Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Grammatik maʼno va grammatik shakl

Купить
MUNDARIJA: KIRISH .....................................................................................................................3 I BOB. GRAMMATIK MA’NO VA GRAMMATIK SHAKL...........................5 1.1 Grammatik va leksik ma’no munosabati. Grammatik ma’no turlari.................5 1.2 Grammatik ma’noni ifodalash usullari. So‘z tartibi, ohang............................10 1.3 Grammatik shakl va uning turlari....................................................................13 II BOB . GRAMMATIK KATEGORIYA...........................................................17 2.1 Grammatik kategoriya tushunchasi. Aloqa-munosabat kategoriyalari...........17 2.2 Kesimlik va egalik kategoriyasi......................................................................23 XULOSA ................................................................................................................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...........................................................29 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy lingvistikada grammatikaning o rni vaʻ ahamiyati nihoyatda katta bo lib, tilning tuzilishi va ishlash qonuniyatlarini ʻ aniqlashda asosiy nazariy negiz hisoblanadi. Til madaniyati, uning shakllanishi va rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti bilan chambarchas bog liq bo lib, grammatika ʻ ʻ mazmunini chuqur tahlil qilish hozirgi tilshunoslikdagi eng dolzarb masalalardan biridir. Grammatik ma no va grammatik shakl tilning struktur tuzilishidagi asosiy ʼ kategoriyalar bo lib, ular orqali so zlarning mazmuni aniqlanadi, ularning ʻ ʻ shakllanish qoidalari belgilab beriladi. Shu sababli grammatikaning nazariy va amaliy jihatlarini o rganish, bu boradagi tadqiqotlar grammatik ma noning turli ʻ ʼ ko rinishlari va grammatik shakllar tizimini chuqur o rganishni talab qiladi. ʻ ʻ Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Grammatik ma no va grammati ʼ shaklni tahlil qilishga bag ishlangan ilmiy tadqiqotlar tilshunoslikning rivojlanish ʻ bosqichlarida muhim ahamiyat kasb etgan. Xususan, XIX-XX asrlardagi yirik lingvistik maktablar, jumladan, Moskva lingvistik maktabi va Praga strukturalizmi, grammatik ma no va shaklning nazariy asoslarini ishlab chiqishda salmoqli hissa ʼ qo shgan. Ushbu ilmiy yondashuvlar tilning tizimli jihatlarini tahlil qilishda katta ʻ ahamiyatga ega bo ldi. ʻ Ishning obyekti va predmeti. Ushbu kurs ishining obyekti grammatika nazariyasining asosiy kategoriyalaridan biri sifatida grammatik ma no va ʼ grammatik shaklni o rganishdan iborat. Tadqiqot predmeti esa grammatik va leksik ʻ ma no munosabatlari hamda grammatik ma noning umumiy, oraliq va xususiy ʼ ʼ turlarini tahlil qilishni qamrab oladi. 3 Ishning maqsadi va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi grammatik ma no va grammatik shaklni nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilishdanʼ iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: Grammatik ma no va grammatik shaklning asosiy nazariy tamoyillarini ʼ aniqlash; Grammatik va leksik ma no munosabatlarini o rganish; ʼ ʻ Grammatik ma no turlarini (umumiy, oraliq, xususiy) tizimli tahlil qilish. ʼ Ishning tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob va xulosa qismidan iborat bo lib, grammatik ma no va shakl haqidagi nazariy tamoyillar ʻ ʼ hamda ularning amaliy qo llanilishi bo yicha batafsil tahlilni o z ichiga oladi. ʻ ʻ ʻ 4 I BOB. GRAMMATIK MA’NO VA GRAMMATIL SHAKL 1.1 Grammatik va leksik ma’no munosabati. Grammatik ma’no turlari Ma lumki, grammatik ma no ifodalashning turli vositasi mavjud. Masalan,ʼ ʼ fonetik, leksik, morfologik va sintaktik vosita shular jumlasidan. Demak, grammatik ma noni faqat so z yoki so zshaklga nisbat berish ma qul emas. Nutqni ʼ ʻ ʻ ʼ shakllantiruvchi barcha lisoniy birlik grammatik ahamiyat kasb etishi mumkin. Grammatik ma no deganda til (fonetik, leksik, morfologik va sintaktik) ʼ birliklarning nutqni shakllantiruvchi umumlashma abstrakt ma nolari tushuniladi. ʼ Grammatik ma no ifodalashning barcha til birliklariga xos. Grammatik ʼ ma noning bevosita nutqni shakllantirishi deganda shuni tushunish lozimki, lisoniy ʼ birlik grammatik ma nodan xoli qilinsa, u nutq uchun tayyor bo lmay qoladi. ʼ ʻ Masalan, bola leksemasining lug aviy ma nosi nutqqa grammatik ma no vositasida ʻ ʼ ʼ kiradi. Uning kelishik, son, subyektiv baho, hokim yoki tobe uzvlik, qaysi gap bo lagi ekanligi kabi grammatik ma nolari lisoniy sathda yo q. Demak, leksema ʻ ʼ ʻ lug aviy ma nosi ustiga ana shu grammatik ma no qavatlansa, u nutq tarkibiga kira ʻ ʼ ʼ oladi. Grammatik ma no umumlashma tabiatga ega deganda uning juda ko p ʼ ʻ lisoniy birliklarga birday tegishli, umumiy ekanligi nazarda tutiladi. Masalan, «ot», «sifat», «son» grammatik ma nosi juda katta miqdordagi so zlar uchun umumiy. ʼ ʻ Lug aviy ma no (semema) har bir leksemada o ziga xos va yakka, xususiy bo lsa, ʻ ʼ ʻ ʻ grammatik ma no bir turdagi juda ko p leksema uchun umumiy. Yoki WP. – ʼ ʻ kesimlik ko rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi sintaktik qolipining o ng ʻ ʻ tomoni uning grammatik ma nosi bo lib, u chap. ya ni shakliy tomoni bilan ʼ ʻ ʼ birgalikda o zbek tilidagi barcha nutqiy gap uchun umumiy. Grammatik ʻ ma noning abstraktligi deganda uning bevosita kuzatishda berilmaganligi nazarda ʼ tutiladi. Masalan, hozirgina keltirilgan WPm – kesimlik ko rsatkichi bilan ʻ shakllangan atov birligi sintaktik qolipining grammatik ma nosi ko zga tashlanib ʼ ʻ turgan til birliklari zamiriga yashiringan. Grammatik ma no morfologik sathda ʼ so zlarning umumiy ma nosi bo lgan so z turkumlari (masalan, otlarda umumiy ʻ ʼ ʻ ʻ predmetlik, fe llardagi jarayonlilik), shuningdek, har bir so zshakining ma lum bir ʼ ʻ ʼ morfologik kategoriya doirasida qarama-qarshi qo yiluvchi ma nosi (masalan, ʻ ʼ 5 zamon, shaxs-son, egalik, kelishik) sifatida yuzaga chiqsa, sintaksis doirasida predikativlik, so z birikmasidagi hokim va tobe uzvlarning, gap bo laklarining bir-ʻ ʻ biriga o zaro munosabati sifatida namoyon bo ladi. Keng ma noda so z yasalish ʻ ʻ ʼ ʻ hodisasi ham grammatik ma noga daxldor. Chunki yasalish natijasida so zning ʼ ʻ turkumlardagi o rni o zgarib ketadi. Bu esa ularning yangi grammatik tabiat kasb ʻ ʻ etganligini ko rsatadi. Masalan, aql so zi «ot», «mavhum ot grammatik ʻ ʻ ma nolariga ega. Undan -li so z yasovchi shakli vositasida sifat yasalishi bilan, ʼ ʻ albatta, grammatik ma noda ham katta o zgarish yuz berdi. Ko rinadiki, birorta ʼ ʻ ʻ lisoniy birlik (bir planli bo lgan fonetik birliklardan tashqari) grammatik ma nodan ʻ ʼ xoli bo lolmaydi. Faqat mustaqil leksemadagina lug aviy va grammatik ma no ʻ ʻ ʼ dialektik bog liqlikda bo ladi. Sintaktik qolip, yordamchi leksema va grammatik ʻ ʻ shaklda faqat grammatik ma no mavjud. Grammatik ma no grammatik ʼ ʼ shakllanmagan leksemaning lisoniy mohiyatida mavjud bo lishi ham, grammatik ʻ shakl yoki grammatik qolip yordamida ifodalanishi ham mumkin. Masalan, kitoblar so zshaklining «turdosh ot» grammatik ma nosi boshqa barcha turdosh ʻ ʼ otda bo lgani kabi uning mohiyatida mavjud, «ko plik» ma nosi esa ma lum bir ʻ ʻ ʼ ʼ shakl -lar yordamida ifodalangan. Kitobni o qimoq birikuvidagi kitob so zining ʻ ʻ «tobe uzv» grammatik ma nosi unga lisoniy sintaktik qolip asosida ʼ «yopishtirilgan». Grammatik va leksik ma no munosabati. Bolalar qiziqarli kitobni o qiydilar ʼ ʻ gapini olaylik. Aytilganidek, mustaqil so z o zida bir vaqtda leksika va ʻ ʻ grammatikani birlashtiradi. Bolalar so zida ikki xil ma no anglashilib turadi: ʻ ʼ a) lug aviy ma no («odam jinsiga mansub bo lgan, yosh jihatdan voyaga ʻ ʼ ʻ yetmagan shaxs yoki voyaga yetgan kishining farzandi, avlodi»); b) turdosh ot, ko plik son, bosh kelishik, ega vazifasida. Bu so z leksik va ʻ ʻ grammatik ma noni o zida mujassamlashtirgan. Shuning uchun so zlar grammatik ʼ ʻ ʻ va leksik birlik sifatida so z turkumlariga guruhlanadi. Bunda guruhlash, avvalo, ʻ leksik asosda, ya ni ularning lug aviy ma nosiga asoslangan holda amalga ʼ ʻ ʼ oshiriladi, guruhlashning yuqori bosqichida u grammatik xarakter kasb etadi. Masalan, o qituvchi, doktor, ishchi, injener otlari bir butun holda «kasb oti» ʻ 6 lug aviy guruhini tashkil etadi va birlashish leksik asosda. Chunki bu so zlarʻ ʻ boshqa guruh otlaridan farqli o ziga xos, qandaydir ayricha grammatik xususiyatga ʻ ega emas. Lekin bu otlaning boshqa tur otlari bilan birlashib hosil qilgan katta guruhi, deylik, turdosh otlar atoqli otlardan farqli grammatik xususiyatga ega. Masalan, turdosh ot birlik va ko plikda qo llanadi, atoqli ot esa asosan birlikda ʻ ʻ qo llanadi. Shuning uchun otning atoqli va turdosh otga ajratilishi grammatik ʻ ahamiyatga ega. Deylik, narsa-buyum otlari va o simlik oti orasida grammatik ʻ farqlar bo lmaganligi sababli bu bo linish leksik tabiatli. Chunki bu ikki guruhga ʻ ʻ kiruvchi so zlar turlanish, son, tuslanish va boshqa grammatik omilga bir xil ʻ munosabatda. So z grammatik birlik sifatida morfologik ma no tizimiga ega. ʻ ʼ Shunga ko ra, grammatik ma noni quyidagi turga bo lish mumkin: ʻ ʼ ʻ a) ma lum bir turkumga kiruvchi so zning ular qaysi morfologik shaklda ʼ ʻ bo lishidan qat i nazar, barchasi uchun birday tegishli bo lgan grammatik ma no ʻ ʼ ʻ ʼ (masalan, otlarda predmetlik, sifatlarda belgilik, fe llarda jarayonlilik); ʼ b) bir turkumdagi biror guruhning qanday grammatik shaklda bo lishidan ʻ qat i nazar barcha so zlariga xos bo lgan grammatik ma no (masalan, ozaytirma ʼ ʻ ʻ ʼ daraja sifatning faqat rang bildiruvchi turlariga xos); d) biror turkumdagi ma lum bir so zning ma lum bir shakldagi turigagina ʼ ʻ ʼ xos bo lgan grammatik ma no (masalan, o zlik olmoshiga kelishik qo shimchasi ʻ ʼ ʻ ʻ faqat egalik qo shimchasidan keyin qo shiladi, olmoshning boshqa turlarida ʻ ʻ bunday hol kuzatilmaydi, yoki gap qo shimchali aniq hozirgi zamon shakli II ʻ shaxsda -di shakli bilangina voqealana oladi). Grammatik ma no (GM) turlari. Umumiy grammatik ma no (UGM), oraliq ʼ ʼ grammatik ma no (OGM), xususiy grammatik ma no (XGM) haqida. Grammatik ʼ ʼ shaklning fahmiy his qilinadigan alohida ma nosi xususiy grammatik ma no (qisq. ʼ ʼ XGM) deyiladi. Masalan, egalik qo shimchalari umuman «keyingi so zni oldingi ʻ ʻ so zga bog lash» mohiyatiga ega. Bu umumiy grammatik ma no (qisq.UGM) ʻ ʻ ʼ bo lib, u nutqiy birlik bo lgan Halimning kitobi birikuvida «kitob so zini Halim ʻ ʻ ʻ so ziga bog lash», daftarning varag i birikuvida esa «varaq so zini daftar so ziga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 7 bog lash» tarzida xususiylashgan. Bu - XGM. UGM lisoniy tabiatli bo lib, lisoniyʻ ʻ birliklarga xos barcha belgiga, XGM esa nutqiy ma no bo lganligi uchun nutqiy ʼ ʻ birliklarga xos belgiga ega. UGM umumiy, mavhum, zaruriy, barqaror, invariant, uzual, ijtimoiy bo lsa, XGM bu belgilarning aksi bo lgan xususiylik, aniq. ʻ ʻ tasodifiy, beqaror, okkazional, individual kabi belgiga ega. UGM va XGM xususiyatini idrok etish uchun barcha borliq hodisalarida umumiy yashash qonuniyati bo lgan umumiylik va xususiylik tushunchalari munosabatini yaxshi ʻ bilish lozim. Nutqiy birlikda turli lisoniy umumiyliklarning belgilari mujassamlanganligi, qorishganligi kabi, XGMlar ham o zi mansub UGM zarralari ʻ bilan birgalikda boshqa lisoniy birliklarning zarralarini ham o zida birlashtirgan. ʻ Masalan, egalik qo shimchasining «kitob so zini Halim so ziga bog lash» ʻ ʻ ʻ ʻ XGMsida "keyingi so zni oldingi so zga bog lash» UGMsi ko rinishi bilan ʻ ʻ ʻ ʻ birgalikda «qarashlilik» ma nosi, shuningdek, Halim va kitob leksemalarining ʼ (umumiyliklari) zarralari qorishgan holda yuzaga chiqqan. Grammatik ma no sozning grammatik shakli bilan va undan xoli holdagi ʼ holatidan, ya ni o zak-negizidan anglashilganligi kabi UGM va XGMlar ham ikki ʼ ʻ xil tabiatli. Masalan. «predmetlik» ot turkumining, «jarayonlilik» fe l turkumining, ʼ «belgi» sifat turkumining grammatik shaklsiz ifodalanadigan UGMsi. Bu Halimning kitobidir gapidagi kitob so zining «Halimga tegishli o qish uchun ʻ ʻ mo ljallangan predmetni ifodalovchi turdosh ot» ma nosi bu so zning grammatik ʻ ʼ ʻ shaklsiz ifodalanadigan XGMsi. UGM va XGM grammatik shaklda o ziga xos ʻ tarzda namoyon bo ladi. Har bir grammatik kategoriyaning ma nosi – uning ʻ ʼ shakllarining ma nosiga nisbatan UGM. Masalan, barcha kelishik shakllari uchun ʼ umumiy bo lgan «oldingi mustaqil so zni keyingi mustaqil so zga bog lash» ʻ ʻ ʻ ʻ ma nosi kelishik kategoriyasining UGMsi. Bu kategorial umumiylik alohida ʼ shakllarning ma nosiga nisbatan belgilanadi. Boshqacha aytganda, kelishik ʼ kategoriyasining yuqorida aytilgan UGMsi uning tarkibiga kiruvchi 6 ta kelishik shaklining ma nosidan sintezlanadi, ya ni keltirib chiqariladi. ʼ ʼ Har bir kelishik shaklining ma nosi undan quyidagi ma noga nisbatan UGM. ʼ ʼ Masalan, qaratqich kelishigining UGMsi – «oldingi ism turkumiga kiruvchi so zni ʻ 8 keyingi ism turkumiga kiruvchi so zga bog lash». UGM har doim ham quyiʻ ʻ ma noga nisbatan olinadi. Masalan, kelishik kategoriyasi UGMsi quyidagi ʼ kelishiklarning ma nosiga nisbatan olinsa, har bir kelishikning UGMsi undan ʼ quyidagi bu kelishik UGMsining «parchalari»ga nisbatan belgilanadi. Chunki har bir kelishikning ma nosiga nisbatan UGM termini qo llanilmaydi. Kategoriya va ʼ ʻ shakl ma nosi hamda uning xususiy ko rinishi haqida bahs ketganda ularni qanday ʼ ʻ baholash muammosi ham bor. Bunda dialektikaning umumiylik-maxsuslik- alohidalik kategoriyasiga metodologiya sifatida tayanish lozim bo ladi. ʻ Tilshunoslikda grammatik ma noga nisbatan bu umumiy grammatik ma no - oraliq ʼ ʼ grammatik ma no (qisq. OGM)- xususiy grammatik ma no tarzida tatbiq etilgan. ʼ ʼ Misol sifatida tushum kelishigi shakli ma nosini olaylik. Kelishik kategoriyasining ʼ «oldingi mustaqil so zni keyingi mustaqil so zga bog lash», tushum kelishigining ʻ ʻ ʻ «oldingi ismni keyingi fe lga vositasiz to ldiruvchi sifatida bog lash» va tushum ʼ ʻ ʻ kelishigining muayyan nutq parchasi bo Imish kitobni o qimog birikuvida ʻ ʻ voqelangan «kitob so zini o qimoq so ziga vositasiz to ldiruvchi sifatida bog lash» ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nutqiy ma nosi yaxlitlikda olinganda, UGM-OGM-XGM munosabatida. Kelishik ʼ kategoriyasining «oldingi mustaqil so zni keyingi mustaqil so zga bog lash» ʻ ʻ ʻ ma nosi tushum kelishigining «oldingi ismni keyingi fe lga vositasiz to ldiruvchi ʼ ʼ ʻ sifatida bog lash» ma nosiga nisbatan UGM maqomida, tushum kelishigining ʻ ʼ muayyan nutq parchasi bo lgan kitobni o qimoq birikuvida voqelangan «kitob ʻ ʻ so zini o qimog so ziga vositasiz to ldiruvchi sifatida bog lash» nutqiy ma nosi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ XGM. Tushum kelishigining «oldingi ismni keyingi fe lga vositasiz to ldiruvchi ʼ ʻ sifatida bog lash» ma nosi esa UGM va XGM orasida turganligi hamda ularni ʻ ʼ bog lovchi bo g in bo lganligi uchun OGM maqomida. OGMning mavqei nisbiy. ʻ ʻ ʻ ʻ Masalan, kelishik kategoriyasining UGMsi e tibordan soqit qilinsa va fikr faqat ʼ tushum kelishigi va uning quyi ma nolari haqida ketsa, mazkur OGM UGM ʼ sifatida qaraladi. Tushum kelishigining zikr etilgan XGMsi e tibordan soqit qilinib, ʼ so z kelishik kategoriyasi va tushum kelishigi munosabati xususida ketsa, bunda ʻ OGM ushbu UGMga nisbatan XGM sifatida qaralishi ham mumkin. Demak, borliq hodisalari umumiylik maxsuslik xususiylik (alohidalik) munosabatida bo lganligi ʻ 9 kabi grammatik ma no ham «umumiy grammatik ma no - oraliq grammatikʼ ʼ ma no- xususiy grammatik ma no» ko rinishiga ega. ʼ ʼ ʻ 1.2 Grammatik ma’noni ifodalash usullari. So’z tartibi, ohang O zbek tilida grammatik ma no ifodalashning quyidagi vositalari mavjud: ʻ ʼ 1) affiksal vosita; 2) sof nomustaqil va nomustaqil vazifadagi so z, ʻ 3) so z tartibi; ʻ 4) takror: 5) ohang: 6) sintaktik qolip. Affiksatsiya tilimizda grammatik ma no ifodalashning eng keng tarqalgan ʼ turi, u orqali deyarli aksariyat grammatik ma no ifodalanadi. Ifodalaydigan ʼ grammatik ma noning xarakteriga va o z mohiyatiga ko ra affikslar ikkiga ʼ ʻ ʻ bo linadi: ʻ a) so z yasovchi affiks; ʻ b) shakl yasovchi affiks. So z yasovchi affiks so zga qo shilib, yangi lug aviy ma no hosil qiladi va ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ so zning grammatik tabiatiga ham ta sir etadi. Masalan, ish so ziga qo shilgan -la ʻ ʼ ʻ ʻ so z yasovchi qo shimchasi yangi lug aviy ma no vujudga keltirish bilan birga, ʻ ʻ ʻ ʼ yangi grammatik ma no ham hosil qiladi. Qiyoslang: ish (gram.ma no: ʼ ʼ «predmetlik», «ot») ishla (gram.ma no: «jarayon», «fe l») ʼ ʼ Ko rinadiki, hosila leksemadagi «jarayon» va «fe l grammatik ma nolari ʻ ʼ ʼ so z yasovchi vosita yordamida vujudga kelgan. So z yasovchi vosita orqali har xil ʻ ʻ grammatik ma no ifodalanishi mumkin. Masalan, -kash yasovchisi hosilasi sifat ʼ 10 ham, ot ham bo ladi. (mehnatkash - ot. dilkash - sifat). Demak, so z yasovchiʻ ʻ vosita nafaqat yangi so z hosil qiladi, balki yangidan-yangi grammatik ma noni ʻ ʼ ham vujudga keltiradi. Bu mustaqil so zda lug aviy ma noning grammatik ma no ʻ ʻ ʼ ʼ bilan dialektik aloqasini, ularning o zaro yaxlitlikda mavjudligini ko rsatadi. Shakl ʻ ʻ yasovchi qo shimcha grammatik ma no ifodalashning affiksal vositalari sirasida ʻ ʼ eng sermahsuli. Ayrim shakl yasovchi faqat bir turkumga xos grammatik ma noni ʼ vujudga keltirsa (tasniflovchi, bir turkumgagina tegishli bo lgan shakl yasovchi, ʻ masalan, son, daraja, nisbat, bo lishli-bo lishsizlik), ayrimi barcha turkum uchun ʻ ʻ birday tegishli (kelishik, kesimlik, egalik). Affikslar asosan sintetik shakl hosil qiladi va qisman analitik shakllar hosil qilishda yordamchi vositalarga ko maklashadi. Sof nomustaqil va nomustaqil ʻ vazifadagi so z ham grammatik ma no ifodalovchi vosita sirasida muhim o rin ʻ ʼ ʻ tutadi. Yordamchi so z mustaqil so z va gapda grammatik ma no ifodalashning ʻ ʻ ʼ alohida turini tashkil etadi. Ko makchi mustaqil soz bilan birga kelib, oldin turgan ʻ so zni keyingi so z bilan grammatik aloqaga kiritadi. Bu bilan kelishiklarga ʻ ʻ o xshaydi. Biz kelajakka ishonch bilan qaraymiz gapida ko makchi yordamida ʻ ʻ holat» grammatik ma nosi ifodalangan. Telefon orqali gaplashdim gapida «vosita», ʼ Do stlik biz uchun hamisha ilhom va kuch-quvvat manbai bo lib kelgan gapida ʻ ʻ «atalganlik» ma nosi ifodalangan. Bu ma nolar grammatik ma noning bir tomoni ʼ ʼ ʼ bo lib. ikkinchi tomoni - oldingi so zni keyingi so zga bog lash, sintaktik aloqaga ʻ ʻ ʻ ʻ kiritish. Bog lovchilar teng munosabatli birliklarni bog lab, ular orasida har xil ʻ ʻ tenglashtirish, zidlash, ayirish kabi morfologik ma noni ifodalash uchun xizmat ʼ qiladi: olma va anor, o qidi, lekin yozmadi. Ko makchining morfologik ma no ʻ ʻ ʼ ifodalash imkoniyati sintaktik imkoniyatidan kengroq. Chunki u mustaqil leksema sememasini modifikatsiya qilishi bilan ahamiyatli. O zbek tilida yordamchi sozlar katta guruhni tashkil etadi. Ko makchi. ʻ ʻ bog lovchi, yuklamaning «yarim bog lovchi», «yarim ko makchini», «yarim ʻ ʻ ʻ yuklama» kabi turi ham mavjud bo lib, bunday so zlar ham mustaqil, ham ʻ ʻ nomustaqil ma noga ega. Masalan. Ishning boshida Abdurahim turar edi. ʼ O zbek tilida juda, eng, bag oyat, nihoyatda, o ta, sal, bir muncha kabi ʻ ʻ ʻ 11 ravish ham, olmoq. bermoq, qolmoq, o tirmoq, chiqmoq, ketmoq, boshlamoqʻ bo lmoq kabi 40dan ortiq fe l ham keng qo llaniladi. Harakat tarzi shakllarini hosil ʻ ʼ ʻ qiluvchi ko makchi fe l aslida lug aviy ma noli fe l bo lib, ko makchi fe lga ʻ ʼ ʻ ʼ ʼ ʻ ʻ ʼ aylanganda, sof grammatik ma no ifodalaydi. Harakat tarzi shakllari sintetik- ʼ analitik shakl. Masalan, o yib chiqdi, yoza boshladi, qo rqib ketdi so zshakllari ʻ ʻ ʻ ravishdosh shakli va ko makchi fe ldan tashkil topganligi ʻ ʼ sababli analitik-sintetik shakl hisoblanadi. So z tartibi grammatik ma no ifodalashning maxsus vositasi, ʻ ʼ tartib o zgarishi so z grammatik ma nosining o zgarishiga olib keladi. Masalan. ʻ ʻ ʼ ʻ Dalalar yam-yashil birikuvi gap bo lagi, yam-yashil dalalar birikuvi so z birikmasi. ʻ ʻ «Gap» va «so z birik ʻ ma si» grammatik ma noning sintaktik turi. ʼ Grammatik ma no ifodalashda so z tartibiga ohang hamrohlik qiladi. Ya ni ʼ ʻ ʼ yuqoridagi gap va so z birikmasida tartib o zgarishi bilan ularning ohangi ham ʻ ʻ o zgarib ketgan (so z birikmasida tugallanmagan, gapda esa tugallangan ohang ʻ ʻ mavjud). Ohang grammatik ma no ifodalashning fonetik vositasi. Bu vosita ʼ yordamida gapning turini. gap bo laklarini ajratish, farqlash mumkin. Gulnora, ʻ singlim keldi. Gulnora, (bilan) singlim keldi. Gulnora, singlim keldi gaplarining birinchisida Gulnora va singlim so zlari uyushiq bo lak vazifasida, ikkinchi gapda ʻ ʻ Gulnora so zi undalma, singlim so zi ega, uchinchi Gulnora so zi aniqlovchi, ʻ ʻ ʻ singlim so zi izohlanmish ega vazifasida kelgan. Gaplarni tashkil etuvchilardagi ʻ bunday farq so‘zlovchiningbmaqsadiga muvofiq tarzdagi ohang yordamida yuzaga chiqmoqda. 12 1.3 Grammatik shakl va uning turlari Grammatik ma no ifodalovchi morfologik ko rsatkich grammatik shaklʼ ʻ yasovchi yoki qisqa qilib grammatikbshakl deyiladi. Boshqa nofonologik birliklar kabi grammatik shakl uch tomon shakl, ma no va vazifaning yaxlitligidan iborat. ʼ Grammatik shaklning moddiy tomoni grammema atamasi bilan ham yuritiladi. Grammatik shakl (grammatik ko rsatkich, grammatik shakl, morfologik shakl, ʻ morfologik ko rsatkich, morfologik vosita atamalari - ma nodosh terminlar) tasnifi ʻ ʼ tilshunoslik, jumladan, o rta va oliy ta lim grammatik tizimining muhim ʻ ʼ tushunchasidan biri bo lganligi sababli har doim dolzarb bo lib kelgan. O tgan ʻ ʻ ʻ davr mobaynida o zbek tili grammatik ko rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo ʻ ʻ xulosa avval arab, keyinchalik rus tili grammatik me yoriga asoslangan holda berib ʼ kelindi. O zbek substansial tilshunosligi o zbek tilining agglyutinativ tabiati va ʻ ʻ ontologik shakl yasash xususiyatiga tayangan holda grammatik ko rsatkichlarning ʻ yangicha tasnifini berdi. Bunga ko ra: ʻ a) lug aviy shakl hosil qiluvchi: ʻ b) sintaktik shakl hosil qiluvchi: d) lug aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi farqlandi. ʻ 13 Lug aviy shakl hosil qiluvchi - so z ma nosini qisman o zgartiruvchi,ʻ ʻ ʼ ʻ muayyanlashtiruvchi qo shimcha. Masalan, kitob so zida birlik ma nosi ham (Bu ʻ ʻ ʼ kitob qiziqarli), ko plik ma nosi ham (Do konga kitob keldi) mujassamlangan. ʻ ʼ ʻ Nutq sharoiti, matn kitob so zida birlik yoki ko plik voqelanishini ajratib beradi. ʻ ʻ Shu sozga -lar shakli qo shilishi bilan u kitob so zida birlik ma nosini ko plik ʻ ʻ ʼ ʻ ma nosidan chegaralaydi, ya ni lug aviy ma noni muayyanlashtiradi, toraytiradi. ʼ ʼ ʻ ʼ Lekin yangi so z yasamaydi, so zni sintaktik aloqaga kiritish uchun xizmat ʻ ʻ qilmaydi. Lug aviy shakl hosil qiluvchi, asosan, to rt yirik so z turkumi - fe l ʻ ʻ ʻ ʼ (nisbat, bo lishli-bo lishsizlik, o zgalovchi, sintetik va analitik harakat tarzi ʻ ʻ ʻ shakllari), ot (son, kichraytirish-erkalash), sifat (daraja) va sonda (uning ma no ʼ turini hosil qiluvchilar) mavjud bo lib, qo llanilishi o zi mansub so z turkumi bilan ʻ ʻ ʻ ʻ chegaralanadi. Shu boisdan ular tasniflovchi. ya ni so zlarni tasniflash chog ida bir ʼ ʻ ʻ turkumni boshqalaridan ajratuvchi shakl deb yuritiladi. Sintaktik (aloqa-munosabat) shakl hosil qiluvchilar so z lug aviy ʻ ʻ ma nosiga ta sir etmay, so zlarni bir-biriga bog lashga yoki ularga ma lum bir ʼ ʼ ʻ ʻ ʼ sintaktik vazifa berishga xizmat qiladi. An anaviy ta riflardagidan farqli ravishda ʼ ʼ aloqa-munosabat shaklining qo llanilishi lug aviy shakllardek bir so z turkumi ʻ ʻ ʻ bilan chegaralanmaydi, ya ni bu shakl istalgan mustaqil so zga qo shilib, uni ʼ ʻ ʻ o zidan keyingi yoki oldingi so z bilan sintaktik aloqaga kiritadi yoxud so zga ʻ ʻ ʻ sintaktik vazifa tayinlaydi. Kelishik, egalik, kesimlik shakli shunday grammatik vosita. O zbek tilida shunday shakllar borki, ular bir tomondan so zning lug aviy ʻ ʻ ʻ ma nosiga ta sir etadi, ikkinchi tomondan, ularni sintaktik aloqaga kiritadi. ʼ ʼ O zgalovchi kategoriya shakllari shunday ikkiyoqlama mohiyatga ega. Masalan, ʻ shoshilib gapirmoq birikmasida -ib ravishdosh shakli shoshil so zining lug aviy ʻ ʻ ma nosiga ta sir etgan, ya ni unga ravishlik ma nosiga yaqin ma no bergan, shu ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ bilan birgalikda, bu so zni keyingi so zga bog lash vazifasini ham bajarmoqda. ʻ ʻ ʻ Shuning uchun o zgalovchi kategoriya shakllari lug aviy shakl hosil qiluvchilar va ʻ ʻ 14 sintaktik shakl hosil qiluvchilar orasida oraliq vaziyatni egallab, lug aviy-sintaktikʻ shakl hosil qiluvchi atamasi bilan nomlanadi. Grammatik shak l ning tuzilishiga ko ra turlari bir qarashda ularning sintetik ʻ va analitik turining yangicha nomlanishiga o xshaydi. Biroq sintetik shaklning o zi ʻ ʻ sodda yoki murakkab bo lishi mumkin. Masalan, uydagi, ko chadagi so z ʻ ʻ ʻ shakllaridagi sintetik grammatik shakl -dagi murakkab shaklga misol -da + -gi. Grammatik shakl tuzilishiga ko ra sodda yoki murakkab bo lishi mumkin. Sodda ʻ ʻ shakl bir grammatik ko rsatkichdan iborat bo ladi. Kelishik, egalik shakllari bunga ʻ ʻ misol. Sintetik shaklning ayrimi va sintetik-analitik shakIning barchasi murakkab shakl. Shakllarning so zga qo shilish tartibi. Affikslarning so z tarkibidagi tartibi ʻ ʻ ʻ ma lum qonuniyatga ega bo lib, bu hodisa ularning turi bilan bog liq: so z ʼ ʻ ʻ ʻ yasovchi. lug aviy shakl hosil qiluvchi va sintaktik shakl hosil qiluvchi so zdagi ʻ ʻ o rni bilan farqlanadi. Morfemalarning o rinlashishidagi tartib va izchillik ularning ʻ ʻ ma no-grammatik xususiyati bilan bog liq, so zning lug aviy ma nosini hosil ʼ ʻ ʻ ʻ ʼ qiluvchı (so z yasovchi) affiks birinchi, lug aviy ma noga ta sir qiluvchi (lug aviy ʻ ʻ ʼ ʼ ʻ shakl hosil qiluvchi) affiks ikkinchi va lug aviy ma noga ta sir qilmaydigan (aloqa- ʻ ʼ ʼ munosabat) affiks uchinchi bo lib qo shiladi. Qo shimchaning o rinlashuvidagi ʻ ʻ ʻ ʻ me yoriy holat ba zan istisno ko rinishlar ham kasb etadi (opa-lar-im - opa-m-lar, ʼ ʼ ʻ ayt-di-ng-lar - ayt-di-lar-ing kabi). Bu kam uchraydigan hodisa bo lib. unda ʻ grammatik, uslubiy va dialektal asoslar mavjud. «O zak + so z yasovchi affiks + lug aviy shakl hosil qiluvchi + sintaktik ʻ ʻ ʻ shakl hosil qiluvchi qolipidagi qoida bundagi turlarning o zaro munosabati. har bir ʻ turning o z ichidagi morfemalarning tartibi jihatidan bir qancha xususiyatga ega. ʻ Quyida faqat shakl hosil qiluvchilar keltirilgan. Lug aviy shakl hosil qiluvchining odatdagi tartibi: ʻ 15 a) otda subyektiv baho son. Subyektiv baho shakllarining kam qo llanadiganlari ko p qo llanadiganlaridan avval keladi: umuman, «tirik» affikslarʻ ʻ ʻ «o lik» affikslardan keyin keladi (toychoqcha, toyloqcha), ʻ b) sifatda -roq affiksi -ish, -imtir affikslaridan, shuningdek, ravishdosh va sifatdoshga qo shilganda ham ularni hosil qiluvchi affikslardan keyin qo shiladi ʻ ʻ (oqishroq, ko kimtirroq, sovinqiraganroq, tortinibroq kabi); ʻ d) sonda taxmin bildiradigan -cha affiksi «dona» ma nosini ifodalovchi -ta ʼ (urg usiz) unsuridan keyin keladi (o ntacha kabi); ʻ ʻ e) olmoshda gumon bildiruvchi -dir (urg usiz) unsuri (kimdir, nimadir), ʻ ba zan yuklama xarakterida bo lib, hamma turdagi affikslardan keyin qo shiladi: ʼ ʻ ʻ nima-lar-ni-dir: f) fe lda fe Ining daraja affikslari boshqa daraja ko rsatkichidan keyin ʼ ʼ ʻ keladi: ko r-in, ko r-il-di, ko r-ish-di. yuv-in-tir: lekin o zlikdan boshqa nisbatning ʻ ʻ ʻ ʻ ko rsatkichlari orttirma nisbat affiksidan keyin qo shiladi: tarqa-til-di. yugur-tir- ʻ ʻ ish-di, tik-tir-ish-di), fe lning tarz affikslari kuchaytiruvchilari (chayqa, bura); ʼ bo lishsizlik affiksi (urintirma, chayqatma); zamon affikslari; shart mayli affiksi va ʻ buyruq maylining kuchaytiruvchilari (bordi, boradi, borsa, boray, borgin, borgil), fe Ining o zgalovchi shaklini hosil qiluvchi affikslar (bormoq, borgan, borib va ʼ ʻ boshqalar). Sintaktik shakllarning tartibi: a) nokesimlik shakllari: egalik affiksi-kelishik qo shimchasi (bolamni, ʻ o qiganimni): ʻ b) kesimlik shakllari: tasdiq inkor zamon /mayl + shaxs + son. Hamma turdagi affiksdan keyin affiks tipidagi yuklamalar qo shiladi. ʻ Qo shimchalar qo shilishidagi istisnolar: ʻ ʻ a) semantik boshqalik talabi bilan bog liq bo ladi; ʻ ʻ b) til hodisalarining davrga ko ra o zgarishi (tarix), dialektal farq ʻ ʻ vao zgarish xususiyati, poetik talab bilan bog liq bo ladi. Misol: Bilurlar erdi ʻ ʻ ʻ 16 (Qutb) bilar edilar. qilmag alarsiz («Bobumoma») - qilmag aysizlar, solurlar erdiʻ ʻ quloq - quloq solur erdilar. Bunday tartib o zgarishi o zida nozik ma noviy ʻ ʻ ʼ farqlarni aks ettiradi. . 17 II BOB . GRAMMATIK KATEGORIYA 2.1 Grammatik kategoriya tushunchasi. Aloqa-munosabat kategoriyalari Kategoriya atamasi tilshunoslikka falsafadan kirgan termin. U falsafada «obyektiv borliq va bilishdagi mohiyatan ko proq qonuniy aloqa va munosabatniʻ aks ettiruvchi umumiy tushuncha» tarzida ta riflanadi. Falsafada ham, ʼ tilshunoslikda ham kategoriya bir xil narsani ataydi, ya ni kategoriya uchun juftlik ʼ va alohidalik xos bo lishi shart. Falsafada juftlikni sabab-natija, mohiyat-hodisa, ʻ butun-qism, alohidalikni borliq, miqdor, makon tashkil etsa, tilshunoslikda kategoriya atamasi ostida zidlangan ikkilik (son kategoriyasi) yoki ko plik (kelishik kategoriyasi) ʻ tushuniladi. Bugungi tilshunosligimizda grammatik kategoriya atamasi ostida, asosan, morfologik kategoriyani tan olish ustuvor. Umuman, sintaktik kategoriya ham grammatik kategoriya sifatida qaralsa-da, xususiy hollarda, ya ni sintaktik ʼ tekshirishlarda kategoriya tushunchasi e tiborga molik ahamiyat kasb etmaydi. ʼ Bunga qo shilib bo lmaydi, albatta. Butun uchun qism va ular orasidagi ʻ ʻ munosabat, sistema uchun element va ularni birlashtiruvchi aloqa shart va zarur bo lganligi kabi grammatik kategoriya (qisq. GK) uchun ham aloqa va aloqada ʻ turuvchi birlik zarur. Muayyan ma no umumiyligi ostida birlashgan va o zaro bu ma noning ʼ ʻ ʼ parchalanishi, xususiylashuvi asosida zidlanadigan shakllar sistemasi GK hisoblanadi. GK grammatik shakllarning oddiy arifmetik yig indisi emas, balki ʻ ma lum bir turdagi shakllarning umumiy ma no asosidagi barqaror munosabati ʼ ʼ tizmasidan iborat bo lgan yangi bir butunlik. Bunda umumiylik va farq umumiy ʻ ma no asosida bo lishi lozim. Buni yorqin idrok etish uchun kelishik kategoriyasi ʼ ʻ va ravishdoshlarni grammatik kategoriya tushunchasiga munosabat nuqtayi nazaridan kuzatish yetarli. Ma lumki, kelishikning mohiyati «oldingi mustaqil ʼ so zni keyingi mustaqil so zga tobelab bog lash»dir. Bu mohiyat faqat ana shu ʻ ʻ ʻ morfologik ko rsatkichlar tizimiga xos. Har bir kelishik ushbu ma noni o ziga xos ʻ ʼ ʻ tarzda xususiylashtirib, bu bilan bir-biriga zidlanadi. Masalan, qaratqich kelishigi 18 «oldingi ismni keyingi ismga», tushum kelishigi «oldingi ismni keyingi fe lga» xususiylashmasiga ega. Bu xususiylashmalar lisoniy ma noningʼ ʼ parchalanishlari bo lish bilan birga, mazkur kelishiklarming farqlovchi belgisi ʻ ham. Demak, har bir kelishikka xos «parcha» kelishik mohiyatining xususiylashmasi. Zidlanish esa ana shu parchalar asosida. Ravishdosh shakllari esa «fe lni fe lga bog lash» ma nosiga ega. Biroq ravishdosh shakllari aro farq o zga ʼ ʼ ʻ ʼ ʻ kategoriyalar ma nosining ushbu shakllardagi tajallisi evaziga. Masalan, -gani ʼ ravishdosh shaklidagi «maqsad» ma nosi mayl kategoriyasining ushbu shakldagi ʼ tajallisi, yoki -gach shaklidagi «payt» ma nosi zamon kategoriyasi ma nosining ʼ ʼ mazkur ko rsatkichdagi ko rinishi. ʻ ʻ Agar shakllari faqat «fe Ini fe lga bog lash» ʼ ʼ ʻ ma nosining ʼ parchalanishi asosida zidlansa edi, ravishdoshni alohida kategoriya sifatida baholash lozim bo lar edi. Holbuki, ravishdosh shakllari fe Ini fe lga ʻ ʼ ʼ bog lash nuqtayi ʻ nazaridan o zaro farq qilmaydi. Ta kidlash lozimki, grammatik ʻ ʼ kategoriya va unga mansub grammatik shakl o zaro pog onali, butun-bo lak ʻ ʻ ʻ munosabatlarida bo ladi. Bu esa biror grammatik shaklning qaysidir grammatik ʻ kategoriyaga mansub bo lmasligi mumkin emasligini ko rsatadi. To g ri, ayrim ʻ ʻ ʻ ʻ kategoriyada moddiy ifodal angan grammatik shakl bitta bo ladi. Moddiy ʻ ko rsatkichi bitta bo lgan kategoriyasida muayyan morfologik formani yasovchi ʻ ʻ asosning o zi nol ko rsatkichli bo lib, ikkinchi morfologik shaklni tashkil qiladi. ʻ ʻ ʻ Masalan, otning son kategoriyasida shunday holni ko rish mumkin. Bunda birlik ʻ son nol shaklli grammatik ko rsatkich bo lib, u ushbu shakliy va shunga muvofiq ʻ ʻ ma noviy mohiyati bilan -lar shakliga ziddiyatda turadi. Sifatlardagi oddiy va ʼ qiyosiy daraja shakllari ham fikrimizni dalillaydi. Darslik va akademgrammatikada -niki, -dagi, -dek, -gacha birliklarini goh nokategorial shakl yasovchi, goh so z ʻ yasovchi sifatida qarash hollari uchrab turadi. Bu tilshunosligimizda o rganilishi ʻ lozim bo lgan muammolardan. Demak, nokategorial grammatik shakl bo lishi ʻ ʻ mumkin emas. Shuning uchun grammatik shaklni kategorial va nokategorial kabi turga ajratish hamda zid qo yish ilmiy asosli emas. Shunday qilib, grammatik ʻ kategoriyaga quyidagicha ta rif berish mumkin. Bir umumiy grammatik ma no ʼ ʼ 19 ostida birlashuvchi, shu asosda bir-birini taqozo va bu umumiy ma noningʼ parchalanishi asosida inkor qiluvchi shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. O zbek tilshunosligida tilimizdagi 9 ta GK mavjudligi tan olinadi: ʻ 1) nisbat kategoriyasi; 2) o zgalovchi kategoriyasi: ʻ 3) harakat tarzi kategoriyasi; 4) bo lishli-bo lishsizlik kategoriyasi: ʻ ʻ 5) son kategoriyasi: 6) daraja kategoriyasi, 7) kelishik kategoriyasi: 8) egalik kategoriyasi: 9) kesimlik kategoriyasi: 9.1) shaxs-Son: 9.2) zamon: 9.3) tasdiq-inkor: 9.4) mayl (modallik). GK ham serqirra mohiyatli lisoniy hodisa bo lganligi sababli turli tomondan ʻ tasnif qilinadi. Ulardan ayrimlarini keltiramiz: 1. Kategoriya shakllarining ma noviy tarkibiga ko ra. ʼ ʻ 2. Morfologik kategoriya (MK)ning so z turkumi yoki gap bo laklariga ʻ ʻ xosligiga ko ra. ʻ 3. MK sintaktik qobiliyatining yo nalishiga ko ra. ʻ ʻ Birinchi tasnifga muvofiq, GK sodda va murakkab kategoriyaga bo linadi. ʻ Nisbat, subyektiv munosabat, son, qiyoslash, daraja, egalik sodda kategoriya sifatida qaraladi. Chunki ularda ma no sodda bo lib, ularda boshqa kategoriya ʼ ʻ tajallisini ko rmaymiz. Chunonchi, son kategoriyasining ma nosi miqdoriy va ʻ ʼ sifatiy belgilarning ma lum yig indisidan iborat bo Isa, kelishik kategoriyasi ʼ ʻ ʻ tobelikni ifodalaydi. Daraja kategoriyasi belgining qiyosan ekanligini ko rsatsa, ʻ nisbat kategoriyasi fe l anglatgan bajaruvchining miqdor va sifat jihatdan tavsifini ʼ beradi. Bu soddalik, albatta, nisbiydir. Chunki grammatik ma no tarkibi kategorial, ʼ 20 yondosh va hamroh ma nodan iboratligi bunday hukm chiqarishga yol bermaydi.ʼ Biroq bubkategoriyalarda mavjud ma nolardagi yondosh va hamroh ma no boshqa ʼ ʼ bir morfologik kategoriyaga emas, balki umuman boshqa qaysidir sathga tegishli. Murakkab kategoriya shakllarida ma no murakkab bo lib, boshqa kategoriyaga ʼ ʻ mansub ma nolar ham mujassamlashgan bo ladi. Egalik, o zgalovchi, harakat tarzi, ʼ ʻ ʻ kesimlik ana shunday GKlardan. Masalan, egalik kategoriyasida uch xil ma no ʼ mujassamlashgan bo ladi: ʻ a) lisoniy (so zlarni bir-biriga bog lash) va nolisoniy (borliqdagi biror ʻ ʻ narsa/shaxsning ikkinchi bir narsa/shaxsga mansubligi) munosabatni ifodalash: b) shaxs ma nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial, ya ni ʼ ʼ yondosh): c) son ma nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial, ya ni yondosh). ʼ ʼ Kesimlik kategoriyasi ham murakkab bo lib, unda tasdiq/inkor, mayl- ʻ zamon, shaxs-son va zamon ma nolari birlashgan hamda ular bitta qo shimchada yoki bir ʼ ʻ necha qo shimchada yuzaga chiqadi. Masalan, olmani ol gapida ol so zshakli ʻ ʻ tasdiq, buyruq mayli, ikkinchi shaxs, birlik son va hozirgi zamon ma nolarini ʼ voqelantirib kelmoqda va bular nol shakl bilan ifodalanmnoqda. Kitobni olmadingiz gapida inkor ma nosi -ma qo shimchasi ʼ ʻ bilan, mayl va zamon ma nosi ʼ -di shakli bilan, ko plik ma nosi -iz shakli ʻ ʼ bilan ifodalanmoqda. O zgalovchi ʻ kategoriyasi ham murakkab bo lib, unda ravishdosh, sifatdosh va harakat nomi ʻ shakllari ma nolari yondosh ʼ ma no sifatida bir butunlikni tashkil etadi. ʼ So z turkumi yoki gap bo lagiga xosligi ʻ ʻ jihatidan MK ikkiga bo linadi: ʻ a ) leksik-morfologik kategoriya; b) funksional-morfologik kategoriya. Leksik-morfologik kategoriya so zlarning ayrim guruhiga, ya ni turkumlarga ʻ ʼ xos bo lib. ular sirasiga nisbat, harakat tarzi, bo lishli-bo lishsizlik, o zgalovchi, ʻ ʻ ʻ ʻ son, subyektiv munosabat, qiyoslash, daraja kategoriyalari kiradi. Kelishik, egalik, kesimlik funksional-morfologik kategoriyadir. Chunki kesimlik kategoriyasi kesim 21 vazifasida keluvchi barcha so zga xos. Kelishik kategoriyasi so z birikmasidagiʻ ʻ tobe a zo vazifasida keluvchi so zni shakllantirsa, egalik kategoriyasi qaratuvchili ʼ ʻ birikmadagi hokim a zoni shakllantiruvchi grammatik kategoriyadir. Formal ʼ o zbek tilshunosligida kelishik va egalik kategoriyasining ot turkumiga, shaxs-son ʻ kategoriyasining fe lga xosligi uqtirilar edi. Bu ham, albatta, asossiz emas. Chunki ʼ kelishik va egalik kategoriyasi ko rsatkichlari ko p hollarda otni shakllantirsa, ʻ ʻ kesim vazifasida kelishga asosan fe l xoslangan. Fe l fe l bo lganligi uchun emas, ʼ ʼ ʼ ʻ balki kesim vazifasida kelganligi uchun tuslanadi. Ot esa ot bo lganligi uchun ʻ emas, balki tobe a zo vazifasida kelganligi uchun turlanadi. Chunki so zlarning ʼ ʻ turkumga ajralishidagi dastlabki asos ularning sintaktik vazifasidir. «Avvalo, gap bo laklari farqlangan va, shunga muvofiq., ʻ so z turkumlari ajratilgan» ʻ (Meshchaninov). Demak, kelishik va egalik kategoriyasini faqat otga, kesimlik kategoriyasini faqat fe lga bog lab qo yish ularning imkoniyatini toraytirib ʼ ʻ ʻ yo yishdir. MK sintaktik qobiliyatining yo nalishiga ko ra tasnifida «birin- ʻ ʻ ʻ ketinlik», ya ni grammatik kategoriya sinaktik qobiliyatining «oldingisi bilan» va ʼ «keyingisi bilan» sifatida belgilanishi nazarda tutiladi. Masalan, kitobning so zshaklidagi -ning o zidan keyin egalik shaklini olgan ot kelishi shartligini, ʻ ʻ kitobi so zidagi -i bu so zshakldan oldin qandaydir qaratqich aniqlovchi ʻ ʻ bo lishi ʻ zarurligini ko rsatadi. O zbek tilida egalik, nisbat, o zgalovchi, kesimlik, ʻ ʻ ʻ qiyoslash, son kategoriyasi so zshaklning «oldingisi bilan» aloqalarini ko rsatsa, ʻ ʻ kelishik va o zgalovchi kategoriyasining ravishdosh va sifatdosh shakllari ʻ so zshakIning «keyingisi bilan» aloqasini ifodalaydi. ʻ O zgalovchi kategoriyasining harakat nomi shakli hamda subyektiv baho ʻ kategoriyasi bu jihatdan mo tadil. ʻ Aloqa-munosabat kategoriyalari. Aytilganidek, aloqa-munosabat (sintaktik ) kategoriyalari so z turkumiga emas, balki gap bo laklariga, so zning ʻ ʻ ʻ sintaktik mavqeiga xos. Aniqrog i, so z ma lum bir turkumga xos bo lganligi ʻ ʻ ʼ ʻ uchun emas, balki qaysi gap bo lagi vazifasida kelayotganligiga, gapda qanday ʻ sintaktik vazifa bajarayotganligiga qarab aloqa-munosabat shaklini qabul qiladi. Biroq bunda so z turkumining ko proq qaysi gap bo lagi vazifasiga xoslanganligi ʻ ʻ ʻ 22 ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, ot turkumi ko proq tobe mavqeda kelib,ʻ ega, to ldiruvchi, qaratqich aniqlovchi vazifalarini bajaradi. ʻ Kesim vazifasida kelishga esa fe l turkumi xoslangan. Shuning uchun bu bir ʼ qarashda kelishik otga, kesimlik shakli esa fe lga xosdek tasavvur uyg otadi. Bu ʼ ʻ - grammatik illuziya. Aslida barcha mustaqil so z turkumining barcha gap ʻ bo laklari vazifasida kela ʻ olishi haqidagi «aksioma» mazkur shakllarning so z ʻ turkumlariga munosabatini yaqqol namoyon qiladi. So z turkumining gap bo laklari vazifasiga xoslanishi ʻ ʻ turlicha ekan, aloga-munosabat shaklining ularning har biridagi voqelanishi o ziga xos. ʻ Quyida har bir so z turkumi misolida bu o ziga xoslik tahlil etiladi. ʻ ʻ Aloqa-munosabat shaklining fe lda voqelanishini kategoriyasidan boshlash ʼ maqsadga muvofiq. Zero, fe l - kesim vazifasida kelishga eng ko p xoslangan so z ʼ ʻ ʻ turkumi. 23 2.2 Kesimlik va egalik kategoriyalari Kesimlik kategoriyasi. Ma lumki, kesim gap bo lagi sifatida dunyodagiʼ ʻ barcha tillarning sintaktik sistemasida alohida o rin tutadi. Uning mavqei turkiy ʻ tillarda, ayniqsa, muhim. Turkiyshunoslikda ham, o zbek tilshunosligida ham ʻ kesimlik kategoriyasini maxsus morfologik kategoriya sifatida ko rsatish urf ʻ bo Imoqda. ʻ Zero, u aloqa-munosabat shakllari sirasida to liq sintaktik ʻ funksiya bajarishi bilan ajralib turadi. Turkiy tillarning asosiy xususiyati shunda. Chunki aloqa-munosabat kategoriyalari sirasidagi kelishik va egalik so zlarni bog lashga xizmat qilsa va ko p hollarda gap bo laklarini belgilamasa, ʻ ʻ ʻ ʻ kesimlik shakllari so zlarga alohida sintaktik vazifa beradi. Boshqacha aytganda, ʻ «gap bo laklarini shakllantirish» belgisi ostidagi ziddiyatda kesimlik kategoriyasi ʻ bu belgiga to liq egaligi bilan ajralib turadi. Egalik kategoriyasi esa gap ʻ bo laklarini belgilamaydi, balki faqat so zning sintaktik munosabatini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Kelishik kategoriyasi bu belgiga majhul munosabatda. Chunki, masalan, o rin-payt ʻ kelishigidagi so z hol vazifasida ham, boshqa vazifada ham bolishi mumkin. ʻ Qiyoslang: Akam shaharda yashaydi (shaharda - hol). Shaharda yashaydigan akam keldi (shaharda - aniqlovchining tarkibiy qismi. hol emas). Bosh kelishikdagi so z ʻ ega vazifasida ham (Akam keldi), egadan boshqa vazifada ham (Akam o qigan ʻ kitob) kela oladi. Shuningdek, jo nalish, o rin-payt, chiqish kelishiklari ham ʻ ʻ 24 muayyan gap bo lagini shakllantirmaydi.ʻ Kesimlik kategoriyasining a) tasdiq-inkor ma nosi; ʼ b) mayl ma nosi; ʼ d) zamon ma nosi; ʼ e) shaxs ma nosi; ʼ f) son ma nosi; ʼ ma nolari murakkab bo lib, ular kesimni shakllantirish va uni gapning egasi ʼ ʻ hamda hol bilan bog lash vazifasini bajaradi. Demak, kesimlik kategoriyasida ʻ beshta ma noviy xususiyat va bir sintaktik vazifa mujassam. «Tasdiq/inkor, mayl- ʼ munosabat, zamon, shaxs, son, ma nosini ifodalab, kesimni shakllantirish va uning ʼ gap kengaytiruvchilari (ega, hol)ga sintaktik munosabatini ko rsatish» – kesimlik ʻ kategoriyasining UGMsidir. Kesimlik kategoriyasi shaklari uchun shaxs, son, zamon, mayl, tasdiq/inkor ma nolarini yaxlit ifodalash xos bo lib, bu ma no bir qo shimcha bilan ham, bir ʼ ʻ ʼ ʻ necha qo shimcha bilan ham ifodalanishi mumkin. Masalan, kitobni o qi gapida ʻ ʻ o qi so zshakli ikkinchi shaxs, birlik, hozirgi-kelasi zamon, tasdiq ma nolari ʻ ʻ ʼ vogelangan bo lib, bitta nol shakl bilan yuzaga chiqqan. Otam - ishchi gapida ham ʻ shunday hol kuzatiladi. Kitobni o qimadingiz gapida shaxs-son ma nosi -ingiz, ʻ ʼ inkor ma nosi -ma, zamon ma nosi -di shakli bilan alohida-alohida ravishda ʼ ʼ ifodalangan. Egalik kategoriyasi. Bu kategoriyaning ko rsatkichlari quyidagilar: ʻ (i)m, -(ymniz, -(i)ng. -ungiz, -i)si. Egalik affiksi tarkibida beriluvchi -lar shaxs haqida emas, balki egalik qilinayotgan narsa/predmet haqida ma lumot tashigani, ʼ shu narsaning ko pligiga ishora qilganligi tufayli uni bu kategoriya bilan bog lab ʻ ʻ bo Imaydi. Masalan, ...Antey kuchni yerdan oladi, Said Ahmad ...ularning ʻ maqtovlaridan. Maqtovlari so zshaklidagi -lar maqtovning ko pligini ʻ ʻ ko rsatmoqda. Bu kategoriya shaxs va son ma nosi bilan uzviy bog langan. Shu ʻ ʼ ʻ boisdan egalik kategoriyasi (qisq. EK)ning barcha ko rsatkichida bir vaqtning ʻ o zida shaxs ma nosi ham, son ma nosi ham ifodalanadi. Holbuki, bu ma nolar ʻ ʼ ʼ ʼ 25 ushbu kategoriyadan tashqarida ham mavjud (masalan, kishilik olmoshlarida, kesimlik kategoriyasida, shuningdek, otning son kategoriyasida va h.). Aslida shaxs-son ma nosini ifodalash uchun kishilik olmoshi xoslangan. Ulardan boshqaʼ lisoniy birliklardagi shaxs-son ma nosi olmosh mohiyatining tajallilari. Demak. ʼ EKning mohiyatini shaxs-son ma nosining qo llanilishi bilan bog liq o ziga xos ʼ ʻ ʻ ʻ holatdan–tashqaridan qidirmoq lozim bo ladi. EK asosidagi sintaktik qurilma rang- ʻ barang ma noni anglatadi. Bu rang- baranglik shaxs-son, aniqlik–noaniqlik kabi ʼ tajalli ma no, tobe so zning ʼ ʻ kelishik shakli, birikuvchi so zlarning semantikasi kabi omil bilan bog liq. ʻ ʻ Masalan, g amim so zshakli kontekst bilan bog liq ravishda ikki xil ma no ʻ ʻ ʻ ʼ anglatadi: g amimni yedim, g amimni yeding. Shu boisdan EKning faqat ʻ ʻ sintaktik xususiyati uning mohiyatiga daxldor. Zero, EK UGMsidagi kategorial ma no sintaktik tabiatli. Undan anglashiladigan turli ma no yondosh va hamroh ʼ ʼ ma no. Xususan, «shaxs-son» ma nosi EK uchun yondosh, shaxs-son kategoriyasi ʼ ʼ uchun kategorial ma no hisoblanadi. EKning sintaktik (kategorial) mohiyati - ʼ keyingi mustaqil so zning oldingi ifodalangan a yoki ifodalanmagan b mustaqil ʻ so zga sintaktik munosabatini ko rsatish. Masalan, a) mening kitobim, mening ʻ ʻ borganim, kelishning azobi, b) sevinchim, ishing. EK qaratqich kelishigi va bosh kelishik shakli bilan zich munosabatda bo ladi. ʻ Aniqrog i, egalik affiksi bilan shakllangan so zdan oldingi, unga tobe so z ʻ ʻ ʻ qaratqich a yoki bosh kelishikda b bo lishi mumkin: a) mening kitobim, kitobning ʻ varag i; b) mart ovi, dam olish kuni, qish payti. (Keyingi birikuvlardagi bosh ʻ kelishik shaklini belgisiz qaratqich kelishigi sifatida tan olish ham uchrab turadi.) Ko rinadiki, egalik ma nosi uch xil usul bilan ifodalanadi: ʻ ʼ 1) morfologik usulda egalik ma nosi egalik shakli bilan ifodalanadi, ʼ ammo qaratuvchi so z keltirilmaydi: kitobim, o qiganing, taq-tuqi. ʻ ʻ 2) morfologik-sintaktik usul. Bunda egalik subyekti qaratqich kelishigida, egalik obyekti egalik shaklida bo ladi: mening kitobin, sening o qiganing, ʻ ʻ bolg aning taq-tuqi, gulning qizili. ʻ 26 3) sintaktik usul. Bunda egalik subyekti qaratqich kelishigida, egalik obyekti egalik shaklisiz bo ladi: bizning uy, sizning ko cha. ʻ ʻ Modal ma no EK uchun nokategorial ya ni hamroh ma no bo lib, u o zining ʼ ʼ ʼ ʻ ʻ grammatik kategoriyasiga ega emas. I shaxs birlik, IIl shaxs qo shimchasidan ʻ boshqasi modal ma no ifodalaydi. «Sizlash», «sensirash», «kamsitish», «kesatish», ʼ «hurmat» kabi qator ma nolar modal ma no. Bu. ayniqsa, ko plikda yaqqolroq ʼ ʼ ʻ ko zga tashlanadi. Akamning kitoblari, dadamning mashinalari kabi. Egalik ʻ qo shimchalarining xususiy qo llanishida «butun-qism» ma nosining yuzaga ʻ ʻ ʼ chiqishini ham kuzatish mumkin: o quvchilarning biri, talabalarning a lochisi, ʻ ʼ odamlarning o qigani kabi. ʻ EKning UGMsi kategorial va yondosh ma no asosida bir necha OGMga ʼ ajraladi: 1) «qarashlilik/mansublik»: llhomning kitobi, bolaning otasi, qo yning ʻ boshi, 2) «fe l-harakat»: Adibaning kulishi, sening qarishing; ʼ 3) «aniqlanmishni aniqlovchiga bog lash»: qovun bozori, go sht do koni. ʻ ʻ ʻ Bu OGMlarning har biri bog lanayotgan so zlarning xususiyatiga bog liq ʻ ʻ ʻ ravishda qator XGMlarda yuzaga chiqishi mumkin: bolaning otasi, gulning bargi, Mohigulning kitobi, qizlarning bittasi. Masalan, bola va ota orasida qarindoshlik munosabati bo lganligi sababli ularning ifodalovchilari bo lgan bola va ota so zi ʻ ʻ ʻ egalik shakli bilan bog langanda, XGM «qarindoshlik» bo ladi. llhomning kitobi ʻ ʻ birikuvida uch xil XGM yuzaga chiqadi: «llhom yozgan kitob», «llhomga qarashli kitob», «llhom haqidagi kitob». EKning ikkinchi OGMsi bog liq qurshovda - ʻ aniqlanmish vazifasida harakat nomi, sifatdosh, ba zan fe ldan yasalgan ot kelgan ʼ ʼ so z birikmalarida voqelanadi. Bunday birikmalarda aniqlanmish harakat-holat ʻ ma nosida, qaratqichli aniqlovchi esa fe l/subyekt ma nosiga ega bo ladi: ʼ ʼ ʼ ʻ Sitoraning kelishi, Muniraning aytgani kabi. EKning uchinchi OGMsİ so z birikmalari tuzish, ʻ so zlararo sintaktik aloqani o rmatish uchun xizmat qiladi. Misollar: Astrobodning ʻ ʻ bir kuni bir yilga teng. (Oyb.) Oygulning yo qligidan bo ldi. ʻ ʻ 27 EK shaklarining sintaktik vazifa bajarishi - otli birikma hosil qilish vazifasi asosida tadqiqotchilar turkiy tillar so z birikmalari tizimida ham, gap qurilishidaʻ ham alohida qurilish possesiv (qarashlilik) qurilishi mavjudligiti qayd etadi va possesiv qurilish nominativ qurilishga qarama-qarshi qo yiladi. Haqiqatan ham, ʻ istagan turdagi gap qaratuvchi birikma variantiga ega bo lishi mumkin: qizlardan ʻ bitta - qizlarning bittasi, molga qul - molning quli, vatan uchun kurash vatan kurashi, qizil gul – gulning qizili. EKning sintaktik funksiyasi ayrim so zlar tarkibida butunlay so nib ketadi: ʻ ʻ kechasi, o rni, qaysi kabi. ʻ Kelishik kategoriyasi. Kelishik kategoriyasi (qisq. KK) morfologik kategoriya sirasida ustuvor sintaktik tabiati bilan ajralib turadi. U EK bilan birgalikda sintaktik shakllarning so z birikmasiga xos guruhini tashkil etib, gapga ʻ xos kesimlik kategoriyasidan farqlanadi. KKning UGMsi - «sintaktik qurilmada oldingi so zni keyingi so zga bog lash». Bu bilan u EK ga qarama- qarshi tursa, ʻ ʻ ʻ fe Ining o zgalovchi kategoriyasi, bog lovchilar va ko makchilarga yaqin turadi. ʼ ʻ ʻ ʻ Ammo ulardan farqli jihatga ega. Ko makchidan morfologik ko rsatkich ʻ ʻ (qo shimcha) ekanligi bilan farqlanadi. Ko makchilar grammatik ma no ifodalash, ʻ ʻ ʼ so zlarni bir-biriga bog lash vazifasini bajarsa-da. leksik birlik hisoblanadi. ʻ ʻ O zgalovchi kategoriya shakllaridan barcha mustaqil so zni sintaktik alogaga ʻ ʻ kiritish, so zning lug aviy ma nosiga ta sir etmasligi bilan ajraladi. Holbuki, ʻ ʻ ʼ ʼ o zgalovchi kategoriyasi faqat fe lga xos va fe llarning lug aviy ma nosiga ʻ ʼ ʼ ʻ ʼ ta sir ʼ etishi bilan lug aviy-sintaktik mohiyatga ega. Shuning uchun ular «fe l ʻ ʼ kelishiklari» deb ham yuritiladi. Bog lovchilardan esa tobe aloqa uchun xizmat ʻ qilib, so z birikmalariga xosligi hamda grammatik ko rsatkich(qo shimcha) ʻ ʻ ʻ ekanligi bilan farqlanadi. KK olti shaklli sistema bo lib, ularning har biri o ziga xos ma noviy va sintaktik ʻ ʻ ʼ xususiyatlar yaxlitligidan iborat. Albatta, xulosani yanada boyitib, quyidagicha kengaytiraman: 28 Xulosa Grammatika til strukturasi va mazmunini chuqur o‘rganishga xizmat qiladigan muhim fan sohalaridan biridir. Unda grammatik ma’no va grammatik shaklning mohiyati alohida o‘rin tutadi. Tadqiqot davomida grammatik ma’noning til tizimida tutgan o‘rni, uning leksik ma’no bilan o‘zaro munosabati, shuningdek, grammatik ma’noning turlari (umumiy, oraliq va xususiy) kabi nazariy masalalar chuqur tahlil qilindi. Grammatik ma’no tilning semantik qatlamini shakllantirishda muhim omil bo‘lib, so‘z shakllari va ularning funksiyalarini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi. U 29 leksik ma’no bilan uyg‘unlikda til birliklarining keng semantik imkoniyatlarini namoyon etadi. Ayniqsa, umumiy grammatik ma’no tilning mantiqiy tuzilishini tashkil etsa, xususiy grammatik ma’no so‘z turkumlarining ichki ma’nosini aniqlashga xizmat qiladi. Grammatik shakllar esa so‘zlarning morfologik va sintaktik xususiyatlarini namoyon etuvchi vosita sifatida til tizimining to‘liq ishlashini ta’minlaydi. Tilning bu ikki elementi birgalikda, tildagi ma’no qatlamlarining tuzilishini va ular orasidagi mantiqiy bog‘liqliklarni tashkil etadi. Shuningdek, grammatik va leksik ma’no o‘rtasidagi murakkab aloqadorlik tilning nazariy va amaliy tahlilida alohida ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Tilning bu ikki jihati bir-birini to‘ldirib, uning boyligi va xilma-xilligini ta’minlaydi. Ushbu munosabatni o‘rganish nafaqat nazariy bilimni boyitadi, balki tilni to‘g‘ri va samarali qo‘llashda ham muhim ahamiyatga ega. Mazkur tadqiqot grammatik nazariyaning yanada chuqur va keng qamrovli o‘rganilishi zarurligini ko‘rsatdi. Tilning grammatik tuzilishidagi qonuniyatlarni anglash, til o‘qitish metodikasi va lingvistik tadqiqotlarni takomillashtirishga xizmat qilishi shubhasiz. Shu boisdan, grammatik shakl va ma’no masalalarini o‘rganishda yangi yondashuvlarni ishlab chiqish dolzarb bo‘lib qolmoqda. Foydanilgan adabiyotlar: 1. Mengliyev B.R. Hozirgi o zbek tili. Morfemika. Derivatsiya. ʻ Morfologiya. II qism. Qarshi-2005. 2. Abuzalova M.Q. Hozirgi o zbek tili. Morfologiya, 1-qism. Mustaqil so z ʻ ʻ turkumlari. (Ma ruza matnlari). Buxoro-2003. ʼ 3. Nurmonov A., Shahobiddinova Sh, Iskandarova Sh. va boshqalar. O zbek ʻ tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. -T.: Yangi asr avlodi. 2001.- 182 b. 30 4. O zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. Max.muh. ʻ G A.Abdurahmonov va boshq. T.: Fan, 1972.-610 b. ʻ 5. Zamonaviy o zbek tili: Morfologiya. Mualliflar jamoasi. Max. muh. ʻ H.G Ne matov va boshqalar. T. Mumtoz so z, 2008. ʻ ʼ ʻ 6. Sayfullaeva R.R, Mehgltyev B.R. va boshqalar. Hozirgi o zbek adabiy til. ʻ O quv qo llanma.-I, Fan va texnologiya,2009.416,L ʻ ʻ 7. Ne matov H, Rasulov R. O zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. -T.: ʼ ʻ O qituvchi. 1995.-127 b. ʻ 8. Musulmanova N.R. Grammatik shakllarda kategorial, yondosh va hamroh ma no (zamon va mayl kategoriyalari misolida) Filol.fan nomz...diss. -Toshkent, ʼ 2007.-1 16b. 9.http://library.ziyonet.uz/. 10.http://ziyouz.com/. 11.www. Kitob.Uz. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GRAMMATIK MA’NO VA GRAMMATIK SHAKL

1.1 Grammatik va leksik ma’no munosabati. Grammatik ma’no turlari

1.2 Grammatik ma’noni ifodalash usullari. So‘z tartibi, ohang

1.3 Grammatik shakl va uning turlari

II BOB. GRAMMATIK KATEGORIYA

2.1 Grammatik kategoriya tushunchasi. Aloqa-munosabat kategoriyalari

2.2 Kesimlik va egalik kategoriyasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить