Hamzaning o‘zbek bolalar adabiyotida tutgan o‘rni - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	70.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Hamzaning o‘zbek bolalar adabiyotida tutgan o‘rni

Купить

“Hamzaning o‘zbek bolalar adabiyotida tutgan o‘rni” м avzusidagi BI TI RUV MALAKA VI Y I SHI 1

M U N D A R I J A Kirish ………………………………………………………………………… 3 I BOB. HAMZA VA O’ZBEK BOLALAR ADABIYOTI I.1. Hamza o’zbek adabiyotining yirik namoyandasi. ………………………. 7 I.2. Hamza ijodining o’ziga xos xususiyatlari ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, 15 II BOB. HAMZA IJODINING MA’RIFATPARVARLIK QIRRALARI II.1. Hamzaning maktab-maorif sohasidagi xizmatlari ……………………… 23 II.2 .”O’qish kitobi”, “Qiroat kitobi” va “Yengil adabiyot” darsliklarining o’ziga xos jihatlari… ………………………………………………………………….. 3 1 Xulosa… …………………………………………………………………… 5 5 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati …………………………………….. 5 7 2

K i r i s h Mavzuning dolzarbligi . Istiqlol yillarida birinchi “O’zbekiston xalq yozuvchisi”, xalqimizning sevimli shoiri Hamza Hakimzoda Niyoziy nomi o’ziga xos ovozda jaranglamoqda. Shoir ko’plab she’riy to’plamlari, dramalari, darsliklari bilan Yangi o’zbek adabiyotining yuksalishiga munosib hissa qo’shdi. Shuningdek, yangi janrlar, usul va uslublar, yo`nalishlarni kashf etdi. Badiiy adabiyotning yuksak namunalari iste`dodli adiblar tomonidan yaratiladi. Ana shunday serqirra iste`dodli ijodkorlarimizdan biri Hamza Hakimzoda Niyoziy hisoblanadi. Bu adibimiz ijodiga bag`ishlangan bir qancha tadqiqot ishlari olib borilgan va bu ish hozir ham davom ettirilmoqda. Shoir mustaqillikni kutgan edi, biroq uning orzulari o’z zamonida amalga oshmadi. Shoirning XX asr boshlaridagi ijodi bolalar ada

– Hamzaning ma’rifatchilik va jadidchilik adabiyoti rivojiga qo`shgan hissasini ochib berish. Mavzuning o`rganish darajasi qiyosiy tahlili . Hamza o`zbek bolalar adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qo`shgan. Uning asarlari maktab darsliklariga kiritilgan, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida o`rganilmoqda. San’atkorning asarlari haqida taniqli munaqqidlar Laziz Qayumov, Izzat Sulton, Vohid Zohidov, Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo’shjonov, Salohiddin Mamajonov, Umarali Normatov, Naim Karimov, Baxtiyor Nazarov, Komil Yashin kabi adabiyotshunoslar tadqiqotlarida iliq fikrlar bildirganlar. Mashhur tanqidchi olim Laziz Qayumov, Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo’shjonovlarning bir qator maqola va risolalarida shoir va adib Hamza Hakimzoda Niyoziyning ijodiy yo`li, ma’rifatchilik va jadidchilik

“Qiroat kitobi”, “O’qish kitobi”, “Yengil adabiyot” deb nomlangan darsliklari bir- birida takrorlanmas g`oyalar ifodalangan hikoyalardan iborat. Shuningdek, yozuvchi ijodiga bag`ishlangan tadqiqotlar, maqola, risola, darslik, qo`llanmalardan ham unumli foydalanish yozuvchi ijodiga oid, ayniqsa, yangicha darslik yaratish mahorati haqida yozilgan maqolalarni o`qib o`rgandik. Uning asarlarini o`qigan har bir kitobxon, hech bir ikkilanishsiz aytish mumkinki, Hamza Hakimzoda Niyoziy asarlarining turli xil yo`nalishlarini – badiiy, tarixiy, xotiraviy, publitsistik, ma’rifatparvarlik yo`sindagilarini ko`rishi mumkin. Ularda kelajak avlodni tarbiyalash, Vatanni sevish va unga munosib bo’lish, birinchi navbatda, ilmli, ma’rifatni egallash g’oyalari chuqur aks etgan. BMIning ilmiy yangiligi. Hamza H

dastirulamal vazifasini bajardi. Shuningdek, Laziz Qayumov, Sadirxon Erkinov, Izzat Sulton, Vohid Zohidov kabi adabiyotshunoslarning tadqiqotlaridan ijodiy foydalanildi. Mazkur BMI natijalari va xulosalaridan umumta`lim maktablarida, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodiga oid darslarni tashkil etishda foydalanish mumkin. Shuningdek, yozuvchi ijodiy faoliyatiga oid maqolalar yozishda ham foydalanish o`rinlidir. Bular ishimizning ilmiy ahamiyatini belgilaydi. BMIning tuzilishi . Mazkur BMI kirish, 2 asosiy bob (4 fasl), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat . 6

I BOB. HAMZA VA O’ZBEK BOLALAR ADABIYOTI I.1. Hamza o’zbek adabiyotining yirik namayondasi Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘zbek madaniyatining eng yirik namoya n dalaridan biri. U ma’rifatparvar shoir, o‘qituvchi, jamoat arbobi, kompozitor, rejissor, jurnalist sifatida ma’lumdir. O‘zbek teatr san’atini rivojida muhim hissa qo‘shgan buyuk dramaturg hamdir. Hamza 1989 yil 6 martda Qo‘qon shahrida tabib oilasida dunyoga keladi. Hamza o‘zining o‘qishga bo‘lgan zo‘r ishtiyoqi tufayli 12 yoshidayoq to‘la xat savodli bo‘lib yetishadi. 1906 yilda madrasaga kirib o‘qiy boshlaydi.Biroq madrasa ta’limi Hamzani qanoatlantirmaydi. Shunga ko‘ra, u Lutfiy, Navoiy, Gulxaniy, Muqimiy, Furqat asarlarini mustaqil suratda mutoala qiladi, o‘rganadi. Hamza 1911 yili Qo‘qonning Hojibek guzarida maktab ochib, yetim va

Qaysi bir mavjuda boqsang bilmoqqa kayfiyatini, Lozim o‘lg‘ay topmoqqa avval o‘qib axbor ilm. Hamza “Sadoi Turkiston”gazetasida bosilgan bir she’rida “bir iloj qilib kambag‘al bolalarni aqchasiz... tarbiya va o‘quvga boshlarini band qilmoq...”choralarini izlaydi, she’r va maqollarida bolalarni o‘qishga chaqiradi. Bu g‘oyani Hamza “ O‘qi” she’rida bayon etadi: Ko‘zimizga ko‘rinib turgan hamma asboblar Hech biri bo‘lmas edi, gar bo‘lmasa, zinhor o‘quv. Yer yuzida ko‘milib yotgan hama oltin, kumush Yuzag‘a chiqdi barii, bis anga axbor, o‘quv... Gar dilingda o‘ylagan orzuga yetmoq istasang, Qimmat umring qilmagil behudaga bekor, o‘qi! Qo‘y o‘yin, sayru tomoshani, g‘animat yoshliging, Shum fe’llardan o‘zingni aylagil bezor, o‘qi! Ey o‘g‘il, dunyoda bo‘lmoq istasang olijanob, O‘qig‘il maktab bor

ancha ishlarni amalga oshiradi.Hamza yozgan darsliklar uning o‘sha davrdagi dunyoqarashi, badiiy ijodi, bolalar adabiyotini tushunishi haqida ko‘pgina ma’lumot beradi. Bu g‘oya “Yengil adabiyot”da o‘z aksini topgan.»To‘g‘ri so‘zla” she’rida har qanday holatda ham to‘g‘ri so‘z bo‘l, deb o‘z o‘quvchisini, yosh kitobxonni to‘g‘ri so‘z bo‘lisha undaydi: To‘g‘ri so‘zla , ey o‘g‘il, Til bilmag‘il yolg‘onga hech. Bir masal bor:tug‘ri so‘zlar Boshini kechmas qilich Hamzaning “Yengil adabiyot”ga kiritgan she’rlaridagi bosh qahramonlarning belgili xususiyatlaridan biri – to‘g‘ri so‘zlik. Shoir bolalarni to‘g‘ri va rostgo‘y bo‘lishga , zararli va foydasiz ishlardan qochib ijobiy ishlar bilan shug‘ullanishga, kishilarning yaxshi sifatlaridan ibrat olishga chaqiradi.”To‘g‘ri so‘z bola”da bu fikr yanada

Teguzadur doimiy bo‘yla hison. Hamza bu she’rida bolalarni yoshligidanoq rostgo‘ylik ruhida tarbiyalash lozimligini uqtiradi,ularni yolg‘onchilik va aldamchilikdan uzoqroq yurishga chaqiradi. Shu kitobda «Qimorning boshi” degan bir she’r bor. Bu asarda Hoshimjon degan bolaning ayanchli qismatidan to‘g‘ri xulosa chiqariga chaqiradi. Hoshimning “To‘ptosh”, “Juftmi-toq” degan o‘yinlarni o‘ynashdan asta-sekin qimor o‘ynashga o‘rganganini, bora-bora qimorga mukkasidan ketib, oxirida bor- yo‘g‘ini qimorga boy berganini, nihoyat uning go‘lohlikka tushib, xorlikda o‘lib ketganini ifoa etadi. ”O‘qish kitobi” Hamzaning ikkinchi darsligidir.Unda to‘qqizta dars bo‘lib, ularning har biri axloqiy masalaga bag‘ishlangan.Shuningdek,bir necha she’rlar o‘qi, ilm, maktab hamda kitbning ta’rifiga bag‘ishlanga

bilan ilmsiz kishini bir-biriga solishtirib ilmli kishini porloq oftobga, ilmsiz kishini qorong‘u kechaga uxshatadi: ...Har murodu maqsadingga yetmoq istarsan murod, Ko‘z ochib bedor bo‘l:darkor ilm,darkor ilm! Ul haqiqat oyiniga sayqal istarsan Nihon, Ilm ista,ilm ista,istag‘il zinhor ilm! Hamza 1925 yilda ”Ikkinchi sinf uchun qiroat kitobi” darsligini yozdi. Bu kitob g‘oyaviy mavzui jihatidan A.Navoiyning «Hayratul-abror”asariga yaqin turadi. Kitob bolalar ruhiga mos qilib, nasriy yo‘l bilan yozilgan. Undagi birinchi asar – “Ilm”da ma’rifatlilik, ilmli bo‘lish shunday sharhlanadi: «Ey bolalar, xar bir inson bolasiga dunyoda eng avval zarur va lozim bo‘lgan narsa olamda ilmlik o‘lmoqdir. Ilmsiz kishini butun inson demak ayni xatdir...”Kitobdagi barcha darslar anna shunday tafsilot bilan b

qilaman. Biz hozirgi kunlarda ham Hamzadan xalqning o’lmas an’analaridan foydalanishni, umuminsoniy va internatsional hodisalarni milliy tiniqlikda tasvirlashni o’rganishimiz kerak ” 1 . Tojik shoiri Mirzo Tursunzoda: “ Biz, tojik qalamkashlari uchun Lohutiy, Ayniy asarlari naqadar aziz bo’lsa, Hamza Hakimzoda asarlari ham shu qadar mo’tabar ” 2 ,- deb aytib o’tgan. Hamzaning ijodi sermazmun va serqirradir. Undan katta adabiy-madaniy meros qolgan. O’zbek adabiyotshunosligi ana shu merosni to’plash, nashr etish, ilmiy asosda o’rganish va xalq orasida keng targ’ib qilish sohasida ancha ishlar qilgan. Hamza she’riyatni hayotga, xalqqa yaqinlashtirish, hozirgi zamon nasrini o’zbek adabiyotida qaror toptirish, ayniqsa, drama, komediya, tragediya yaratish bobida va teatr san’atini rivojlantirish

1989-yilda Hamza tavalludining 100 yilligi nishonlandi. Shu munosabat bilan adabiyotshunos olimlardan M. Qo’shjonov, Izzat Sulton, Yusuf Sultonov, Laziz Qayumov, Saydulla Mirzayev, Sanjar Sodiq, Baxtiyor Nazarovlar salmoqli ilmiy-ijodiy ishlar qildilar. Hamzashunoslik yutuqlar bilan bir qatorda zamon, hukmron mafkura ta’sirida o’tkazilgan jiddiy xatoliklar, g’ayriilmiy talqinlardan ham xoli emasdi. Mustaqillik davri imkoniyatlari, shart-sharoit va erkinlik hamzashunoslik sohasida asl adabiyot- badiiyat tamoyillariga tayangan holda yangi tadqiqotlar bajarilishini taqozo etmoqd а . Ma’rifatli, ilg’or kishining farzandi bo’lan Hamza eski maktabda, ovro’pocha maktabda va madrasada o’qiydi, fors, arab va rus tillarini o’rganadi. Forscha – tojikcha she’rlar yozgani va Namangandan otasiga arab ti

Mashhur tarbiyachi, atoqli shoir, dramaturg va bastakor Hamza Hakimzoda Niyoziy mehnatkash xalqni , shuningdek, yosh avlodni o‘qitish,ma’rifatli qilish, tarbiyalash ishiga o‘zining butun iqtidorini, umrini bag‘ishladi. 14

I.2. Hamza ijodining o’ziga xos xususiyatlari Hamza yoshlik yillarida o’zbek xalq og’zaki ijodi va Sharq mumtoz adabiyotini chuqur va mufassal o’rgandi, bu keyinchalik uning ijodi uchun asosiy manbalardan biri bo’lib xizmat qildi. Hamzaning adabiyotga bo’lgan ixlosi 1897 – 1898–yillarda boshlangan. Shu yillarda madrasada tahsil ko’rgan Hamza Hofiz, Bedil, “Yusuf va Ahmad” risolalarini ota-onasiga o’qib berarkan, ular yordami bilan bu asarlarlarni sinchiklab o’rgana boradi. Yosh Hamza estetik qarashlarining shakllanishida o’sha davr muhiti katta ta’sir ko’rsatdi. Rus tilini o’rgandi, rus-tuzem maktablari dasturi asosida talabalarga rus tilini o’rgatish, ularni adabiyot, tarix, geografiya va matematika bilan tanishtirish ishlariga asosiy e’tiborini qaratdi. O’zi iste’dodli shoir bo’lgani uch

bo’lgan. Shundan keyin “O’ch”, “Muxtoriyat yoki avtonomiya”, “Boy ila xizmatchi”, “Kim to’g’ri?”, “Tuhmatchilar jazosi” pyesalarini yozgan. Bundan tashqari, Hamza “Mulla Normuhammad domlaning kufr xatosi”, “Ochlik qurbonlari”, “Ishchilar hayotidan”, “Loshmon fojiasi”, “Farg’ona fojiasi”, “Qizil qon ichida gavdalar” kabi ko’plab sahna asarlarini yozgan, afsuski, ular nashr etilmay qolgani sababli bizgacha yetib kelmagan. Ammo bunday sahna asarlari ustida tinimsiz ishlash, ularni rejissor va aktyor sifatida talqin etish jarayonida, Hamza dramaturgiya janrining o’ziga xos murakkab xususiyatlarini mukammal egalladi. Natijada o’zbek dramaturgiyasining shoh namunalari bo’lgan “Burungi qozilar yoki Maysaraning ishi”, “Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallachilar ishi” dramatik asarlarini yaratdi

milliy uyg’onish ruhidagi asarlari atayin chetlab o’tildi, shoir ijodi maqsadli ravishda soxtalashtirildi. Hamza ijodiga, she’riyatiga nisbatan bunday munosabat quyidagicha ko’rinishlarda kechdi: - shoir she’riyatining manbalari yuzaki o’rganildi; - nazmiy asarlari matni asliyatdan uzoqlashtirildi; - she’rlari asl mohiyatiga zid talqin qilindi; - asarlaridagi ma’rifatparvarlik g’oyasi jadidchilikka qarshi qo’yildi, sho’ro mafkurasiga to’liq ravishda moslashtirildi. Bu hol, o’z navbatida, Hamza ijodiy merosining barcha sohalari qatori shoir she’riyatini ham dastlabki manbalar asosida qaytadan o’rganishni, nazmiy asarlari matni ustida xolis ilmiy kuzatish olib borishni, ularni qayta baholashni taqozo qiladi. Buning uchun esa, ilmiy–metodologik dalil hamda manbalarga tayangan holda shoir liri

Diniylik va dunyoviylik muvozanati tamoyili – nafaqat Hamzaning she’rlarini, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yashab ijod etgan barcha ma’rifatparvarlar adabiy merosini tadqiq etishda alohida ahamiyatga molik muhim masala. Ma’lumki, milliy uyg’onish harakati bu ikki xususiyatni – diniylik va dunyoviylikni uzviy aloqadorlikda his etgan. Ular o’z asarlarida inson kamoloti va jamiyat ravnaqi mana shu ikki omilning muvozanatiga, o’zaro uyg’unligiga bog’liq ekanini ta’kidlab,turkiy dunyoda XVII-XIX asrlarda kechgan tanazzul jarayonini ana shu muvozanat buzilishining oqibati deb bilgan. Bunga erishmoq uchun esa, diniy va dunyoviy ilmlarni yuksak darajada egallamoq, nafaqat o’rganish, bilish, ana shuning barobarida, hayotga tatbiq etmoq ham zarur edi. Shuning uchun ham Hamzaning fikricha, ma’ri

Ko’rsatib ko’ziga yuz ming foyda,fazlu xisol, Xor, so’lub, qonlar yutub, tun-kun yugurub mohu sol, To’zigay to’zg’oq kibi bir ittifoq etsang arang 4 . Hamzaning musulmonligi va jadidligi bir – birini inkor etmaydi. Aksincha, bir – birini to’ldiradi, shoirning e’tiqodi va ijodiy maslagi haqidagi tasavvurni boyitadi. Shoirning mana bu misralarida ana shu ikki jihat mutanosiblikda ifodalanganini kuzatish mumkin: Bu na vahshat, na jaholat, er, qizu piru juvon, Domi g’aflatdin xalos o’lmoqqa imkon istamas, Ey Nihon, bing hayf, ey insoniyat, islomiyat Millati xor o’lmag’in hech nomusulmon istamas, Uxlama ko’p, o’zbek eli, asri taraqqiy vaqtida 5 . Ushbu ilmiy kuzatuvlar Hamza she’riyatini diniylik va dunyoviylik muvozanati tamoyili asosida tadqiq etish shoirning shaxs va ijodkor sifatidagi duny

xiyonat singari mavzular chuqur mazmun va betakrorbadiiy shakl uyg’unligida tasvirlanadi. Ta’kidlash kerakki, bu kabi mavzulartalqini zamirida ma’rifatparvarlik g’oyasi, ma’rifiy – axloqiy mohiyat aks etadi. Muhimi, bu g’oyalarning badiiy talqini Vatan vamillat manfaatiga asoslanishi barobarida umuminsoniy ahamiyatga ega. Hamza Hakimzoda Niyoziy 1910 – yillardanoq ilm – ma’rifatga asosiy e’tiborni qarata boshlaydi. Bu yillarda mehnatkash ommaning og’ir ahvoli, o’lkada yoppasiga hukm surgan savodsizlik uni nihoyatda tashvishga solar edi. Mehnatkash xalqning ahvolini yaxshilash kabi ijtimoiy masala Hamzaning diqqat markazida turdi. Hamza jadid allomalari bilan yaqindan muloqotda bo’ldi. U rus, fors – tojik tillarini mukammal o’rganishga kirishdi. Turkistonda, Turkiyada, Tataristonda, Ozarbay

ya’ni jadid maktabi ochadi. 1911 – yilda Qo’qonda, so’ngra Marg’ilonda maktab ochadi, o’zi ham o’qituvchilik qila boshlaydi va ma’rifatparvarlik g’oyalarini targ’ib qiladi. Hamza o’quvchilarga moddiy yordam berish maqsadida “Yordam jamiyati” tashkil qiladi. Hamza yoshlarninggina emas, kattalarning ham savodli bo’lishlari yo’lida qayg’uradi, shu maqsadda o’z maktabi qoshida kattalar uchun kechki kurslar ham ochadi. Biroq, Hamzaning bunday xatti – harakatlari, tashabbusi uzoqqa bormaydi, chunki Hamzaning maktabi “ xavfli ” hisoblanib, yopiladi, o’zi esa hukumat tomonidan ta’qib ostiga olinadi. Qo’qonda qolish uning uchun xavfli bo’lib qoladi va hajga otlanadi. Shu bahonada Hamza Afg’oniston, Hindiston, Turkiya va Arabistonning bir qancha shaharlarida ziyoratda bo’ladi, sharq xalqlarining hay

solinsa, yurtning hamma tabaqasiga - boyu kambag’al, ziyoliyu din peshvolariga murojaat etib, xalqni faqat o’qitish, savodini chiqarish, ma’rifatli qilish orqaligina jaholatdan, turg’unlikdan, har xil yaramas illatlardan qutqarib, baxtli etish mumkin, degan fikrni qayta – qayta takrorlaganini ko’rish mumkin. “ Agar, - deydi Hamza, - bu ahvolda yashayversak, bir muddatdan so’ng bu bid’atlar orasida bir millat tug’ilib biri barbod bo’lub qolur... o’quv – o’qituv usullarin zamonga muvofiq tahsil qilmoq choralarini axtarmoq lozim ” 7 . 7 Ҳамза . M ук a мм a л a с a рл a р тўпл a ми . Иккинчи том , To шк e нт , 1979, 259- б e т . Ma қ o л a н o ми : “ Етимлар мактаби ”. 22

II BOB. HAMZA IJODINING MA’RIFATPARVAR LIK QIRRALARI II.1. Hamzaning maktab-maorif sohasidagi xizmatlari. Hamza Muqimiy, Furqat kabi ma’rifatparvarlar izidan borib, o’zbek xalqi istiqbolida ta’limiy-tarbiyaviy asarlar o’rniga katta e’tibor beradi. Boshqa yurtlarda bo’lgan chog’ida ko’rgan va o’rgangan yangiliklarini o’z yurtida, o’zi tuzayotgan darsliklarida qo’llamoqchi bo’ladi va bunga erishadi ham. Furqat, Muqimiy asarlariga javob tarzida, “Kitob”, “Ilm ista” kabi she’rlarini yozadi, ularda ilmni qadrlash, madaniyat va maorifga hurmat, muhabbat, ilmdan amaliy maqsadlarda foydalanish kabi masalalarni ilgari suradi. Axloqiy masalani ifodalagan “Toshbaqa bilan Chayon” masali Gulxaniyning shu nomli masali asosida yaratilgan, she’riy hikoyalari esa xalq og’zaki ijodining syujeti va uslubiga

taraqqiyparvarlik, millatparvarlik, yurtsevarlik g’oyalari Hamza ijodining bosh va asosiy yo’nalishini tashkil etadi. Shoir she’rga shunday yakun yasaydi: Ul haqiqat oynasiga sayqal istarsan, Nihon, Ilm ista, ilm ista, istag’il zinhor ilm! “Ilm ista” she’rida Hamza ilmni “odamning xurshidi” (“olamning xurshidi kundir, odamning xurshidi - ilm”), “Kitob” she’rida kitobni “gavhar”, “ko’zning nuri”, “dil huzuri”, “dillar darmoni”, “mohitobon”, “qalqon” deb, bir qancha an’anaviy obrazlazlarga yangi mazmun va mohiyat beradi. Hamza yoshlarda ilm, kitob, maktab va muallimga nisbatan muhabbat hamda ishtiyoq uyg’otadi. U ilm – ma’rifatning amaliy va ijtimoiy ahamiyatini ham oydinlashtirishga erishgan. Bu kabi masalalar “Olim va johil haqinda” she’rida ilm va johillikni bir – biriga taqqoslash orqali

Har murodning boshidur, har muddaoning gavhari, Har marazlarning shifosi, ya’ni Luqmondir kitob. Ko’zni nuri, dil huzuri, dillarning darmonidir, Har qorog’u dilga go’yo mohitobondir kitob. Har balodan asraguvchi, eng muhim qimmat yarog’, Tiri vahshat, xanjari zillatga qalqondir kitob 10 . Hamza kitobni ta’rif – tavsif etar ekan, o’quvchilarni unga muhabbat qo’yishi lozimligini, qo’ldan qo’ymay mutolaa qilishga undaydi. Biroq, kitobga mehr – muhabbat bo’lgani bilan Hamza ochgan maktabga qatnaydigan o’quvchilarning kitob sotib olishga puli yo’q edi. Buni qalbdan tushungan Hamza bir qancha hammaslaklarining yordami bilan, kichikroq bo’lsa ham, ommaviy kutubxona tashkil qiladi. Buni “G’ayrat” kutubxonasi deb ataydilar. Iloji boricha, u yerda o’quvchilar uchun zarur bo’lgan kitob va gazaetalar

Dedi bizni, boshqa orzuni qo’yub 11 . Hamza Hakimzoda Niyoziy onaning farzandga bo’lgan beqiyos mehrini, uni tarbiyalashdagi mashaqqatini juda tabiiy tasvirlaydi. Bu she’rning tarbiyaviy ahamiyati yana shundaki, unda shoir onalik mehri bilan birga farzandlik burchini ham alohida ta’kidlab o’tadi: Bizga ham lozim ani shod aylasak, Bizga qilgan xizmatin yod aylasak 12 . Hamza o’zining axloqiy tarbiyaga bag’ishlangan she’rlarida yomon xulq va odatlarni qattiq qoralaydi. “Qimorning boshi” she’rida Hoshimjonning yaramas oqibatlarga olib keladigan qimor o’yini tufayli kechirgan fojiasi, “Hikoya”da esa o’g’riligi tufayli sharmanda bo’lgan o’g’ilning ahvolini tasvirlaydi. Bola tarbiyasida ayniqsa, ota-onaning hissasi katta. Avvalo, ota-onaning o’zi farzandga namuna bo’lishi kerak. Onalik burchini

Hamza yangi maktab, yangi o’quv dasturi, o’quv metodi masalalarini ham amaliy, ham nazariy jihatdan chuqur muhokama qiladi, yangi ma’rifatparvarlik asarlarini yaratadi. Biroq Hamza maktab – maorif masalalarini jamiyat hayotining moddiy zaminidan ajratgan holda idrok etadi. Hamza bunday ilg’or qarashlarini yoyish uchun maktab va darsliklardan tashqari vaqtli matbuotdan ham unumli foydalandi.1917–yilda Hamza “Kengash” jurnalini chiqardi, 2-sonini nashr etishga ulgurmay, jadidchilik harakatining dushmanlari uni yopib qo’yadilar. Undan keyin shu yili “Hurriyat” jurnalini chiqaradi, uning atiga beshta sonini bostirishga imkon topadi. Ma’lum bo’lishicha, Hamza Hakimzoda Niyoziy mashhur jadid Ismoilbek Gaspralining muxlisi va shogirdi bo’lgan. Shuning uchun maktab-maorif sohasidagi faoliyatida Ga

Yugurib chiqqan ul mushfiq Onamlarga salom ayting. Ko’zi qon hamshiram birlan Akamlarga salom ayting. O’pib peshonasin men-chun, Ukamlarga salom ayting. Qo’nu qo’shni, kichik-katta Ag’omlarga salom ayting 13 . “Sardaftar” kuyning debochasi “Savti chorgoh” ohangiga ega bo’lgan ushbu she’r o’z yurtiga qaytayotgan mardikorlardan biri orqali ota – ona, yor – birodarlariga salom yo’llayotgan boshqa bir musofir kimsaning tilidan yozilgan. Mardikorlikdan qaytib kelayotgan hamyurtlarini ko’rgan Hamza bu tarixiy voqeaga katta umid bildirib, “yangi davlat” tuzumini olqishlagan. Ammo... shoir aldanganini tushunadi, faqat ilojsiz edi. Hamza bu she’rning musiqasini ham yozgan. Yigit ota – onasini qattiq sevadi, ularni ardoqlaydi. Shuning uchun g’amli, musibatli kunlar ortda qolgani, tezda diydor ko’ris

She’rda vatan qadrini his etish, unga sidqidildan xizmat qilish kabi yuksak fazilatlar qayta – qayta ta’kidlanadi. Qaysi millat g’aflat uyqusida bo’larkan, uning kelajagi bo’lmasligini bayon qiladi. Esdan chiqarmasligimiz kerakki, g’aflat uyqusi deb Hamza ilmsizlikka ishora qilgan. She’rda “ Va lekin yerli mamurlar bizni qo’rquvga o’rgatgan”, deb turib, bu og’ir qismatini saboq tarzida doim esda tutish va zarur xulosa chiqarishga da’vat etadi ( “Bu kunlar ibrat o’lsun, ey, Vatan ketuvchi hamrohlar ”). “Sog’inib” she’ri 1913 – 1914 – yillarda Farg’onada mashhur bo’lgan “Yor-yorlarim” ashulasi ohangida yozilgan. Ushbu she’r “Peshonamiz tor ekan” ashulasining mantiqiy davomi bo’lib, uyqudan uyg’ongan mardikorning yuzboshi da’vatiga javobidir. Bu she’r ham uyqudan turgan mardikor tilidan yuzbo

aqldan ozdirdi. Endi u yaratganga nola qilyapti, chunki undan boshqa chora qolmagan edi. Shuning uchun ham: Qachon ozod bo’lur, tangrim, boshimiz, Vatan borib qurur ko’zdan yoshimiz, Ko’p qatori rahm aylag’il bu zora, Ado bo’ldum ellarimni sog’inib. Hamza bu kabi she’rlarida Vatanning muqaddas tuyg’u ekanini, uni jon- jahd bilan himoya qilish lozimligini baralla aytadi. Ha, Vatanni sotib ham bo’lmaydi, uni olib ketib ham bo’lmaydi. Vatanga munosib bo’lish uchun yuksak axloqli, e’tiqodli , va albatta, kuchli bilim egasi bo’lish talab etiladi. Shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy hayotida ham, yaratgan asarlarida ham shu g’oya bilan yashadi, unga sodiq qoldi. II.2.”O’qish kitobi”, “Qiroat kitobi” va “Yengil adabiyot” darsliklarining o’ziga xos jihatlari 30

”O’qish kitobi” darsligi Hamza Hakimzoda Niyoziy tomonidan 1914 – yilda yozilgan. “O’qish kitobi” darsligi ham o’zi ochgan maktablarda darslik sifatida o’qitilgan. U bizga noma’lum sabablarga ko’ra, o’z vaqtida nashr etilmagan. Shunga qaramay, shoir tomonidan ochilgan maktablarda bu kitobdan unumli foydalanilgan va bu risolalar o’sha davr pedagogikasi tarixida muhim ahamiyatga ega bo’lgan. Hamza shu davr kishilarining, qolaversa, maorif va nashriyot ishlariga rahbarlik qilgan kishilarning ijtimoiy – madaniy saviyasini e’tiborga olib, birinchi darsni an’anaviy, ya’ni dostonlarga xos bo’lgan usul – na’tdan boshlagan. Biz shuni yaxsi bilamizki, bunday muqaddimasiz Hamza ochgan maktablar yopilishi, u yozgan darslik va qo’llanmalar esa nashr etilmay qolishi mumkin edi. Kitob qo’lyozmasi O’zbeki

bo’lgan hikoyatlardan ham o’rni bilan, ustalik bilan foydalandi. Bular Hamza darsliklarining nechog’lik ahamiyatini, mavqeini oshirgan. Bundan tashqari, Hamzaning “O’qish kitobi” darsligidan joy olgan axloqiy hikoyalar ham to’g’ri tanlangan. Har bir darsga nasriy nom, sarlavha berishi buyuk Alisher Navoiyning “Xamsa”sini eslatadi. “O’qish kitobi” dan joy olgan birinchi darsda ezgu ishlar, pok niyatlar ulug’lanadi. Har bir bola maktabga kelar ekan, o’zligini, ota – onasini taniydi. Dunyoga faqat kayfu safo uchun kelinmagani, yaratganga shukrona, nodonlik illatidan saqlanib, ota – ona va ustozni yig’lab duo qilish lozimligi sodda, samimiy baytlarda bayon qilinadi: Rahmat et oto – ono ustodimiz, Senga yig’lab biz qilurmiz iltijo. Chunki bizni tarbiya aylab alar, Ham o’qutmakda qilurlar ham du

Shunda bizdan, shubhasiz, rozi bo’lur ustodimiz Uchinch dars “ Ul aqllik bola atosini ham qilgan tarbiya va shafqatlarini yod etub degan so’zlari ” deb nomlangan. Maktabga borayotgan o’quvchi dastlab haqni bilishi lozimligi yuqoridagi darslarda aytilgan. Endi bu hikoyatda otaning muqaddasligi, uning sharafli mehnati bir – bir bayon qilinadi. Ota bizni dunyoga keltirdi. Yashashimizga, ust – boshimizga va qornimizga erta tongdan kechgacha halol mehnat qilib, pul topib, yaxshi imkon yaratishga mas’ul. Uning ko’rsatayotgan g’amxo’rliklarining cheki yo’q. Biz yaxshi o’qib, kelajakda o’z yo’limizni topib olsak ular bizdan rozi bo’lishadi. Bu yaxshiliklarni his qilayotgan yoshlar tilidan Hamza quyidagilarni yozadi: Fikr etub insof qilsak jumlamiz, Otamizdir eng muqaddas qiblamiz. Biz, mana, makta

Bizga qilgan xizmatin yod aylasak. Kim ato ham onaga xizmat qilur, O’lmasidin joyini jannat qilur. Ilm olish har narsadan ustun ekani ko’p ta’kidlanadi. Agar o’quv bo’lmasa shariatni ham, tariqatni ham, haqiqat-u ma’rifatni ham bilib bo’lmaydi. Insonning boshqa mavjudotlardan farqi ham uning ilmliligidandir deyiladi: Ey o’g’il, dunyoda bo’lmoq istasang olijanob, O’qig’il maktab kelib, zinhor o’qi, ming bor o’qi. Keyingi misralarda qalam madh etiladi. Garchand o’zi qora bo’lsa ham, nur va haqiqatdir, chunki u bosgan yer zulmatni ziyoga aylantiradi,Qalam kirgan joyda haqiqat, rostgo’ylik bo’ladi, har qanday qiyinchiliklar va mashaqqatlar u tufayli chekinadi. Qalam odobsiz bolani odobliga aylantiradi, ba’zilarni olim, ba’zilarni esa shoir, boy va shoh qiladi, deydi. Yana aytadiki, qalam dunyo

martabaga yetaklaydi. Qorong’u nur ilm tufayli ziyoga aylanadi, insonning boshqa mavjudotlardan farqini bayon qilayotganda ham uning aqlini, ilmini alohida ta’kidlaydi. Agar insonda zarracha ilm bo’lmaganda edi hayvondan farqi bo’lmas edi. Yashash uchun barcha mavjudot kurashadi, olishadi. Lek ilmli inson har narsada bir oz tafakkur qiladi, o’ylaydi. Buni shoir quyidagicha yozadi: Olamning xurshidi kundir, odamning xurshidi ilm, Olamning zulmoti tundir, odamning nodor ilm. Xo’sh, ilm ham, adab ham fazlu hunar ham qayerda yetiladi? Hamza bu joyni maktab deb biladi. Hammayoqni yomg’ir ko’kartirib ajib bir go’zallik baxsh etishini yaxshi bilamiz. Bularning barchasini siri maktabda ayon bo’ladi.Millatni millat qiladigan ham, barcha xazinalar kaliti ham maktabdir. Bu muqaddas dargohga ehtiyotko

ham bo’ldi. Lekin milliy maktablar endigina ochilayotgan mahal uchun bu muhim manba ekanini anglash qiyin emas. Bola tarbiyasida maktab nechog’lik ahamiyatli bo’lsa, darsliklar undan-da ahamiyatli bo’lgan, hozir ham shunday bo’lib qolaveradi. Hamza o’qituvchilik qilibgina qolmay, o’zi yozgan darsliklarida bu muammoni doimo bosh mezon deb bilgan. Darsliklarga kiritiladigan har qanday asarlarga (she’r, hikoya, qissa va boshqalar) alohida e’tibor bergan. Bunda, birinch navbatda, tarbiyaviy ahamiyatiga diqqat qilgan. Darslikda berilgan quyidagi hikoyatga e’tibor beraylik: Hikoyada keltirilishicha, bir kishining to’rt bolasi bo’ladi. Ularning uylariga xolasi mehmon bo’lib keladi. Xola ertalab tursa, cho’ntagidagi puli yo’qolib qolgan bo’ladi. Xola pulini yo’qolganini va kim olgan bo’lsa berishi

– kulguni to’xtatib, ilm talabida bo’lganini aytadi. Ilmni egallaganda faqirlik o’rnini boylik, jahl – adovat o’rnini ilm – ma’rifat to’ldirganini aytadi. Do’stiga balo – ofatlar o’qishni tashlab qo’ygani hisobiga ekanini aytadi. Do’sti ham ming afsus bilan qilgan xatosini tushunib mulzam bo’ladi. Beshinchi darsga “Toshbaqa bilan chayon” masali yakun yasaydi. Axloqiy – ta’limiy ahamiyatga ega bu masal she’riy yo’l bilan masnaviy usulida yozilgan. Asarda keltirilishicha, Toshbaqa yo’lda chayonga duch kelib qoladi. Ular bir – birlariga ahd – paymon qilib do’st tutinishadi. Shundan so’ng ikkovlari safarga chiqishadi. Yo’lda chayon toshbaqaga maqtanib:“ Agar o’ylab ko’rsam senga menchalik jon kuydiradigan mehribon kimsa yo’q ”, - deydi. Bu orada yo’lda anhor chiqib qoladi va toshbaqa mushkul a

Oltinch dars “ Bolaning yomon bo’mogiga sabab bo’lgan onaning jazosi ” deb nomlangan. Bu darsga ham Hamza bir ibratli hikoya keltirib o’tadi. Emishki, bir o’g’rini ushlab, oyoq – qolini boglaydilar. Shoh qoshiga keltiradilar. Shoh o’g’rini o’ldirishga farmon qiladi. Shunda o’g’ri: “ Mayli, men o’limga roziman, faqat o’lmasimdan oldin onamni bir ko’rib olsam ”, - deydi. Onasini keltirganlarigda, bola barcha aybni onasiga yuklaydi va deydi: Kichkinalikdan o’lub odat ishim, O’g’rilik o’lmishdi mani qilmishim. Kelsam o’g’irlab nima narsa, onam, Yaxshi qilibsan, - der edi, - jon bolam. Demadi bir bor anom To’g’ri bo’l... Buni eshitgan xalq bolaning o’g’ri, kazzob bo’lishida ko’proq onasi aybdor ekanini tushunib yetadilar. Avval onani, keyin esa o’g’ri bolani osdirdilar. Bundan xulosa shuki, har

Qulog’ing bo’lmasa erdi agar kar, O’qub, qolmas eding mundog’ bolib xar. Qulog’ing sog’ esa gar so’zni olgil, O’qi zinhor, o’qi ming bor, o’qugil! ” Yana shu darsda “ Ibrohim degan bir maktab bolasining o’z aqli bila gadodan hol so’rab ibrat olgani ” degan hikoya ham keltirilgan. Unda aytilishicha, maktabda boshqa o’quvchilardan o’zining a’lochiligi bilan ajralib turuvchi Ibrohim degan bola bo’lgan. Bilimga qiziqishi bilano’n bir yoshida uch sinfga o’tadi. Ko’chaga chiqishni xushlamas, faqat o’qish yozish uning doimiy ishi bo’ladi. Darslarni sababsiz qoldirmaydi. Yozda muallim imtihon qilib, bir oy o’qishdan ozod qiladi. Bir kun kitob o’qib o’tirib, gado qissasiga duch keladi, qattiq ta’sirlanadi. Gadolarning ko’payib borayotganidan xavotirga tushadi. O’zi ham salla va cho’ponini kiyib, ga

Hissa: so’zni qisqa etmog’im kerak, Boy edim, qildi gado bu patparak. ‘ To’qqizinchi darsda “Aqlli Ibrohimning birinchi karra bir cho’loq gadoga uchrab hol so’ragonidur” nomli hikoya keltiriladi. Ibrohim bir jinniga yo’liqadi. U bilan suhbat qurib, jinni emasligini, aqli rasoligini biladi. U onaning yolg’iz o’g’li va boshqa onadan yana uch o’g’il bo’ladi. To’rtoviga otadan ko’p mol – joy qoladi.Uch o’gay aka – ukalar o’qimishli, bir-biri bilan ahil bo’ladi. Ular pul va mollarni birga ishlatadilar, tez orada pul va mollari ko’payib ketadi. Bir chaqani ham behudaga ishlatmay har biri nomdor boyga aylanadi, cho’loq gado esa maktabda ham tuzukroq o’qimaydi, bir ishni ham eplay olmaydi. Natijada qo’lidagi bor boylik tezda barbod bo’ladi, aro yo’lda qoladi. Onasi ham o’lib ketadi, onadan qolgan

tirik qolmay bari ”. Butun xayolini qo’rquv egallagan boy ko’zini yumdim deguncha ona mishiqni ko’raveradi : Onasi birdan yugurgach boqirub, Qo’rqib uyg’ondim, qochay dedim turub. Bog’ kanoriga borub urdim o’zum, Ikki temir kirdi, ag’dardi ko’zum. Oradan oz vaqt o’tgach, uch bolasi ham o’lib qoladi. Bor boyliklari qo’ldan ketib, o’zi ko’chada qoladi. Qisqasi, hayvonga bergan ozorlari o’zini xor qiladi... Hamza bu ma’rifatli hikoyalar orqali aqlli, ilmli bo’lishga, iloji boricha, halol mehnat qilib yashashga da’vat qiladi hamda o’quvchilarni ham shunga chaqiradi. “Qiroat kitobi” 2 – sinflarni o’qtishga bag’ishlab 1915 – yil 2 - iyunda yozilgan va noma’lum sabablarga ko’ra nashr etilmay qolgan. Uning qo’lyozmasi O’z FA Sharqshunoslik institutining Hamza fondida 7628/III inventar raqami bilan

qilishga emas, balki tom ma’noda go’zal xulqli kishilar qilib tarbiyalashga intilganini ko’rsatadi. 2 – sinf o’quvchilariga darslik sifatida yozilgan bu kitob ilmni da’vat qilish bilan boshlanadi. Har bir inson bolasiga dunyoda zarur bo’lgan asosiy narsa ilmli bo’lmoqligi ta’kidlanadi. Ilmsiz kishini inson deyish ham qiyinligini aytar ekan, dunyoga kelgan odam ham diniy, ham dunyoviy bilimlarni o’rganmog’i lozimligini qayta – qayta aytib o’tadi. Ilmni tanigan odamda yaxshi fazilatlat ko’p bo’lishini eslatish bilan birga bayt va hikoya ham keltiriladi. Baytda ham, hikoyada ham ilmsiz kishining hamma vaqt ham omadi kelavermasligi, usti kiyim – boshga, qorni ovqatga yolchimasligi hikmatlar yordamida tushuntirib beriladi. Hikoyada keltirilishicha, bir zamonda bir ilmsiz kishi bo’ladi. Biror ka

bo’lib, jahl bilan do’st tutinsa, u johil va nodondir. Jahl qilgan kishini ko’r odamga o’xshatadi (ya’ni ochiq ko’r kabi,..). Bunday kishilar odamlarga gumon bilan qaraydilar, e’tiqodlari ham sust bo’ladi. Natijada ular o’zlarini yeb tugatadilar, ya’ni sog’liklariga ham oxir-oqibatda putur yetadi. Shoir shu fikrlarning isboti sifatida quyidagi baytni keltiradi: Ilm qalqondur to’sar rohi halok, Jahl tiyridur qlur ko’ksingni chok 16 . Chindan ham ilm qorong’ilikka yorug’lik baxsh etadi, xasta ko’ngillarga shifo, malham bo’ladi, turli balo-ofatlarni yengib o’tishga yordamlashadi. “Ilm” bobidagi bir hikoyada keltirilishicha, bir olim johil kishi bilan ittifoqo safarga chiqadi. Yo’lda suhbat qurib ketishadi. Qumliklar, cho’llarning chegarasi ko’rinmaydi. Yoz fasli bo’lgani uchun ayni qiyomda ku

Besamarliqd tanurda yong’usi hamchun hatab. Hamza pedagogik xarakterdagi darsliklarida axloqni, odobni yuqori o’ringa qo’yganligini ko’rib turibmiz. Zero, axloq-odob bilim olishni, hunar egallashni tezlashtiradi. Ilmli, bilimli bo’lishga yuksak odob bilan erishish shartligi Yurtboshimiz I. A. Karimovning bir qator asarlarida – yuqorida aytganimizdek, “Yuksak fazilat – yengilmas kuch” kitobida ham qayta-qayta ta’kidlangan. Hamza ilmi bor kishi aslo xor bo’lmasligini ko’p takrorlaydi. Tamsillar qo’llaydiki, mevali daraxtni mevasiz daraxtga qarshi qo’yadi. Mevasiz daraxt o’tin bo’ladi, odamlar uni qachondir yoqib yuboradi. Meva beradigan daraxt esa koni foyda. Ilmi bor, yuksak axloqli insonlar ham har joyda foyda, naf keltiradi. Hamza bu bobda hikmatlar, hikoyalar, bayt va masallar keltirib,

Kibr haqida bir bayt keltirib, uning yomon odat ekanini tushuntirib o’tadi va undan saqlanishga chaqiradi. Uning oxiri fojia bilan tugashiga misollar keltiriladi. Hamza keyingi darsda kibrning ziddi tavoze haqida fikr yuritadi. Tavoze kim bo’lishidan qat’iy nazar, o’zga odamga muloyimlik bilan muomala qilish demakdir. Hamza bu yerda ikki narsaga alohida ahamiyat berib o’tadi. Ba’zilar boshqa odamning tashqi qiyofasiga, kiyinishiga, amaliga, hovli-joyiga qarab iltifot ko’rsatadilar. Bu tavozega kirmaydi, balki xushomadgo’ylikdir. Buning tagida sun’iylik yotadi, qandaydir tama’ yotadi. Hamza bundan ogoh bo’lishga va asranishga chaqiradi. “Bahil” deb nomlangan darsda u haqda batafsil ma’lumot berib o’tadi. Unday kishilar o’zida bor narsani muhtoj odamdan ayaydilar. Bahillar uch toifa bo’lurla

mumkin. Lekin tez orada xalq orasida azob – uqubatga duchor bo’ladi. Hatto bu haqda hadisi shariflarda ham aytib o’tilgani eslatilgan. Hamza dars davomida bir hikoyani keltiradi. Horis ismli bir yolg’onchi bola ko’p odamlarni, hatto podshoni ham laqillatgani bayon qilinadi . U podsho qo’yniga ilondek kirib oladi, odamlar o’rtasigi munosabatlarni ham buzishga ulguradi. Oxiri, ikki podsho o’rtasiga nizo solmoqchi bo’lganida sir oshkor bo’ladi. Ungacha u podsho qalbidan joy oladi, ishonchiga kirib ham ulguradi, lekin hamma narsa ma’lum bo’lgach, xor-zor bo’ladi, itdek o’lim topadi. Keyingi dars “Sidq” haqida. Bunga daxldor bayt ham e’tibor beraylik: To’g’ri so’zla, ey o’g’ul, til burmog’il yolg’onga hech, Bir masal bor: to’g’ri so’zlar boshini kesmas qilich. Lug’atlarda berilishicha, “sidq” t

1 – sinfga tayyorladuk. Toki haftada bir darsdangina ta’lim o’linub borilsa, shoyad 2 – sinfga (2–yilda) ko’chgandagi o’qulajak adabiyotlarga yordamchi bo’la olur edi ” 21 . Hamza bu kitobni “Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar majmuasi”ning oxirgi betlariga joylashtirgan. Darslik 45 ta darsdan iborat. Hamza bu davrdagi jamiyat hayotida din ta’siri kuchli bo’lganligi sababli o’zining pedagogik asarlarida iloji boricha, shu jihatlarga e’tiborli bo’lgan. Dastlabki 5 ta darsda talabalarga yaratganga shukrona aytish, dunyoga kelgan har bir inson unga sidqidildan iymon keltirish, iloji boricha, yaxshi ishlar qilish kabi yuksak insoniy fazilatlar egasi bo’lish lozimligi uqtiriladi. 6- dars maktab xususinda bo’lib, shunday fikrlar bayon etiladi: Maktab – dinning chirog’i, Millatni zo’r yarog’i

martabaga erishish uchun hijjat ekani bir – bir bayon qilinadi. Quyidagi misralar bu fikrimizni isbotlab turibdi: Maktab – millat quyoshi, Balki ko’z ila qoshi. Ko’zsiz, qoshsiz kishini Qanday xunukdir boshi. Maktab – millatni guli, Millat aning bulbuli. Maktabsiz qolgan millat Boshqa chamanni quli. Maktab – muqaddas dargoh. U yerda o’qigan, ilm olgan har bir talaba unga munosib bo’lmog’i loizim. U yerda kamol topayotgan har bir o’quvchi jannatga kirajagini, jannatdagi kavsar suvlarini ichishini bir-bir aytib o’tyapti. Maktabda o’qiyotgan talabalar ikki dunyo saodatini topadilar.Qorong’u yo’llar nurga aylanadi. Xalqi va davlati boy bo’lib, hargiz kamlik ko’rmagay, deydi. Maktabga kelganlar xulqu odobi ham namunali bo’lur, halol, haromni ajratadigan bo’lib, xalq ichida yuzi yorug’ bo’ladi h

Bu ish amalga oshirilsa, keyingi ishlar oson ko’chishini diqqat – e’tibordan qochirmaydi. To’g’ri, dastlabki ochilgan maktablarda bolalarning yosh jihatdan tengligi bir xil bo’lmagan bo’lishi mumkin. Hamza asosan bolalarni maktabga jalb etib olishni asosiy maqsad qilib olgan. Keyin ularning o’zlashtirish natijasini hisobga ola boshlagan. Bu degani mening nazarimda, avval o’quvchilarni maktabga jalb qilb olish, yaxshi axloqiy fazilatlarni tarkib toptirish, keyin o’qitish, ta’lim berish. Bu usul Sharq madaniyatiga bugun ham to’g’ri keladi, deb o’ylayman. Hamza o’quvchilarda do’stni dushmandan, oqni qoradan, yaxshini yomondan ajrata bilishni targ’ib qiluvchi kichik – kichik hikoyalar, she’rlar, to’rtliklar bitishda davom etar ekan, bora - bora jaholatga qarshi birdan – bir yo’l ma’rifat ekani

Darslikning yigirma beshinchi darsida yosh bolalarga ilmni puxta o’rganish targ’ib qilinadi, o’yinqaroqlikdan saqlanishga da’vat etiladi. Hamza yaxshi fikrlarni aytishdan charchamagan holda afsuslar ham chekadi. Xo’sh, bu afsus – nadomatlar nimalardan iborat edi? Bu savolga shoir o’zi javob aytganday bo’ladi: Bizda bir hamiyat yo’q, Yoxud bir jamiyat yo’q. Millatga xayriyat yo’q, Bizni inson atalur. Bizda yo’qdir maktablar, Ilmu fazlu adablar. Kasbu hunar ratablar, Nechuk taraqqiy olur. Bu misralar zaminida afsus – nadomatlar kuchli tasvirlangan. Buni Hamza o’sha zamondagi rahbarlarga aytmoqchi bo’lgani aniq. Biroq bularning amalga oshishi naqadar mashaqqatli ekanini uzoq yillar shoir kutib yashadi. Armon bilan yashagan Hamza deydi: O’qing, millat kutgonlar, Oqub bilgoning qolur. Dillar um

O’ttiz birinchi dars “ Bir maktab bolasi tarafindan ” deb nomlangan. Endi bu darsda shoirning fikrlari bir maktab bolasi tilidan aytiladi. Bola tengdoshlariga murojaat qiladi. Har narsadan yaxshi narsa maktab, ko’ngillar chirog’i maktab. Kimda – kim maktabda zehn bilan o’qisa, qachondir dunyoning boyi, qorong’u kechaning oyiga aylanadi. Jahonda hech qanday kamlik, dardu g’am ko’rmasdan shoq – quvnoq yurmoq istagan har bir yosh ma’rifatli bo’lmoqni o’ziga shior qilib olishi kerak. Shundagina saodatli kunlarga erishadi, millatga xizmat qiladi va xalqi taraqqiyga yetadi, deydi. Ilmsizlikning dahshati chiroyli misralarda bir – bir bayon qilinadi. Buni o’qigan, anglagan o’quvchi, albatta, befarq qololmaydi. Bu darsda shoir “Qalam” she’rini ham keltirib o’tgan. Qalam bosh obraz darajasiga ko’ta

uyida kech qolib ketma, boshingga qilich kelsa ham yolg’on so’zlama ”. Oradan bir oz vaqt o’tgach, otasi o’lib ketadi. Uzoq yillar ota nasihatini bajarib yuradi. Bir kuni bir o’rtog’iga qo’shilib, begona odamnikiga mehmonga boradi va kech bo’lib ketadi. O’rtog’i uni ko’p so’zlar bilan aldaydi, uyga qaytishiga yo’l qo’ymaydi. Shunda u o’zicha o’ylab, “ Otam aytgan so’zlarni unutib, bir oshnam maslahatini ham qilib ko’ray – chi, qanday mashaqqatlar ro’y berarkin ”, - deb rozi bo’ladi. Bu bilan u o’zini balolarga sotgan bo’ladi. Ular tunab qolgan uy egasining bir dushmani bo’ladi. O’sha kechasi dushmani uni o’ldirmoqni rejalashtirgan bo’ladi. O’rtogini poylab tursa, nogahon bu bola tashqariga chiqadi. O’rtog’i deb o’ylagan kimsa qorniga xanjar tiqib halok qiladi. Uy egasi buni sezgach, o’likn

Qirq ikkinchi dars “Qimorning boshi” deb nomlangan. Hikoyada Hoshimjon obrazi berilgan. Hoshimjon “to’p - tosh” o’yiniga ruju qo’yadi. Sekin – sekin “jupmi toq”, soqqa, yong’oq o’yinlari ham uning odatiga aylana boradi. Oxir – oqibat qumorga berilib ketadi. Ozgina yutib, uning quliga aylanadi, bora – bora qumorga qiziqib ketib, hovli – joyini ham boy beradi va ko’chada qoladi. Chiqarilayotgan xulosa shuki, kimda – kim to’p – tosh o’ynasa, qimorning boshini tutgan bo’ladi. Shuning uchun Hoshimjonning boshiga tushgan musibatdan saqlanishga chaqirilyapti. Qirq uchinchi darsda keltirilishicha, bir beva kampirning mishig’i bor edi, u kampirga doimo sherik bo’ladi. Kampir o’zi och qolsa qoladiki, mishig’ig’a e’tiborda bo’ladi. Bir kuni mishig’i tomda yotsa, oldidan bir semizgina mishig’ yaltirab

Birinchi sinflar uchun yozilgan bu darlik 45 ta darsdan iborat bo’lib, barchasida ta’limiy – tarbiyaviy ahamiyatga ega hikoylar keltirilgan. Albatta, ular bola tarbiyasida katta ahamiyat kasb etgan. Xulosa Hamza Hakimzoda Niyoziy XX asr o‘zbek adabiyotiga tamal toshini qo‘ygan buyuk ijodkorlardan biri hisoblanadi. Shoir she’riyatni hayotga, xalqqa yaqinlashtirish, hozirgi zamon nasrini o‘zbek adabiyotida qaror toptirish, ayniqsa, drama, komediya, tragediya yaratish bobida va teatr san’atini rivojlantirishda 54

izlanishlar olib borgan va kashfiyotlar yaratgan san’atkordir. Hamza kompozitor, rejissor, jurnalist, pedagog sifatida ham shuhrat qozongan. U serqirra ijodi va qizg‘in ijtimoiy faoliyati bilan o‘zbek madaniyati rivojiga katta ulush qo‘shgan yirik shaxsdir. O‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shgan buyuk shaxs – Hamza Hakimzoda Niyoziy tavalludiga bu yil 127 yil to‘ladi. Shundan buyon keng adabiyot ommasi Hamza ijodidan bahramand bo‘lib kelmoqda. Shoirning lirik merosi ham tosh bosguday ahamiyatga ega. Uning ko‘plab she’r va g‘azallari o‘z muxlislari qalbidan joy olib kelmoqda. Erkin va ozod hayotni madh etuvchi she’rlari maktab, litsey va oliygoh dasturlaridan o‘rin olgani ham yangilik emas. O‘z she’rlarida shoir mana shunday kunlar bo‘lishini chin dildan istagan edi. A

6. ijodkor shoirning yangi usulda ochilgan maktablar sohasiga olib kirgan yangiligi, yaratgan darsliklari tahlillar bilan yoritildi. 7. Hamza Hakimzoda Niyoziyning adabiy-tanqidiy qarashlarida ma’rifatchilik qarashlari o‘rganildi. Darsliklari va shu ruhda yozilgan asarlari bugungu kun nuqtai nazaridan tahlil qilindi. Yuqorida aytilgan fikr-mulohazalar ishimizning ilmiy yangiligini belgilaydi deyishimiz mumkin. Hamza Hakimzoda Niyoziy bir she’rida shunday degan edi: Tuzamiz yangi turmushni zamon ichra, Abadiy so‘ngra yasharmiz jahon ichra. Ha, Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘z asarlari bilan adabiyotimiz tarixada bir umr saqlanib qolaveradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I . IJTIMOIY – SIYOSIY ADABIYOTLAR: 1. Karimov I. Istiqlol va ma`naviyat. Toshkent:. O‘zbekiston. 1994. –B. 118. 56

2. Karimov I. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. Toshkent:. O‘zbekiston. 1998.-B.688. 3. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent:. Sharq. 1998. 3- bet. 4. Karimov I. Olloh qalbimizda, yuragimizda. Toshkent:. O‘zbekiston. Asarlar.7-tom. 1999.-B. 351. 5. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushunchalar, tamoyillar va atamalar. Toshkent:. Yangi asr avlodi. 2002.-B. 192. 6. Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. Toshkent:. Ma`naviyat. 2008.-B.176. 7. Karimov I.A.Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga,kelajakka e’tibor- T.:2009. 8. Karimov I. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari. Toshkent:. O‘zbekiston. 2009.-B. 56 9. Karimov I. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 22 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi tabr

18. L. Qayumov. Asr va nasr.Adabiyot va san’at, T.: 1975, 288 b. 19. T. N. Qori Niyoziy. Ma’rifat targ‘ibotchisi, “O‘qituvchilar gazetasi”, 1964, 20 mart. 20. Y. Sultonov. Hamza Hakimzoda Niyoziy, O‘zdavnashr, T.: 1959, 96 b. Mamajonov S. Teranlik T.: 1987,91-b. 21. Y. Sultonov. Xalq san’atkori. O‘zdavnashr, T.: 1959, 16-bet. 22. A. Abdullayev. Hamza Hakimzodaning Namanganda bo‘lishi. “Namangan haqiqati” gazetasi, 1954 –yil, 17-mart. 23. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. T.: 2008. 456 b. 24. Hamza zamondoshlari xotirasida. T.: Adabiyot va san’at nashr., 1979. 208 b. 25. “Yoshlik” jurnali. T.: 2011. 3-son. 26. “Jahon adabiyoti”, “Sharq yulduzi” jurnallari va “O‘zAS” gazetalari 1. www.edu.uz 2. www.edunet.uz 3. www.istedod.uz 4. www.literature.uz 5. www.markaz.uz 58

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar