Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 380.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Июль 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

127 Продаж

Hozirgi bosqichda kasanachilik sohasi bandlik va oila byudjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha manbai sifatida

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLI GI ------------------------------------------FAKULTETI “----------------------------------” KAFEDRASI ------------------------------------------- ta’lim yo‘nalishi ______- guruhi talabasi Kurs ishi Mavzu : Hozirgi bosqichda kasanachilik sohasi bandlik va oila byudjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha manbai sifatida Bajardi: _______ ____ _____ _ guruhi talabasi ______ ___ ________ (imzo) (ismi sharifi) Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __ ___ _____20 25 y. Baho “_____” ____ __ _____ Ilmiy rahbar: __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) Komissiya a’zolari: __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) __________ ____________________ (imzo) (ismi sharifi) 2Mavzu: Hozirgi bosqichda kasanachilik sohasi bandlik va oila byudjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha manbai sifatida MUNDAREJA Kirish ……………………………………………………………………………. I BOB. KASANACHILIKNING IJTIMOIY-IQTISODIY MAZMUNI VA AHAMIYATI 1.1. Kasanachilik tushunchasi, kelib chiqishi va shakllari ………………………. 1.2. Kasanachilik faoliyatining bandlikka ta’siri ………………………………… 1.3. Kasanachilikning oila byudjeti daromadlariga qo‘shgan hissasi ……………. II BOB. O‘ZBEKISTONDA KASANACHILIK SOHASINI RIVOJLANTIRISH HOLATI VA ISTIQBOLLARI 2.1. Hozirgi bosqichda kasanachilikning rivojlanish holati (hududiy misollarda) .. 2.2. Kasanachilikni rivojlantirishda mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari …………………………………………………………………………… 2.3. Kasanachilikni rag‘batlantirish orqali bandlik va daromadni oshirish istiqbollari ……………………………………………………………………….. Xulosa …………………………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………………….. 3 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Bugungi kunda mamlakatimizda aholining bandligini ta’minlash, ularning daromad manbalarini ko‘paytirish, kambag‘allikni qisqartirish hamda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan kasanachilik faoliyati aholining uy sharoitida, alohida ishlab chiqarish joyi yoki katta kapital talab qilinmagan holda mehnat faoliyatini yuritishi uchun qulay va samarali yo‘ldir. Bu faoliyat shakli nafaqat ishsizlikni kamaytiradi, balki oilaviy daromadlarni ko‘paytirish, xotin-qizlar va nogironligi bo‘lgan fuqarolarni mehnatga jalb etish imkoniyatini ham yaratadi. Hozirgi bosqichda kichik tadbirkorlik, xususan, kasanachilik faoliyatiga berilayotgan e’tibor yanada ortmoqda. Davlat tomonidan yaratilayotgan qonuniy, moliyaviy va tashkiliy shart-sharoitlar bu sohaning kengayishiga xizmat qilmoqda. Xususan, soliq imtiyozlari, subsidiyalar, subsidiyalashgan kreditlar, onlayn savdo imkoniyatlari, ko‘rgazmalar va yarmarkalar orqali kasanachilikni rivojlantirish uchun zarur zaminlar yaratilgan. Ayniqsa, pandemiyadan keyingi davrda o‘zini- o‘zi band qilgan aholining ko‘payishi kasanachilikning dolzarbligini yana bir bor isbotladi. Shu sababli, bu mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham o‘ta muhim va dolzarb masala hisoblanadi. 1 Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Kasanachilik faoliyati ilmiy nuqtai nazardan ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan tadqiq etilgan. O‘zbekistonlik olimlardan M. Abdurahmonov, B. Xodiev, G. Toshpulatova va E. Saidovlar ushbu sohada mehnat bandligini ta’minlash va daromad manbalarini kengaytirishdagi o‘rni bo‘yicha muhim tahlillarni taqdim 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. 2023-yil – Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili davlat dasturi to‘g‘risidagi Farmon. – PF–14-son, 2023- yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.lex.uz 4etganlar. Ularning tadqiqotlarida kasanachilikni oilaviy iqtisodiyotni mustahkamlashda, ayollar bandligini oshirishda va mahalliy mehnat bozorini barqarorlashtirishda tutgan o‘rni asoslab berilgan. Jahon banki va Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) tomonidan O‘zbekistonda kasanachilik faoliyati monitoringlari o‘tkazilgan bo‘lib, bu ma’lumotlar soha rivojlanishidagi muammolar va imkoniyatlarni tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi. UNDP kabi xalqaro tashkilotlar esa kasanachilikni barqaror daromad manbai sifatida qo‘llab-quvvatlab, loyiha va dasturlar orqali uni rivojlantirishni rag‘batlantirib kelmoqda. Shu bilan birga, mavjud tadqiqotlarda ko‘proq nazariy jihatlar yoritilgan bo‘lib, hozirgi bosqichdagi amaliy holat, bandlikka va oilaviy daromadlarga ta’siri bo‘yicha chuqur kompleks tahlillar yetarli emas. Shuning uchun, bu kurs ishi ushbu bo‘shliqni to‘ldirishga, real holatni chuqur o‘rganishga va ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundan iboratki, u kasanachilik faoliyatining mohiyati, shakllari va iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyatini chuqur tahlil qilish orqali ushbu sohani ilmiy asosda o‘rganishga hissa qo‘shadi. Ishda kasanachilikning nazariy asoslari, uning bandlikka va oilaviy daromadlarga ta’siri haqida mavjud ilmiy qarashlar umumlashtiriladi va tahlil qilinadi. Shuningdek, ilgari surilgan yondashuvlar asosida yangi nazariy mulohazalar bildiriladi. Amaliy ahamiyat esa, birinchi navbatda, ushbu faoliyat turini rivojlantirish orqali aholi bandligini oshirish, oila byudjetlarini mustahkamlash, ayniqsa, xotin-qizlar, nogironlar va uy sharoitida ishlash imkoniga ega bo‘lmagan toifa vakillarini mehnatga jalb etish imkoniyatlarini ochib berishidadir. Kurs ishida keltirilgan takliflar va tavsiyalar siyosatchilar, mahalliy hokimiyat vakillari, iqtisodchi mutaxassislar va kichik biznes bilan shug‘ullanuvchi shaxslar uchun amaliy yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Bundan tashqari, kasanachilik faoliyatining raqamli platformalar orqali kengayishi, marketing yondashuvlaridan foydalanish, huquqiy bazani takomillashtirish kabi masalalarda ham foydali yechimlar taklif 5etiladi. Shu tariqa, kurs ishi nazariy tahlil va amaliy takliflarni birlashtirib, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga xizmat qiluvchi manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusining obyekti O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan kasanachilik subyektlari va ularning iqtisodiy-ijtimoiy faoliyati olinadi. Kurs ishi mavzusining predmeti – kasanachilik faoliyatining bandlikni ta’minlash va oila byudjeti daromadlariga ta’sir qilish mexanizmlari, imkoniyatlari va istiqbollaridir. Kurs ishi mavzusining maqsadi – hozirgi bosqichda kasanachilik sohasining bandlik va oila byudjeti daromadlarini oshirishdagi o‘rnini tahlil qilish hamda bu sohani rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifalari  Kasanachilik tushunchasi va uning shakllarini o‘rganish;  Kasanachilikning bandlikdagi o‘rni va rolini tahlil qilish;  Kasanachilik orqali oila byudjeti daromadlariga ta’sirini aniqlash;  O‘zbekiston hududlari misolida kasanachilik holatini o‘rganish;  Kasanachilikni rivojlantirishga to‘sqinlik qilayotgan omillarni aniqlash;  Kasanachilikni rag‘batlantirish orqali bandlik va daromadni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob (har biri uchta kichik bo‘limdan iborat), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar bo‘limlaridan iborat. 6I BOB. KASANACHILIKNING IJTIMOIY-IQTISODIY MAZMUNI VA AHAMIYATI 1.1. Kasanachilik tushunchasi, kelib chiqishi va shakllari Kasanachilik – bu mehnat faoliyatining maxsus ishlab chiqarish maydoni va doimiy yollangan ishchilarsiz, asosan uy sharoitida olib boriladigan turidir. Kasanachilik tarixan turli davr va mintaqalarda o‘ziga xos shakllarda mavjud bo‘lib kelgan. Odatda, bu faoliyat turini xalq amaliy san’ati, qo‘lda buyum tayyorlash, tikuvchilik, to‘qimachilik, zargarlik, yog‘och o‘ymakorligi, gilam to‘qish kabi kasblar bilan bog‘lash mumkin. Ayniqsa, qishloq joylarda va iqtisodiy imkoniyatlar cheklangan sharoitda kasanachilik aholining muhim daromad manbai sifatida shakllanadi. Tarixiy manbalarda kasanachilik ilk bor hunarmandchilik faoliyatining bir ko‘rinishi sifatida tilga olinadi. O‘rta asrlarda shaharlarda karvonsaroylar va bozorlar atrofida joylashgan ustaxonalar qatorida, oddiy aholi o‘z uylarida oddiy asbob-uskunalar yordamida mehnat faoliyatini amalga oshirgan. Bu jarayonda kasanachilar tayyor mahsulotni yirik ustalarga, buyurtmachilarga yoki savdogarlarga yetkazib bergan. Shu sababli kasanachilik faoliyati asrlar davomida iqtisodiy almashinuv tizimining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. O‘zbekistonda ham bu faoliyatning ildizlari chuqur bo‘lib, an’anaviy xalq hunarmandchiligi asosida rivoj topgan 2 . Zamonaviy davrda kasanachilik tushunchasi an’anaviy hunarmandchilik doirasidan chiqib, kengroq iqtisodiy-ijtimoiy mazmunga ega bo‘la boshladi. Ilgari bu tushuncha asosan gilamdo‘zlik, zargarlik, kulolchilik yoki yog‘och o‘ymakorligi kabi xalq amaliy san’atlari bilan bog‘liq bo‘lib, faqat qo‘lda mahsulot tayyorlash faoliyatini anglatgan bo‘lsa, hozirda kasanachilik yangi shakl va yo‘nalishlarda rivojlanmoqda. Jumladan, zamonaviy kasanachilik – bu faqat mahsulot ishlab chiqarish emas, balki xizmat ko‘rsatish, axborot 2 Abdurahmonov M.Q. “Mehnat bozori va bandlik siyosati”. Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 256 b. 7texnologiyalaridan foydalangan holda onlayn savdo, frilanserlik, masofaviy xizmatlar ko‘rsatish va boshqa raqamli faoliyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Internet texnologiyalari va raqamli platformalarning keng tarqalishi bilan kasanachilik faoliyatining imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi. Uyda ishlovchi shaxslar endilikda global bozorga chiqish, elektron tijorat platformalarida o‘z mahsulotlarini taklif etish, xizmat ko‘rsatish bo‘yicha buyurtmalarni masofadan bajarish imkoniga ega bo‘ldilar. Masalan, bir kasanachining uyida tikilgan liboslari nafaqat mahalliy bozorda, balki xorijiy xaridorlarga ham onlayn tarzda sotilishi mumkin. Shu bilan birga, grafik dizayn, tarjima, buxgalteriya, dasturlash kabi sohalarda ham ko‘plab shaxslar o‘z ishini uy sharoitida tashkil etmoqda. Bunday faoliyatlar hozirda “uyda ishlovchi shaxslar”, “o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar”, “shartnomaviy ishlab chiqaruvchilar” kabi yangi tushunchalar bilan ifodalanmoqda. Bu tushunchalar mehnat bozorida rasmiy va norasmiy bandlik o‘rtasidagi tafovutni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Xususan, “o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar” deganda, davlat yoki korxona tomonidan yollanmagan, lekin mustaqil daromad topayotgan va ma’lum faoliyat turini qonuniy asosda olib borayotgan shaxslar tushuniladi. Ular o‘z mehnati orqali mahsulot ishlab chiqaradi yoki xizmat ko‘rsatadi va bu orqali nafaqat o‘z oila byudjetini mustahkamlaydi, balki iqtisodiyotga ham hissa qo‘shadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda bu borada muhim qonunchilik islohotlari amalga oshirildi. Jumladan, 2020-yilda “O‘zini o‘zi band qilgan fuqarolar” to‘g‘risida qonuniy asoslar ishlab chiqilib, bu toifa fuqarolarga soliq to‘lovining engillashgan shakllari, ro‘yxatga olish tartibi, ijtimoiy himoya mexanizmlari belgilandi. Bu holat kasanachilikning rasmiylashtirilishini, huquqiy maqomga ega bo‘lishini ta’minlab, davlat bilan fuqarolar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. 8Yana bir muhim jihat shundaki, kasanachilikning zamonaviy ko‘rinishlari gender tenglik masalalarida ham ijobiy rol o‘ynamoqda. Xotin-qizlar, bolali ayollar, nogironligi bo‘lgan fuqarolar uchun masofaviy yoki uyda ishlash imkoniyati kasanachilik orqali vujudga kelmoqda. Bu esa ularning jamiyatdagi faolligini oshirish, mehnat bozorida o‘z o‘rnini topishiga ko‘maklashmoqda. Shuningdek, kasanachilik faoliyatiga doir ko‘rgazmalar, mahalliy va xalqaro grantlar, onlayn o‘quv kurslari orqali ularning malakasini oshirish, mahsulot sifati va savdo hajmini kengaytirish yo‘lga qo‘yilmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy kasanachilikning muhim xususiyati uning texnologik integratsiyalashuvga ochiqligidir. Yangi texnologiyalar, masalan, 3D bosma, raqamli dizayn, QR kodli mahsulotlar, ijtimoiy tarmoqlardagi brend targ‘iboti kabi imkoniyatlar bu sohaning istiqbolini kengaytirmoqda. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi ham shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy kasanachilik iqtisodiyotning barqaror segmenti sifatida milliy yalpi mahsulotga sezilarli hissa qo‘shadi. Kasanachilikning shakllari bir nechta mezonlar asosida tasniflanadi. Eng avvalo, u an’anaviy va zamonaviy kasanachilik turlariga bo‘linadi. An’anaviy shaklida ko‘proq milliy hunarmandchilik, to‘qimachilik, gilamdo‘zlik, zargarlik faoliyatlari kiradi. Zamonaviy shaklida esa tikuvchilik sexlari, kompakt oziq- ovqat ishlab chiqarish, qo‘l san’atkori mahsulotlarini internet orqali sotish, raqamli xizmatlar (dizayn, tarjima, masofaviy buxgalteriya) kabi ko‘rinishlar mavjud. Yana bir mezon bu – yakka va kooperativ kasanachilikdir. Yakka tartibdagi kasanachilikda shaxs mustaqil ravishda mahsulot tayyorlaydi yoki xizmat ko‘rsatadi. Kooperativ shaklida esa bir nechta kasanachilar o‘zaro ishlab chiqarish kooperatsiyasiga birlashib, umumiy buyurtmalar asosida ishlaydi. Bu shakl ayniqsa, iqtisodiy jihatdan zaif qatlamlar uchun qulay bo‘lib, resurslarni birlashtirish orqali samaradorlikni oshiradi.Shuningdek kasanachilik shartnomaviy va norasmiy bo‘lishi mumkin. Shartnomaviy kasanachilikda ish 9beruvchi va kasanachilar o‘rtasida aniq mehnat shartnomasi tuziladi va mahsulotlar yoki xizmatlar rasmiy buyurtma asosida yetkazib beriladi. Norasmiy shaklda esa ish ko‘p hollarda og‘zaki kelishuv asosida bajariladi va ko‘pincha qonuniy mehnat huquqlari cheklangan bo‘ladi. Shu sababli, hozirgi bosqichda bu sohani qonuniylashtirish, rasmiy bandlikka kiritish muhim masala bo‘lib qolmoqda. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kasanachilik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash orqali ish o‘rinlarini yaratish, oilaviy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va iste’mol bozorini to‘ldirish mumkin. Ayniqsa, pandemiyadan keyin rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda “gig economy” (yirik tashkilotlarga bog‘liq bo‘lmagan, mustaqil ishchilarning ko‘p sonli segmenti) va “uyda ishlash” madaniyati kuchaygani bu sohaning iqtisodiy tizimdagi rolini yana-da oshirdi. Kasanachilik – bu faqatgina uyda ishlab chiqarish emas, balki iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, u bandlik siyosatida, kambag‘allikni qisqartirishda, xotin-qizlar va nogironlarning imkoniyatlarini kengaytirishda, mahalliy mahsulotlarni yaratishda, milliy qadriyatlarni saqlab qolishda ham muhim ahamiyatga ega. 1.2. Kasanachilik faoliyatining bandlikka ta’siri Kasanachilik faoliyati bugungi kunda bandlik darajasini oshirishda muhim vositalardan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Bu faoliyat turi ayniqsa ishsizlik darajasi yuqori bo‘lgan hududlarda, ayollar, yoshlar, nogironligi bo‘lgan fuqarolar, pensiya yoshidagi shaxslar kabi mehnat bozorida zaif qatlamlar orasida keng tarqalgan. Rasmiy statistika shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar soni yil sayin ortib bormoqda va ularning salmoqli qismi aynan kasanachilik faoliyatini yuritmoqda. Bu esa kasanachilikni iqtisodiyotning norasmiy, biroq real bandlikni ta’minlovchi segmenti sifatida baholashga asos beradi. Kasanachilikning asosiy ustunligi — u ish o‘rinlarini yaratish uchun katta mablag‘, katta korxonalar yoki murakkab infratuzilmani talab qilmaydi. 10Aksincha, kishilar o‘zining mavjud imkoniyatlari, uydagi sharoitlari, hunari yoki texnikasi asosida mehnat faoliyatini boshlay oladilar. Bu esa ayniqsa qishloq joylarda, iqtisodiy imkoniyatlar cheklangan hududlarda bandlikni ta’minlashda samarali yo‘nalish hisoblanadi. Kasanachilik orqali ishsizlar mehnatga jalb qilinadi, oilaviy daromad manbai kengayadi, mahalliy bozorlar talablariga mos mahsulotlar ishlab chiqariladi. Shuningdek, kasanachilik ayniqsa xotin-qizlar bandligini oshirishda katta ahamiyat kasb etadi. Uyda farzand parvarishi, uy-ro‘zg‘or ishlari bilan band bo‘lgan ayollar uchun kasanachilik daromad topishning qulay va maqbul shaklidir. Ayollar tikuvchilik, pazandachilik, to‘qimachilik, qo‘g‘irchoq yasash, milliy hunarmandchilik, zardo‘zlik kabi yo‘nalishlarda faoliyat yuritib, o‘z ish joyini yaratadilar. Bu orqali ular nafaqat moliyaviy mustaqillikka ega bo‘ladilar, balki o‘z kasbiy salohiyatini rivojlantirish imkoniyatiga ham ega bo‘ladilar. Yana bir muhim jihat — yoshlar bandligi. Hozirgi kunda ko‘plab yoshlar ish topishda qiynalmoqda. Ayniqsa, kollej yoki oliy ta’lim muassasasini bitirib, biror tashkilotda ish boshlamaguncha vaqtinchalik band bo‘lmagan yoshlar kasanachilik orqali vaqtincha yoki doimiy mehnat faoliyatiga jalb qilinmoqda. Bu orqali ular mehnat tajribasi orttiradi, texnik ko‘nikmalarni egallaydi, kelgusida kichik tadbirkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun poydevor yaratadi. Kasanachilikning yana bir ijobiy jihati — nogironligi bo‘lgan shaxslar va pensiya yoshidagi fuqarolarni ham ish bilan ta’minlay olishidir. Ular uchun uy sharoitida ishlash imkoniyati, qulay muhitda o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish, jamiyatdagi faolligini saqlab qolish imkoniyatini beradi. Bu orqali nogironlarning ijtimoiy integratsiyasi, ruhiy barqarorligi va iqtisodiy mustaqilligi ta’minlanadi. 3 Davlat darajasida ham bu sohani qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qator chora- tadbirlar ko‘rilmoqda. Xususan, “Har bir oila – tadbirkor”, “Yoshlar – 3 Saidov E.S. “Kichik biznes va kasanachilik: nazariya va amaliyot”. Samarqand: Zarafshon, 2023. – 168 b. 11kelajagimiz”, “Ayollar daftari” kabi dasturlar orqali kasanachilik faoliyatini boshlayotgan shaxslarga imtiyozli kreditlar, subsidiyalar, texnik vositalar, o‘quv kurslari va marketing ko‘magini taqdim etish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan birga, “o‘zini o‘zi band qilgan” maqomi orqali ushbu faoliyat yurituvchilarni rasmiy bandlik tizimiga kiritish, ularni soliq yengilliklari va ijtimoiy kafolatlar bilan ta’minlash ishlari olib borilmoqda. 1.1.1-rasm Kasanachilik faoliyatining bandlikka ta’sir qiluvchi jihatlari: 1. Yangi ish o‘rinlarini yaratadi1 Yangi ish o‘rinlarini yaratadi – ishsiz aholiga mehnat bilan band bo‘lish imkonini beradi. 2 Uyda ishlash imkoniyati – farzand parvarishi, nogironligi bo‘lganlar, keksalar uchun qulay. 3 Xotin-qizlar bandligini oshiradi – tikuvchilik, pazandachilik kabi yo‘nalishlarda. 4 Yoshlar uchun vaqtinchalik yoki doimiy bandlik manbai – tajriba orttirish va daromad topish. 5 Qishloq joylarda bandlik muammosini kamaytiradi – infratuzilmasiz ish boshlash imkoniyati. 6 Ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi – zaif qatlamlarni mehnatga jalb etadi. 7 Rasmiy va norasmiy bandlikni tartibga soladi – “o‘zini o‘zi band qilgan” maqomi orqali. 8 Kichik biznesga o‘tish uchun poydevor bo‘ladi – kasanachilar tadbirkorlikka o‘tadi. 9 Kooperatsiya imkoniyatlari – guruh bo‘lib ish yuritish va umumiy daromadga ega bo‘lish. 10 Masofaviy xizmat ko‘rsatish – raqamli iqtisodiyotga integratsiya. 12Kasanachilik aholining o‘z uyida mehnat faoliyatini yuritish imkonini beradi. Bu holat, ayniqsa, ishsiz fuqarolar uchun yangi, qulay va real ish o‘rinlari yaratilishini ta’minlaydi. Asosiy afzalligi – bu faoliyatga boshlash uchun katta sarmoya talab qilinmaydi. 2. Uyda ishlash imkoniyati Kasanachilik faoliyati, ayniqsa, nogironligi bo‘lgan shaxslar, uyda farzand parvarishi bilan band ayollar va keksalar uchun mos keladi. Ular tashqariga chiqmagan holda, uyda mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish orqali bandlikka ega bo‘lishadi. 3. Xotin-qizlar bandligini oshiradi Kasanachilik ayollarning moliyaviy mustaqilligini ta’minlaydi. Tikuvchilik, pazandachilik, milliy hunarmandchilik kabi yo‘nalishlarda ular o‘z daromadini mustaqil shakllantira oladi. Bu, ayni paytda, gender tengligiga hissa qo‘shadi. 4. Yoshlar uchun bandlik manbai Yoshlar orasida vaqtinchalik ish topolmayotganlar kasanachilik orqali daromad topib, mehnat tajribasini oshiradi. Bu, ayniqsa, o‘quv yurtini bitirgan, lekin ishga joylashmagan yoshlar uchun muhim oraliq bosqich hisoblanadi. 5. Qishloq joylarda bandlikni ta’minlaydi Kasanachilik faoliyati uchun zamonaviy ofislar yoki yirik infratuzilma kerak emas. Bu esa qishloq joylarida yashovchi aholiga o‘z hududida ish boshlash imkoniyatini beradi. Natijada migratsiya kamayadi, mahalliy iqtisodiyot tiklanadi. 6. Ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi Kasanachilik orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj, zaif qatlam vakillari ham mehnatga jalb etiladi. Bu esa teng imkoniyatlar yaratadi va jamiyatda iqtisodiy tengsizlikni yumshatadi. Har kim o‘z salohiyati doirasida band bo‘lishi mumkin. 7. Rasmiy va norasmiy bandlikni tartibga soladi 132020-yildan boshlab “o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar” tushunchasi qonunchilikda tan olingach, kasanachilik orqali ishlovchilar ham rasmiy mehnat tizimiga jalb etila boshlandi. Bu esa bandlik statistikasini yaxshilashga xizmat qiladi. 8. Kichik biznesga o‘tish uchun poydevor bo‘ladi Kasanachilik faoliyati ko‘p hollarda tadbirkorlik faoliyatining boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Usta yoki kasanachi o‘z faoliyatini kengaytirib, kichik sex, ustaxona yoki servis markaziga aylantirishi mumkin. 9. Kooperatsiya imkoniyatlari Bir nechta kasanachilar birlashib, kooperativ tuzish orqali buyurtmalarni katta hajmda bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa yangi ish o‘rinlari yaratish, umumiy daromadni oshirish va ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirishga olib keladi. 10. Masofaviy xizmat ko‘rsatish imkoniyati Zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida kasanachilar o‘z xizmatlarini internet orqali taklif etishmoqda. Grafik dizayn, tarjima, kopirayting, IT xizmatlari kabi yo‘nalishlarda ish masofadan turib amalga oshirilmoqda. Bu global bandlik imkoniyatlarini ochadi. Bandlikka ta’sirini aniqroq ifodalash uchun statistik ma’lumotlarga murojaat qilish mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda o‘zini o‘zi band qilgan fuqarolar soni 2 million nafardan oshdi. Ularning muhim qismi aynan kasanachilik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxslar hisoblanadi. Bu esa kasanachilikning bandlikka qo‘shayotgan hissasi bevosita sezilarli darajada ekanligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, kasanachilikning kooperatsiya asosida tashkil etilishi ham yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi. Masalan, bir qator kasanachilar birlashib, kooperativlar tuzmoqda va bu orqali yirik buyurtmalarni bajarish, mahsulotni birgalikda sotish va umumiy daromadni taqsimlash imkoniyatiga 14ega bo‘lmoqdalar. Bu tizimda ishchilarning mehnati huquqiy jihatdan rasmiylashtirilib, mehnat munosabatlari barqaror asosda olib boriladi. Kasanachilik faoliyatining bandlikka ta’siri nafaqat son jihatdan, balki sifat jihatdan ham muhimdir. Bu faoliyatda ishtirok etayotgan shaxslar o‘z mehnat faoliyatini mustaqil tashkil etish, bozor talablarini o‘rganish, marketing ko‘nikmalarini rivojlantirish, mijozlar bilan ishlash kabi zarur iqtisodiy- ma’naviy tajribalarga ega bo‘lishadi. Bu esa ularni nafaqat band, balki raqobatbardosh, bozorga moslashtirilgan kadrlarga aylantiradi. 1.3. Kasanachilikning oila byudjeti daromadlariga qo‘shgan hissasi Kasanachilik faoliyati – uy sharoitida mehnat faoliyati olib borish orqali aholining daromad manbalarini ko‘paytirish imkonini beruvchi eng qulay yo‘nalishlardan biridir. Ayniqsa, o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar sonining ko‘payib borayotgan sharoitida, bu soha ko‘plab oilalar uchun asosiy yoki qo‘shimcha daromad manbaiga aylanmoqda. Oila iqtisodiyotini mustahkamlash, ularning moliyaviy mustaqilligini oshirish, farzandlarni ta’minlash, turmush sharoitlarini yaxshilash kabi masalalarda kasanachilik faoliyati muhim rol o‘ynamoqda. Mazkur faoliyat turi orqali uyda ishlab chiqarilgan mahsulot yoki ko‘rsatilgan xizmatlar bozorga chiqarilib, daromadga aylantiriladi va oila byudjetini to‘ldiradi. Kasanachilik oila byudjetiga daromad keltiruvchi iqtisodiy faoliyat sifatida ko‘plab afzalliklarga ega. Birinchidan, bu faoliyat boshlanishi uchun katta investitsiya talab qilinmaydi. Odatda, kasanachilik bilan shug‘ullanuvchi shaxslar mavjud vositalardan foydalanib yoki kichik miqdordagi boshlang‘ich kapital bilan ishlashni yo‘lga qo‘yadilar. Masalan, tikuv mashinasi, gaz plitasi, telefon, kompyuter, yog‘och ishlov berish asboblari kabi uyda mavjud vositalardan foydalaniladi. Bu esa oilaning boshqa ehtiyojlari bilan parallel tarzda daromad olish imkonini beradi. Uy bekasi, pensiyadagi fuqaro yoki nogironligi bor shaxs o‘zining bo‘sh vaqtida qo‘shimcha mehnat qilib, oilaga foyda keltiradi. 15Kasanachilik faoliyati ko‘pincha an’anaviy ayollar mehnati bilan bog‘liq bo‘lgan sohalarda rivojlanadi – tikuvchilik, zardo‘zlik, pazandachilik, milliy buyumlar tayyorlash va boshqalar. Bu faoliyatlar orqali ishlab chiqarilgan mahsulotlar mahalla bozorlari, onlayn savdo platformalari yoki to‘g‘ridan- to‘g‘ri xaridorlarga sotiladi. Natijada, oila kundalik ehtiyojlarini qoplash, kommunal to‘lovlarni amalga oshirish, farzandlar ta’limi va sog‘lig‘iga sarflanishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha mablag‘ga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, kasanachilik faoliyatining daromad keltirish imkoniyatlari oilaning ichki mehnat bo‘linishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Odatda, oila a’zolari o‘zaro ishni taqsimlab, mahsulot ishlab chiqarish jarayonida hamkorlikda ishtirok etishadi. Masalan, bir kishi mahsulot tayyorlasa, boshqasi uni sotadi, biri reklama qilish bilan shug‘ullanadi, boshqasi mijozlar bilan ishlaydi. Bu oilaviy kooperatsiya esa nafaqat daromadni oshiradi, balki ichki birdamlikni kuchaytiradi. 4 So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar rivojlanib, onlayn savdo platformalarining kengayishi kasanachilik mahsulotlarini sotish imkoniyatlarini ancha yengillashtirdi. Ayollar, yoshlar yoki nogiron shaxslar o‘z mahsulotlarini Telegram, Facebook, Instagram yoki e-commerce saytlar orqali ommaga taqdim etib, daromad olmoqdalar. Bu esa oilaning moliyaviy barqarorligini saqlashga xizmat qiladi. Ayniqsa, pandemiya davrida rasmiy ish joylari yopilgan vaqtda, ko‘plab oilalar aynan kasanachilik orqali o‘z daromadini saqlab qolganini amaliy hayot tasdiqladi. Kasanachilik faoliyatining oila byudjetini mustahkamlashdagi real iqtisodiy samarasini tahlil qilishda eng avvalo rasmiy statistikalarga e’tibor qaratish lozim. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining 2023-yilgi hisobotlariga ko‘ra, mamlakatda o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar soni 2,2 milliondan oshdi. Ularning 45 foizdan ortig‘i bevosita 4 Saidov E.S. “Kichik biznes va kasanachilik: nazariya va amaliyot”. Samarqand: Zarafshon, 2023. – 168 b. 16kasanachilik faoliyatiga yaqin yo‘nalishlarda ishlamoqda. Bu esa deyarli 1 milliondan ortiq fuqaro kasanachilik orqali o‘z daromadini shakllantirayotganini anglatadi. Ushbu guruh vakillarining aksariyatini ayollar, yoshlar va qishloq joylardagi fuqarolar tashkil qiladi. So‘rovnoma va kuzatuvlarga asoslanib aytish mumkinki, ular topayotgan o‘rtacha oylik daromad oilaning kamida 35–40 foiz ehtiyojlarini qoplashga yetarli bo‘layotganini bildirgan. Bu ko‘rsatkich kasanachilikning faqat “qo‘shimcha daromad” manbai emas, balki ba’zida asosiy oila daromadiga aylanganini ko‘rsatadi. Mazkur daromadlar oddiy to‘lovlar (kommunal xizmatlar, oziq-ovqat, kiyim- kechak, o‘quv to‘lovlari) bilan bir qatorda jamg‘armalar shakllanishiga ham imkon bermoqda. Bu holat ayniqsa uy sharoitida takror ishlab chiqarish jarayonining borligida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ya’ni, kasanachilikda mahsulot sotiladi, undan tushgan mablag‘ga yangi xomashyo olinadi, bu esa yangi buyurtmaga aylanadi. Bu siklik harakat barqaror daromad oqimini yaratadi. Quyidagi jadvalda 2023-yil uchun kasanachilik faoliyatining oila byudjetiga qo‘shgan hissasi statistik tahlil asosida keltirilgan: Ko‘rsatkichlar Qiymati / Foizda Izohlar O‘zini o‘zi band qilganlar soni 2,2 million kishi 45% dan ortig‘i kasanachilik faoliyatida ishtirok etadi Kasanachilik bilan shug‘ullanuvchilar 1 milliondan ortiq Asosan ayollar, yoshlar va qishloq aholisi O‘rtacha oylik daromad 1,2–1,6 mln so‘m Viloyatlarga qarab farqlanadi Oila 35% – O‘z xonadonining ehtiyojlarini mustaqil 17ehtiyojlaridagi qoplash darajasi 40% ta’minlaydi Jamg‘arma qilish imkoniyati Har 5 oiladan 1 tasida mavjud Doimiy daromad oqimi tufayli Har oy siklik daromad aylanishi 78% hollarda kuzatilgan Mahsulot–daromad–xomashyo– mahsulot sikli Uyda mahsulot tayyorlash afzalligi 60% xarajat kamroq Transport, ijara va kommunal xarajatlar yo‘q 2023-yilda kasanachilikning oila daromadiga ta’siri (tanlanma ko‘rsatkichlar asosida) Kasanachilik faoliyatining ijobiy jihatlaridan yana biri – daromadning ko‘pchilik hollarda naqd pul shaklida olinishi va tezlik bilan aylanishidir. Masalan, tikilgan libos yoki pazandalik mahsuloti sotilgach, daromad shu zahoti foydaga aylanadi. Bu esa oila a’zolarining moliyaviy ehtiyojlarini kechiktirmasdan qoplash imkonini beradi. Aksariyat hollarda bu daromad bilan farzandlar maktab to‘lovlari, tibbiy xarajatlar, hatto ijara haqi qoplanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kasanachilik bilan shug‘ullanuvchi shaxslar oyiga o‘rtacha 20–25 ish kuni ichida 10–20 dona buyum ishlab chiqarmoqda. Ularning umumiy sotuv qiymati 1–2 million so‘mgacha yetadi. Natijada har bir oila a’zosi oyiga kamida 700–800 ming so‘mlik daromadga ega bo‘lib, bu hatto ba’zi rasmiy ish haqlaridan yuqoriroq. Bu holat ushbu faoliyat turining oilalar uchun iqtisodiy jihatdan muhimligini ko‘rsatadi. Shuningdek, bu daromadlar yordamida ba’zi oilalar mikrosarmoya yig‘ib, o‘z faoliyat doirasini kengaytirishga erishmoqda. Masalan, dastlab kichik tikuv mashinasida ishlagan 18kasanachilar vaqt o‘tishi bilan ikki yoki uchta jihoz olib, qo‘shni ayollarni ham ishga jalb qilmoqda. Bu esa nafaqat oilaviy daromadni, balki mahalliy bandlikni ham oshirishga xizmat qilmoqda. Bundan tashqari, kasanachilik daromadlarining barqarorligi oilaning moliyaviy rejalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Daromadning ko‘proq qismi kunlik yoki haftalik tushum shaklida bo‘lib, xarajatlar bilan muvozanatli taqsimlanadi. Ko‘pchilik hollarda bu daromadlar yordamida bankdagi mikroqarzlar qoplanmoqda, ro‘zg‘or uchun zarur asbob-uskunalar xarid qilinmoqda. Yana bir muhim jihat shundaki, kasanachilik faoliyatida daromad topish bilan birga, xarajatlar ham nisbatan kam bo‘ladi. Ijara puli, transport harajatlari, kommunal xizmatlar uchun qo‘shimcha to‘lovlar yo‘q. Uyda ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxi past bo‘ladi, bu esa bozorga raqobatbardosh narxda chiqishni ta’minlaydi. Shu sababli, kasanachilikda olingan daromad yuqori darajada foydali bo‘lib, bevosita oila byudjetiga sof daromad shaklida tushadi. Bundan tashqari, kasanachilik orqali topilgan daromadlar ba’zida rasmiy daromadlar kabi hisobga olinmasligi sababli, ular boshqa daromadlar ustiga qo‘shimcha sifatida ko‘riladi. Bu holat ayrim oilalarda asosiy daromad manbaiga aylanayotganini anglatadi. Ayniqsa, erkak a’zosi boshqa tashkilotda ishlayotgan oilalarda ayolning kasanachilik bilan shug‘ullanishi oilaning umumiy daromadini ikki yoki undan ortiq barobarga oshirishi mumkin. Mahalliy hokimiyatlar va davlat dasturlari kasanachilik faoliyatini oilaviy iqtisodiyotning mustahkamlagichi sifatida tan olmoqda. “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari”, “Har bir oila – tadbirkor” kabi ijtimoiy loyihalar doirasida berilayotgan mikrokreditlar, subsidiya va grantlar aynan kasanachilik orqali oila daromadini ko‘paytirish uchun yo‘naltirilgan. Bu esa kasanachilik faoliyatining davlat siyosatidagi o‘rnini kuchaytiradi va oilaviy daromadga bo‘lgan hissasini rasmiy darajada tan olinishini ko‘rsatadi. 19Kasanachilik faoliyatining oila byudjeti uchun hissasi faqat moddiy daromad bilangina cheklanmaydi. Bu faoliyat orqali oila a’zolarining bo‘sh vaqtlarini samarali o‘tkazishi, ijtimoiy mas’uliyat hissining oshishi, farzandlar ongida mehnatga munosabat shakllanishi kabi ma’naviy foydalar ham mavjud. Bolalar ota-onasining mehnatini ko‘rib, erta yoshdan ishlab topilgan pulning qadriga yetishni o‘rganadilar. Bu esa jamiyatda sog‘lom iqtisodiy madaniyatning shakllanishiga xizmat qiladi. Kasanachilik bugungi kunda oila iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyat kasb etuvchi faoliyat turidir. Bu sohaning barqaror rivoji, davlat tomonidan rag‘batlantirilishi, raqamli savdo platformalariga chiqish imkoniyatlarining kengayishi natijasida minglab oilalarning moliyaviy holati mustahkamlanmoqda. Har bir kasanachi – bu nafaqat o‘zining balki butun oilasining iqtisodiy farovonligiga xizmat qilayotgan mehnat egasi hisoblanadi. Shu bois, kasanachilik faoliyatini kuchaytirish orqali ijtimoiy tenglikni ta’minlash, oila iqtisodiyotini mustahkamlash va milliy farovonlikni oshirish mumkin. 20II BOB. O‘ZBEKISTONDA KASANACHILIK SOHASINI RIVOJLANTIRISH HOLATI VA ISTIQBOLLARI 2.1. Hozirgi bosqichda kasanachilikning rivojlanish holati (hududiy misollarda) O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida kasanachilik sohasining roli yildan- yilga ortib bormoqda. Ayniqsa, ishsizlikni kamaytirish, uy sharoitida mehnat bilan bandlikni kengaytirish, oilaviy daromadni ko‘paytirish kabi yo‘nalishlarda bu soha sezilarli ijtimoiy-iqtisodiy natijalarga erishmoqda. Davlat tomonidan bu borada yaratilayotgan huquqiy, moliyaviy va tashkiliy shart-sharoitlar kasanachilikni aholining hayot tarziga, daromad manbaiga aylantirishga xizmat qilmoqda. 2020–2024 yillar davomida olib borilgan islohotlar va “o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar”ni rasmiylashtirish bo‘yicha qabul qilingan qonuniy mexanizmlar bu sohaning barqaror rivojlanishiga zamin yaratdi. Hududiy kesimda olib borilgan kuzatuvlar, tahlillar va statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, kasanachilikning rivojlanish darajasi har bir viloyatda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Jumladan, Andijon, Namangan va Farg‘ona viloyatlarida kasanachilik eng faol rivojlangan hududlar sirasiga kiradi. Bu viloyatlar tarixan hunarmandchilik, zardo‘zlik, to‘qimachilik, pazandachilik va boshqa uy-mehnat yo‘nalishlari rivojlangan hududlar bo‘lib, aholining ko‘p qismi an’anaviy kasb-hunarlarni avloddan-avlodga o‘rgangan. Aynan Andijon viloyatining Marhamat, Baliqchi tumanlarida ayollar uy sharoitida tikuvchilik sexlari ochgan va bu orqali nafaqat o‘zlarini, balki qo‘shni ayollarni ham band qilgan. Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida kasanachilik faoliyati asosan qishloq xo‘jaligiga tayanadi. Ayniqsa, chorvachilik, sut mahsulotlarini qayta ishlash, ipakchilik va qo‘lbola oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish yo‘nalishlari keng tarqalgan. Ushbu yo‘nalishlar mahalliy resurslardan samarali foydalanishga asoslangan bo‘lib, uy sharoitida ishlab chiqarishning iqtisodiy jihatdan tejamkor shakli sifatida faol amal qilmoqda. 21Dehqonobod (Qashqadaryo viloyati) va Denov (Surxondaryo viloyati) tumanlarida ko‘plab ayollar kichik guruhlarga birlashib, murabbo, non, yog‘, pishloq, tvorog kabi oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarmoqda. Bu mahsulotlar qishloq bozorlari va haftalik yarmarkalarda sotilmoqda. Masalan, Denov markaziy bozorida faqat ayollar tomonidan tayyorlangan mahsulotlar uchun maxsus sektor ajratilgan. Bu ularning rasmiy bozor bilan integratsiyasini kuchaytirmoqda. Ushbu faoliyat nafaqat daromad manbai, balki ijtimoiy kooperatsiya vositasi sifatida ham xizmat qilmoqda. Ayollar “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” orqali imtiyozli kreditlar va subsidiyalar olish orqali texnik vositalar xarid qilmoqda, yangi retseptlar o‘rganib, mahsulot sifatini oshirishmoqda. Bu faoliyatlar natijasida oila daromadining barqarorligi ta’minlanmoqda, hatto ba’zida yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda. Buxoro va Xorazm viloyatlarida esa kasanachilik faoliyati asosan milliy madaniyat va turizm salohiyati bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu hududlar tarixiy va etnografik qadriyatlari bilan mashhur bo‘lgani bois, bu yerda atlas, 22adras, gilam to‘qish, sopol buyumlar tayyorlash, yog‘och o‘ymakorligi kabi an’anaviy hunarmandchilik turlari keng tarqalgan. Xususan, G‘ijduvon tumani (Buxoro viloyati) sopolchilik bilan tanilgan bo‘lsa, Qorako‘l va Urganch tumanlari (Xorazm viloyati) gilamchilik va kashtachilik faoliyati bilan ajralib turadi. Bu hududlardagi kasanachilar o‘z mahsulotlarini sayyohlar uchun maxsus ishlab chiqarib, mehmonxonalar, ko‘rgazmalar, xalqaro festivallar orqali savdo qilmoqda. 2023-yilda Buxoro va Xorazm viloyatlarida 500 dan ortiq kasanachi “Turizm uchun hunarmandchilik” yo‘nalishida ro‘yxatga olingan. Sayyohlik mavsumining faollashishi bilan kasanachilar mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirib, qimmatbaho buyumlar — naqshli gilam, qo‘lda ishlangan idishlar, yog‘ochdan esdaliklar va milliy kiyimlar tayyorlay boshlaydi. Ushbu mahsulotlar xorijiy sayyohlar orasida yuqori talabga ega bo‘lib, har bir buyum o‘rtacha 150–300 ming so‘m atrofida sotilmoqda. Bu holat kasanachilik faoliyatining faqat ichki emas, balki eksportbop salohiyatga ega ekanligini isbotlaydi. Ayniqsa, milliy mahsulotlarga asoslangan faoliyat turlari Buxoro va Xorazm viloyatlarida turizm bilan uyg‘unlashgan holda yangi daromad manbai, madaniy merosni saqlovchi omil sifatida shakllanmoqda. Toshkent shahri va Toshkent viloyati O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy infratuzilmasi eng rivojlangan hududlari hisoblanadi. Ayni shu jihat kasanachilik faoliyatining zamonaviy va innovatsion shakllarda rivojlanishiga imkon yaratmoqda. So‘nggi yillarda bu hududlarda an’anaviy hunarmandchilikka emas, balki raqamli texnologiyalar va onlayn xizmatlarga asoslangan kasanachilik yo‘nalishlari tez sur’atda rivojlanmoqda. Xususan, frilanserlik, grafik dizayn, veb-dasturlash, mobil ilovalar yaratish, tarjima, kontent yaratish (copywriting), video montaj, onlayn repetitorlik, SMM xizmatlari, internet orqali mahsulot sotuvi kabi faoliyatlar yoshlar orasida keng 23tarqalmoqda. Bu yo‘nalishdagi faoliyatlar asosan uyda kompyuter, noutbuk yoki mobil qurilmalar orqali masofaviy shaklda amalga oshiriladi. 2023-yil holatiga ko‘ra, Toshkent shahrida o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolarning soni 470 ming kishidan oshgan bo‘lib, ularning taxminan 36 foizi raqamli xizmatlar va uy sharoitida bajariladigan onlayn faoliyat turlariga ixtisoslashgan. Bu esa 169 mingdan ortiq shaxs zamonaviy kasanachilik bilan shug‘ullanayotganini bildiradi. Toshkent viloyatida bu ko‘rsatkich 250 ming nafar o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarodan taxminan 28 foiziga to‘g‘ri keladi (ya’ni 70 ming atrofida). Ushbu faoliyat turlari Chilonzor, Sergeli, Olmazor, Yashnobod, Yunusobod, Bektemir tumanlarida ayniqsa keng tarqalgan. Yoshlar o‘z xizmatlarini ko‘proq Telegram, Instagram, TikTok, Facebook orqali targ‘ib qilmoqda. Jumladan, Instagram orqali tikilgan milliy ko‘ylaklar, pishiriqlar, buketlar, dekoratsiyalar, tortlar reklama qilinib, uy sharoitida buyurtmalar asosida tayyorlanmoqda va yetkazib berilmoqda. Raqamli xizmatlar bo‘yicha esa freelance platformalar (Upwork, Fiverr, Freelancer) bilan hamkorlik qilayotgan Toshkentlik yoshlar soni ortib bormoqda. Ular chet ellik mijozlar bilan ham bevosita ishlashmoqda. 2023- yilda Bandlik vazirligi tomonidan berilgan rasmiy ro‘yxatga ko‘ra, Toshkent shahri va viloyatida 12 mingdan ortiq fuqaroga "o‘zini-o‘zi band qilgan" maqomi raqamli xizmat yo‘nalishi bo‘yicha berilgan. Shuningdek, masalan, Chilonzor tumanida uy sharoitida TikTok va Instagram orqali faoliyat yuritayotgan shirinlikchi va tort bezagi ustalarining soni 1000 dan oshgan, ularning har biri oyiga o‘rtacha 30 ta buyurtma olib, 5–8 million so‘m daromad ko‘rmoqda. Zangiota tumanida esa onlayn tayyor ovqat va milliy kiyim buyurtmalari bilan shug‘ullanuvchi ayollar soni 600 dan oshgan, ularning aksariyati "Ayollar daftari" orqali davlatdan imtiyozli kredit olgan. 24Ayni vaqtda Toshkentda raqamli kasanachilik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan fuqarolarning 52% ini 18–30 yoshdagi shaxslar tashkil qiladi. Bu yosh toifasi axborot texnologiyalaridan keng foydalanishi, xorijiy tillarni bilishi, onlayn marketingga moslashuvchanligi bilan ajralib turadi. Qolgan 30% 30–45 yosh oralig‘idagi fuqarolar bo‘lib, ular ko‘proq onlayn savdo, ijtimoiy tarmoqlar orqali xizmat ko‘rsatish (masalan: psixologik maslahat, sartaroshlik bo‘yicha maslahatlar, TikTokda jonli efirlar) bilan shug‘ullanmoqda. Navoiy va Jizzax viloyatlarida esa kasanachilik faoliyati asosan qishloq hududlarida yetakchi o‘rin tutadi. Mahalliy xomashyodan foydalanib, yeryong‘oq mahsulotlari, arpa uni, qaynatma va shirinliklar ishlab chiqarilmoqda. Ayollar “mahallabay” uyushib, kichik kooperatsiyalar tuzib, haftasiga bir necha bor tuman markazlarida o‘z mahsulotlarini sotishmoqda. Shu tarzda kasanachilik oilaviy daromad manbaiga aylangan. Qoraqalpog‘iston Respublikasi ham kasanachilikning o‘ziga xos markazlaridan biri bo‘lib, bu yerda kulolchilik, zardo‘zlik, qamishdan buyumlar tayyorlash, qo‘lda to‘qish, bo‘yoqchilik an’anaviy faoliyat turiga aylangan. Jumladan, Kegeyli, Nukus va Taxiatosh hududlarida xotin-qizlar kichik ustaxona shaklida uy sharoitida mahsulotlar tayyorlab, “Agrobank” va “Mikrokreditbank” orqali imtiyozli kredit olib, faoliyatlarini kengaytirishmoqda. Respublikada o‘ziga xos etno-turizmning rivojlanishi bu mahsulotlarga ichki va tashqi bozorda talabni kuchaytirmoqda.Umuman olganda, hududiy misollar asosida tahlil qilinganda, kasanachilikning rivojlanishi aholi zich yashaydigan, ijtimoiy infratuzilma cheklangan va ish o‘rinlari yetarli bo‘lmagan joylarda ancha yuqori darajada ekanligi ko‘rinadi. Bu holat kasanachilik faoliyatining “joyda ish joyini yaratish” tamoyiliga to‘liq mos ekanligini isbotlaydi.O‘z navbatida, har bir viloyatda kasanachilik yo‘nalishining mahalliy xususiyatlarga mos ravishda rivojlanayotgani, bu sohani davlat darajasida rivojlantirish dasturlarida tuman va sektorlar kesimida 25yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Har bir hududda o‘ziga xos ixtisoslashgan kasanachilik yo‘nalishlarini aniqlash, resurslar ajratish va mahsulotlar uchun bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish soha barqarorligi uchun muhim omillardan biridir. O‘zbekiston hududlarida kasanachilik faoliyatining rivojlanish holati (2023-yil) № Hudud nomi Yetakchi kasanachilik yo‘nalishlari Faol guruhlar Faoliyat shakli va misollar 1 Andijon viloyati Tikuvchilik, zardo‘zlik, ro‘zg‘or buyumlari Ayollar, yoshlar Uy-sexlarda kiyim tikish, ko‘ylaklar ishlab chiqarish 2 Namangan viloyati To‘qimachilik, milliy buyumlar, shirinliklar Ayollar An’anaviy to‘qilgan buyumlar, pazandachilik 3 Farg‘ona viloyati Atlas, adras, zardo‘zlik, pishiriqlar Ayollar, yoshlar “Ayollar daftari” doirasida kooperatsiya asosida ishlash 4 Qashqadaryo viloyati Sut mahsulotlari, pazandachilik, gilamdo‘zlik Qishloq ayollari Non, murabbo, tvorog, yog‘ ishlab chiqarish 5 Surxondaryo viloyati Ipakchilik, anor mahsulotlari, milliy pazandachilik Ayollar, erkaklar Gilam to‘qish, sharbatsifat mahsulotlar 6 Buxoro viloyati Sopolchilik, gilamchilik, zardo‘zlik Hunarmandlar, yoshlar G‘ijduvon sopollari, gilam to‘qish, kashtachilik 7 Xorazm viloyati Yog‘och o‘ymakorligi, gilam, sharbat mahsulotlari Erkaklar, ayollar Uy sharoitida zargarlik, yog‘ochdan bezak buyumlari 8 Toshkent shahri/viloyati Frilanserlik, onlayn xizmatlar, raqamli mahsulotlar Yoshlar Dizayn, tarjima, raqamli marketing, onlayn tikuvchilik 9 Navoiy viloyati Pishiriqlar, don mahsulotlari, qo‘lda tikuvchilik Ayollar Arpa, yeryong‘oq mahsulotlari, qo‘lda libos tikish 2610 Jizzax viloyati Pazandachilik, shirinliklar, gilam to‘qish Ayollar, yoshlar Mahallalarda kichik sexlar tashkil etilgan 11 Qoraqalpog‘iston Respublikasi Kulolchilik, qamishdan buyumlar, tikuvchilik Ayollar, hunarmandlar Mahalliy gilamlar, qamishdan xontaxta va idishlar 2.2. Kasanachilikni rivojlantirishda mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari Kasanachilik sohasi iqtisodiyotning muhim ijtimoiy-iqtisodiy segmentlaridan biri bo‘lib, ayni paytda bandlikni ta’minlash, oilaviy daromadni oshirish va mahalliy resurslardan samarali foydalanishda katta rol o‘ynaydi. Biroq, bu sohaning rivojlanishi yo‘lida bir qator tizimli va amaliy muammolar mavjud bo‘lib, ularni hal etmasdan turib, kasanachilikdan to‘liq samaradorlik kutib bo‘lmaydi. Ayniqsa, norasmiy faoliyat shaklining ustunligi, huquqiy noaniqliklar, moliyaviy resurslarga cheklangan kirish, marketing va logistika muammolari sohaning kengayishiga to‘sqinlik qilmoqda. Birinchi navbatda ta’kidlash lozimki, kasanachilik faoliyatining huquqiy maqomi ko‘pchilik hollarda noaniq. Har doim ham kasanachi o‘zini rasmiy tarzda ro‘yxatdan o‘tkazmagan, bu esa uning faoliyatini qonuniy asosda yuritishiga to‘sqinlik qiladi. Ro‘yxatdan o‘tmagan kasanachilar soliq, ijtimoiy himoya, pensiya tizimi va rasmiy grantlardan foydalana olmaydi. Natijada, ular o‘z faoliyatlarini norasmiy ravishda davom ettirishga majbur bo‘lishadi. Ikkinchi muammo – moliyalashtirish va kredit resurslariga kirishdagi cheklovlar. Kichik faoliyat yuritayotgan kasanachilar uchun banklar talab qiladigan kafolatlar, kredit tarixlari yoki garov hujjatlarini taqdim etish juda mushkul. Ayniqsa, ayollar, qishloq aholisining aksariyati rasmiy ishga ega emasligi sababli ular ko‘pincha kredit olish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi. Bu esa ularning faoliyatini kengaytirish, texnologik vositalar xarid qilish yoki xomashyolar zaxirasini yaratish imkoniyatini cheklaydi. 27Uchinchi muammo – bozorga chiqish va marketing vositalarining yetishmasligi. Ko‘plab kasanachilar sifatli mahsulot tayyorlashga qodir bo‘lsa- da, uni samarali sotish, reklama qilish, xaridorga yetkazish masalasida tajribaga ega emas. Ularning mahsulotlari ko‘pincha faqat mahalla doirasida sotiladi. Bu holat mahsulot aylanishining sekinlashishiga, foydaning kamayishiga va mijoz bazasining torayishiga olib keladi. Onlayn savdo platformalaridan foydalanish ko‘nikmasi bo‘lmagan fuqarolar bozordan chetda qolmoqda. To‘rtinchi muammo – xomashyo, asbob-uskuna va texnologiyalarga kirishdagi qiyinchiliklar. Qishloq joylarda yashovchi kasanachilar uchun ba’zan zarur materiallar — mato, bo‘yoq, yog‘och, metall, elektr quvvatiga ulanish kabi imkoniyatlar yetarli emas. Bundan tashqari, mahsulotni qadoqlash, brendlash, sertifikatlash kabi zamonaviy talablarga mos ishlab chiqarish infratuzilmasi mavjud emas. Beshinchi muammo – kasbga tayyorlash va malaka oshirish tizimining zaifligi. Kasanachilik bilan shug‘ullanishni istaganlar ko‘p, ammo ularning aksariyati bu boradagi zamonaviy ko‘nikma, dizayn yondashuvlari, elektron savdo, mijozlar bilan ishlash madaniyati bo‘yicha bilimga ega emas. Ayniqsa, yoshlar va ayollar uchun moslashtirilgan qisqa muddatli amaliy o‘quv kurslari yetarli emas. Bu esa kasanachilikni tizimli rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun bir nechta asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha takliflar ilgari surilishi mumkin: 1. Huquqiy maqomni kuchaytirish: Kasanachilik bilan shug‘ullanayotgan barcha shaxslarga yengil tartibda rasmiy ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati yaratish lozim. “O‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar” tushunchasi asosida ruxsat beruvchi tartib emas, balki xabardor qilish tizimini joriy etish maqsadga muvofiq. Bu orqali ko‘plab norasmiy kasanachilar rasmiy mehnat tizimiga kiradi. 2. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish: Kasanachilar uchun kafolatsiz, imtiyozli mikrokreditlar, grantlar va subsidiya 28dasturlari sonini oshirish lozim. “Ayollar daftari” va “Yoshlar daftari” orqali berilayotgan yordamlarni kengaytirish, ularni raqamli tizim orqali tezkor ajratish mexanizmini joriy etish foydali bo‘ladi. 3. Marketing va savdo infratuzilmasini rivojlantirish: Mahalliy kasanachilar mahsulotlarini onlayn bozorga olib chiqish uchun platformalar, yarmarkalar va ko‘rgazmalar sonini oshirish zarur. Bundan tashqari, Telegram, Instagram, OLX kabi platformalarda o‘quv kurslari orqali kasanachilarning onlayn savdo ko‘nikmalarini oshirish muhim. 4. Texnologik yordam va xomashyo zaxirasi bilan ta’minlash: Mahallalarda ko‘p tarmoqli xizmat markazlari (mato, asbob-uskuna, bo‘yoq, paket mahsulotlar do‘koni) tashkil etish orqali kasanachilarning ishlab chiqarish jarayonini yengillashtirish mumkin. Bu esa ularning mahsulot sifatini oshiradi. 5. Ta’lim va malaka oshirish tizimini kuchaytirish: Kasanachilar uchun qisqa muddatli maxsus o‘quv kurslari, sertifikatlash dasturlari yo‘lga qo‘yilishi zarur. Ayniqsa, kasbga ega bo‘lmagan, ammo mehnatga qodir aholi uchun “mobil o‘quv markazlari” tashkil etish foydali bo‘ladi. Ular viloyatlarda aylana tarzda faoliyat yuritib, kasanachilik sir- asrorlarini o‘rgatadi. 6. Kooperatsiya asosida rivojlantirish: Yakka tartibda emas, balki guruh bo‘lib ishlaydigan kasanachilar uchun kooperativlar tashkil etish, mahsulotlarni birlashtirib yirik buyurtmalarga javob berish tizimini joriy etish, savdo markazlarida kasanachilarga ajratilgan alohida joylar belgilash ham muhim ahamiyatga ega. 2.3. Kasanachilikni rag‘batlantirish orqali bandlik va daromadni oshirish istiqbollari Kasanachilik faoliyati O‘zbekistonda so‘nggi yillarda mehnat bozorini barqarorlashtirish va aholi bandligini ta’minlashda muhim omil sifatida shakllanmoqda. Bu faoliyat turi, ayniqsa, rasmiy ish o‘rinlari cheklangan, qishloq joylarda yashovchi va ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar uchun eng 29maqbul daromad manbai hisoblanadi. Davlat tomonidan kasanachilikni rag‘batlantirishga qaratilgan siyosat va chora-tadbirlar mazkur sohaning bandlik va daromadni oshirishdagi istiqbollarini kengaytirmoqda. Avvalo, kasanachilik faoliyati oddiy infratuzilma va sarmoya bilan boshlangan bo‘lsa-da, uni tizimli tarzda rag‘batlantirish orqali katta hajmdagi barqaror ish o‘rinlarini yaratish mumkin. Ayniqsa, xotin-qizlar, yoshlar, nogironligi bo‘lgan fuqarolar, pensiya yoshidagi aholining mehnat bozoriga integratsiyasini ta’minlashda kasanachilik eng moslashuvchan va tez amalga oshadigan yo‘ldir. Bu esa umumiy bandlik darajasini oshirishda sezilarli o‘sishni kafolatlaydi. Rag‘batlantirish choralari sifatida eng avvalo huquqiy asoslar mustahkamlanmoqda. “O‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolar” maqomi qonunchilikka kiritilgani kasanachilikning rasmiylashuviga olib keldi. Bu esa bu toifadagi ishchilarning soliq tizimiga integratsiyasi, ijtimoiy sug‘urta tizimiga qo‘shilishi, rasmiy mehnat bozoridagi holatining yaxshilanishiga xizmat qilmoqda. Bunday shaxslar endi imtiyozli kredit, grant va subsidiyalarga da’vogar bo‘la oladi, bu esa faoliyatining kengayishi va barqaror daromad manbasiga aylanishini ta’minlaydi. Ikkinchidan, davlat tomonidan kasanachilarni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlab chiqilgan maxsus dasturlar – “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari”, “Har bir oila – tadbirkor” loyihalari orqali aholining ushbu toifalariga kam foizli kreditlar, bepul o‘quv kurslari, startap uchun uskunalar ajratilmoqda. 2023-yilda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan o‘tkazilgan monitoring natijalariga ko‘ra, bu dasturlar orqali 160 mingdan ortiq fuqaro kasanachilik Kasanachilikda onlayn savdoning ahamiyati va statistik ko‘rsatkichlar (2023-yil asosida) So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning tez rivojlanishi kasanachilik faoliyatining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Endilikda mahsulotni mahalla yoki bozorda emas, balki Instagram, 30Telegram, OLX, Facebook, TikTok kabi platformalar orqali geografik cheklovlarsiz sotish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu holat mahsulot aylanishining tezlashishiga, daromad barqarorligining oshishiga va yangi mijozlar bazasining shakllanishiga olib kelyapti. 2023-yil yakunida O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan e’lon qilingan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Toshkent shahri va Farg‘ona viloyatida onlayn savdo orqali faoliyat yuritayotgan kasanachilar soni 18 ming nafardan oshgan. Ularning har biri oyiga o‘rtacha 1,5 milliondan 2 million so‘mgacha sof foyda ko‘rgan. Bu ko‘rsatkich kasanachilik faoliyatining onlayn shakli bandlik va daromadni oshirishda naqadar istiqbolli yo‘nalish ekanini ko‘rsatadi. Quyida 2023-yil holatiga ko‘ra viloyatlar kesimida onlayn faol kasanachilar soni va ularning daromad ko‘rsatkichlari jadval tarzida taqdim etiladi: 2023-yilda viloyatlar kesimida onlayn faol kasanachilik ko‘rsatkichlari Viloyat nomi 2023-yil onlayn kasanachila r soni (ming) 2024-yil (prognoz) 2025-yil (prognoz) 2025-yilgi o‘rtacha daromad (mln so‘m) Toshkent shahri 10.0 12.5 15.2 2.3 Farg‘ona viloyati 8.0 10.1 12.0 2.0 Andijon viloyati 6.5 8.3 10.2 1.8 Buxoro viloyati 5.0 6.4 8.0 1.6 Namangan viloyati 4.5 6.0 7.2 1.7 31Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, onlayn savdodan eng yuqori foyda Toshkent shahrida kuzatilmoqda. Bu yerda kasanachilik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan shaxslar raqamli platformalarni faol o‘zlashtirgan, professional kontent yaratish va buyurtmalarni yetkazib berish xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan. Farg‘ona va Andijon viloyatlarida esa bu soha tez sur’atlarda o‘sib bormoqda. Tahlil va prognoz asoslari: 2024-yilda kasanachilik faoliyatining o‘sishiga “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” orqali ajratilgan subsidiyalar sonining 35% ga ortgani ta’sir ko‘rsatdi. 2024-yil II choragida Bandlik vazirligi tomonidan berilgan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘zini-o‘zi band qilgan fuqarolarning 47% onlayn savdo bilan shug‘ullanishni boshlagan. 2025-yilda prognoz qilinishicha, onlayn kasanachilik bilan shug‘ullanuvchilarning umumiy soni 100 ming nafardan oshadi, bunda eng faol viloyat Toshkent shahri, so‘ngra Farg‘ona va Andijon viloyatlari bo‘ladi. Daromad o‘sishi (2023–2025): 2023-yilda o‘rtacha daromad 1,5 mln so‘m atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 1,8 mln so‘mga yetgan, 2025-yilda esa 2–2,3 mln so‘m atrofida o‘sishi kutilmoqda. Bunga sabab: onlayn to‘lov tizimlarining soddalashgani, mijozlar bazasining kengaygani, yetkazib berish xizmatlarining rivojlanishi. Eng ommabop yo‘nalishlar (2024–2025): Instagram orqali milliy kiyim buyurtmasi (libos, ro‘mol, bezak) Telegram guruhlarda pazandachilik va tort yetkazib berish TikTok orqali kontent reklamasi va xizmat sotish Raqamli dizayn xizmatlari (logotip, flayer, bannerlar) Masofaviy ta’lim: onlayn til kurslari, darslar, psixologik maslahatlar 2025-yil uchun strategik takliflar: 32Viloyatlarda onlayn kasanachilar uchun raqamli inkubatsiya markazlarini tashkil etish Instagram, TikTok, Telegram savdosini o‘rgatuvchi bepul treninglar Yetkazib berish xizmatlarini kasanachilik bilan bog‘lash – “Mahallabay delivery” loyihalari Moliya va soliqqa oid soddalashtirilgan onlayn platformalarni yaratish Mahsulotlarni “Yagona Kasanachilar bozori” platformasida to‘plash va targ‘ib qilis Shu asosda, onlayn kasanachilikni rag‘batlantirish — ya’ni: Raqamli savdo platformalariga chiqish imkoniyatini kengaytirish, Mahalliy influencerlar orqali reklama qilishni o‘rgatish, Elektron to‘lov, yetkazib berish va mijoz bilan aloqa madaniyatini rivojlantirish kelajakda daromad va bandlikni yanada oshirish imkonini beradi. 33Yana bir istiqbolli yo‘nalish — kasanachilikni kooperatsiya asosida rivojlantirishdir. Ya’ni bir nechta kasanachilar birlashib, kooperativ asosida yirik buyurtmalarni bajarish, umumiy ishlab chiqarish sexlarini ochish, mahsulotni brendlash va birgalikda eksportga chiqarish imkoniga ega bo‘lmoqda. Buxoro, Andijon, Surxondaryo va Xorazm viloyatlarida bu amaliyot muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, Buxoro viloyatining G‘ijduvon tumanida gilam to‘qish bilan shug‘ullanuvchi 25 nafar ayol kooperatsiyaga birlashib, mahsulotni Buxoro sayyohlik markazlari orqali sotmoqda va barqaror daromad olishmoqda. Kasanachilikni rag‘batlantirish orqali daromadni oshirish istiqbollari shundan iboratki, bu faoliyat turi kichik hajmdan boshlanadi, ammo maqsadli qo‘llab- quvvatlash orqali yirik, mustahkam va barqaror biznesga aylanadi. Rag‘batlantirish faqat pul mablag‘i ajratish bilangina cheklanmasdan, balki brendlash, mahsulot dizaynini yangilash, bozor talabi va savdo texnologiyalariga moslashtirish kabi ko‘nikmalarni shakllantirish orqali amalga oshiriladi.Shu jihatdan, kasanachilar uchun sertifikatlash, mahsulotni milliy va xalqaro sifat standartlariga moslashtirish istiqboldagi muhim masalalardan biridir. Bu yo‘nalishda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda tayyorlangan dasturlar orqali kasanachilarning mahsulotlari eksportbop holatga keltirilmoqda. Ayniqsa, IT, tikuvchilik, qo‘l hunarmandchiligi va oziq-ovqat mahsulotlarida bu yo‘nalish samaradorlik bermoqda. Kasanachilikni rag‘batlantirishning uzoq muddatli istiqboli esa shundaki, bu faoliyat turi iqtisodiyotning o‘sib borayotgan segmentiga aylanib, yalpi ichki mahsulot (YaIM)da ham o‘z salmog‘ini mustahkamlaydi. Daromadlar ko‘payishi orqali uy xo‘jaliklarida ijtimoiy farovonlik oshadi, kambag‘allik kamayadi, yangi avlodga mehnat madaniyati o‘rgatiladi, ayniqsa ayollar orasida iqtisodiy faollik kuchayadi. 34 Xulosa Men ushbu kurs ishimda kasanachilikning hozirgi bosqichdagi rivojlanish tendensiyalari, ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati, bandlik va oila byudjetiga qo‘shayotgan hissasini chuqur tahlil qildim. O‘rganishlarim natijasida xulosa qildimki, kasanachilik nafaqat ishsizlik muammosini kamaytirishda, balki aholi, ayniqsa ayollar va yoshlar uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratishda ham muhim rol o‘ynamoqda. Uy sharoitida hunarmandchilik, kichik xizmat ko‘rsatish, onlayn savdo va frilanserlik faoliyatlarining kengayishi jamiyatdagi iqtisodiy faollik darajasini oshirish bilan birga, oila daromadining barqarorligini ham ta’minlamoqda. Kurs ishimda keltirilgan statistik ma’lumotlar asosida aytish mumkinki, ayniqsa, 2023–2025-yillarda kasanachilik sohasida faoliyat yuritayotgan shaxslar soni yil sayin ortib bormoqda. Raqamli platformalar – Telegram, Instagram, OLX, shuningdek e-commerce saytlar orqali olib borilayotgan savdolar tufayli kasanachilik endilikda an’anaviy faoliyat bilan cheklanmay, zamonaviy ko‘rinishga ham ega bo‘lmoqda. Ayniqsa, Toshkent, Farg‘ona, Andijon kabi hududlarda yoshlarning o‘zini-o‘zi band qilish darajasi oshib bormoqda. Shu bilan birga, Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro va Xorazmda esa mahalliy xomashyo asosida tayyorlanadigan mahsulotlar orqali o‘ziga xos kasanachilik modeli shakllangan. Men bu mavzuni tanlashimga sabab – jamiyatimizda haligacha yetarlicha o‘rganilmagan, lekin ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun katta salohiyatga ega sohaga e’tibor qaratish bo‘ldi. Fikrimizcha, davlat tomonidan berilayotgan imtiyozlar, subsidiyalar, mikrokreditlar tizimi yanada takomillashtirilsa, 35kasanachilik sohasida ish boshlamoqchi bo‘lgan ko‘plab fuqarolarni rag‘batlantirish mumkin. Ayniqsa, band bo‘lmagan aholining kasanachilikka jalb etilishi orqali nafaqat oilaviy daromad oshadi, balki jamiyatda kambag‘allik darajasi ham pasayadi. Xulosa qilib aytganda, men kasanachilik faoliyatini hozirgi bosqichda bandlik va oila byudjeti daromadlarini oshirishning muhim va istiqbolli yo‘nalishi sifatida baholayman. Bu yo‘nalishda ilmiy tahlillar, amaliy chora- tadbirlar va mahalliy sharoitga mos yondashuvlar asosida ishlash muhim. Shu orqali yurtimizda aholi farovonligini oshirish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashda sezilarli natijalarga erishish mumkin, deb hisoblayman. 36Foydalanilgan adabiyotlar 1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. 2023-yil – Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili davlat dasturi to‘g‘risidagi Farmon. – PF–14-son, 2023-yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.lex.uz 2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. Yoshlar bandligini ta’minlash va kasbga yo‘naltirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida Farmon. – PF–60-son, 2022-yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.prezident.uz 3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. O‘zbekiston–2030 strategiyasi doirasida ishchi kuchining malakasini oshirish masalalari bo‘yicha nutqi. – 2024-yil 17-oktabr. – Elektron manba: www.prezident.uz 4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4739-sonli qarori. Aholining bandligini ta’minlash va mehnat resurslaridan samarali foydalanish to‘g‘risida, 2020-yil 10-mart. 5) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni. Yoshlar bandligini oshirish va kasbga yo‘naltirish bo‘yicha chora-tadbirlar, 2022-yil 20-yanvar. 6) Abdurahmonov M.Q. “Mehnat bozori va bandlik siyosati”. Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 256 b. 7) Xodiev B.M. “Iqtisodiyot nazariyasi asoslari”. Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. – 330 b. 8) Toshpulatova G.N. “Oilaviy tadbirkorlik va kasanachilik”. Toshkent: Iqtisodchi, 2021. – 192 b. 379) Saidov E.S. “Kichik biznes va kasanachilik: nazariya va amaliyot”. Samarqand: Zarafshon, 2023. – 168 b. 10) O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi. 2023- yilgi statistik byulleten. – Toshkent, 2024. 11) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 7-maydagi PF–5717-son Farmoni. 12) Jahon banki hisobotlari: “Home-based Employment in Developing Economies”. Washington D.C., 2022. 13) Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) – “Informal Employment and Home Workers in Central Asia”, 2021. 14) UNDP Uzbekistan – “Inclusive Employment in Local Economies”, Toshkent, 2020. 15) “Statistika va demografiya asoslari” – O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi, 2024. 16) Norqulov A. “Ijtimoiy himoya va bandlik siyosati”, Toshkent: Universitet, 2021. – 214 b. 17) Raxmonov O. “Bozor iqtisodiyoti va kichik ishlab chiqarish”, Buxoro: Baraka Print, 2022. – 270 b. 18) Sodikov N. “Yoshlar bandligi va innovatsion iqtisodiyot”, Andijon: Iqtisodchi, 2023. – 190 b. 19) Milliy qonunchilik bazasi (lex.uz) – “O‘zini o‘zi band qilgan fuqarolar to‘g‘risida Nizom”, 2020. 20) Internet manbasi: www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi statistika qo‘mitasi rasmiy sayti. 21) www.lex.uz – Normativ-huquqiy hujjatlar milliy bazasi. 22) www.ilo.org – Xalqaro mehnat tashkiloti rasmiy sayti. 23) Mamatov A. “Oilaviy byudjet va bandlik tahlili”. Nukus: Karakalpak, 2022. – 188 b. 3824) Karimov D. “Frilanserlik va raqamli iqtisodiyotda bandlik”. Toshkent: Kompyuter Savodxonligi, 2023. – 142 b. 25) O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi – 2023- yil investitsion faoliyat hisobotlari. 26) Aslonov B. “Kasb-hunar va mehnat migratsiyasi: ijtimoiy omillar”, Termiz: Surxon, 2021. – 195 b. 27) Sharipov M. “Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznes va kasanachilik”, Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 224 b. 28) “Ayollar va yoshlar bandligini rag‘batlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar”, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori, 2023-yil. 29) O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi axborot byulleteni – “Uy-mehnat faoliyatini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari”, Toshkent, 2024. 39

Ҳозирги босқичда касаначилик соҳаси бандлик ва оила бюжети даромадларини оширишнинг қўшимча манбаи сифатида

Купить