Hamid Olimjon ijodida xalq og‘zaki ijodi an’analari - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	63.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Hamid Olimjon ijodida xalq og‘zaki ijodi an’analari

Купить

Hamid Olimjon ijodida xalq og‘zaki ijodi an’analari mavzuidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

M U N D A R I J A Kirish . ........................................................................................................ 3 I BOB. HAMID OLIMJON VA XALQ OG’ZAKI IJODI 1.1.Shoir ijodida folklor an’analarinng o’rni………………………….... ... 5 1.2.Hamid Olimjonning xalq og’zaki ijodidan foydalanish mahorati ... 24 II BOB. SHOIR IJODIDA ADABIY ERTAK VA DOSTONLARNING O’RNI 2.1. “Zaynab va Omon” dostonida epiklik va an’ana talqini ……… .............34 2.2. Adabiy ertaklarda uydirma va reallikning uyg’unligi…........................ 44 UMUMIY XULOSALAR .................................................................. …….58 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ....................... ………60 2

K I R I S H Mavzuning dolzarbligi. Yosh avlodni mustaqil O‘zbekistonning kelajagini ta’min etuvchi komil inson sifatida tarbiyalash bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir. Yozuvchilarimiz o‘z iste’dodi bilan odamlarning ongi va dunyoqarashi, madaniy saviyasini yuksaltirish, xalq qalbining kuychisi bo‘lishdek og‘ir va murakkab, ulug‘ bir vazifani zimmasiga olgan ekan, avvalo el-yurt oldidagi farzandlik burchini va mas’uliyatini chuqur sezishi, anglashi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Prezidentimiz Islom Karimov:” Mening fikrimcha, yozuvchilik – bu oddiy kasb emas, xudo bergan iste’doddir.Bu-qismat, peshonaga yozilgan taqdir. Bu kasbga hech qayerda o‘qitib, o‘rgatib bo‘lmaydi.Yozuvchilik ning maktabi ham, dorilfununi ham bitta.U ham bo‘lsa, bir umr hayotning ichida bo‘lish, o‘z xalqi bila

Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Hamid Olimjon o‘zbek she’riyati yangi davrida o‘ziga xos yo‘nalish yaratgan shoir hisoblanadi. Ijodkor XX asrning 20- yillaridan faoliyat ko‘rsatdi. Shoir ijodi she’r ixlosmandlari va adabiyotshunoslarni befarq qoldirmadi. Tanqidchi va adabiyotshunos olimlarimizdan Salohiddin Mamjonov, Sarvar Azimov, Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo‘shjonov, Naim Karimov, Umarali Normatov, Abdug‘afur Rasulov, Baxtiyor Nazarov, No‘mon Rahimjonov, Ibrohim G‘afurovlar ijodkor olamini o‘rgandilar, ilmiy risola va maqolalar tayyorlashdi. Malakaviy ishning maqsad va vazifalari. Biz o’z ishimizda XX asr o’zbek adabiyotining yirik namoyandasi Hamid Olimjon ijodiy merosini atroflicha o’rganmoqchi bo’ldik. Shoirning bir qator voqeband she’rlari bilan bir qatorda “Zaynab va Omon”, ”O

qiladi. Shuningdek, ishda muammoning quyidagi jihatlarini yangilik sifatida qayd etish lozim: – shoir dostonlarida jonli xalq tilidan mohirona foydalanib voqealar syujetini real hayot voqealari bilan bog‘lashga erishgan degan xulosaga kelindi. Tadqiqot predmeti va obyekti. Tadqiqotning predmeti sifatida Hamid Olimjon ijodida folklor an’analari, shoir ijodining shakllanishidagi manba va omillar, xalq og‘zaki ijodining shoir ijodidagi tutgan o‘rni kabilar asos qilib olindi. Shoirning ”Oygul bilan Baxtiyor”, “Semurg‘” hamda “Muqanna” tarixiy dramasi ishning obyekti qilib olindi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati. Hamid Olimjon ijodiga qarash hozirgi adabiyotimizda o‘zgardi. Sobiq sho‘ro davri adabiyotida shoir ijodi bir tomonlama o‘rganildi, ko‘p asarlari bir tomonlama tahlil qilindi. Bu haqdagi a

I BOB . HAMID OLIMJON VA XALQ OG’ZAKI IJODI 1.1.Shoir ijodi da folklor an’analarinng o’rni Adabiy-badiiy va tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, H.Olimjonning haqiqiy xalqchil shoir sifatida shakllanishida, dastlab oila a’zolari va ota-bobolari xonadonlaridagi qizg‘in suhbatlar, Jizzax adabiy muhiti va keyinchalik xalq baxshilari bilan shaxsan tanishishi, ular bilan ko‘p yillar ijodiy hamkorlikda bo‘lishlari, folklor materiallarini to‘plash, nashr etish va ilmiy o‘rganish faoliyati muhim omillardan biri sifatida katta rol o‘ynagan. XIX asrning ikkinchi yarmida yashab ijod etgan jizzaxlik shoir Iskandar Qambar o‘g‘li Madyunning xabar berishicha, shoirga uchunchi bobo avlod sanalgan mulla Yoqub, uning to‘rt o‘g‘illari – Mulla Yunus, Mulla Yusuf, Mulla Hizir, Mulla Azimlar o‘z zamonasini

H.Olimjon hayotda va ijodda xalq baxshilariga, umuman folklorga alohida mehr-muhabbat va samimiy hurmat bilan qaradi. Buni biz Fozil shoirga bag‘ishlangan “Kuychining hayoli”, Abdulla shoir Nurali o‘g‘liga atalgan “Do‘mbiraning maqtovi” she’rlarida, “Oygul bilan Baxtiyor”, “Semurg‘ yoki Parizod va Bunyod”, “Ikki qizning hikoyasi” kabi ertak dostonlarida yaqqol ko‘ramiz. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, shoir folklor bilimdoni sifatida o‘z ijodida o‘zbek xalq ertaklari va dostonlariga xos bo‘lgan ko‘pgina xalqona uslublarni qo‘llaydi. Natijada har qanday kitobxon bunday asarlar folklorga xos bo‘lgan oddiy motiv yoki syujet, kuchli fantastika, ehtiros va lirizm ruhi bilan sug‘orilgan shah asarlarga aylanganligini sezadi. Bulardan tashqari, shoirning “Shodiyona”, “Yigitlarni frotga jo‘natish”,

“Yana bahor bo‘lsa, ochilar gullar, Gulni ko‘rsa mast bo‘p sayrar bulbullar” Singari misralar “Zaynab va Omon” poemasida quyidagicha beriladi: Gul ochilar bahor chog‘ida Va to‘lishar ona bog‘ida… Hamid Olimjon “Zaynab va Omon”dagi Kokillari uning tol-tol Lablarida bitgan qora xol, Bu dunyoga arziguday bor... Kabi liriknafas misralarni ”Alpomish” dagi Kokillaring eshilgandir tol-tol, Har toliga bersa yetmas dunyo mol, Singari epik tasvirdan ijodiy foydalanganligini alohida ta’kidlash lozim. Bunday misollarni shoir ijodidan juda ham ko‘plab keltirish mumkin. Xalq og‘zaki ijodiyotining yozma adabiyot vakillari ijodiga ta’siri turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Professor B.Sarimsoqovning qayd etishicha, folklore va adabiyot munosabatida quyidagi ikki tip ko‘zga tashlanadi; birinchisi, oddiy

asir tushganda, shoh ulardan kimligini, el-yurtini bayon etishni so‘raydi. O‘shanda Yusuf Xorazmni ta’rif eta boshlaydi: Ey shohim, bizning ellarning Xush o‘tar yozu qishlari. Bog‘larini bog‘bon boqar, Mevalidir yog‘ochlari. Qarilari uyda yotar, Yigitlari sayg‘oq otar, Qiz-juvoni chiqib tutar, Zavqi safodir ishlari. Bedovlari jeva cholur, Chopg‘onda paykondek. Tabl qoqsang o‘rdak uchur, Balandparvozdir qushlari. Cho‘llari bor murg‘zorli, Shaharlari xush bozorli, Tovushqonli, kiyikxorli, Yozi yonboshim doshlari. Saxiylari Hotamcha bor, Sardorlari Bahromcha bor, Maydon ichra Rustamcha bor, Balandparvozdir qushlari. 9

Bek Yusufbek shuldir ishim, Yetkay xudoga nolishim, Ozod bo‘lg‘ay banda boshim, Duo qilsa darveshlari. H.Olimjonning ”O‘zbekiston” she’ridan esa quyidagi misralar bor: Qorli tog‘lar turar boshida, Gul vodiylar yashnar qoshida. Chor-atrofga yoyilgan gilam. Aslo yo‘qdir budayin ko‘klam. Chavandozlar bordir bu elda, Bahor chog‘i pishqirgan selda. Arg‘umoqlar qo‘shig‘i bordir, Bu shundayin ajib diyordir. Dalasida o‘smas tikonlar, Cho‘llarida chopmas ilonlar, Qush uchsada, kuymas qanoti, Odam o‘tsa qurimas zoti. Bunda bulbul kitob o‘qiydi, Bunda kurtlar ipak to‘qiydi, Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. Kuychilari o‘qiydi yalla, Juvonlari aytadi alla, Pazandasi yopadi shirmon, 10

Qarilari kutadi mehmon. Ikkita parchaga e’tibor bilan nazar tashlansa, har ikkala ta’rifning ko‘pgina mushtarak tomonlarini anglab olish qiyin emas, jumladan, dostondagi ta’rifda Xorazmning yozu-qishlarining o‘ziga xos tarovati kuylansa, shoir misralarida diyorimizning ko‘klam fasli madh etiladi. Dostondagi elning qariyalari, qiz va yigitlari haqidagi ta’rif she’rda yanada aniqroq tarzda o‘z aksini topadi. Dostonda bedovlar, qushlar g‘urur bilan tasvirga olinsa, she’rda ham arg‘umoqlar, bulbullar ta’rifi yuksak ko‘tarinkilik bilan talqin etiladi. Dostonda hatto cho‘llarning bag‘rida bebaho boyliklar yashiringani kuylansa, she’rda ham ushbu masalalarga asosiy e’tibor qaratadi. Har ikkala she’rning bag‘rida yashiringan yuqoridagi asosiy detallar ulardagi asosiy mundarijaning o‘zaro ancha yaq

o‘rtasida mumtoz adabiyotning eng sira asarlarining ommalashtirish va tushuntirish ishlari bilan faol shug‘ullandi. Masalan, Navoiyning 500 yilligi va gruzin shoiri Shota Rustavelining 750 yilligi munosabati bilan ularning ayrim asarlari mazmunini tushuntirib beradi. Natijada, badihago‘y xalq shoiri Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li Navoiy asarlari asosida “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Bahrom va Gulandom” dostonlarini, Shota Rustavelining “Yo‘lbars terisini yopingan pahlavon” asari asosida shu nomdagi dostonning xalq variantini yaratdi, ijod qiladi. H.Olimjon 1938 yilda xalq shoiri Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li bilan birga qozoq adibi Jambul Jabayevning 100 yillik yubileyida qatnashadi. Bundan ilhomlangan H.Olimjon J.Jabayevga bag‘ishlangan bir qator maqolasi va “Qozog‘iston” she’rini yaratsa, Fozil

Hamid Olimjon V.G. Belinskiy orzu qilgan shoirlardan edi. Uning shavq va sururga to‘la she’riyati teran xalqchil hamdir. Shoirning badiiy ijodda xalqchillikning o‘zagini tashkil etuvchi folklorlarga murajaati masalasi o‘zbek adabiyotshunoslarining birtalay ishlaridan o‘rin olganligi ilmiy jamoatchilikka ma’lum. Bu ishlarda shoirning xalq og‘zaki poetic ijodiyoti namunalariga murojaat etishida kelib chiqadigan umumiy prinsiplar aniqlangan va folklor H.Olimjon asarlariga xos xalqchillik xususiyatining markaziy nuqtasi ekanligi haqidagi xulosaga kelingan. Biroq, nazarimizda, shoir asarlariga singib ketgan folklor ruhining g‘oyaviy-estetik roli hali to‘laligicha yoritilgan emas. Qolaversa, shu kunga qadar mazkur muammoga bag‘ishlangan alohida tadqiqot ishi yaratilmagan. Bu esa yangi izlanishla

ham aytib o;tish kerakki, N.Karimoz yuqorida negadir bitta tushunchani anglatuvxchi cho‘pchak va ertak so‘zlarini folklorning alohida janrlari sifatida sanab o‘tadi. N.Karimov H.Olimjonda xalq ijodiyotiga bo‘lgan qiziqishning ikkinchi omili sifatida mulla Azim xonadoniga tez-tez kelib, doston kuylagan Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lining ijodiy ta’sirini ko‘rsatib o‘tadi. Bu ta’sir shoirning “Kuychining hayoli” she’rida ham e’tirof qilinadi. O‘zbek xalq dostonlarining tolmas kuychisi F.Yo‘ldosh o‘g‘liga bag‘ishlangan mazkur asar 1936 yilda yozilgan. U 21 bandni o‘z ichiga olgan olti qismli katta hajmdagi she’r sanaladi. Bu asar yaratilgan davrda ayrim o‘zbek olimlari faoliyatida ham folklor asarlariga nisbatan vulgar-sotsiologik qarashlar mavjud edi. Chunonchi, professor H.Zarifov qayd qilib o‘tganid

ishqiy she’rlarnig gultojini yaratgan H.Olimjonning sozi kuychining hayoli bilan jipslashib – tutashib ketadi: Ayriliqqa tushib yig‘lar ikki yor, Birisi intizor va birisi xor. Sabrlar tugadi, sindi kosasi G‘am bilan siyraydi guldayin diydor Osmon kurshamishdir tuproq yuzini Bahoriy dashtlarga , gul vodiylarga Oybarchin tikmishdir qaro ko‘zini. Muallif kuychining hayoli yo‘rig‘iga yanada teran kirib boradi. Biz she’rning uchinchi qismida Oybarchin qaro ko‘zini tikkan dasht va vodiylar qo‘yniga kirib boramiz. Shoirning doston, ertak va afsona yaratuvchilar maishatini, sarguzashtlarga to‘la sayyor chorvadorlik amolini ko‘rsatadigan quyidagi misralariga e’tiborni qarataylik: Bunda na uy bordir, na tom, na devor, dalada o‘tadi qish, bahor va yoz. Tog‘larda yo‘lchini ajaldan saqlar, Ko‘llardan ”

tarixan murakkabligi bilan, ”oltoychalik yo‘lda qolgan sho‘r elning” ko‘rgan sitamlari bilan yo‘g‘rilgan holda namoyon bo‘ladi: Qora bulatdayin bosib kelar yov, Alplar davra solar otlarim asov. El chiqar, faryodi uchar ko‘k sari, Qullar isyon qilar, qo‘lida kesov. Shoir bizni keksa moziy qaridan yana o‘z hissiyotlari qo‘lqiniga olib kiradi, minglar kuylagan tirik SO‘Zning qudratini ta’riflaydi. Tirik so‘zni ardoqlab, sozida yashartitgan otashin kuychining ham boshida yog‘ilgan kulfatlar, ya’ni uning alamzada jazo otryadi tomonidan og‘ir tahqirlanishi, qizining esa nomusidan ayrilishi haqida so‘zlaydi. SHe’rning uchinchi qismida muallif o‘z uslubida barqarorlik kasb etgsan kontekstual tajnis qabulini qo‘llaydi. Uning vositasida mazlum ajdodlar xotirasini jam etgan epik qo‘shiq va uning muho

nigoh bilan kuzatishning badiiy shahodatnomasiga aylangan. Bularning hammasi shoirning katta poetik mahoratidan dalolat bera oladi. 1937 yili yozilgan ”Do‘mbiraning maqtovi” she’rining mazmuni ham folklorga xos poetik shakl bilan uyushgandir. Bunda xalq baxshilari repertuaridagi asosiy janrlardan biri bo‘lgan termaning badiiy komponentlaridan andoza olingan. Aslida Abdulla shoir Nurali o‘g‘liga bag‘ishlab yozilgan bu asar g‘oyaviy-tematik an’anaviy termalarning avtobiografik turiga mansubdir. Hamid Olimjon terma aytuvchi baxshilar ijodini kuzatar ekan, ularning voqelikka obrazli munosabatini, emotsionallik va ekspressivlikni ta’minlaydigan stilistik prizmalarini o‘rgandi. Jumladan, xalq baxshilarining termalarida barqarorlik kasb etgan tajnis san’atini qo‘llab, o‘z ijodida lirik qahramon t

Ming o‘rgilib tole topgan elimdan, O‘tirganda so‘ri bo‘lgan do‘mbiram. SHe’rning qofiyalanishi ham an’anaviy termalar shakliga mos bo‘lib, birinchi bandi a-b-v-b ko‘rinishda, qolgan to‘qqiz banddagi qofiyadosh so‘zlar esa a-a-a-b shakliga ega. Har bir bandning so‘nggi misrasida do‘mbira shakliga aytilgan ”yuragimning jo‘ri, bilagimning zo‘ri, qulligimda cho‘ri, yovlarimga bo‘ri, o‘tirganda so‘ri, besh barmoqning sho‘ri, ko‘zlarimning nuri, gulzorimning huri, dushmanimning go‘ri” singari sifatlar keltira olgan. Bundan H.Olimjon she’ri xalq termalariga taqliddan iborat ekan, degan xulosa kelib chiqmaydi, albatta. Aytib o‘tilganidek, H.Olimjon o‘z oldiga qo‘ygan g‘oyaviy-estetik maqsaddan kelib chiqib, original mazmunni she’rxonga yetkazishda xalq termalarining shakl imkoniyatlaridan keng foy

beradi. O‘n besh yashar H.Olimjon 1924-1927 yillarda Samarqandda ”Zarafshon” gazetasiga ilova tarzida nomuntazam nashr etilgan ”Mashrab” adabiy-satirik jurnalining omma orasida olib borgan targ‘ibot ishlarida quvonadi. Bo‘lajak shoir ”Uchqun” taxallusi bilan mazkur jurnal sahifalarida tez-tez chiqib turganligini adabiy- badiiy manbalar yana bir bor tasdiqlaydi. Albatta, qaynoq kurashlar jabhasiga kirib kelayotgan boshlovchi shoirdan yuksak badiiylik talab etib bo‘lmas edi. Shunga qaramay H.Olimjon masalaga intellektual darajasida yondashib, 20-yillar matbuoti ruhiga mos , ayni vaqtda hamidona tuyg‘un va xalqchil she’rlar yaratadi. Shoirning ”Yigitlarni frontga jo‘natish” she’ri ham folklor ruhi bilan sug‘orilgan asar sifatida diqqatimizni jalb qiladi. H.Olimjon ikkinchi jahon urushining da

“Bolam, yo‘ling bo‘lsin oq...” Poyezd yo‘ldan yo‘qolguncha Tikiladi u uzoq. SHe’rning g‘oyaviy mazmuni xalq dostonlaridagi onaning epik qahramon – biror botirning jangga jo‘natishda aytadigan nasihatlariga juda o‘xshash. Bu H.Olimjon o‘z asarining jangchilar ruhiyatiga monand bo‘lishi, qolaversa, she’r matnning ular tomonidan yodlab olinib doimo dilda saqlashlari uchun qulaylik tug‘dirishga harakat qilinganligi bilan izohlanadi. Onaning so‘zlari xalqona olqishlar, maqol va turg‘un birikmalardan tashkil topgan. Masalan: Xayr, o‘g‘lim, oq yo‘l bo‘lsin, Xayr, ko‘zim qorasi, bilkim, jangda bilinadi Mard yigitning sarasi Bandidagi mazmun faqat folklorga xos vositalar (“Oq yo‘l bo‘lsin”, “ko‘zim qorasi” birikmalari, “mard maydonda sinaladi” maqoli) yordamida yuzaga chiqqanligini ko‘rsatadi. Dema

Bu shartning jangchi o‘g‘il tomonidan qanday qabul qilganligini shoirning mazkur asar bilan ketma-ket yozilgan “Xat” she’rida ham istifoda etiladi. Folklorona optimizm va ko‘tarinkilik, mubolag‘ador tasvir galda she’r tilining o‘ta xalqchilligi, sodda va o‘ynoqligi zamin yaratgan. Chunonchi, jangchi qahramon “odamxo‘r” bilan olishib, “uning qonli tug‘yonidan” Vatanni ozod qilmoq uchun afsonaviy kuch-qudratini namoyon etadi: Daxshat bilan bir o‘taman Tepasidan burgutday Yomg‘ir kabi o‘q yog‘dirsam To‘kiladi u tutday. Yuragini yashin kabi Doim yorib o‘taman, Daryo bo‘lib toshaman-u O‘z qa’rimga yutaman. Bu misralar bugungi zehnli zamondosh kitobxon uchun ertakday tuyulishi mumkin. Ammo uning ongi ertaklar bilan uyg‘ongan, Alpomish va Go‘rog‘lilarday bo‘lishni orzu qilgan jangchilar avlodi uc

Yerda ham osmonda quvlab Boshiga sol mojaro. Ol qasos, yerlarga sanchib Qil uni motamsaro. Yovni yenggan pahlavonning Nomi ketsin xalq aro, Qahramonim, arslonim, Mehribonim, bo‘l omon! Yuqorida ko‘rib o‘tilgan va baholi qudrat qisqacha tahlil etilgan “Kuychining hayoli”, “Do‘mbiraning maqtovi”, “Shodiyona”, “Yigitlarni frontga kuzatish”, “Xat” va “Bo‘l omon” she’rlarini bitta mumiy xususiyat-xalqona ifoda usuli birlashtirib turadi. Bunga bunga folklor motivlarini qayta ishlashdek mazmun hodisasini emas, balki original mazmunga “libos” qilib olingan xalq ijodiyotiga xos poetik vositalarni nazarda tutmoqdamiz. Bir vaqtlar adabiy jarayonda mohir yozuvchi T.Po‘latov folklorlardan ijodiy o‘zlashtirishdagi bunday jarayonni “o‘qpoya” deb atagan edi. Darhaqiqat, yuqoridagi she’rlarda H.Olimjon g‘o

Jadallab bordi-u, bir so‘z aytay deb, Ko‘zi uyquda bo‘lsa uyg‘otay deb”. H.Olimjon mazkur qo‘shiq-epigraf mazmunini yangicha g‘oya bilan boyitadi va zamonaviy asarga aylantiradi. Feodal qishlog‘i jaholat va madaniyatsizlik makoni edi. Unda necha minglab ”o‘zi hur, lablari qirmiz” qizlar bir umr qora chimmat ichida yashab, erk va ma’rifatdan yiroq edilar. SHe’r qahramoni tog‘lik qizni hayotda ”uyg‘ongach” tafakkuridagi mustaqil fiklari bilan ”ko‘zi ochilgan” holda uchratib suyunadi. Sharqning mazluma xotin-qizlari o‘z haq-huquqlarini taniy boshlaganlaridan mamnun bo‘ladi: Ajab hol, tongda bordim uyg‘onibdir, Xurofot, eskilikdan jirkanibdir, Qo‘lida g‘uncha gullar to‘lg‘onibdir, Bir dam erk bizda erkan ul bilibdir. Shu tariqa muallif xalq qo‘shig‘i mazmunidan o‘ta ustalik bilan mohirona foyd

qilinganini oshar” kabi maqollar mavjud. Folklore xazinasidagi boshqa yuzlab maqollar singari bularda ham chuqur mazmun soda va lo‘nda ifodalangan. A.Oripov mana shu maqollar mazmunidan kelib chiqib “Dunyoni qizg‘anma” she’rini yaratdi. Bizningcha, bundan yarim asr muqaddam “Baxt to‘g‘risida” she’rining yozilishiga ham maqollar mazmuni turtki bo‘lishi mumkin. Negaki, H.Olimjon qalbida o‘zining nurli toleidan shodumonlik hislari to‘lib-toshgan edi. Bu hislar asosan xalqning yaqin o‘tmishidagi qora kunlari bilan bugungi baxtli taqdiri va porloq kelajagi haqidagi mushohadalar assotsiatsiyasidir. Falsafiy mushohadalarning badiiy-estetik hodisaga aylanishi, muayyan mantiq ipiga tuzilishi uchun esa qandaydir sabab kerak bo‘ladi. “Baxt to‘g‘risida” she’ri aftidan, qaynoq poetic ehtiroslarning yuq

Shodlik va baxt kuyini chaldim. Ko‘ramizki, oddiy xalq maqoli hamidona sururga to‘lgan original asarning tug‘ilishi uchun poetik omil bo‘lgan. Bunga mashtarak holatni shoirning o‘zga asarlarida ham ko‘plab kuzatish mumkinki, biz bu o‘rinda yuqoridagi mulohazalar bilan cheklanamiz. Demak, H.Olimjon lirik asarlarida folklorga murojaat etish asosan xalqona poetik shakllar, folklor asarlaridan o‘zlashtirilgan motivlar, shuningdek, maqol va matallardan foydalanish orqali amalga oshgan ekan. Zotan, Homil Yoqubovdek ustoz “shoir lirikasiga folklor obrazlarning urug‘larini sochib, avaylab parvarish qilib yangi zaminda qaytadan o‘stirdi”, deb yozganida to‘la haq edi, deb o‘ylaymiz. Xulosa qilib aytganda, folklor H.Olimjon lirikasiga teran falsafiylik, jo‘shqin optimizm va jozibador o‘ynoqilik baxsh

1.2.Hamid Olimjonning xalq og’zaki ijodidan foydalanish mahorati H.Olimjonning folklor ruhida yaratilgan liro-epik asarlari bugungi kunda ham estetik qimmatini yo‘qotmaganligi bilan barobar, o‘z davrida juda muhim adabiy- tarixiy vazifani ado etgan edi. XX asrning 30-yillari dostonchiligiga bag‘ishlangan ko‘pgina tadqiqotlarda, monografiya va maqolalarda masalani bu tomoniga juda kam ahamiyat berilgan. Ma’lumki, o‘sha yillarda amalga oshirilgan vazifa yoppasiga savodsizlikni tugatish ishi xalqimiz ongida katta o‘zgarishlar yasadi. Uning adabiyot va san’at sohasidagi alohida hosiyati shu bo‘ldiki, asrlar mobaynida tinglovchi bo‘lib kelgan keng xalq ommasi-o‘quvchi, ya’ni kitobxonga aylandi. Biroq uning doston va ertak voqealari ta’sirida barqarorlik kasb etgan ko‘nikmalari yozma adabiyot qo

Bu o‘rinda avvalo shuni aytib o‘tish kerakki, “Jangchi Tursun” balladasi shoir tomonidan bir necha lirik she’rlarda “razvedka” qilib ko‘rilgan jangchi o‘g‘il va ona munosabatlarining badiiy takomilidir. Zero, asarning g‘oyaviy-estetik ta’siri kuchi asosan onaning so‘zlariga jalb qilingan. Professor H.Yoqubovning to‘g‘ri ta’kidlaganidek: “Xalq og‘zaki poetik ijodi ritmi bilan yo‘g‘rilgan ona nutqi farzandi haqida eshitgan xabar bilan boshlanib, ketma-ket o‘g‘liga berilgan otashin savollarga va nihoyat qat’iy buyruqqa, qalb amrining nakaziga aylanadi”. Biz o‘z oldimizga qo‘ygan masalaga ustoz domla ham juda to‘g‘ri yondasha olgan, ya’ni H.Olimjonning “Jangchi Tursin” balladasida folklordan qay usulda foydalanganini aniqlab bergan. Darhaqiqat, nazarimizda, bu asarda folklorning shakliy kompon

balladani badiiy salmog‘ini juda yuqori darajaga ko‘taradi. Bu qonli ko‘ylak detalidir. U ona Tursun oldiga qo‘yayotgan talablarning kulminatsiyasi sifatida diqqatni jalb qiladi. H.Olimjon xalq og‘zaki ijodiyotining bebaho namunalaridan saralab olgan badiiy jamg‘armalari hech bir mubolaga’asiz aytish mumkinki dramatik asarlari to‘qimasiga ham singib ketdi. Bu hol ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyotida folklorga bo‘lgan yalpi qiziqishning xarakterli namunalaridan biri sifatida izohlanadi. Chunonchi, ”Muqanna” dramasining g‘oyaviy-kompozitsion negizi quyidagi uch asosga: tarixiy haqiqatga, badiiy to‘qimaga va xalqning Muqanna haqidagi to‘qigan rivoyatlariga bevosita tayanilgan. Muqanna boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonlarining arab istilochilariga qarshi olib borgan kurashi bilan bog‘l

muayyan darajada xalq ijodiyoti bilan yo‘g‘rilgan ma’lumotlar deb qarash to‘g‘ri bo‘ladi. Hamid Olimjon ibn Hakim shaxsiyatiga dialektik nutaqi nazardan yondashadi. Uning qalamida Muqanna tarixiy haqiqat va badiiyat mezonlariga muvofiq tajassumini topadi. Yozuvchi intellekti obraz estetikasini belgilagani singari, H.Olimjon ijodiy fantaziyasining kengligi, tarixiy arboblar va hodisalar haqidagi tushunchasi drama muvaffaqiiyatini ta’minladi. Asar voqealarini harakatga keltiruvchi obrazlarning asosiy qismi bevosita H.Olimjon fantaziyasining mahsullaridir. Dramaturg Muqanna bilan Saidbattol, Jaloyir va ibn Maoz kabi islom reaksionlari o‘rtasidagi ziddiyatlarning badiiy yechimini ko‘p yillik ijodiy izlanishlar natijasida o‘ylab topadi. Bu-Saidbattol- Guloyin-Muqanna uchligi edi. Shu triada bil

H.Olimjon dostonda Guloyin obrazini tarixiy haqiqatga mos ravishda hurfikrli qiz sifatida tipiklashtiradi buni quyidagi misralardagi fikrlar to‘liq tasdiqlaydi: Na otashdan, na Muhammad dinidan Foyda ko‘rgan bir kimsani bilmayman Shuncha yillar otashgohga topindim Va bilmadim ilohim kim, tagrim kim Qayg‘usi yo‘q biror kunni ko‘rmadim. Biror soat men baxtiyor bo‘lmadim. …ixtiyorni bersang agar menga san, Ozodlikka topinardim yolg‘iz man. “Ozodlikka topinish” Guloyinga yuragidagi iztiroblarni tinchlantiruvchi mashg‘ulot, haqiqatga intilish yo‘li bo‘lib ko‘rinadi. Biroq unga munosib ma’naviy yo‘lboshchi kerak edi. Muallif mana shunday ekspozitsiya orqali mantiq ipini bosh qahramonga bog‘laydi. Guloyin o‘zi orzu qilgan yo‘lboshchi nomini ilk bor Girdakning og‘zidan eshitadi: Hoshim ibn Hakim d

bo‘lishi bilan bog‘liq voqealar H.Olimjon ijodiy mahoratining qirralarini namoyon qila olgan. Aytib o‘tilganidek, folklor ruhi mazkur drama g‘oyaviy-badiiy butunligining uch muhim belgisidan biridir. Asarda xalq og‘zaki ijodiyoti namunalaridan shoir asosan personajlar nutqini dalillash maqsadida foydalangan. Dramaturg jumladan, Muqanna haqida bundan 12 asr muqaddam to‘qilgan, keyinchalik esa qisqa mazmuniga saqlanib qolgan rivoyatlarni mohirona qo‘llaydi. Masalan qul Otashning tilidan Muqannaning ana shunday rivoyatomus ta’rifi keltiriladi: Ko‘p gaplar bor, marvlik ekan, niqobdor, Ochmas ekan odamlarga yuzini, So‘ylamoqda hamma uning so‘zini, Xudo ham man mening o‘zim payg;ambar Deya emish so‘zlaganda har safar. Dramada shoir musurmon mifologiyasiga xos usullardan ham unumli foydalanilgan.

Undan so‘ngra tashlab buyuk nazarni Seshanba kun barpo qildi tog‘larni. Chorshanba kun og‘ochlarga, suvlarga Navbat yetdi, jon kirg‘izdi ularga. Payshanba kun barpo qildi osmon, Arshi-A’lo degan oliy bir makon So‘ng jumaga nazarini qaratdi, Ham o‘sha kun yulduzlarni yaratdi. …Shanba kuni olam topdi bir yakun Olloh uni yaratishni tugatdi. Shoir Muqanna tilidan so‘zlab, bu afsona mazmunini puchga chiqaradi. Shu bilan birga xalq xaloskorining donishmandona qiyofasini gavdalantiradi: Bu ko‘zlarni ko‘r aylagan yolg‘on, din – Olti kunda paydo bo‘ldi, ofarin! Tushunmadim menga anglat ulug‘ zot, U qaysi kun qullikni ijod?! Yoxud ruhoniy Jaloyir nutqida musurmon mifologiyasiga xos bo‘lgan, xalq orasida keng tarqalgan va hozir ham saqlanib qolgan bir motiv keltiriladi. Bu nutq xalqni Muqanna ortidan

Darhaqiqat, bunday afsonalar islom targ‘ibotchilari uchun avom xalqini zulm iskanjasida tutib turishning ming yillar davomida sinalgan ma’naviy psixologik kurashiga aylandi. Drama Muqanna haqida rivoyatlar va “Qur’on”ga kirgan afsonalardan tashqari bir qator maqollar ham qo‘llangan. Ularning estetik funksiyasi ham bevosita qahramon nutqini individuallashtirishda qaratilgan. Bu maqollar poetik sintaktik talabi bilan stilistik jihatidan o‘zgartirilgan. Ammo uning mantiqiy, asosi, emotsional- ekspressiv jihatlari to‘liq saqlangan. Masalan, Guloyin otasi bilan suhbatda yoshligidan otashga sig‘inishi o‘rgatganligini ta’kidlar ekan, ”Qancha baland uchsa hamki chumchuq, qush Uyasida o‘rganganni o‘qirmish”, - deydi. Battol tilidan keltirilgan quyidagi maqol esa uning xotin-qizlarga past nazar bila

O‘ldirmasam chiqmayman hech alamdan. Yoxud asar finalida qul otash qamalda qolgan kuyovi Muqannaning ruhini ko‘tarish maqsadida shunday nasihat qiladi: Esdan chiqib ketar og‘ir bu ahvol, Bir maqol bor: yaxshi niyat yarim mol. Oyning beshi yorug‘, beshi qorong‘u, Xalqdan qolgan juda eski hikmat bu. Noumid bo‘lmoq o‘g‘lim senga noloyiq. Muqanna: Ha noumidni shayton deydi xaloyiq! Bunday maqollarning xilma-xil namunalarini Girdak va boshqa qo‘zg‘olonchilar nutqida ham kuzatish mumkin. Ularning barchasi personajlar tilini individuallashtirish orqali asar tilining ta’sirchan chiqishi uchun xizmat qilgan. Ma’lum bo‘ladiki, ”Muqanna” dramasida qo‘llanilgan rivoya, afsona va maqollar H.Olimjon tomonidan badiiylik mezonida qayta-qayta o‘lchanib, asar to‘qimasining istalgan joyiga tiqishtirilavermas

II BOB. SHOIR IJODIDA ADABIY ERTAK VA DOSTONLARNING O’RNI 2.1. “Zaynab va Omon” dostonida epiklik va an’ana talqini Hamid Olimjon adabiy merosini o‘rganar ekanmiz, shoir ijodida mumtoz she’riyat an’analari ruhida yozilgan asarlar ko‘p qismni tashkil etganiga guvoh bo‘lamiz. Doston ko‘rinishi asarga joziba bag‘ishlaydi, ta’sirchanlikni oshiradi. O‘zbek adabiyotidagi ilk badiiy doston - Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul - haqoyiq”, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Haydar Xorazmiyning “Gul va Navro‘z”, Sayfi Saroyining “Suhayl va Guldursun” kabi dostonlar ham masnaviy shaklida yaratilgan. Shuningdek, Ahmad Yassaviy hikmatlari, Feruzning katta hajmli she’rlari, Muqimiyning “Tanobchilar”, Furqatning “Ilm xosiyati”, “Akt majlisi xususida”, “Nag‘ma bazmi xususida”, “V

ishonch hosil qilamiz. Fikrimizning dalili sifatida shoirning 1937-yilda yozilgan “Savol” she’riga e’tibor qarataylik: Kiyintirsam seni bahorga, Yulduzlarni o‘rasam qorga. Olib kelib oldingga qo‘ysam, Ham yulduzni, ham seni suysam: To tonggacha so‘ylasam ertak Chechak terib etak va etak. Oyog‘ingga keltirib to‘ksam, Seni maqtab, ag‘yorni so‘ksam – Shunda sening ko‘ngling to‘lurmi?.. Aytganlaring bajo bo‘lurmi ?.. Bunday olib qaraydigan bo‘lsak, she’r barmoqda yozilgan. Hajman katta she’r ham emas. Shuning uchun she’rni to‘laligicha keltiryapmiz. Undagi tasvir ifoda ham sodda tarzda bayon qilingan. Fikrni bunday tasvirlashda shoir masnaviydan foydalangan va she’rning ta’sirli chiqishini ta’minlay olgan. SHe’r barmoqning 9 bo‘g‘inli usulida yozilgan. Qofiyalanishi esa quyidagicha: a-a, b-b,

Barmoqda yozilgan she’rning qofiyalanish tartibini kuzatsak, u masnaviy janrida yozilganiga ishonch hosil qilamiz. Qofiyalanish tartibiga e’tibor beraylik: chog‘imda – bog‘imda; bahorni – yorni, ya’ni a-a; b-b. Bundan keyingi misralar ham xuddi shunday tarzda davom etadi. Hamid Olimjonning “O‘zbekiston” she’ri ham masnaviy usulida yozilgan. SHe’rdagi biror satrni hissiz, loqayd o‘qib bo‘lmaydi. Ilk satrlardanoq o‘quvchi qalbiga tuyg‘ular quyilib keladi. Quyidagi misralarga e’tibor beraylik: Vodiylarni yayov kezganda, Bir ajib his bor edi menda... Chappar urib gullagan bog‘in, O‘par edim Vatan tuprog‘in 3 . SHe’rni o‘qir ekanmiz, ko‘z oldimizda chaman gulga burkangan, tog‘larga, undan osmonga tutashib ketgan bepoyon kenglik jonlanganday bo‘ladi. Ana shu manzaraning o‘ziyoq qalblarni zavqqa

El ko‘zidan qochadi uyqu 4 . Bunday go‘zallik, tabiatga oshuftalik o‘z – o‘zidan bo‘lganicha yo‘q, albatta. Buning uchun ertra tongda, hali tabiat oq pardasini yoyib ulgurmay “ko‘zidan uyqu qochgan el” – ming–minglab fidoyi odamlarning dalalardagi mehnati, zahmati, ijodi, yaratuvchilik g‘ayrati mahsuli samarasidir. Lirik qahramon endi ana shu zahmatkash xalqning mard farzandlari ta’rifiga o‘tadi: “Zarafshonni loylatib kechgan Chavandozlar bordir bu elda” deb chapdast chavandozlarni, “kanal qazib” suv chiqargan botirlarni, “g‘azal yozgan shoirlar”-u “yalla aytgan kuychilar”ni, alla kuylagan juvonlar-u shirmoy nonlar yopayotgannovvoy-pazandalarni, mehmon kutib toliqmaydigan qariyalar-u yurt tinchini himoya qilib turgan askar-qo‘shinlarni yodga olib olqishlaydi. Mamlakatning obodligi ana shul

vositalaridan mahorat bilan foydalanilgan va O‘zbekistonning o‘ziga xos, betakror poetik timsoli yaratilgan. SHe’rning masnaviy usulida yozilishi xalq tiliga yanada yaqinlashtirgan. Mana, she’r 75 yildan buyon go‘yo yangigina yozilgandek, ohorini yo‘qotmay, suyub o‘qib, o‘rganib kelinmoqda. Adabiyotimizning ahamiyati shundaki, u o‘zining barcha taraqqiyot bosqichida yuksak insoniy xislatlarni badiiy tasdiqlab keldi. O‘zbek she’riyatini ham ana shu jarayondan alohida tasavvur etish mumkin emas. SHe’riyatimiz, xususan dostonchiligimiz o‘zining hayotni, voqelikni, inson taqdirini badiiy tadqiq etuvchi xarakter bilan ham e’tiborlidir. Shunday ekan, muttasil fikrlovchi inson xarakterini yaratish, uning tafakkuridagi yangi, betakror sahifalarni ifoda etish dostonchiligimizning bosh vazifalaridan

ko‘rsatadi. Bularda insonning fojiali qismati, judolik va o‘lim haqida so‘z boradi. Hamid Olimjon ijodida esa mutlaqo boshqacha holatni uchratamiz. Doston quyidagi misralar bilan boshlanadi: So‘ylab beray Zaynab va Omon Sevgisidan bir yangi doston, Bir zo‘r otash, bir zo‘r alanga Ikki qalbga tutashgani ros. Bir sevgikim jon berur tanga Ham Zaynabu Omonlarga xos... Bir qissakim, buning so‘ngida Tushi emas, balki o‘ngida. Sevishganlar topishgusidir, Jonlar jonga yopishgusidir. Bu “Kirish”ning siqiq, sermazmun misralarda dostonning g‘oyaviy yo‘nalishiga doir barcha fikrlar katta mahorat bilan izhor qilingan; shoirning asosiy maqsadi o‘sha davr yoshlarining yorqin obrazini yaratish, ularga “Zaynabu Omonlarga xos” sevgi haqida bir yangi doston yozishdir. Doston liro-epik usulda yozilgan, unda v

Buni inson bir ko‘rganida Yuragida hech armon qolmas, Bunga jannat tenglasha olmas. Shoirning nazarida hamma yaxshi narsalar go‘yo ikki yoshga bag‘ishlanganday tuyuladi. Qushlarning nag‘ma-navosi ham, vodiylarning marmar havosi ham, ko‘klam, tabiat to‘qigan gilam – hammasi go‘yo ularni qutlamoqchi bo‘lyapti: Novdalarda tug‘ilgan kurtak Har kun to‘qir yangi bir ertak. Bunda hamma, hamma narsa bor, Bunda qizga tole bo‘lar yor. Bunda orzu qozonadi ot, Bunda sevgi yozadi qanot, Qo‘zg‘atadi qiz havasini, Bunda qizga sevgi darsini Chiroyiga rang beradi gul, O‘qitadi eng avval bulbul. Zaynab shunda tug‘ilgan edi, Shunda to‘lib yetilgan edi. Bu milliy iftixor ruhi bilan sug‘orilgan misralar ko‘z oldimizda yaqqol namoyon bo‘ladi, ya’ni Vatan romantik manzarasining turli ko‘rinishlari o‘z yaxlitligi

G‘oz singari qo‘nar qo‘llarga, Suv oqizar sahro, cho‘llarga. Hammasi ham qilichday o‘tkir, Hammasi ham Rustam kabi zo‘r. Ular bu kuch, qudrat va ishonchga yaratuvchi erkin, ozod ish, daladagi osuda turmush, kolxozdagi ... qaynoq hayot orqali erishganlar. Mehnat azob va uqubat bo‘lgan davrlar, yelkadan nafasolib ketmon chopgan kezlar abadiy unutilgan... “Zaynab va Omon” dostonida ikki yetim: Zaynab va Omonning sevgisi tasvirlanib, insoniy muhabbatga eski hamda yangi qarashlar o‘rtasidagi kurash butun murakkabligi bilan ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, asarda nikoh, oila qurish borasida inson erkiga zug‘um, yigit va qiz xohishini hisobga olmaslik qattiq qoralangan. Hamid Olimjon dostonda erkin muhabbat tasviri misolida inson hurligi, tuyg‘ular daxlsizligini ulug‘lagan. “Zaynab va Omon” dostoni

haqiqatiga mos ravishda chuqur ochishga imkon yaratgan. Doston kompozitsiyasi ham puxta. U kitobxon diqqatini o‘ziga jalb qiladigan, uni maftun etadigan tarzda qurilgan. Doston uch bo‘limdan iborat. Birinchi bo‘limda Zaynabning Omon ismli yigitni sevib qolishi, ular o‘rtasidagi samimiy munosabatlar zavq – shavq bilan tasvirlanadi. Ikkinchi bo‘limda Zaynabning og‘ir kechgan bolaligi va Anor xola ko‘magida yashab qolib hayotda o‘z o‘rnini topganligi hikoya qilinadi. Uchinchi bo‘limda esa Omonning tarjimai holi hamda sevishgan ikki yoshning to‘yi tasvir etiladi. “Zaynab va Omon” dostoni obraz yaratish, til va badiiy tasvir vositalaridan foydalanish jihatidan ham ustalik bilan ishlangan. Shoir xarakter yaratishda psixologik tahlil san’atidan mohirona foydalangan. Sevgi dardiga mubtalo bo‘lgan

Ko‘zlarimga uyqu kelmaydi. Senga mayl qo‘ygandan beri Hech narsaga ko‘ngil to‘lmaydi...” O‘ylab-o‘ylab to‘xtab qoladi, Og‘ir-og‘ir nafas oladi. Yozganlarin o‘qiydi takror, Yuragida uyg‘onadi or- Va qog‘ozni yirtib tashlaydi. Bu parchada shoir Zaynabga doir shunday harakat, o‘zgartish va detallarni topib tasvirlaganki, ular o‘sha holatdagi obraz ruhiyatiga juda monand bo‘lib tushgan. Shuning uchun kitobxon Zaynabning bu paytdagi harakatlarini g‘oyat tabiiy deb biladi va qiz bilan birga hayajonlanadi, voqeaning davomini orziqib kutadi. “Zaynab va Omon” dostonida milliy tarovat yorqin aks etgan. Asar sujeti va undagi obrazlar talqinida, personajlar tilida, peyzaj tasvirida milliy xususiyatlar va milliy belgilar yorqin ifodalangan. Doston uslubi – g‘oyat va jozibador, tili – sodda, jonli va bo

bo‘yi xotirasida saqlab qoldi va o‘zi yozgan dostonlardan biri – “Oygul bilan Baxtiyor”da esga oladi: Bolalik kunlarimda, Uyqusiz tunlarimda Ko‘p ertak eshitgandim, So‘ylab berardi buvim. Esimda o‘sha damlar: O‘zi uchar gilamlar, Tohir-Zuhra, Yoriltosh, Oyni uyaltirgan qosh... Buvimning har qissasi, Har bir qilgan hissasi Fikrimni tortar edi, Havasim ortar edi. Shoirning bolalikka qaytishi, ko‘p ertaklar eshitganini qayd etishi bejizga emas. Chindan ham, Hamid Olimjon xalq og‘zaki ijodi zaminida voyaga yetdi. Shu sababdan bo‘lsa kerak, xalq og‘zaki ijodining ta’siri uning she’rlarining faqat vazniga, ohangigagina emas, balki shoirning qariyb barcha asarlarining ruhiga ham singib ketgan, deb ayta olamiz. Shoir xalq og‘zaki ijodidan asarlariga sujetlar tanladi, shunga mos holatlarni tanladi,

2.2. Adabiy ertaklarda uydirma va reallikning uyg’unligi Xalq og‘zaki ijodi Hamid Olimjonni shoir sifatida shakllantirgan bosh omil desak xato qilmagan bo‘lamiz. Shoir ijodini nurlantirib, hatto jonlantirib turgan bu hayotbaxsh manba uning qoniga ajdodlaridan o‘tgan. Otasidan juda erta yetim qolgan bo‘lajak shoirning bolalik yillari onasi Komila opadan eshitgan ertak qahramonlari bilan sirlashib o‘tdi. Shoirning bobosi Mullaazim ham zamonasining ziyoli kishilaridan bo‘lib, ularning xonadonlarida ilg‘or fikrli ziyolilar, jumladan, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li kabi mashhur baxshilar ishtirokida do‘mbira chertib, dostonchilik kechalarida Hamid Olimjon qalbini ajib bir qiziqish qamrab olardi. Hamid Olimjon xalq og‘zaki ijodi to‘g‘risida bolalik chog‘larida olgan dastlabki ma’lumotlarni keyinchalik ol

Bundan ko‘rinadiki, shoirlik, xalqona ohangda so‘zlash uning tabiatida azal – azaldan mavjud bo‘lsa, muhit uni xalq orzu – umidlarini kuychisiga aylantirdi. Hamid Olimjonning xalq og‘zaki ijodini ulug‘lashi ostida adabiyotni xalqqa yanada yaqinlashtirish, bir so‘z bilan aytganda, uni xalqchil qilish niyati yotadi. Adabiyot xalq hayotiga, uning qalbiga qanchalik chuqur kirib borsa va bularni qanchalik mukammal, haqqoniy va ta’sirli tasvirlay olsa, u shuncha qudratli bo‘ladi. Shoir xalq ruhini fikr-tuyg‘ulari va istaklarini uning tushunarli, sodda, va go‘zal tilida ifodalash – ya’ni haqiqiy soddalikni sevadi. Hamid Olimjon hayotda ham sun’iylikni yoqtirmagan, o‘zini nihoyatda samimiy, tabiiy va oddiy tutgan. U soxta go‘zallikning dushmani, azaliy tabiiy go‘zallikning oshig‘i bo‘lgan. Shoir i

Shoir Hamid Olimjon qalbidagi bunday adolatsizliklarga qarshi nafrat hissi butun ijodining asosiga aylandi. Hamid Olimjon o‘zbek xalqining “Malikayi Husnobod” va “Susambil” kabi ertaklari syujetidan foydalanib yaratilgan “Oygul bilan Baxtiyor” dostonida xalq baxtining qachondir bir kun ochilishiga asrlar davomida ishonib kelganini romantik uslubning tasviriy vositalari yordamida kuyladi. Shoir xalqning g‘alabaga bo‘lgan ishonchini tarixiy – real dalillar: qullar qo‘zg‘oloni, oddiy mehnatkash xalq vakillari obrazlari – qullar, o‘tinchi, baliqchi, cho‘pon va hokazolar bilan boyitib, bahodir qiz Oygulning romantik obrazida aks ettirdi. “Oygul bilan Baxtiyor” ertak – dostoni 1938 – yilda masnaviy usulida yozilgan. 1939 – yilda kitob holda nashr etildi. Dostonning yuzaga kelishida Alisher Navoi

xarakterining butun go‘zalligida qahramonlik, adolat va haqiqatning yengishiga ishonch tuyg‘usi ifodalangan. .. Zolim xon Oygulning otasi – qo‘zg‘olonchilar boshlig‘i qul Darxonni o‘ldirib, qizini xotin bo‘lishga qistaganda, u jasorat bilan xonning razilona amrini rad qiladi, unga dashnom berib, o‘z nafratini va qulay payt kelsa, undan o‘ch olajagini bildiradi: Sen otamdan ayirding, Qanotimni qayirding... Nafratim bordir senga, O‘zing o‘ylab ko‘r tanga: Sen odam emas-ku san, Hayvondan ham past-ku san... Taqdirim yor bo‘lsa-yu, Fursat qulay kelsa-yu Seni agar o‘ldirsam, Taningga xanjar ursam, Dunyoda eng baxtiyor Odam bo‘lardim nomdor. Oygul obrazi yorqin romantik bo‘yoqlarda chizilgan. U zindon azoblariga bardosh beradi, sandiq ichida uzoq muddat suvda oqishga, Jurjon podshosining do‘qlari

isyonkorligining kuchini qabartib ko‘rsatib, zamonaviy ruhni singdiradi. .. Quyidagi misralarga e’tibor qarataylik: Jambil degan tomonda, Juda qadim zamonda. Qullar isyon qildilar.. Juda qadim zamonda, Jambil degan yurtda nihoyatda og‘ir ahvolga tushgan xalq o‘zini qul qilgan xon zulmiga qarshi bosh ko‘taradi.Bunday qo‘zg‘olonlar dunyo xalqlari tarixida ham, bizning yurtimiz o‘tmishida ham ko‘p marta bo‘lgan. Lekin ozodlikka, hur va erkin yashashga bo‘lgan intilish xalqimiz ruhini hech qachon tark etgan emas. Jambildagi qo‘zg‘olonga keksa qul Darxon va uning mardona qizi Oygul boshchilik qilardi. Kuchlar teng bo‘lmagani tufayli qo‘zg‘olonchilar mag‘lubiyatga uchrab, Darxonni qizining ko‘z o‘ngida zolim xon vahshiylarcha qatl ettiradi. Bizga ma’lumki, “Oygul bilan Baxtiyor” xalq ertagi “Mal

Hamid Olimjon o‘zining g‘oyaviy niyatiga va ijodiy uslubiga moslab folklor materiallaridan erkin va ustalik bilan foydalangan, asarning ortiqcha kemtik joylarini o‘zining fantaziyasi bilan to‘ldirgan. Ertakni hayotga, real voqelikka yaqinlashtirdi, realistik kuchini oshirdi, unga o‘z aql quyoshi va yurak tafti bilan, talanti bilan sayqal berdi, unga yanada muhim ijtimoiy mazmun yukladi, badiiy jihatdan tag‘in ham jozibali va maftunkor qildi. Hamid Olimjonning 30 – yillardagi ijodida “Semurg‘ yoki Parizod va Bunyod” (1939) nomli ertak – dostoni alohida o‘rin egallaydi. Shoir bu dostonni yaratish bilan folklordan ijodiy oziqlanishning ibratli namunasini ko‘rsatadi. Bu dostonda ham “Oygul bilan Baxtiyor” dagi kabi ozodlik, adolat va baxtiyor hayot uchun kurash g‘oyasi yotadi. Shoir bu asarda

Bahor yang‘lig‘ ochildi, Gullar kabi sochildi. Chiroyidan ovoza, Elga tarqaldi toza. Har yerga doston bo‘ldi, Dostonga bo‘ston bo‘ldi. Buni eshitgan odamlar podshoning qizini ko‘rishni, u bilan suhbat qurishni orzu qildilar. Eshitganlarning hammasi xaridor bo‘lib kelaveradi. Lekin podshoning qizi kelgan sovchilarning birortasiga ham qiyo boqmaydi. Elda mashhur bo‘lgan navqiron yigitlar, mard pahlavonlar Parizodga aslo yoqmaydi, oshiqlarga qayrilib boqmaydi ham. Qancha – qancha oshiq bo‘lgan yigitlar va sovchilar qizning sirini bilgach, noumid qaytadilar. Shu tariqa podshoh qizi Parizod xalq ichida o‘zini yomon otlig‘ ko‘rsatadi. Podshoh ham qizining bu kirdikoridan pushaymon bo‘ladi, erta-yu kech bundan qutulish yo‘llarini izlay boshlaydi: “El rasmini qilmagan, Sevgi nima bilmagan, Qari qi

qilolmaydi. Qiziga qarata: “biror yigitga ko‘ngil berishini, el ichida og‘ir uyatdan qutqarishini” oxirgi marta so‘raydi. Noiloj, Parizod o‘ylanib qoladi va otasiga faqat bitta shart qo‘yajagini, shuni bajarganga tegishini aytadi va: Shartim shuki, ot bilan, Go‘yoki qanot bilan, Zo‘r chinorga chiqqanga, Chiqib uni yiqqanga, So‘zsiz xotin bo‘laman, Гўзал отин бўламан... Parizodning bu gaplaridan xon benihoya suyunib ketadi. Atrofiga ko‘plab jarchilarni chorlaydi. Ularga “kimda-kim xon qiziga xaridor, Parizod husniga zor bo‘lganlarga baxt-u taxt kulganini, Ot bilan chinorga chiqib, uni yiqishi kerakligini “aytadi. Hech kimda armonda qolib ketmasligini qayta-qayta ta’kidlaydi. Xabarchi-yu jarchilar har yonga tinmay buni tarqatadilar. Qisqasi, buni eshitmagan odam qolmaydi.Ertasiga chavandoz p

silkinmaydi, hatto bir shoxi ham sinmaydi. Ular shartni bir-ikki marta qayta bajarmoqchi ham bo‘ldilar, lekin murodlari hosil bo‘lmaydi. Ko‘plari yiqilib cho‘loq bo‘ladi, tuproqlarga belanib, beli sinadi hamda umri ham tugaydi. Kunlar shu taxlitda o‘taveradi, lekin muammo hal bo‘lmaydi, hech kim muvaffaqiyat qozonolmaydi, jumboqni yecholmaydi, ya’ni “Kelganlar bo‘lib hayron, Ko‘plar bo‘lib pushaymon, Bir – bir tarqab ketdilar, Manzillarga yetdilar”. Xon bu holatni ko‘rib aslo chiday olmaydi. Qizi Parizod ham yomon ahvolga tushadi, xasta bo‘lib, to‘shakka mixlanib qoladi. Endi xon yana qandaydir chora axtarish payiga tushib qoladi. Odamlarni chaqirib, musobaqaga qatnashmagan kim qolganini bilmoqchi bo‘ladi. Hamma odam jim qoladi. Oxiri ular: “Yolg‘iz bir Bunyod qoldi, O‘sha bir beot qoldi.

qarab turaverdi. Parizod ham talvasada fig‘on chekib, Bunyodni kuzatardi. Bunyod ham mardona qadam tashlab otga mindi, unga qattiq qamchi solgan edi., ot yashinday qo‘zg‘olib ketdi. U borib chinorga o‘tirdi, chinor esa tomiri bilan qo‘porildi. Shoxlari yerga, tomiri esa osmonga yetib qoldi. Shu tariqa Bunyod otining qanotida baxtli ohangda yerga tushadi. El unga olqishlar aytadi, xon ham yuragi yorilguday xursand edi. Faqat Parizod,.. u behol va bemajol bo‘lib qoladi. Xalq xuddi shu holni intiqlik bilan kutib turgan edi. To‘y bo‘ladi deb barcha to‘planadi. Bunyod toshday qotib qolgan Parizod oldiga boradi, unga sekin qo‘lini uzatadi. Parizod esa undan ijirg‘anadi. Yuragidagi gaplarini to‘kib soladi. Cho‘pon Bunyoddan o‘zga mard inson topilmaydi. Lekin Parizod so‘zidan qaytib, unga yana bit

cho‘llardan yolg‘iz o‘tib borardi. Bir yil yurib, bir qumlik cho‘lga yetdi. Uzoqdan bir daraxt ko‘rindi. Lekin daraxt qurigan edi. Ming yoshlar chamasidagi qurigan daraxtga qush bola ochgan edi. Qarasa, daraxtga bir katta ilon chirmashib, qush bolalariga zahar sochardi, kichkina qushlar esa chirqirashib faryod ko‘tarishardi. Qushlarning onasi ham yo‘q edi. Ular fig‘onlari falakka ko‘tarilib, onalarini kutishar edi. Bunyod u yerga yaqinlasharkan, qushlarga yordam bergisi keldi. Va “Qilichini chiqarib, Daraxt yoniga borib, O‘sha yovuz ilonni, Xunuk va mudhish jonni To‘g‘rab tashladi shu on, Qumlar bo‘ldi qizil qon...”. Chaqaloq qushlarni o‘limdan qutqarib qoldi. O‘zi daraxtning soyasida uzoq uyquga ketdi. Bir mahal bo‘ron qo‘zg‘olib, osmon guvillab qolganday bo‘ladi. “Ko‘kni tutib qanoti, Bu

Devni o‘ldirmoqchiman. Shuni qilsam Parizod Yorim bo‘lib, qilur shod . Semurg‘ Bunyodga Parizodning aldaganini, xonning qizi dev bilan yaqin ekanini, u kimni yomon ko‘rsa, unga jo‘natib o‘ldirib yuborishini aytadi. Semurg‘ unga o‘z yordamini ayamasligini bildiradi va unga : “Do‘st emas ekan senga, Sen bu yolda o‘lursan, Aniq qurbon bo‘lursan”, - deydi. Bunyod o‘z ahdida turib oladi va “SHer izidan qaytmaydi, Er so‘zidan qaytmaydi”,- deb yo‘lga tushajagini aytadi. Qushda unga nisbatan mehr uyg‘onadi. Bunyodni devning oldiga olib boradi. Semurg‘ Bunyodga dengizlar, tog‘u toshlar ustidan olib o‘tishini va ehtiyot bo‘lishini qayta – qayta tayinlaydi va “o‘lsang gunoh o‘zingda, qo‘rquv bilmas so‘zingda, agar devni o‘ldirsang, yerni nurga to‘ldirsang, yana olib qaytarman” –deya samoga ko‘tarildi

ham, devni o‘ldirib ketajagini dadil aytadi. Dev bu gaplarga chidamay, ko‘zlaridan o‘t sochgan edi, qancha – qancha o‘rmonlar yonib bitdi. Osmonda esa qushlar qon yutib chirqirashib turardi, jang oz emas, ko‘p emas ikki kecha-yu ikki kuduz to‘xtovsiz davom etdi. Bunyod payt poylab qilichni devning bo‘g‘ziga soldi, qon tirqirab daryo bo‘lib oqdi, majoli qolmagach, “Dev qulab yiqilganda, Birdan yakson bo‘lganda Yerlar qimirlab ketdi, Zilzila gurlab ketdi,..O‘rmonni tutib ketdi, U tipirlab berdi jon Va jimjit qoldi o‘rmon ”. Shundan so‘ng, Bunyod o‘zida yo‘q shod bo‘ldi. Qilichini yuvdi, bir o‘pib qiniga soldi. Parrandalarning barchasi, go‘zal oy ham Bunyodni olqishlaydilar va uni o‘rmonda kuzatib qoladilar. Bunyod Semurg‘ tomon oshiqardi. Semurg‘ garchand kesakka aylanib qolgan esa-da, qonla

Semurg‘ bilan keng osmonda parvoz qilganini, yovuz devni tanini qilichda to‘g‘raganini so‘ylashga shoshardi. Lekin yigit qalbida bir g‘ash bor edi... Taxt tomonda xon kelib, Bunyodni ko‘rdi-da, o‘zini yo‘qotib qo‘ydi. Bunyod o‘zicha mag‘rur edi, chunki u g‘olib bo‘lib qaytgan edi. Daryolarni qutigan, ko‘p odamlarni dardu balolarga mubtalo qilgan devni o‘ldirib, va’dasiga vafo qilib qaytganini hayajon bilan so‘zlab beradi. Gap oxirida qizni berib, katta to‘y boshlashini so‘raydi. Xonning avvalgi kayfiyati yo‘q edi, gapini ham paydar-pay davom ettirardi. Bunyodga va’da bergan qizi ekanini, kerak bo‘lsa, u bilan orani ochiq qilish lozimligini aytadi va g‘oyib bo‘ladi. Mulozimlar Parizodni topdilar. Xonning qizi Parizod xursand holda o‘g‘lini yetaklab, qizini ko‘tarib olib Bunyodga yuzlandi. B

U M U M I Y X U L O S A L A R Hamid Olimjon aziz umrini, nodir iste’dodini, bitmas-tuganmas kuch-g‘ayratini o‘z xalqiga baxshida etgan ulkan qalb egasi edi. O‘ttiz besh yillik qisqa, ammo yorqin, sermazmun hayoti davomida bu ulug‘ zot yaratgan asarlar, amalga oshirgan ishlar, u olib borgan jo‘shqin jamoatchilik faoliyati kishini hayratga soladi. Hamid Olimjon adabiyotning turli janrlarida qalam tebratdi. Zamondoshlari hayotini haqqoniy aks ettirgan ko‘pgina masnaviylar, ocherk va hikoyalar yaratdi, drama janriga qo‘l urib, “Muqanna”, “Jinoyat” kabi sahna asarlarini yozdi, mumtoz adabiyotimizni sinchkovlik bilan o‘rganib, uning taraqqiyot qonunlari haqida teran va ko‘lamli fikr yuritdi. Uning o‘zbek adabiyoti tarixi, folkloristikasi, XX asr o‘zbek adabiyoti taraqqiyotiga oid ko‘plab tadqiqo

Shulardan kelib chiqqan holda, Biz mazkur malakaviy ishimizda quyidagi xulosalarga keldik: Hamid Olimjonning hayot va ijod yo‘li ilmiy asosda atroflicha o‘rganildi. Shoirning ijodiy faoliyati, to‘plamlari mavzudan kelib chiqqan holda o‘rganildi va tahlilga tortildi. Shoir ijodini mavzu jihatdan rang-barangligini ajratib olishga erishildi. Shoirning ertak va dostonlarida yosh avlodga xos o‘tkir ijtimoiy muammolarning badiiy tasviri markaziy o‘rinda turishini chuqur tahlillar asosida o‘rganildi. Hamid Olimjon she’rlarining zamonaviy o‘zbek she’riyatida tamomila o‘ziga xos hodisa ekanligiga e’tibor qaratildi , shoir asarlarining badiiyati, masnaviy istilohining shoir ijodiga aloqadorligi ham asarlari misolida ( asosan ertak-dostonlari) qayd etib o‘tildi. Shoirning baxt va shodlik kuychisi eka

Hamid Olimjonning baxti shundaki, shoirning o‘zi ko‘rmagan asrni, asrlarni uning asarlari ko‘rmoqda. Ha, chindan ham shoir asarlari bilan mangu tirik. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI: 1. Karimov I. O`zbekiston buyuk kelajak sari. Toshkent:. O`zbekiston. 1998.-B.688. 2. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. Toshkent:. Sharq. 1998. 3-bet. 3. Karimov I. Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor- T.:2009.40 b . 4. Karimov N. Hamid Olimjon. ma’rifiy-roman. Toshkent. 2009 5 . Karimov N, S. Mamajonov, B. Nazarov, U. Normatov . XX asr o’zbek adabiyoti tarixi. Darslik. T.:”O’qituvchi”,1999. 544 b. 6 . Mirzayev S. XX asr o’zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi” 2005. 417 b. 7 . S. Ahmedov va boshq. Adabiyot 5-sinf uchun darslik. T.: 2011.88-98-betlar. 8 . Sharafiddinov O. Talant v

12. Karimov N. Hamid Olimjon. Shoir hayoti va ijodidan lavhalar, T.: 1985. 248 13. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. T.: 2008. 456 b. 14. Sen elimning yuragida yashaysan.Shoir haqida esdaliklar. T/: 1973. 128 b. 15. Qo’shjonov M. Saylanma. T.:, Adabiyot va san’at . 1992, 124-146- b. 16 . Hamid Olimjon. Mukammal asarlar to’plami. O’n tomlik. T.: 1982-1985. 17 . Hamid Olimjon O’rik gullaganda. She’rlar, drama. T.: 1990.296 b. 18 . Hamid Olimjon. Ertaklar. T.: Adabiyot va san’at, 1989. 80 b. 19 . XX asr o’zbek adabiyotida Hamid Olimjon ijodining o’rni. Shoir tavalludi 100 yilligiga bag’ishlangan respublika konferensiya materiallari. Qarshi 2009. 242 b. 20 . “Sharq yulduzi”, “Jahon adabiyoti” jurnallari hamda “O’zAS” gazetalari. 1. www.ecoform.sk.uz 2. www.edu.uz 3. www.edunet.uz 4. ww

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar