov, R. R. Shodiev «Axborot
texnologiyalari» T., “O’qituvchi”, 2002 y.
Internet saytlar
1. http://www.ziyonet.uz
2. http://www.wikipedia.org
3. http://www.tuit.uz
4. www.referat.ru – Setevo’e texnologii i Internet.
5. www.referat.ru – Informatika ka nauka.
26

Sotib olish