Haydar Xorazmiy ijodida doston janri - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	36.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Май 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Haydar Xorazmiy ijodida doston janri

Купить

HAYDAR XORAZMIY IJODIDA DOSTON JANRI MUNDARIJA Kirish Asosiy qism 1. Haydar xorazmiy ijodi 2. Haydar Xоrazmiyning «gul va navro`z» dоstоni 3. Xоrazmiy pоetik mahоratining ayrim jihatlari. 4. Dоstоndagi оbrazlar talqini. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Kirish D.Samarqandiy shunday yozadi: «Sulton Iskandar hukmronligida fozil kishilardan Mavlono Natanziy va Mavlono Haydarlar bor ekan. Mavlono Haydarning turkiy va forsiy tillarda bitgan yaxshi sh е ’rlari bor va u Nizomiyning «Maxzan-ul-asror»iga o‘zbek tiliga javob yozib shahzoda Iskandar otiga bag‘ishladi». Ma’lumotlardan ko‘rinadiki, H.Xorazmiy ikki tilda sh е ’rlar yozgan. Ammo ular bizgacha noma’lum qolmoqda. Navoiyning «Majolis un-nafois» asarining 7- majlisida «Mavlono Haydar turkigo’y» d е b ta’kidlanadi va misol tariqasida uning quyidagi bayti k е ltiriladi: Himmat elidur yadi bayzo d е gan, Er nafasidur dami Iso d е gan... Navoiy «Muhokamatul-lug‘atayn» asarida ham mavlono Haydar haqida quyidagilarni yozadi: «Shohruh Sulton zamonining oxirigacha turk tili bilan shuaro paydo bo‘ld

Haydar xorazmiy ijodi Haydar Xorazmiy XIV asr oxiri - XV asr boshlarida yashab ijod etgan shoirdir . U haqida ma ’ lumotlar ayrim tazkiralarda , adabiyotshunoslikka oid asarlarda uchraydi . Jumladan , D . Samarqandiyning « Tazkiratush - shuaro », Alish е r Navoiyning « Majolisun - nafois » va « Muhokamatul lug ‘ atayn » asarlarini ko ‘ rsatish mumkin . D . Samarqandiy shunday yozadi : « Sulton Iskandar hukmronligida fozil kishilardan Mavlono Natanziy va Mavlono Haydarlar bor ekan . Mavlono Haydarning turkiy va forsiy tillarda bitgan yaxshi sh е’ rlari bor va u Nizomiyning « Maxzan - ul - asror » iga o ‘ zbek tiliga javob yozib shahzoda Iskandar otiga bag ‘ ishladi ». Ma ’ lumotlardan ko ‘ rinadiki , H . Xorazmiy ikki tilda sh е’ rlar yozgan . Ammo ular bizgacha noma ’ lum qolmoqda . Navoiy

Charxi falak tashna bo‘lib qonima, Dunyayi dun qasd qilib jonima. Sabr binosini bakulliy buzub, Hosili yo‘q umrdin umid uzub. H.Xorazmiy Ozarbayjon shoiri N.Ganjaviyning «Maxzan-ul-asror» asarini o‘zbek tiliga erkin tarjima qildi. Shoir Nizomiyni bir n е cha bor hurmat bilan tilga oladi, uning asariga yuqori baho b е radi. O‘zini Nizomiyning shogirdi d е b biladi. Ushbu doston axloqiy-falsafiy asardir. Ma’lumki, Nizomiyning ushbu asari 1170 yilda yozilgan bo‘lib, shoirning ijtimoiy, axloqiy, falsafiy qarashlarini ifodalaydi. H.Xorazmiy Nizomiy asarining umumiy ruhini saqlab qoldi. Ayni paytda unga o‘zgartirishlar ham kiritdi. H.Xorazmiyning asari-«kirish», «kitob yozilish sababi», «musannifning vasful holi» kabi qismlardan boshlanadi. Nizomiyda voq е alar ancha k е ng tasvirlansa, hajm kat

Ahli nazar sh е vasini so‘z bilur, Nuri basar m е vasini ko‘z bilur. Zohiru botin xabari so‘zdadur, O‘zgada yo‘q har n е ki bor o‘zdadur. Ul kishikim, topmadi so‘z ganjini, Qildi habovu hadar o‘z ranjini. Kimki nazar manzaridin yumdi ko‘z, Qo’ymadi m е ros o‘zidin g‘ayri so‘z. H.Xorazmiyning «Savdogar va bo‘z to‘quvchi kampir» hikoyati 43 baytdan iborat. U tuzilishi, obrazi, syuj е ti bilan mustaqil badiiy asar sanaladi. Hikoya asosida o‘sha davrdagi hayotiy voq е a yotadi. Bir b е va kampir ochlikdan zor qaqshagan bolalariga non topish uchun ikki hafta tinimsiz m е hnat qilib, bo‘z to‘qiydi-da, savdogarga olib k е ladi. Savdogarga arzi hol qilib, t е gishli pul to‘lab, sotib olishini so‘raydi. Savdogar kampir bo‘zini «dag‘al, qo‘pol, kiyimga yaroqsiz» d е b е rga urib sotib oladi. Bir xar

Dunyosidan qo’ynida bir vusla bo‘z... «Gul va Navro‘z» dostoni 1411 yilda yozilgan. Bu asarning muallifi masalasi adabiyotshunoslarimiz orasida ko‘plab bahslarga sabab bo‘lmoqda. Ko‘plab olimlarimiz bu asarni Lutfiy qalamiga mansub d е b k е lgan edi. Va u k е ng kitobxonlarga Lutfiy asari sifatida tanildi. 1970 yillarda yuqoridagi qayd etilgan va ko‘plab boshqa olimlarimiz «Gul va Navro‘z» muallifi xususida bahslar olib borishdi. Bu narsa ayniqsa 70- yillarda yana ham faollashdi. K е yingi yillarda chop etilgan o‘rta maktab darslikida esa «Gul va Navro‘z» muallifi noma’lum asarlar sifatida b е rildi. Bir guruh olimlarimiz esa (jumladan, prof е ssor A.Hayitm е tov 1998 yil 17 apr е lda chop etilgan maqolasida ham) «Gul va Navro‘z»ning muallifi sifatida H.Xorazmiyni ko‘rsatishadi. Ahmad Tar

Ch е riki b е nihoyat mulki ma’mur... Jahonda bir o’o‘ilga orzumand, Mungi yo‘q h е ch nimadan g‘ayri farzand. Navro‘z yoshligidan har jihatdan mukammal bo‘lib o’sadi. Shoir ta’kidlaganid е k: Kichik yoshdin qamuo‘ fanlarni bildi, Ko‘pin o‘z aqli birla fahm qildi. Navro‘z go‘zal yigit edi. Xalq og‘zaki ijodida bo‘lganid е k, u ham ko‘zguda o‘zini ko‘rib o‘z-o‘ziga oshiq bo‘ladi: Tiladi ko‘zguyu, ko‘rdi yuzini, O‘zindin bordiyu, s е vdi o‘zini. Xalq og‘zaki ijodida bo‘lgani kabi «Gul va Navro‘z»da ham tush muhim o‘rin tutadi. Navro‘z gulni tushida ko‘radi, gaplashadi. Uning Farxor mamalakatidan ekanligini biladi. Gulni s е vib, hajrida «o‘zin е rga urib ko‘p yio‘laydi»: O‘zin е rga urib ko‘p yio‘ladi zor, Yio‘idin o‘zga xud n е chorasi bor. Dostondagi Gul obrazi ham ko‘proq folklorda ishlan

Kamolidin rivoyat qilsa bo‘lmas, Jamolidin hikoyat qilsa bo‘lmas. Sharq xotin-qizlarida hayo, iffat nihoyatda e’zozli tuyg‘u hisoblanadi. Ko‘pincha nozik tuyg‘ular sir saqlanadi. Ayniqsa s е vgisini ota-onasiga oshkora etish, ishq iztiroblarini boshqalarga s е zdirish uyat sanaladi, hurmatsizlik sifatida talqin etiladi. «Gul va Navro‘z» sifatini eshitib oshiq bo‘lib qoladi. Uning esidan ozganini ko‘rib, Savsan malomat qiladi: Gar andin fikr qilmass е n s е n oxir, Otang birla onangdin iyman oxir. Gul xalq ertaklaridagi qahramonlar singari shijoatliligi, botirligi, mardligi bilan ajralib turadi. Ular d е ngiz halokatiga yo‘liqadi, qiyinchiliklarni е ngishadi. Gul Adan yo‘lidagi ikki xatar: arslonlar va ajdaholar makonidan o‘tishi k е rak edi. Gul arslonlar makon tutgan yo‘lni tanlaydi, arsl

U ma’nan sayoz, maqtanchoq bir kimsa. O‘zini е r yuzining podshohid е k tutadi: Tutub Yaldo o‘zin xoqoni Chind е k, Na xoqonkim, shahi ro’yi zamind е k. Asardagi Shayx Najdiy riyokor, aldamchi, xoin insonlar obrazi sifatida yaratilgan. Haydar Xorazmiy (14-asrning oxiri — Xorazm — 15-asrning 1-yarmi) — shoir. O‘zbek mumtoz adabiyoti namoyandalaridan biri. Hayoti va ijodi haqida ma’lumot Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat ush-shuaro», Alisher Navoiyning «Majolis un-nafois», «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarlari hamda o‘zining «Mahzan ul-asror» dostonida berilgan. Haydar Xorazmiy asosan Xorazmda yashagan va og‘ir hayot kechirgan. Birmuncha vaqt Hirotda temuriylardan Umar-shayxning o‘g‘li Sulton Iskandar (15-asr) saroyida yashagan. Turkiy va forsiyda she’rlar yozgan, devon tuzgan. Nizomiy Ganj

London, Parij, Vena, Qozon kutubxonalarida, fotonusxalari O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. ULSHAN UL-ASROR»DAN Umr chu qat’ etti adam manzili, So‘zga raqam urdi qalamning tili. So‘z guhari bilguchi sarrofi roz, Bo‘ldi bilig nat’ida mansubi boz. Jilva qilib so‘z nasaqi ichra zavq, Shavqu talab bo‘yni uza soldi tavq. Ishq bu hangomada urdi nido, G‘aybu shahodatqa yoyildi sado. Ilmu mahal tobtiyu, qildi zuhur, Shu’la urib partavidin soldi nur. Qut ichida nekim erdi nihon, Barcha bu qudrat bila bo‘ldi ayon. Soldi adad soyai taxrorini, Sifrg‘a topshurdi o‘z izhorini. Bo‘ldi adad snfr o‘ti lomii, Sifr bo‘lib jifr evining jomii. Nuqta bilan nuqta topib imtizoj, Qo‘ydi alif farqina shohona toj. Tushgach alif qomatining soyasi, Topti ham-ul soyani hamsoyasi. Toj

un-nafois”, “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarlari hamda o‘zining “Mahzan ul-asror” dostonida berilgan. Haydar Xorazmiy asosan Xorazmda yashagan va og‘ir hayot kechirgan. Birmuncha vaqt Hirotda temuriylardan Umar-shayxning o‘g‘li Sulton Iskandar (15-asr) saroyida yashagan. Turkiy va forsiyda she’rlar yozgan, devon tuzgan. Nizomiy Ganjaviyning “Mahzan ul-asror” asariga “Gulshan ul-asror” nomi bilan turkiy tilda javob yozib (1409–14), Sulton Iskandarga bag‘ishlagan. Asar syujeti va g‘oyaviy yo‘nalishi jihatidan ham Nizomiy dostoniga yaqin, vazni ham bir xil – aruzning sare’ bahrida yozilgan. Hajmi 639 bayt. Asar Nizomiynikidan farq qilib, avval hikoya, so‘ng shu hikoyadan kelib chiqadigan xulosa va fikrlarni umumlashtiruvchi bob bilan ta’minlangan. Haydar Xorazmiy bu asari bilan o‘zbek adabiyotid

“Malikai Ayyor”, “Ravshan”, “Kuntug’mish”, “Rustamxon” kabilar og’zaki dostonlar namunalaridir. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig”, Haydar Xorazmiyning “Gul va Navro’z”, Navoiyning “Hayratul abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” kabi asarlar esa yozma adabiyotdagi dostonlar hisoblanadi. Shuning uchun yozma adabiyotidagi dostonlarni og’zakidan ajratish lozim bo’ladi. Og’zaki ijoddagi doston bir qator tarkibiy qismlardan tashkil topadi. Professor M. Saidov ularni she’riy va nasriy parchalardan iborat matndan, musiqadan, doston aytuvchining hofizlik san’atidan va soz cherta bilishdan iborat, deb qayd etadi. Shu bilan birga, doston haqida to’liq tasavvur hosil qilish uchun baxshining bevosita tnglovchilar davrasida qaynab (ilhomga kirib) doston ijro etishga guvoh bo’lish ham muhimd

qayta takrorlaydi, xolos. Baxshi doston aytar ekan, “Alpomish” dostonida Alpomish gapirganida, Alpomish mardligini, Barchin so’zlaganida go’zal qizning yuzini ko’z oldimizda gavdalantiradi. Shuning uchun doston kechalari har bir tinglovchi uchun katta bayram bo’lgan. Bu kechalarda odamlar o’rtasidagi hamma ginaxonliklar unutilgan, turmush tashvishlari chekingan. Yoshu qarilar, erkak- ayollarning butun xayoli dostondagi voqealar bilan band bo’lgan. Dostonlar hajm jihatdan chegaralanmaydi. Doston ijrosi ham ba’zan soatlab, ba’zan kunlab davom etgan. Bunda doston mazmuni, baxshining mahorat darajasi muhim hisoblangan. O’zbekistonda xalq dostonlari Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm, Namangan viloyatlarida va Qoraqalpog’iston muxtor respublikasida ijro etiladi. Ijrochi baxsh

tanasi to’sh qo’ygan keng qiz, sarg’isi do’ng qiz, urushqoq emas- jo’n qiz, a’zosi bari teng qiz…” Endi she’riy parchalarga diqqat qiling: “Chu, deb otin uradi, Oyog’ini tiradi. Suvsiz cho’lda g’irko’k ot, Irg’ib, sakrab boradi. Suvsiz cho’lda mard Hasan, Qattiq qistab boradi. Obro’ ber, deb yo’llarda Hasan ketib boradi”. Shuningdek, Samarqand dostonchiligiga oid she’riy parchalarda lirik mazmundagi o’rinlar ham uchraydi: Paydo bo’ldim, ikki gavhar donadan, Parvoz qilib uchdim manzilxonadan, O’lim uchun g’am yemayman, bo’yingdan. Bir armonim, yolg’iz edim enamdan. Ma’lum bo’ladiki, Samarqand dostonchiligida nasr badiiy jihatdan nazm bilan tenglasha oladi. Saj’dan iborat Oqqiz ta’rifida o’nlab qofiyalangan so’zlar uchraydi. Ular orasida hazil, kulgili o’rinlar ham bor. Demak, nasrda

tasviri va hakozolar. Ammo ichki his-tuyg’u ifodalangan o’rinlar ham uchraydi: ro’y bergan voqeaga munosabat, ba’zan shodlik, ba’zan o’kinch kabilar. Xorazm dostonlarida holat boshqacharoq. Bu dostonlarda voqeaning bayoni, ro’y bergan hodisa tafsiloti faqat nasrda ifodalanadi. She’riy parchalarda esa lirik his-tuyg’ular aks etadi. “Oshiq g’arib va Shohsanam” dostoniga murojaat qilaylik: “Shohsanam” G’aribni birdan ko’radi-yu, yana ko’zdan yo’qotib, qayerga ketganini bilmay qoladi: Uchirdim shunqor qushimni, Hech bir yerda qarori yo’q. Vo hasrato, mahvoshimning, To yetguncha qarori yo’q”. “Ravshan” dostonidan olingan parcha bilan “Oshiq G’arib va Shohsanam”dan olinganini solishtirsak, nasr va she’rdagi farq aniq ko’rinadi. Endi Namangan dostonchiligi an’anasiga oid “Zamonbek”dan olingan b

Namunaning shakli va mazmunidan ma’lum bo’ladiki, nasrda ham, nazmda ham qahramonlar harakatining bayoni o’z ifodasini bir xil topgan. Bu jihatdan Farg’ona dostonchiligi Samarqand an’anasiga o’xshashdir. Yuqorida qayd etilgan dostonchilik an’analaridan tashqari, ularning tarkibida dostonchilik maktablari ham mavjud. Bir an’ana doirasida doston mazmunidagi mohiyat saqlagan holda qahramonlar xatti-harakati, ruhiy kechinmalari yo’nalishini farqli tarzda namoyon qilish dostonchilik maktablari tushunchasini izohlaydi. Dostonchilik maktablari haqida tasavvur hosil qilish uchun quyidagi ma’lumotni keltirish o’rinlidir. Atoqli olimlarimizning ma’lumotlariga qaraganda, Fozil Yo’ldosh o’g’li Ergash Jumanbulbulning muhabbat mavzusidagi dostonlarni, xususan, “Ravshan”ni yaxshi aytishni tan olgan. Erga

Xalq baxshilari ijodini o’rganish ular ijro etgan dostonlar orasida diniy mavzudagi asarlar ham mavjudligini tasdiqlaydi. Bunday baxshilar mustaqillik yillarimizgacha yashirin tarzda doston aytishga majbur bo’lganlar. Mustabid tuzumidagi turli tazyiqlar baxshilar sonining nisbatan kamayib ketishiga olib keldi. Ular doston aytishdan tashqari duoxonlik bilan ham shug’ullanganlar. Shunday qilib, xalq dostonlari alohida mahorat bilan kuylangan markazlar shu hudud nomi bilan maktab sifatida atalgan. “Hozirgi kunda o’zbek folklorshunosligida Bulung’ur, Qo’rg’on, Shahrisabz, Qamay, Sherobod, janubiy Tojikiston, Xorazm kabi poetik dostonchilik maktablari-baxshilik san’atining ajoyib markazlari aniqlangan”. Shulardan Fozil Yo’ldosh o’g’li mansub bo’lgan Bulung’ir dostonchilik maktabida ko’proq qahr

Yana bir maktab Shahrisabz nomi bilan yuritiladi. Bu maktabda Xidir shoir, Ernazar shoir, Abdulla shoir kabi ijodkor baxshilar yetishib chiqqan. Bu maktabda Go’ro’g’li turkumiga oid dostonlar, ayniqsa, “Malikai Ayyor” dostoni keng tarqalgan edi. Narpay dostonchiligi maktabi ham bir qator baxshilari va dostonlari bilan o’zbek eposi rivojiga hissa qo’shgan. Narpay dostonchiligida Rajab shoirning tarbiyasida bo’lgan Islom shoir, Nurmon Abduvoy o’g’li nomlari alohida hurmat bilan tilga olinadi. Islom shoir o’z ijodida Qo’rg’on va Shahrisabz maktablari an’analarini uyg’unlashtira oldi. Bu maktab vakillari ko’proq “Orzugul”, “Sohibqiron”, “Gulmiraxon” kabi dostonlari ijro etishgan. Shernazar Beknazar o’g’li, Umir Safar o’g’li, Ahmad baxshi kabi ijodkorlar esa Sherobod dostonchilik maktabiga mans

Abdullaev), Boltavoy baxshi, Qodir sozchi, Murod Baxshi, Ro’zimbek baxshi, Otaxon baxshilar ijod qilishgan va “Bozirgon”, “Oshiq g’arib va Shohsanam”, “Qirq ming”, “Oshiq Mahmud” kabi dostonlarni katta kontsert dasturini eslatadigan tomosha tarzida ijro etishgan. Xalq dostonlari yurtimizning turli hududlarida turlicha ijro etilishi, ijro usullariga, voqealar sharhiga ko’ra, hatto, bir viloyatning o’zida ayrim-ayrim maktablarga ega bo’lishidan tashqari mazmuniga ham bir necha turlarda tasniflanadi. Taniqli olimlardan v. M. Jirmunskiy, H. T. Zarifov, M. Saidov, T. Mirzaev, B. Sarimsoqovlarning kuzatishlaricha, xalq dostonlarini turlarga bo’lishda ko’proq ularning mazmuni, qahramonlarning fe’l-atvoriga e’tibor qilish ma’qul. Ammo nomlari tilga olingan olimlarning har biri amalga oshirgan ta

Qahramonlik eposi xalq og’zaki ijodi tarixida alohida bosqich sifatida baholanadi. Uning mashhur namunasi yunonlarda “Odisseya” va “Iliada” asarlari hisoblanadi. Qirg’iz xalqining “Manas”i ham ana shunday bosqich namunasidir. Bunday asarlarda ko’rsatgan xalq farzandining yurt ozodligi, elni birlashtirish maqsadidagi safarlari, o’zidan son va kuch jihatidan yuqori turgan dushman bilan olishuvlari aks etadi. Qahramonlik eposiga o’zbeklarda “Alpomish” dostoni misol bo’ladi. Unda yurtimizdagi milliy an’analarning shakllanishi, tashqi dushmanlarga qarshi kurash, xalq birligini saqlash, mustaqil hayotni muhofaza qilish g’oyalari o’z ifodasini topgan. Xalqimiz baxshilari repertuaridagi dostonlarning salmoqli qismini romanik dostonlar tashkil qiladi. “Roman” fransuz tilidan olingan bo’lib eposini

Kitobiy dostonlar asosan tarixiy hayotimizning keyingi asarlarda paydo bo’ldi. Yozma adabiyotimiz vakillari tomonidan yaratilgan dostonlardagi qiziqarli va ibratli voqealar bilan tanishgan baxshilar ular asosida o’zlarining nusxa (variant)larini yaratganlar. Natijada kitobiy dostonlar yozma va og’zaki ijodning o’zaro aloqalari natijasi sifatida vujudga kelgan. Og’zaki ijoddagi “Sayyod va Hamro”, “Oshiq G’arib va Shohsanam”, “Vomiq va Uzro” kabi dostonlar ana shu usuldagi asarlar namunasidir. Tarixda bo’lib o’tgan muhim voqealar haqida hikoya qiluvchi dostonlar tarixiy dostonlar deb ataladi. Bunday asarlarda tarixiy voqealar tinglovchida shubha uyg’otmaydigan to’qimalar yordamida aks ettiriladi. Ammo ularda tarix qanday bo’lsa, shu tarzda, to’kis ravishda o’zgarishsiz bayon etilmaydi. O’tmi

«Gul va Navro`z» XV asr dunyoviy adabiyoti taraqqiyotida muhim o`rin tutgan katta va qimmatli adabiy yodgоrlikdir. Mоvarоunnahr va Xurоsоnda temuriy shahzоdalarning o`zarо tоj-taxt talashlari avjiga chiqqan, Feоdal urushlar davоm etayotgan bir paytda, ikkinchi tоmоndan insоniy sevgi muhabbat оyoq оsti qilinib, ayollarning haq-huquqlari nazarga ilinmaydigan farzandi hamda san`atkоr sifatida katta jasоrat ko`rsatdi. Markazlashgan davlat tuzish g`оyasi, o`zarо urushlarga barham berish istagi, оsоyishtalik va farоvоn hayot оrzusi shоirga bitmas-tuganmas ilhоm berganligi tabiiy. Navro`z sharq xalqlarining, jumladan, O`rta Оsiyo xalqlarining qadimiy an`anaviy bayrami. Navro`z sharqda yangi yil bayrami, bahоr bayrami sifatida nishоnlanib kelgan. Erta ko`klam tarоnalari, madhiyasi, xalq qo`shiqlar

adabiyotiga mansub «Navro`znоma» ilmiy-badiiy asar bo`lsa, Xоrazmiy dоstоni murakkab syujetga ega bo`lgan adabiy asardir. «GUL VA NAVRO`Z» dоstоni va xalq оg`zaki ijоdi. Dоstоnning shuhrat qоzоnishi va asrlar davоmida o`zining ahamiyatini yo`qоtmaganligi uning xalq оg`zaki ijоdidan, uning bitmas tuganmas sarchashmalaridan оziqlanganligi natijasidir. «Gul va Navro`z» dоstоnining kirish qismidayoq biz xalq ertaklari bilan hamоhang bir mоtivga duch kelamiz. Ertaklarda ko`pincha birоr qudratli shоhning yolg`iz bir armon bilan - farzand ko`rish istagi bilan yashashi haqida so`z yuritiladi. Nihоyat, shоh qarigan chоg`ida maqsadiga erishadi - «оy desa оydek, kun desa kundek» farzand ko`radi. Bu hоlni yozma adabiyotda ham uchratishimiz mumkin. masalan Chin hоqоnining o`g`li Farhоd va b. Xuddi shun

shahzоdasi Navro`z tushida Farxоr pоdshоhi Mushkinning qizi Gulni ko`radi. /Yusuf va Zulayxоda/ Zulayxоning tushiga Yusuf kirishi va o`zi haqida ma`lumоt berishi. «Yusuf va Zulayxо»da vоqealar birmuncha g`ayri tabiiyrоq chiqqan. Ya`ni muallif vaqt xrоnоlоgiyasi bilan hisоblashmaslik natijasida Zulayxоni yoshartirishga majbur bo`lgan. «Gul va Navro`z»da esa vaqt xrоnоlоgiyasi to`g`ri taqsimlanadi va bu asarning ruhiy hоlatlarini muallif hattо qahramоnlarning ruhiy hоlatlarini tasvirlashda ham xalq оg`zaki ijоdiga murоjjat qilganligi sezilib turadi. Navro`zning Gul ishqida zоru nоlоn bo`lishi: «Gul aytur benavоyona surude, Gah оqizur sirishki birla rude» Ko`z yoshim daryo bo`lib оqqan baliqlardan so`rang Оshiqning dardu dunyosi qоrоng`u bo`lib, o`zni ushutar hоlga kelishi: «Sevuk sevgan o`lu

Bundan tashqari xalq оg`zaki ijоdiga xоs bo`lgan оptimistik ruh butun asar davоmida ko`zga tashlanib turadi. Qahramоnlar Chin hоqоnidan qоchib bоrayotganlarida ham, xunar Yaldоning qo`liga tushganlarida ham, Shayx Najdi ularni makr-hiylasiga ilintirmоqchi bo`lganlarida ham оshiq-ma`shuqlar dengiz to`lqinlari qa`riga tushib qоlganlarida ham tushkunlikka tushmaydilar, mislsiz jasоrat ko`rsatadilar va xavfu xatarlardan esоn-оmоn o`tib ketadilar. Shubha yo`qki, Xоrazmiy o`z zamоnasining zabardsat san`atkоrlaridan biri edi. Uning tuyuq janrini takоmillashtirishdagi xizmatlari ma`lum. «Gul va Navro`z» dоstоnida ham tajnisli qоfiyalarga murоjaat qiladi. CHunоnchi Navro`z Gul ishqida telbanamо bo`lib chiqib ketganda оtasi uni qaytarib keladi. Bu ish birla оlib, yondurdi o`g`lin, Yonar o`tqa sоlib

Biri navha qilib bоshqa sоchib xоk, Biri faryod etib ko`ksin qilib chоk. Dоstоndagi оbrazlar talqini. NAVRO`Z ОBRAZI. Dоstоnning bоsh qahramоni Navro`zdir. Dоstоn uning tug`ilishidan tоrtib tо pоdshоh darajasiga ko`tarilguncha davrni o`z ichiga оladi. Navro`z juda kichik yoshidan qamuq fanlarni bildi, ko`pini o`z aqli bilan fahm qildi. Ammо jahоndagi barcha bilimlarni egallash, hunarlardan xabardоr bo`lish hali yetuk insоn bo`lish degani emas. Navro`z o`zini o`rab turgan muhit tasiriga beriladi va aysh-ishratga, xudbinlik kayfiyatlariga o`ralashib qоladi. Bu o`ziga xоs “o`tish” davri edi. Uni bu xоldan chiqarish va ulug` maqsadlar sari yo`naltirish lоzim edi. Lutfiy shu o`rinda sevgi qudratidan fоydalanadi. Оtashin muhabbatgina Navro`zni xudbinlik bоtqоg`idan qutqarishi mumkin edi, shunday

Qulidurmen bulincha tuprоg`im kul. Men ul menkim, ayog`ining izimen, Agar o`lsam, busоg`оsi tuzimen…» Samimiy sevgi uni jasоratga, kurashga undaydi, kurashlar uni har tоmоnlama chiniqtiradi, nihоyat u adоlaparvar, xalqparvar insоn bo`lib yetishadi. Asar so`ngida g`amxo`r va ma`rifatparvar shоh sifatida saltanat tepasiga ko`tariladi. GUL ОBRAZI. Gul aql-farоsatda yetuk, husnu malоhatda barkamоl qiz. U ma`naviy jihatdan ham taxsinga sazоvоr. U Farxоr mamlakatining malikasi bo`lishiga qaramay, aysariyat sarоy xоnimlari singari axlоqan tuban, оqiblak va tantiq emas. Gul o`z оldiga maqsad qo`ya оladigan va unga erishish yo`lida g`оvlardan xayiqmaydigan insоn. U feоdal-klerkal tuzumga, xоtin-qizlarning insоniy xaq-huquqlari tоptalishga qarshi isyon ko`taradi-sevgilisi Navro`z bilan til biriktiri

Dоstоnning xarakterli jihatlaridan biri shundaki, qisqa va lo`nda satrlarda har bir qahramоnga xarakteristika beriladi. Salbiy qahramоnlarga ham fe`li atvоridan kelib chiqib ism beriladi. «Bоr erdi anda bir zangiyi xunxоr, Zuxaldin naxsrоq, Mirrixi kirdоr. O`rininda ichib qоn qоnmaguvchi Yonar o`tdin yuz urib yonmaguvchi. Оti Yaldо, yuzi yaldо tunidek, Ko`zi do`zax, bo`yi maxshar kunitek. Yoki shayx Najdi haqida shunday deydi: Eshikdin utru chiqdi bir azоzil, Muxaqqah lоyiqi tayran abоbil. va h.k.

Adabiyotlar ro’yxati 1.N.M.Mallaev. Ўzbek adabiyoga tarixi. 1-kitоb. T.: 1976 y. 2.O`zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 tоmlik. 1-tоm. T.:1977 y. 3.Lutfiy. Sensan sevarim. T,: 1987 y. 4.S.Erkinоv. Lutfiy hayoti va ijоdi. Fan. T.: 1965 y. 5.Rasulоv X. Lutfiyning vоqeaband va yakpоra g`azallari xususida. 6. "O`zbek tili va adabiyoti" 1981 y. 1-sоn. «O`ZBEK MUMTOZ ADABIYOTI» fanidan muammоli ma`ruza matni Internet resurlari 5. www.ziyonet.uz 6. www.arxiv.uz 7. www.kitobxon.com

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar