Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 95.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Hamza lirikasi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: HAMZA LIRIKASI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. HAMZA LIRIKASI VA UNING JANR XUSUSIYATLARI………5 1.1.Lirik asarlarda obrazlar va tuyg‘ular tizimi………………………………….5 1.2.Hamza lirik asarlarida motivlar va mavzular (sevgi, tabiat, milliy ruh, vatanparvarlik)…………………………………………………………………...9 I bob yuzasidan xulosa………………………………………………………….14 II BOB. HAMZA LIRIKASI TAHLILI……………………………………...15 2.1.Tanlangan lirik asarlar misolida tahlil……………………………………….15 2.2.Til va uslub xususiyatlari…………………………………………………….19 II bob yuzasidan xulosa…………..……………………………………………...24 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….26 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O‘zbek adabiyoti tarixida yuzaga kelgan jadid adabiyoti milliy tafakkur va badiiy tafsifning yangi bosqichini boshlab berdi. Shu jarayonda Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodi alohida o‘rin tutadi. Shoir va adib sifatida tanilgan Hamza Niyoziyning lirik merosi o‘zbek adabiyotida milliy ruh, insoniy tuyg‘ular va ma’naviy qadriyatlarni badiiy ifoda qilish borasida muhim ahamiyat kasb etadi. Uning she’riy va lirik asarlarida inson qalbi, ijtimoiy muhit va milliy uyg‘onish g‘oyalari chuqur badiiy ifodaga ega. Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik asarlarini ilmiy asosda o‘rganish, undagi g‘oyaviy-badiiy qarashlarni tahlil qilish dolzarb vazifalardan biridir. Hamzaning faoliyatiga eng katta to‘siq sifatida yuqorida nomi zikr etilgan hukumat ko‘rsatilgan. Ushbu kitobni o‘qish davomida qiziq bir paradoksli holatga duch keldik. Biz bilamizki, Hamza Hakimzoda Niyoziy Avloniy, Behbudiy, Fitrat kabi jadidchilik faoliyatini yuritgan vakillardan hisoblangan. Ammo Sho‘ro davri darsliklarida Hamza jadid sifatida ta’kidlanmagan, aksincha, u jadidchilar bilan murosaga kela olmaydigan, ularga teskari munosabatdagi inson sifatida tasvirlangan. Quyidagi parchaga e’tiboringizni qarating: “Burjua millatchi yozuvchilari, jadid yozuvchilari o‘zbek adabiy tili taraqqiyotini bo‘g‘ishga uringanlar. Ular o‘zbek xalqi singdira olmaydigan arxaik so‘zlardan ko‘plab ishlatib, o‘zbek tilini qiyinlashtirishga harakat qilganlar”. 1 Bu ma’lumotlar haqiqatdan uzoq. Chunki jadidlar adabiyotni xalqdan uzoqlashtirish emas, balki xalqqa yaqinlashtirishga harakat qilishgan. Ular adabiyotni xalqqa yaqinlashtirish maqsadida turli shakllar, janrlarni sinab ko‘rganlar. O‘rganilganlik darajasi . Hamza lirikasini o‘rganish bo‘yicha avvalgi tadqiqotlar mavjud: Mirzayev S., 2 Rizayev Sh., 3 Xoliqova, N. 4 . Ular asosan qisqa maqolalar va sharhlar shaklida bo‘lib, lirik asarlardagi obrazlar tizimi, motivlar va 1 Азимов С. Султонов Ю. Ўзбек совет адабиёти. Ўрта мактаб учун дарслик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1975. 99 б. 2 Mirzayev, S. XX asr o‘zbek adabiyoti. Yangi asr avlodi. 3 Rizayev, Sh. Jadid dramasi. Sharq, 1997. 4 Xoliqova, N. O‘zbek jadid she’riyatida ozodlik harakatining badiiy talqini. Navro‘z, 2020. 3 mavzular chuqur tahlil qilinmagan. Shu bois, mazkur ish Hamza lirikasining o‘rganilganlik darajasini oshirishga va uni tizimli tarzda tadqiq qilishga qaratilgan. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Hamzaning lirik merosi har jihatdan, shakl, janr, badiiy talqin masalasi jihatdan tadqiq qilindi. Kurs ishining obyekti . Mazkur kurs ishining obyekti – Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik asarlari va ularning badiiy xususiyatlari. Kurs ishining predmeti . Kurs ishining predmeti – Hamza Niyoziyning lirikasida obrazlar tizimi, mavzu va motivlar, tuyg‘ular ifodasi hamda she’riy uslub va badiiy vositalaridir. Kurs ishining maqsadi . Kurs ishining asosiy maqsadi Hamza Niyoziyaning lirik merosini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish, uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini aniqlash va lirik asarlarga xos badiiy yangiliklarni yoritishdir. Kurs ishining vazifalari : 1.Hamza Niyoziyning hayoti va ijodiy faoliyatiga oid manbalarni tahlil qilish; 2.Lirik asarlarida ko‘tarilgan asosiy g‘oyaviy va estetik muammolarni aniqlash; 3.Obrazlar va mavzularni yaratish mahoratini ochib berish; 4.Lirik merosining til va uslub xususiyatlarini tahlil qilish. Kurs ishining tuzilishi . Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad, vazifa, o‘rganilganlik darajasi, obyekti va predmeti bor. Asosiy boblarda Hamza Niyoziyaning lirik merosining g‘oyaviy-badiiy jihatlari tahlil qilinadi, xulosada esa umumiy ilmiy xulosalar beriladi. Jami: 26 bet. 4 I BOB. HAMZA LIRIKASI VA UNING JANR XUSUSIYATLARI 1.1.Lirik asarlarda obrazlar va tuyg‘ular tizimi XX asr o‘zbek xalqi tarixining muhim qismini tashkil etadi. Bu davr tarixga Turkistonda jadidchilikning paydo bo‘lishi va sho‘rolar jamiyatini qurish uchun kurash yillari sifatida kirdi. Xalqimiz mustamla ka davridagi ijtimoiy adolatsizliklardan qanchalik aziyat chekmasin, qanchalik qiynalmasin, hech qachon tushkunlikka tushmadi. Kelajakka ishonch bilan qarab mustamlakachilikka qarshi erk va ozodlik uchun turli shakllarda izchil kurash olib bordi. Xalq orasidan yetishib chiqqan Mahmudxo‘ja Behbudiy, Hamza, Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li, Abdulla Avloniy, Fitrat, Abdulqodir Shakuriy singari o‘z davrining ilg‘or ziyolilari va ijodkorlari xalq ahvoliga achinib, bunga chora izlay boshladilar. Ular xalq mashaqqatli hayot iskanjasida qiynalib kun o‘tkazayotganining asosiy sababi ilmsizlikdir, degan xulosaga keladilar. Mehnatkash ommani ma’rifatli qilish yo‘llarini axtaradilar. Shunday qilib, XX asr boshlariga kelib milliy uyg‘onishga chorlovchi jadidchilik harakati yuzaga keldi. Bu harakatning asosiy maqsadi – oddiy xalq hayotini yaxshilashga ko‘maklashishdan iborat edi. Bu borada M.Behbudiy tomonidan quyidagicha fikr keltiriladi: “Xalq o‘z foydasini anglasa, milliy maktab va madrasalar ochsa, Ovro‘pa dorilfununlariga bolalarini yuborsa, alardan advokat, muharrir va hunarmand, savdogar va muhandislar chiqsa, bularning har biri o ‘z vazifalarida turib, ishlarini tartib ila tuzsalar, xalqimizning foydasini ko'zlasalar, naqadar oliy va naqadar go'zal bo‘lur edi”. Jadidlar ko‘zlagan maqsadlariga erishishda, taraqqiyotni ta’minlashda istiqlolning o‘rni, ma’rifatning ahamiyatini to‘g‘ri baholaganlar. Bu yo‘lda “Birinchi navbatda qora xalqni oqartirmoq va ko‘zin ochmoq” (A. Avloniy) yo‘lidan bordilar 5 . Hamzadan katta adabiy-madaniy meros qolgan. Hamza ijodini o‘rganish uning tirikligida – 20-yillarda boshlangan. 30-yillarga kelib hamzashunoslikda Sotti5 Arzikulova S. Hamza lirikasında ma’rifat masalasining yoritilishi. // central asian academic journal issn: 2181-2489 of scientific research. –107-B. 5 Husayn, Yusuf Sulton, Komil Yashin, Izzat Sulton, Homil Yoqubov faollik ko‘rsatdi. Hamzashunoslik ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga ko‘tarildi. Hamza ijodining mavzular doirasi, g‘oyaviy mundarijasi, o‘ziga xos xususiyatlari, xalqchillik, zamonaviylik, an’ana va novatorlik masalalarini yoritishga e’tibor kuchaydi. Ibrohim Mo‘minov, Komil Yashin, Izzat Sulton, Yusuf Sulton, Vohid Zohidov, Laziz Qayumov, Mahmudali Yunusov, Tursun Sobirov, Hafiz Abdusamatov kabi taniqli olimlar adib ijodini turli rakurslarda tadqiq etishdi. Mustaqillik davri imkoniyatlari, shart-sharoit va erkinlik hamzashunoslik sohasida yangi tadqiqotlar bajarilishini taqozo etadi. Hamza ijodining boshlanmasi 1905-yillarga to‘g‘ri keladi. U dastlabki she’rlariga “Nihon” (“Yashirin”) taxallusini qo‘ygan. Hamzaning dastlabki she’rlarida Muqimiy va Furqat singari ma’rifatparvar shoirlar yo‘lidan borish sezilib turadi. Bu hol Hamza g‘azallari vazni, qofiyasi, radifi, mavzusida ko‘rinadi. Hamza atrofdagi voqelikka loqayd qarab tura olmasdi, shu bois shoir o‘z davrining muhim ijtimoiy masalalarini yoritishga harakat qila boshladi. Bu ma’noda Hamzaning 1915-1917-yillarda yaratgan “Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar” nomli majmuasi alohida e’tiborga loyiq. Bu majmuada davr ruhi, millat turmushi, orzuumidlari, yechimini topish lozim bo‘lgan muammolar o‘z aksini topgan. Shoir xalq baxtsizligiga faqatgina ma’rifat va millat birligi barham bera olishiga ishongan. Hamza ijodining ushbu bosqichida ma’rifatga chorlov ustunlik qiladi. Hamzaning dunyoqarashiga jadidchilik harakati jiddiy ta’sir ko'rsatdi. Hamza ijodi jadid adabiyotining asl namunalari qatorida turadi. Ijodining dastlabki davrida Hamzaning an’anaviy mumtoz adabiyotga ixlosi baland bo‘lib, o‘z asarlarini shu yo‘nalishda yaratdi. Hamzaning “Yengil adabiyot”, “O‘qish kitobi”, “Qiroat kitobi” nomli uch darsligi va dastlabki “Devon”ida ham diniy va ma’rifatparvarlik mavzusidagi asarlar anchagina o‘rin egallagan. Hamza ko‘plab mamlakatlarda bo‘lib, ulardagi hayot va rivojlanish darajalarini o‘z yurtidagi holat bilan solishtiradi va ijtimoiy qoloqlikdan qayg‘uga tushadi. Hamza bunday holatning asosiy sababi – ilmsizlikdir degan xulosaga keladi, xalqni ilmli bo‘lishga, ma’rifat egallashga da’vat etadi. Boshqa 6 millatlar turli ixtirolar qilayotgan bir paytda millati o‘z erki uchun ham kurasha olmayotganidan eziladi va bunday yozadi: “Olim bo‘lsak dunyoda Kelur har ish bunyoda, Biz ham suv osti kezib Ham ucharmiz havoda” Hamza Hakimzoda 1914-1915-yillarda yozilgan “O‘qi!”, “Ilm ista”, “Olim bo‘laylik”, “Kitob”, “Qalam”, “Maktab”, “To‘g‘ri so‘zla”, “To‘g‘ri so‘z bola“, “Ilm-u axloq-u adab”, “Qimorning boshi”, “Bolaning yomon bo‘lmog‘iga sabab bo‘lgan onaning jazosi” kabi pedagogik she’rlarida ilm-ma’rifat, axloq-odob, to‘g‘rilik, halollik, chin do‘stlikni targ‘ib qiladi. “Ilm ista” she’rida shoir mehnatkash ommaga qarata deydi: “Olamning xurshidi kundir, odamning xurshidi ilm, Olamning zulmoti tundir, odamning nodori ilm”. Ma’rifatparvarlik, taraqqiyparvarlik, millatparvarlik, yurtsevarlik g‘oyalari Hamza ijodining bosh yo‘nalishini tashkil etadi. Hamza “Yig‘la, Turkiston”, “Yaxshi holin yo‘qotgan oqibatsiz Turkiston”, “Dardiga darmon istamas” kabi she’rlarida hamon g‘ofillik uyqusidan uyg‘onmagan Turkiston o‘lkasini uyg‘onishga, ma’rifatga, taraqqiyotga chaqiradi. Bu xalqchil va dolzarb asarlarda Hamza she’riyatining g‘oyaviyestetik xususiyatlari yaqqol namoyon bo‘ladi. “O‘g‘ul-qizimiz o‘ynar pirpirak, Qaydin bilsunlar o‘qumoq kerak. Ota-onalar sabab o‘lushib, Yakson o‘lmasa garangu ziyrak. Yetishdi hamon o‘qurga zamon Endi ilmsiz yashamoq gumon”. 7 Shunisi muhimki, Hamza asarlaridagi g‘oy xalqlar do‘stligi tamoyillariga asoslanadi. Hamzaning 1915-1916-yillarda nashr etilgan “Oq gul”, “Qizil gul”, “Sariq gul”, “Yashil gul”, “Pushti gul”, “Safsar gul” nomli she’riy to‘plamlarida xalqparvarlik g‘oyalari bo‘rtib turadi. Hamza yangi o‘zbek she‘riyatining ilk namunalarini yaratgan ijodkorlardan biri sifatida tarixda qoldi. Shu bilan birga, u yangicha mazmunni yangicha shaklda ifodalash uchun kurashib, poetik shaklni mukammallashtirish, badiiy asar tilini jonli xalq tiliga yaqinlashtirish borasida jiddiy izlanishlar olib borgan shoirdir. Shoirning “Ey ko‘ngil” she’rida zulmatda qolgan qalblarga chirog‘ bunday ta’riflanadi: “Ey ko‘ngil, istar esang zulmat qulubingga chirog‘, Ahli donish suhbatidan bo‘lmagil hargiz yirog‘”. Xo‘sh, donolar suhbatidan ne foyda? Shoir bunga qanday javob beradi? “Matlabing rahmat esa xulq-u adabda qoin ul, To iki dunyoda topgil davlati fazl-u farog‘”. Hamzaning ilm-u adab borasidagi qarashlari “Ilm-u axloq-u adab” nomli she’rida o‘z badiiy ifodasini topadi: “Kimki ko‘rmas maktab-u ustod-u ta’lim-u adab, Farqi yo‘q hayvondin oni bo‘lsa bing oliy nasab. Odamiyat mevasi, insoniyat bog‘i aro, Beadablar biyd yanglig‘ bo‘lg‘usi oxir xatab”. O‘z davrida Alisher Navoiy “insonni so‘z ayladi judo hayvondin” deb aytgani barchamizga ma‘lum. Hamza Hakimzoda Niyoziy esa ta’lim-u adabdan yiroq kishini hayvondan farqi qolmasligini ta’kidlaydi va ta’lim-tarbiyaning darajasini yanada ko‘taradi. Hamza xuddi shu holatning sababini yigitlar va qizlar o‘rtasidagi aytishuvda keltiradi: Erlar: 8 “Tanda g‘ayrat, ko‘zda ibrat, dilda himmat yo‘q, Ilm-u adab, xulq-u ismat, or-u iffat yo‘q. Xotin dunyosida sizdek, jonim onalar, Milliy burchin o‘tolmagan hech millat yo‘q. Qizlar: Tanda g‘ayrat, ko‘zda ibrat, dilda himmat ko‘p, Milliy burchni o‘tamakka ilm-u san’at yo‘q. Ruhoniylar, ota-onalar millata mas’ul, Chunki bizning yo‘limiz masdud, hech HURRIYAT yo‘q”. Ko‘rish mumkinki, bora-bora barcha ilmsizlik va qoloqliklarning yagona ustuvor sababi – erksizlik, hurriyatga ega emaslik. “Istiqlol jadid ziyolilarimiz orzulagan eng muqaddas tilak edi. Shu tilak yo‘llarida ularning bor kuch-quvvati, navqiron yigitlik umrlari nisor bo‘ldi, boshlari kundaga tortildi”. Mana shunday adiblarimizdan biri Hamza Hakimzoda Niyoziy ham yurt ravnaqi deb, millat ziyosi deb yonib yashadi. O‘z asarlarining zohiri-yu botinini shu mavzu bilan naqshladi. Hatto, umrini-da bag‘ishladi, biroq ko‘plar ko‘rolmagan istiqlol, HURRIYAT Hamza uchun ham orzuligicha qolib ketdi. XX asrda o‘zbek millati tarixida yangilanish tarafdorlari bo‘lib, she’riyat, nasr va dramaturgiyaga yangi shakl va mazmun olib kirishga harakat qilgan yetuk adiblarimiz yoqqan mash’ala esa hanuz o‘chgani yo‘q 6 . 6 Arzikulova S. Hamza lirikasında ma’rifat masalasining yoritilishi. // central asian academic journal issn: 2181-2489 of scientific research. –111-B. 9 1.2.Hamza lirik asarlarida motivlar va mavzular (sevgi, tabiat, milliy ruh, vatanparvarlik) 1913 yilda Samarqandda nashr etilgan bu drama 1914 yilda sahnalashtirilib, xalqqa namoyish etilgach juda katta shuhrat qozondi. Bu asardan ta’sirlangan Abdulla Qodiriy “Baxtsiz kuyov” dramasini yaratdi. H.H.Niyoziyning ilk dramatik asarlari ham ayni shu davrda “Padarkush” dramasi ta’sirida vujudga keldi. U 1914- 1916 yillarda “O‘ch” (1914), “Zaharli hayot, yohud ishq qurbonlari” (1915), “Ilm hidoyati”, “Mulla Normuhammad domlaning kufr xatosi”, “Ochlik qurbonlari” (1916), “Muhtoriyat yoki avtonomiya” (1917) kabi kichik sahna asarlarini yaratdi. Hamza sovet davrida “Kim to‘g‘ri”, “Tuhmatchilar jazosi”, “Boy ila hizmatchi”, “Ishchilar hayotidan” (1918), “Loshmon fojeasi” (1916-1918), “Farg‘ona fojeasi” (1918-1920), “Qizil qon ichida yosh go‘daklar”, “Mahbus to‘raning holi” (1919) singari pyesalarini yozgan. Ammo bu asarlarning aksariyati bizgacha etib kelmagan. H.H.Niyoziy keyinchalik targ‘ibot va tashviqot yo‘nalishida “Pastki SHo‘rolar saylovi munosabati ila yozilgan cho‘pchaklar”, “Burung‘i saylovlar” (1926), “Jahon solnomasining eng oxirgi kunlari” (1927), kabi pyesalarini ham yaratdi 7 . Ayni shu davrda H.H.Niyoziy o‘zbek dramaturgiyasining mumtoz namunalaridan bo‘lgan “Maysaraning ishi” komediyasi hamda “Paranji sirldaridan bir lavha yoki yallachilar ishi” dramasini ham yozgan. Agar adibning ilk dramalari bo‘lgan “Zaharli hayot”da melodrama va sentamentalizm unsurlari mavjud bo‘lsa, keyinroq yozilgan “Tuhmatchilar jazosi”, “Boy ila hizmatchi”, “Paranji sirlaridan bir lavha” pyesalarida realizm kuchli ekanligini ko‘rish mumkin. XX asrning 20-30-yillari davomida H.H.Niyoziyning “Zaharli hayot”, “Boy ila hizmatchi”, “Maysaraning ishi”, “Paranji ishi sirlari” (“Xolisxon”) “Burungi saylovlar” kabi dramatik asarlari O‘zbekistonning ko‘plab teatrlarida bir necha martadan sahnalashtirilib, tomoshabinlarga taqdim etilgan. 7 Abdunazarov Z. Hamza Hakimzoda Niyoziy dramaturgiyasi. // “Oriental Art and Culture” Scientific-Methodical Journal - Volume 2 Issue 2 / September 2021. – 170-B. 10 1989 yili Hamza Hakimzoda Niyoziy tavalludining 100 yilligi munosabati bilan adibning 5 tomlik “To‘la asarlar to‘plami”ni nashr etildi. Uning pyesalari mazkur nashrning 3, 4-tomlariga kiritilgan. Ularning soni 20 tadir. Albatta, ularning ichida hammasi bir xil emas. Ba’zi pyesalar ayrim kichik lavhalar shaklida bo‘lsa, ayrimlari esa bir necha pardadan iborat yirik dramatik asarlardir. H.H.Niyoziyning bizgacha etib kelgan ilk pyesalaridan biri, “O‘ch” bo‘lib, u uch ko‘rinishidan iborat. Ushbu pyesada chorizm mustamlakasi davridagi mustamlakachi ma’murlar hamda mahalliy amaldorlarning xalqni nodonlikda saqlash uchun olib borgan xatti harakatlari va ularning jabr-zulmiga qarshi jadidchilik kayfiyatidagi ayrim ziyolilarning kurashi qisqa lavhalarda bayon etilgan. Asardagi Hokim, Noib, Boy, Mingboshi singari obrazlar orqali o‘sha davrdagi xalqqa ikki taraflama zulm qiluvchilar qiyofasini, Haydarqul timsolida esa bu jabr- zulmga qarshi kurashuvchi jadid-ziyolilarni bir misolini ko‘rish mumkin. Hamzaning “Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari” asari fojeasi (tragediya) bo‘lib, 1915 yilda yozilgan va 1916 yilda toshbosma usulda chop etilgan. Bu asar haqida o‘zbek teatr tarixchisi Miyon Buzruk Solihov shunday deb yozgan: “Bu pyesa Hakimzodaning pyesa janri ustida bergan eng oldingi asaridir: uning soddaligi va, yuzakiroq chiqqan shu boshlang‘ich asar bo‘lishidan ilgari kelgan holdir; chunki, Hakimzodaning so‘nggi asarlari bu pyesaga qaraganda san’at jihatidan ustun turadurlar” 8 “Zaharli hayot”ning bosh qahramonlari Mahmudxon ismli yosh yigit va uning sevgilisi Maryamxondir. Mahmudxon yangi usul maktablarida tahsil olgan zamonaviy kiyinadigan, jadidchilik harakatiga hayrihoh yigit: uning sevgilisi Maryamxon garchi eski maktablarda o‘qigan bo‘lsada Mahmudxon ta’sirida u ham yangicha fikrlashga intiladi. Dramada jaholat, qoloqlik, mutaassiblik ilm-ma’rifat, taraqqiyot fidoiylari Mahmudxon va Maryamxonni fojeaga olib keladi. 8 М.Бузрук Солиҳов. Ўзбек театр тарихи учун материаллар. Тошкент. 1935.Б.113. 2 Раҳмонов М. Ҳамза ва ўзбек театри. Тошкент. 1959. 125 б. 11 Asarning ikki qahramoni Maryam va Mahmud zamonasining hal qiluvchi kuchlari mutaassib kuchlarga qarshi kurashadilar. Tomonlar o‘rtasidagi kurash eng yuqori nuqtaga ko‘tariladi: ularning istiqbol haqidagi yuksak orzulari chilparchin bo‘ladi. Natijada ilojsiz qolgan yoshlar mavjud tuzumga, feodal tartiblarga, jaholatga, mutaassablarga qarshi isyon tariqasida o‘z jonlariga qasd qiladilar. Asardagi Mahmudxon manologlarida senlamentsollik shu darajada kuchliki, tinglovchining qalban larzaga soladi. Mahmudxonning o‘limi oldidagi monologi fojeaning asl mohiyatini yanada to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Hamzaning “Muxtoriyat yoki avtonomiya” pyesasi 1917 yilda yozilgan. Yozuvchining o‘zi izoh berganidek, bu pyesa “Turkistonda hurriyat bo‘luvi munosabati ila yoshlar va ulamolar orasida ixtilof o‘laroq ulamolarning ayrilib ketuvlari” va Turkiston muxtoriyatini tashkil etish g‘oyasining paydo bo‘lishi munosabati bilan yaratilgan. Hamza ushbu asarda “Sho‘royi islom” tashkilotining Qo‘qonda Turkiston muxtoriyatini barpo etish masalalariga bag‘ishlangan majlisini tasvirlab bergan. Bu komediyaning personajlari “Sho‘royi islom” tashkilotining a’zolaridan iborat bo‘lib, muallif ularning ismlarini to‘la bermay, bu nomlarni bosh harflarinigina keltiradi. Bu bosh harflarda berilgan nomlar real kishilarning ismlaridir. Hamza bu asar asosidagi spektaklni Qo‘qonda G‘ishtko‘prikdagi Mahmud tarasha mehmonxonasida sahnalashtirib namoyish etgan. 2 Bu komediya matni birinchi marta Hamza “Asarlar”ining II tomida ayrim qisqartirishlar bilan e’lon qilingan. Asarning to‘liq matni, Hamza Hakimzoda Niyoziy To‘la asarlar to‘plamining uchinchi tomida chop etilgan. Hamzaning sovet davrida eng ko‘p shuhrat topgan asari, bu “Boy ila xizmatchi” pyesasidir. Bu asarning yozilish sanasi haqida har xil taxminlar bor. Ba’zi adabiyotshunoslar (masalan, Sotti, Husayn) uni oktyabr inqilobidan ilgari yozilgan, inqilobdan keyin qayta ishlangan desalar, boshqalar (masalan, Yusuf Sultonov) bu drama 1918 yilda yozilgan deb hisoblaydi. Bu pyesada Solihboy ismli 12 bir boyning G‘ofir ismli xizmatchining xotinini zo‘ravonlik bilan tortib olishi haqidagi mojorolar bayon etilgan. Asar o‘z vaqtida adabiyot va san’at bilan shug‘ullanuvchi ayrim kishilarga manzur bo‘lmagani uchun nashr etilmagan va qo‘lyozmasi yo‘qolgan. Pesaning bizgacha etib kelgan yagona qo‘lyozma nushasi Vali Burhon tomonidan ko‘chirilgan bo‘lib, u Abu Rayxon Beruniy nomidagi SHarqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanadi. Uning hajmi 55 betdan iborat. Bu asar 1939 yilda hukumat topshirig‘i bilan Kamol Yashin tomonidan mavjud qo‘lyozma nusxa hamda Hamza zamondoshlarining xotiralari alohida butunlay qayta ishlangan. “Boy ila xizmatchi” pyesasini sovet mafkurasiga moslangan ushbu varianti 1991 yilgacha respublika teatrlarida sahnalashtirilib, namoyish etilgan. Hamzaning “Kim to‘g‘ri” pyesasi ham 1918 yilda yozilgan va o‘sha vaqtda sahnalashtirilgan. Asar o‘z vaqtida nashr ettirilmagani uchun uning asl nushasi yo‘qolgan. Bu asarning 1920 yilda ko‘chirilgan nushasi Muzaffar Muhammedov tomonidan Hamza yubileyining o‘ttizinchi kamissiyasiga topshirilgan. SHu nusha asosida 1939 yildan boshlab Hamza asarlar to‘plamida nashr etilib kelmoqda. “Kim to‘g‘ri” bir pardali komediya bo‘lib uning qahramonlari Qodirjon ismli bir ziyoli, uning xotini Maryam hamda ularning xizmatkorlari Xolmat va Ruzvondir. Asar maishiy mavzuda bo‘lib, oilada er-xotinning bir-birlarini aldamasligi bo‘lib qanday holga tushishlari ishonarli tarzda ko‘rsatib berilgan. Hamzaning “Burungi qozilar yoki Maysaraning ishi” nomli komediyasi 1926 yilda yozilgan. Bu komediya o‘zbek dramaturgiyasi va teatrining keyingi taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu asar bilan Hamza o‘zbek komediyasi tilini qanday o‘stirish, ishlash kerakligini ko‘rsatib berdi. “Maysaraning ishi”dagi qaxramonlar pyesaning o‘ziga xos ishlashi diqqatni jalb qiladi” deb yozgan edi Sotti Husayn. 9 Bu asar asosida keyinchalik “Maysaraning ishi” nomli opera yaratildi va kinofilm ham suratga olindi. 9 Сотти Ҳусайн. Ҳамза Ҳакимзода. Ҳаёти ва фаолияти. Тошкент-Самарқанд. 1940. Б.43. 13 “Paranji sirlaridan bir lavha yoki yallachilar ishi” nomli besh pardali drama 1927 yilda yozilgan. Asarda 1882 yildan 1919 yilgacha bo‘lib o‘tgan voqealar badiiy ifodalagan. pyesa birinchi marta 1940 yil 7 avgustda Hamza nomidan o‘zbek davlat drama teatrida E.Bobojonov tomonidan sahnalashtirilgan. Bu asar keyinchalik respublika teatrlarida “Xolisxon” nomi bilan sahnaga qo‘yilgan. YUksak badiiy mahorat bilan yozilgan bu pyesa o‘zbek dramaturgiyasining mumtoz namunalari qatoridan o‘rin olgan. Ularning ayrimlarini bugungi kunda ham sahnalashtir ish o‘zbek tomoshabinlari uchun haqiqiy san’at namunasi qanday bo‘lishi lozimligini ko‘rsatib beradi 10 . I bob yuzasidan xulosa Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik ijodi va uning janr xususiyatlari o‘rganildi. Uning lirikasida insoniy tuyg‘ular, milliy ruh va vatanparvarlik motivlari ustuvor o‘rin tutadi. Obrazlar tizimi aniq va rang-barang bo‘lib, tabiat, sevgi, ezgu niyatlar va milliy qadriyatlar bilan boyitilgan. Bundan tashqari, Hamza lirikasida til va uslub o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi: she’riy ritm, ohang va tasvir vositalari orqali shoir o‘z his-tuyg‘ularini chuqur ifoda etgan. Shu bilan birga, lirik asarlar ijtimoiy-madaniy muhitni aks ettirish, inson ruhiyatini ochib berish va milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilish vazifasini ham bajaradi. 10 Abdunazarov Z. Hamza Hakimzoda Niyoziy dramaturgiyasi. // “Oriental Art and Culture” Scientific-Methodical Journal - Volume 2 Issue 2 / September 2021. – 170-174-B. 14 II BOB. HAMZA LIRIKASI TAHLILI 2.1.Tanlangan lirik asarlar misolida tahlil Ma’rifatparvarlar lirikada eng sermahsul va ommabop janr sifatida rivojlantira olishgan. Ma’rifatparvarlik g‘oyalarining xalqqa yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida badiiy adabiyotning ta’sir ko‘rsatishi kuchli bo‘ldi. Shuning uchun ham ma’rifatparvarlik adiblarining aksariyat yirik nomayondalari o‘z ijodiy-amaliy faoliyatini nasr va nazmda faoliyat olib borish bilan bog‘liq bo‘ldi. Ushbu faoliyat yo‘nalishida Hamza Hakimzoda Niyoziyning o‘rni beqiyos hisoblanadi. Adib (1889-yil 6-mart, Qo‘qon shahrida tabib oilasida tavallud topgan. Daslab, eski maktabda savod chiqarib, keyinchalik rus-tuzem maktabi va madrasada tahsil oldi. Fors, arab va rus tillarini no‘rgangan Hamza Sharq adabiyotini mustaqil mutolaa qildi, 6 yoshidan she’rlar yoza boshladi. Ilk devoni dunyoga kelganda u endigina 25 yoshda edi. Darsliklar yozish, maktablar ochib, nochor oila farzandlarini savodli qilishni Hamza o‘z faoliyatidagi eng muhim vazifalaridan biri deb bildi. U o‘zi tashkil qilgan maktablarda bolalarga diniy va dunyoviy ilmlardan dars berdi. Shoirning “Jonlarni jononi Vatan” nomli she’ri o‘qiganimizda mazkur she’r shoir juda ham samimiy tarzda hozirga qadar “Vatan” degan muqaddas so‘zni ko‘p bor eshitib, shunchaki tilga olib yurganini,uning asl mazmun-mohiyatini esa endigina kashf qilganini e’tirof etadi. Vatan o‘z farzandlariga hech qanday shartsix,tamasiz ona bo‘lishni H.H.Niyoziy teran anglaydi 11 . Jonlarni jononi vatan Vatan, vatan der edilar, na der erdim bilmay oni, Endi bilsam Vatan erkon bu tanlarning shirin joni, Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni 11 Ismatillayev I. “Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik janrlarining qiyosiy tahlili”. // International Journal of Education, Social Science & Humanities. Finland Academic Research Science Publishers. – 1656-B. 15 Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Ushbu to`rtlikda shoir vatan nimaligini anglashga urinadi. Barchamiz nutqimizda “vatan” so`zini ko`p bor qo`llaymiz, ammo doim ham uning ma’nomohiyatiga yetavermaymiz. Shoir vatan so`ziga eng go`zal ta’rifni beradi, ya’ni uni “jonlarning jononi “ deya ataydi. Firimcha, bu ta’rif vatanga berilgan ko`plab ta’riflar ichida eng go`zali va ta’sirlisidir. Sensan ekan bizlara chin tug‘mish bir mungliq ani, Boqg‘ung tirik bo‘lsak, agar o‘lsok quchog‘ingda yano. Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Ushbu misrada shoir vatanni onaga o‘xshatadi. Nima uchun biz vatanni onamizga o‘xshatamiz? Chunki, xalqimiz odatda Vatan so‘ziga Ona so‘zini qo‘shib talaffuz qiladi: Ona vatan. Bu Vatanning onaday aziz, mehribon, jonkuyarligiga ishora bo‘lsa kerak-da. Axir inson uchun onadan azizroq kishi bormi? Jismu jon ato qilib, yana boshimizda tunlarni bedor o‘tkazgan zotdan, a? O‘ziga bori zahmatlarni olib, rohatni farzandiga ilinganini ta'riflashga har qancha "mehribon" degan so‘z kamlik qilmaydimi? O‘zga jon uchun, uning baxti, kamoli, ertangi kuni deb kerak bo‘lsa, o‘z jonidan ham kechadigan yana kim bor olamda?! Aslida esa, mana shu tuyg‘u, tasavvur, rishta, shuncha mehrning hammasi Vatanning bir parchasi, bir bo‘lagi xolos. Ko‘zlarmi ko‘r bo‘lgan uchun hech tanimas bo‘lduk sani, Og‘rindi ko‘nglung, yuzaga og‘lo siring chiqsin qani! Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Essiz, essiz tug‘gonlaring, ko‘z yumub o‘q otub sani, Bog‘lab qo‘ling boyonlara ne oldilar sotub sani, 16 Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Shu o‘rinda o‘zbek xalqining sevimli shoirlaridan biri Muhammad Yusufning bir she’riy parchasiga nazar solsak, Alhazar, alhazar, ming bor alhazar, Ana, yurishibdi kiyganlari zar, Qodiriyni sotib shoir bo‘lganlar — Mehrobingdan chiqqan chayonlaring bor. SSSR davrida yurtimizda San onaizor ekanda, achingoning bor ekan-da, O‘lmay laxta qonlar to‘kub xor bo‘lub yurar ekan- da. Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Urush davrining musibatlari ni o zʻ boshidan kechirgan kishilarnin g xotiralaridan ma lum bo lishicha, odamlar o sha vaqtda sovet rejimini himoya qilish ʼ ʻ ʻ zaruriyati haqida kam o ylar edilar. Xalqning aksariyat qismi mustabid tuzumni ʻ qoralar edi. Chunki, xalqning xotirasidan hali Turkiston Muxtoriyatinij qonga belanganligi, istiqlolchilik harakatining zo ravonlik bilan bostirilishi, diniy e tiqod ʻ ʼ uchun ta qib qilishlar esdan chiqmagandi. Jamoalashtirishning stalincha zo ravonlik ʼ ʻ bilan amalga oshirilishi natijasida yuz bergan jinoyatlar xotiradan ko tarilmagan ʻ edi. Mustabid tuzumning ommaviy qatag onlaridan qolgan yaralar hali bitmagan ʻ edi. Biroq, o zbek xalqining fashizmga bo lgan nafrati mustabid tuzum yetkazgan ʻ ʻ g am-alamni orqa o ringa surib qo ydi va u dushmanga qarshi otlandi. Shuningdek, ʻ ʻ ʻ mustabid tuzumning “mafkura mashinasi“ ham benuqson ishladi —u SSSR tarkibidagi barcha mustamlaka xalqlarni fashizmga qarshi kurashga safarbar qila oldi. Urush davrida “Paxta ishi o‘zbek ishi” nomi ostida qanchadan qancha begunoh insonlarning yostig‘i quridi. Biluvchilar qo‘l tutmadi, bizga sani tonutmadi, Bilmam nelarga aldanub tangri buyruqin 17 tutmadi. Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Jadid bobolarimiz asarlari mazmuniga tobora chuqur kirib borar ekanmiz, bu asarlarning dunyoga kelganiga qariyb yuz ellik yildan oshgan bo‘lsa-da, ularda ko‘tarilgan muammolar bugungi kunda ham dolzarbligicha qolayotganini ko‘ramiz. Jadidlar yechimini izlagan millat uquvsizligi, ayollar ta’limi bilan bog‘liq muammolar hanuzgacha jamiyat rivojiga soya solmoqda. XIX asr oxiri XX asr boshlariga kelib, Turkistonda millat taqdiriga rahna soluvchi, og‘ir va o‘ta qaltis tarixiy muhit paydo bo‘ldi. Bunga sabablar, birinchidan, Rossiya imperiyasi Turkistonni mahv etib, u yerda o‘z mustamlakachiligini mustahkamlash maqsadida, aholini ruslashtirish, oddiy xalqni erkidan ayirish, g‘ururini sindirishdek o‘ta shovinistik siyosat olib borganligi, ikkinchi tomondan musulmon mutaassibligida dunyoviy bilim va taraqqiyotga qarshilik ruhi avj olgani bo‘lsa, yana bir tomondan xalqimiz o‘z ma’naviyati, huquqi hamda, eng avvalo, erkini qo‘ldan boy bergani bo‘ldi. Insoniyat tarixida mustamlakachi davlatlar tomonidan istilo qilingan xalqining milliy g‘ururi, ona tili, adabiyoti, asriy an’analaridan judo etib, birato‘la mahv etish tendensiyasi ustuvor sanaladi. Ezilgan xalq bora-bora yovning bunday qarashlariga ko‘nikadi. Bilimsizlar anglashmadi, oh-u voying tinglashmadi, Bilguvchilar burchi ekan o‘ng‘aylamoq, o‘nglashmadi. Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Mana shunday siyosiy qaltis vaziyatda xalqning bir guruh ziyolilari, millatning asl o‘g‘lonlari, taraqqiyparvarlar harakati paydo bo‘ldi. Xalqning fidoiy lochinlari o‘zlarining qanotlari kuysa-da ona xalqini uyg‘otish, uning kelajagi uchun qayg‘urish borasida harakat qildi. Ular “jadid” deb atalmish ulug‘ nom ostida birlashib, bir yoqadan bosh chiqarib holda ma’naviyat uchun, g‘urur va erk uchun uzun va mashaqqatli bir yo‘lni bosib o‘tishdi. 18 Nihon yig‘lab qon yutunur, kechmog‘lig‘ingni o‘tunur, Mundin buyon o‘g‘lonlaring chandon tonurga tutunur, Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni Vatan, Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan! Jadidlar yo‘qotilgan erkning qaytarilishi, yosh avlodni ilm-salohiyatli qilish, mavjud tuzumga ko‘r-ko‘rona bo‘ysunmaslik va yuqorida keltirilgan milliy mafkurasining asoslarini nafaqat xalq ongiga g‘oyaviy jihatdan yoyishdi, balki xalqning qalbiga asarlari orqali kirib borib, chuqur o‘rin egallash Mahmudxo‘ja Behbudiyning: “Sizlarg‘a vasiyat qilaman. Maorif yo‘lida ishlaydurg‘on muallimlarning boshini silangizlar! O‘rtadan nifoqni ko‘taringiz! Turkiston bolalarini ilmsiz qo‘ymangizlar”jumlasi jadidlar g‘oyasining yaqqol dalilidir. Ular chinakamiga millat muallimlari edilar. Ular millatni halokat va falokatdan asrab, asriy saodatga olib chiquvchi ma’rifati va tarbiyasi bilan xalqni ma’naviy tubanlikdan olib chiquvchi bir ko‘prik bo‘lishdi 12 . 2.2.Til va uslub xususiyatlari O‘zbek tilshunosligining taraqqiyotida XX asr boshlarida jadidlar tomonidan boshlangan madaniy-ma’rifiy harakat muhim rol o‘ynadi. Bu davr vakillaridan biri bo‘lmish Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) nafaqat dramaturg, shoir va ma’rifatchi, balki til sohasida islohot tarafdori bo‘lgan ziyoli sifatida ham yuksak e’tiborga loyiqdir. Uning o‘zbek tiliga bo‘lgan yondashuvi, imlo masalalari, adabiy til me’yorlarini shakllantirish borasidagi fikr-mulohazalari hozirgi o‘zbek tilshunosligida alohida o‘rganish obyekti bo‘lib kelmoqda.Hamza Hakimzoda jadidchilik harakatining faol vakili sifatida o‘zining til haqidagi qarashlarini asosan quyidagi yo‘nalishlarda bayon qilgan: 12 Ismatillayev I. “Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik janrlarining qiyosiy tahlili”. // International Journal of Education, Social Science & Humanities. Finland Academic Research Science Publishers. – 1659-B. 19 1. Xalq tiliga yaqinlashuv g‘oyasi: Hamzaning tilga bo‘lgan asosiy yondashuvi – xalq tili asosida adabiy tilni shakllantirish, murakkab va sun’iy so‘zlarni soddalashtirishdan iborat edi. Bu borada u "til xalqniki bo‘lishi kerak" degan g‘oyani ilgari surgan. Ma’lumki, XX asr boshlarida O‘zbekistonda milliy uyg‘onish harakati avj oldi. Bu davrning ilg‘or mutafakkirlari xalqni jaholat, nodonlik va jaholat botqog‘idan chiqarish yo‘lida til, adabiyot va ma’rifat vositasiga tayandilar. Shunday ziyolilardan biri – Hamza Hakimzoda Niyoziy edi. U nafaqat shoir va dramaturg, balki ma’rifatparvar, xalq dardini o‘z qalbi bilan his etgan mutafakkir sifatida tanildi. Hamza ijodining markaziy g‘oyalaridan biri bu – xalq tiliga yaqinlashuv, ya’ni adabiy tilni oddiy xalq uchun tushunarli qilish, uni sun’iylikdan xalos etish edi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida o‘zbek adabiy tili, ayniqsa, yozma shaklda arabcha va forscha unsurlar bilan haddan ortiq yuklangan edi. Bu holat adabiyot va ma’rifatning oddiy xalq orasida keng tarqalishiga to‘sqinlik qilardi. Ayniqsa, madrasa ilmiga ega bo‘lmagan oddiy xalq uchun bu matnlar tushunarsiz bo‘lib qolgan. Hamza bu muammoni chuqur anglagan va uni bartaraf etish uchun tilni soddalashtirish, ya’ni xalqga tushunarli, ravon, tabiiy tilda yozish zarurligini ilgari surgan. Hamzaning til siyosati va amaliy yondashuvi shundan iborat ediki, uo‘zining ko‘pgina asarlarida aynan xalq tiliga xos leksik birliklardan, maqollar, iboralar, xalqona tasvirlardan foydalanadi. Masalan: • “Zaharli hayot” pesasida oddiy dehqon va hunarmandlarning hayoti, ularning og‘zaki so‘zlashuv tili orqali yoritilgan. • “Boy ila xizmatchi”, “Maysaraning ishi” kabi komediyalarida xalq tiliga xos kulgili, jonli dialoglar orqali tilning tabiiyligi ta’minlanadi 13 . Bu uslub orqali Hamza nafaqat adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirgan, balki o‘z asarlarini keng ommaga tushunarli qilgan. Shuningdek, Hamza o‘zining pedagogik faoliyatida ham xalq tiliga alohida e’tibor bergan. Uning darsliklari va she’riy 13 Atayev A., Umarova M. O‘zbek tilshunosligida Hamza Hakimzoda Niyoziyning o‘rganilish tarixi. // Current approaches and new research in modern sciences international scientific-online conference. – 27-B. 20 asarlarida bola uchun tushunarli, obrazli va o‘zbekona iboralar juda ko‘p uchraydi. Bu esa yosh avlodni ona tilida tarbiyalash va o‘qitishda katta yordam bergan. 2. Imlo islohoti masalalari: Hamza arab yozuvidagi imloni soddalashtirish va fonetik tamoyil asosida yangilash tarafdori edi. U imloda talaffuzga yaqinlashuv, orfografik aniqlik kabi tamoyillarni ilgari surgan. Bu borada yozgan ocherk va maqolalari keyinchalik tilshunoslar tomonidan keng tahlil etilgan. XX asr boshlarida Turkiston hududida ijtimoiy-siyosiy va madaniy jarayonlar keskin tus oldi. Jadidchilik harakati asoschilari qatorida Hamza Hakimzoda Niyoziy ham turdi. U ma’rifatparvar yozuvchi, dramaturg, tilshunos, o‘qituvchi sifatida o‘z davrining dolzarb masalalarini — xususan, xalqning savodxonligini oshirish va imloni isloh qilish zaruriyatini ilgari surgan. Uning ijodida imlo islohoti va xalq tili masalalari alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida jadid ziyolilari an’anaviy usulda ta’lim berayotgan eski maktablarni tanqid ostiga olib, yangi usulda dars berish, zamonaviy ilm-fan asosida o‘qitish, savodsizlikka barham berish g‘oyalarini ilgari surdilar. Bu harakatda til va imlo masalasi asosiy mavzulardan biri bo‘lib qoldi. Yozuvdagi chalkashlik, turli talaffuz va yozuv variantlari, arab imlosining o‘zbek tiliga mos kelmasligi bu jarayonni qiyinlashtirar edi. Hamzaning imlo borasidagi qarashlari xususida gapirar ekanmiz, u o‘z maqola va asarlarida imlodagi murakkabliklar xalq orasida savod egallashni qiyinlashtirayotganini aytadi. U arab yozuvidagi ortiqcha harflar, talaffuzga to‘g‘ri kelmaydigan grafik belgilar, fonetikaga mos kelmasliklarni isloh qilishni taklif qilganiga guvoh bo‘lamiz. Masalan, Hamza 1914 yilda yozgan “Millatni uyg‘otmoq kerak” nomli maqolasida shunday deydi: “Agar biz o‘zbek xalqini savodli qilmoqchi bo‘lsak, avvalo yozuvni xalq tili bilan yaqinlashtirmog‘imiz kerak...” U o‘z darsliklarida, she’riy va nasriy asarlarida o‘zbek xalq og‘zaki nutqiga yaqin, tushunarli tilda yozishga intiladi. Bu esa nafaqat tilshunoslik, balki imlo islohoti nuqtayi nazaridan ham katta yangilik edi. 21 Hamza Niyoziy muallim sifatida darsliklar yaratishda faol ishtirok etgan. Uning yozgan "Yangi maktab uchun alfabe" va "Maktab bolalariga muallim uchun qoidalar" singari asarlari xalqaro fonetik tamoyillar ga asoslanga n va soddalashtirilgan imloni targ‘ib qilgan. Bu yerda Hamzaning asosiy tamoyili shunday edi: • fonetik yozuvga asoslanish; • talaffuzga yaqin imloni qo‘llash; • harflarning sonini kamaytirish; • arab imlosining o‘zbek tiliga mos kelmaydigan unsurlarini qisqartirish. Hamzaning fikr-mulohazalari keyinchalik lotin yozuviga o‘tish davrida ham dolzarbligini yo‘qotmagan. 1920–1930 yillardagi yozuv islohoti jarayonlarida Hamza ilgari surgan g‘oyalar, ayniqsa, imloni fonetik printsip asosida qurish va xalq tiliga yaqinlashtirish fikri amalda o‘z ifodasini topdi. 3. Sheva va adabiy til masalasi: Hamza tilga shevalarning ta’sirini inobatga olgan, ammo adabiy til birliklarini bir xillikka olib kelish tarafdori bo‘lgan. U o‘z asarlarida Turkiston shevalarining leksik unsurlaridan foydalangan bo‘lsa-da, bu elementlarni badiiy jihatdan asoslagan. O‘zbek tilining taraqqiyotida XIX–XX asrlar bo‘yi alohida o‘rin tutgan davrlardan biri jadidchilik harakati bilan chambarchas bog‘liq. Bu davrda adabiy til masalalari, xususan, xalq shevalari bilan adabiy til o‘rtasidagi chegaralarni belgilash, xalq tiliga yaqinlashish g‘oyalari adabiy jamoatchilik e’tiborida bo‘lgan. Hamza Hakimzoda Niyoziy bu masalada yetuk mutafakkir va ijodkor sifatida faol ishtirok etgan. Uning asarlari orqali o‘zbek adabiy tili va shevalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, yaqinlashuv va ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlarni ifodalash vositasi sifatida tilning ijtimoiy roli yaqqol namoyon bo‘ladi. Hamza ijodida ko‘plab sheva unsurlariga duch kelamiz. U ayniqsa, Farg‘ona vodiysi shevalariga xos leksik birliklarni o‘z asarlarida tabiiy tarzda qo‘llaydi. Bu unsurlar adabiy tilning xalq tiliga yaqinlashuvi, tildagi sun’iylikdan voz kechish va o‘quvchi bilan bevosita aloqa o‘rnatish maqsadida ishlatilgan. Hamza ijodiy faoliyatini faqat estetik maqsadlarga emas, balki ijtimoiyma’naviy islohotlarga yo‘naltirgan. Shu bois, u til masalasida ham ijtimoiy 22 pozitsiyani egallagan: u oddiy xalq vakillari, ayollar, mehnatkashlar tushunadigan, o‘qib anglaydigan tilni qo‘llash tarafdori bo‘lgan. Hamza o‘z dramalarida tilni ijtimoiy tabaqalanish vositasi sifatida ham tasvirlaydi. Masalan, boylar va kambag‘allar nutqidagi farqlar orqali u ijtimoiy adolatsizlikni ko‘rsatadi. Tilning bu tarzda funksional yondashuvi Hamza ijodining realizm ruhidagi jihatidir. Hamza uchun xalq tili adabiy tilni yangilash va milliy o‘zlikni tiklash vositasidir. U xalq tili asosida milliy adabiy tilni qurish zarurligini ilgari surgan. Bu jihatdan uning qarashlari Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy kabi ziyolilarning g‘oyalari bilan mushtarakdir. Hamza tildagi sun’iylik, keraksiz murakkablik va begona unsurlarni tanqid qilgan holda, o‘zbek adabiy tilining tabiiy taraqqiyotini targ‘ib qilgan. Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘z ijodida sheva va adabiy til o‘rtasidagi bog‘liqlikni mukammal tushungan, ularni bir-birini boyituvchi vosita sifatida qo‘llagan ijodkor sifatida maydonga chiqqan. Uning asarlarida xalq tilining ifoda imkoniyatlari, dialektal birliklarning funksional qo‘llanishi va bu orqali adabiy tilning boyitilishi aniq ko‘zga tashlanadi. Shu bois, Hamza ijodi o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyotida, xususan, xalq tili va adabiy til integratsiyasi masalasida muhim manba sifatida e’tiborga loyiqdir. Tilshunoslikda Hamza merosining o‘rganilishi haqida gap ketar ekan,Hamza tilshunos sifatida rasmiy ilmiy asarlar qoldirmagan bo‘lsa-da, uning publitsistikasi va badiiy asarlari tilshunoslar uchun qimmatli manba hisoblanadi. Quyidagi tadqiqotchilar Hamzaning til xususidagi qarashlari va uning ilmiybadiiy merosini o‘rganishda alohida hissa qo‘shganlar: Sh. Rahmatullayev – Hamzaning imlo va adabiy til haqidagi qarashlarini o‘zining o‘zbek adabiy tilining shakllanishiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida ko‘rsatgan. A. Madvaliyev – Hamzaning til islohoti bo‘yicha faoliyatini jadidlar til siyosati doirasida tahlil qilgan. M. Jo‘rayev – Hamzaning asarlari tili, grammatik tuzilishi, leksik boyligi haqida aniq tahliliy tadqiqotlar olib borgan. Bugungi kunda Hamza asarlarining lug‘aviy va grammatik tahlili, ayniqsa maktab darsliklaridagi o‘rni, akademik izlanishlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat 23 qilmoqda. Shoirning tilga oid qarashlari o‘zbek adabiy tilining rivojida muhim bosqich bo‘ldi. Uning xalq tiliga yaqinlashuv g‘oyasi — adabiy tilni sun’iylikdan tozalash, milliylik va xalqchil uslubni tan olish g‘oyalari bugungi til siyosatimizda ham dolzarbdir. Hamzaning merosi o‘zbek tilshunosligi va adabiyotshunosligida til – xalq – adabiyot birligi tamoyilini chuqur anglashga xizmat qiladi. Qisqacha aytganda, Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘zbek tilining rivojida, xususan, imlo islohoti sohasida muhim o‘rin egallagan. Uning til soddaligi, xalqchil imlo, savodxonlikni oshirish kabi g‘oyalari o‘z davri uchun juda muhim bo‘lgan. Hamzaning bu boradagi merosi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda, til siyosati va o‘quv dasturlarini tuzishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi 14 . II bob yuzasidan xulosa Hamza Hakimzoda Niyoziyning o‘zbek tilshunosligiga bevosita ilmiy ishlari bo‘lmagan bo‘lsa-da, uning badiiy va publitsistik faoliyatida tilga nisbatan bildirgan qarashlari, takliflari va tanqidiy yondashuvi o‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Bu merosni chuqur o‘rganish orqali til madaniyatimizni yanada boyitish va jadid til siyosatini zamonaviy talqinda tahlil qilish imkoniyati tug‘iladi. 14 Atayev A., Umarova M. O‘zbek tilshunosligida Hamza Hakimzoda Niyoziyning o‘rganilish tarixi. // Current approaches and new research in modern sciences international scientific-online conference. – 31-B. 24 UMUMIY XULOSA Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik ijodi tizimli tarzda o‘rganildi. Shoirning lirik asarlaridagi g‘oyaviy va badiiy xususiyatlar, obrazlar tizimi, mavzular va motivlar batafsil tahlil qilindi. Hamza lirikasida insoniy tuyg‘ular, sevgi, vatanparvarlik va milliy uyg‘onish g‘oyalari ustuvor o‘rin tutadi. Shu bilan birga, shoirning tabiat tasvirlari, ruhiy kechinmalarni ifodalash uslubi va tilning o‘ziga xosligi lirik merosining estetik qiymatini oshiradi. Hamza lirikasidagi janr xususiyatlari, obrazlar tizimi va motivlarning uyg‘unligini ko‘rsatdi. Lirik asarlar milliy ruhni ifodalash, inson qalbining nozik kechinmalarini ochib berish va zamonaviy o‘quvchiga ma’naviy tarbiya berish vazifasini bajaradi. Shoirning lirikasidagi mavzu va motivlarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni, uning keyingi avlod lirikasi rivojiga ta’siri va zamonaviy adabiyotshunoslik uchun ahamiyati aniqlangan. Bu ish Hamzaning lirik merosi o‘rganilganlik darajasini oshiradi. Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirikasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni muhim va noyobdir. Uning asarlari insoniy, milliy va azal qadriyatlarni uyg‘un tarzda ifodalaydi, adabiy-tanqidiy va ilmiy izlanishlar uchun mustahkam manba vazifasini bajaradi. Bu ish shoirning lirik merosini chuqurroq tushunishga, uning obraz va motiv tizimini tizimli o‘rganishga hissa qo‘shadi hamda o‘zbek lirikasi rivojidagi ahamiyatini yanada yoritadi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy manbalar 1.Arzikulova S. Hamza lirikasında ma’rifat masalasining yoritilishi. // central asian academic journal issn: 2181-2489 of scientific research. 2.Atayev A., Umarova M. O‘zbek tilshunosligida Hamza Hakimzoda Niyoziyning o‘rganilish tarixi. // Current approaches and new research in modern sciences international scientific-online conference. 3.Ismatillayev I. “Hamza Hakimzoda Niyoziyning lirik janrlarining qiyosiy tahlili”. // International Journal of Education, Social Science & Humanities. Finland Academic Research Science Publishers. 4.Karimov, N. Abdulla Qodiriy zamondoshlari. Akademnashr. 5.Mirzayev, S. XX asr o‘zbek adabiyoti. Yangi asr avlodi. 6.Niyoziy, H.H. Tanlangan asarlar. 1-tom. She’rlar. 7.Rizayev, Sh. Jadid dramasi. Sharq, 1997. 8.Xoliqova, N. O‘zbek jadid she’riyatida ozodlik harakatining badiiy talqini. Navro‘z, 2020. II. Yordamchi manbalar 9. Djokhongirovna, K. N. (2020). The period of national awakening in uzbek poetry echo of the treasure voice of the nation. International Journal of Psychosocial Rehabilitation , 24 (6), 4045-4054. 10. Kholikova, N. D. (2020). The genesis and poetic evolution of character Shirin. Alisher Navoi and the XXI centure . 11. Холиқова, Н. Ўзбек мумтоз адабиётида хотин-қизлар образининг бадиий тадрижи (Ширин образи мисолида). Academic research in educational sciences , 2020. III. Internet manbalari 12.Natlib.uz 13.Tafakkur.net 14. uz 15. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. HAMZA LIRIKASI VA UNING JANR XUSUSIYATLARI

1.1.Lirik asarlarda obrazlar va tuyg‘ular tizimi

1.2.Hamza lirik asarlarida motivlar va mavzular (sevgi, tabiat, milliy ruh, vatanparvarlik)

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. HAMZA LIRIKASI TAHLILI

2.1.Tanlangan lirik asarlar misolida tahlil

2.2.Til va uslub xususiyatlari

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить