Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 301.0KB
Покупки 7
Дата загрузки 17 Январь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Laylo Xushvaqova

Дата регистрации 17 Январь 2024

7 Продаж

Hozirgi o’zbek adabiy tili vokalizmining ayrim jihatlari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI O’ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIK KAFEDRASI ________________fakulteti ______________________yo’nalishi --------gurux talabasi ______________________________________________________ning __________________________________________________________________“ _ mavzusidagi (mualliflik huquqi asosida) KURS ISHI Ilmiy rahbar: Toshkent-2023 Mundarija Kirish . ll. Bob. Asosiy qism. Hozirgi o’zbek tilida unlilar tavsifi va uning ta’lim bosqichlari darsliklarida berilishi. 1.1.Tildagi unlilar tavsifi 1.2. Unli fonemalarning nutqiy xususiyatlari.( fizik-akustik, anatomik-fiziologik, funksional-fonologik) II. Bob. 2.1. Unli fonemalar va ularning boshqichlari. 2.2. Unlilarning ta’lim bosqichlari darsliklarida berilishi. lll. Xulosa Foydalanigan adabiyotlar KIRISH Maktab ta’limi tarixida nimani o‘qitish va qanday o‘qitish masalalari asosiy muammolardan biri bo‘lib keldi va shunday bo‘lib qolmoqda. Bular garchi alohida- alohida masalalar sanalsa-da, ammo aslida bir-biri bilan chambarchas bog’langandir. Ta’lim samaradorligi ma’lum darajada ana shu ikki masalaning o‘z yechimini to‘g’ri topa olishi bilan belgilanadi. O‘rta umumta’lim maktablarida ona tilidan o‘quvchilar nimani o‘rganishlari va nimalarni bilishlari lozimligi bugungi kunda ham hali uzil-kesil hal bo‘lgan masala emas. Chunki uzoq yillar davomida biz maktabda o‘rganiladigan barcha fanlar qatori ona tilidan ham mutlaq dastur va darsliklar yaratishni ma’qullab, uni tubdan yangilash, o‘zgartirishga qaratilgan har qanday harakatni qoralab keldik. Bu ona tilidan ta’lim mazmunining deyarli bir nuqtada depsinishiga, 50-yillarda maktab darsliklaridan o‘rin olgan nazariy talqinlarning ayrim juz’iy o‘zgarishlar bilan yildan-yilga ko‘chirilishiga sabab bo‘ldi. Maktab ona tili dasturlari va darsliklarida mavjud bo‘lgan akademizm, grammatizm va berilgan til hodisalarining o‘quvchi amaliy faoliyatidan ajralib qolganligi uni o‘rganish imkoniyatlarini cheklab qo‘ydi, o‘quvchilarning bu fanni katta qiziqish bilan o‘rganishlariga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Biz til hodisalarini o‘quvchining ijodiy fikrlashi, fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og’zaki, yozma shakllarda to‘g’ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, talaffuz, imlo va punktuatsion savodxonlikka erishish nuqtai nazaridan kelib chiqib tanlashimiz lozim. O‘zbek tili mustaqil O‘zbekistan Respublikasining davlat tili bo‘lib, uning o‘rta umumta’lim maktablarida o‘qitilishi davlat ahamiyatiga molik masala sanaladi. Yoshlarda ijodiy tafakkur, ijodiy izlanish, ko‘pgina imkoniyatlardan eng maqbulini tanlay olish ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, ularni milliy qadriyatlarimiz, udum va an’analarimiz ruhida tarbiyalashda ona tili fanining tutgan o‘rni va imkoniyatlari benihoya kattadir. Ayniqsa, mustaqil respublikamiz uchun tadbirkor va ijodkor insonni tayyorlash masalasi ko‘ndalang bo‘lib turgan bir sharoitda bu fanning o‘qitilishi yanada muhimroq ahamiyat kasb etadi. Ammo, afsuski, o‘rta umumta’lim maktablarida ona tilining o‘qitilishini talab darajasida deb bo‘lmaydi. Buning bosh sabablaridan biri shundaki, biz inson ongini, uning tafakkurini rivojlantirishda ona tilining tutgan o‘rniga noto‘g’ri baho berib keldik. Ongni, tafakkurni shakllantirish ijtimoiy fanlarning vazifasi deb bilib, maktabda ona tilidan ta’lim mazmunini ona tili qurilishining ilmiy talqini, grammatikani o‘rganishdan iborat deb hisobladik. Natijada o‘quvchi 750 dan ziyod grammatik tushuncha va ta’riflarga duch kelib, turli hajm va murakkablikdagi ko‘plab topshiriqlarni bajarsa-da, ammo og’zaki va yozma savodxonligi sezilarli o‘zgarmayapti. Uquvchilarning ko‘pchilik qismida ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og’zaki, yozma shakllarda to‘g’ri, ravon ifodalash ko‘nikmalari hamon past saviyada qolib kelmoqda. Bu holning asosiy sabablarini faqat o‘qituvchiga to‘nkash yoki maktablarning, moddiy-texnikaviy qashshoqligidan izlash adolatsizlik bo‘lardi. O’zbek tilshunosligida hozirgi o’zbek adabiy tili unlilari miqdori masalasida ikki xil fikr mavjud. Birinchi fikrga ko’ra, adabiy til unlilari oltita: i, e, a, u, o’, o. ( Bu fikr tarafdorlari qatorida E. D. Polivanov, A. K. Borovkov, V. V. Reshetov, A. G’. G’ulomov, Sh. Shoabdurahmonov, F. Kamolov, A.Mahmudov, S. Otamirzayeva, A. Abduazizov, A. Nurmonov, Sh. Rahmatullayev va boshqalar bor). Ikkinchi fikr tarafdorlarining (X. Doniyorov, B. To’ychiboyev, M. Valiyevlarning) ta’kidlashicha, hozirgi o’zbek adabiy tili vokalizmida eski o’zbek adabiy tiliga va hozirgi qipchoq lahjalariga xos bo’lgan kontrast juftliklar mavjud, shundan kelib chiqib, adabiy til vokalizm va alifbo masalalari qayta ko’rib chiqilishi – alifboga qo’shimcha harflar kiritilishi kerak. Bu o’rinda shuni ham ta’kidlash kerakki, ta’lim tizimining barcha bosqichlari uchun yaratilgan o’quv adabiyotlarida o’zbek adabiy tilining vokalizmiga oid ma’lumotlar birinchi fikrga – olti unli tizimiga asoslangan. Ammo ularning tasniflarida ma’lum tafovutlar ham bor. Masalan, professor V. V. Reshetov o’zbek adabiy tilining i, u, o’, a unlilarini artikulyatsion-akustik xususiyatlariga ko’ra, indifferent (aralash qator) tovushlar tarzida tasniflagan, chunki ular old qator e va orqa qator o unlilari orasida joylashadi. Ko’pchilik manbalarda hozirgi o’zbek adabiy tili unlilari quyidagicha tasnif qilinadi: Tilning gorizontal (yotiq) harakatiga ko’ra: Old qator yoki til oldi unlilari: i, e, a Bu unlilarning talaffuzida tilning uchki qismi oldinga tomon cho’zilib, pastki tishlarga tiraladi; orqa qator yoki til orqa unlilari: u, o’, o. Bu unlilarning talaffuzida tilning uchki qismi biroz orqaga tortiladi (demak, u pastki tishlarga tiralmaydi).O’zbek adabiy tilida i til oldi fonemasining til orqa variant, u va o’ til orqa fonemalarining esa til oldi variantlari mavjud: o’rdak, ulush, uka, o’ch kabilar.Ma’lumki, o’zbek adabiy tili unlilarini paydo bo’lish o’rniga ko’ra tasnif qilishda ikki xil qarash mavjud. Birinchi qarash tarafdorlari unlilarni til oldi, oraliq (indifferent) va orqa qatorga bo’ladi. Ikkinchi qarash tarafdorlari esa, unlilarni til oldi va orqa qatorga ajratadi va bu eksperimental-fonetik tekshirishlar orqali tasdiqlanadi. Biroq o’zbek tili fonetikasiga doir adabiyotlarda unlilar tasnifidagi bu ikki xillik haqida hech nima deyilmaydi. Quyida o’zbek adabiy tili unli fonemalari tasnifidagi ana shu ikki xillik haqida o’z mulohazalarimizni bayon etamiz. Odatda, birinchi qarash o zbek adabiy tilning tayanch shevasi hisoblanganʻ Toshkent shevasi talaffuziga, ikkinchi tasnif adabiy tilga oid deb qaraladi. Prof. V. V. Reshetov Toshkent shevasi talaffuziga asoslanib, o zbek tilidagi ʻ i, u, o’, a unlilarini oraliq (indifferent) tovushlar deb ataydi. Bunda fiziologik jihatdan o zbek tilidagi i ʻ unlisini orqa yo nalishidagi til old qator, u, o , unlilarini old yo nalishidagi til orqaʻ ʻ ʻ qator, a unlisini esa qator bo yicha muayyan emas deb ko rsatadi. ʻ ʻ O’zbek tili unlilarining bu fonetik tasnifi rus tili unlilari bilan qiyoslash asosida beriladi. Chunki ikki tildagi unli tovushlarning talaffuzini qiyoslashda akustik tomondan yaqin tovushlar, chunonchi, o zbek va rus tillaridagi i, u, a, e kabilar ʻ fiziologik hosil bo lish o rniga ko ra, bir tipdagi unlilar bo lib qolmay, balki ular til ʻ ʻ ʻ ʻ oldi va til orqa qatorlarini har birining ikki xil ko rinishiga egaligi, ya ni til oldi, orqa ʻ ʼ yo nalishdagi til oldi va til orqa, old yo nalishdagi til orqa unlilarga bo linishini ʻ ʻ ʻ hisobga olish orqali aniqlikka erishish mumkin. Ayrim tillar fonetikasiga doir adabiyotlarda oraliq qator tushunchasini uchratmadik. Prof. V. V. Reshetov o zbek tili unlilari tasnifida birinchi bo lib oraliq qator ʻ ʻ tushunchasini tavsiya etgan. Bizningcha, bu atamaning ishlatilishida boshqa bir tomon ham bor. Oraliq qator terminini unlilarning umumiy tasnifida berilib, ularning har birini alohida tasnif qilishda esa, qator belgilarini ko rsatmay o tishi ko rinadi. Bunda ʻ ʻ ʻ mashhur olimning o zbek tili unlilarini tasnif qilishda bir yo la fonetik va fonologik ʻ ʻ yo nalishini hisobga olganligini sezish mumkin. Haqiqatan ham, ayniqsa o zbek ʻ ʻ tilidagi i, u, o , a unlilarning til oldi undoshlaridan keyin til oldi, til orqa undoshlaridan ʻ keyin esa til orqa variantlarga ega bo lishi fonologik jihatdan qator belgisi ahamiyatsiz ʻ ekanligini tasdiqlaydi. Demak, o zbek tili unlilardan i, u, o , a qator belgilari bilan ʻ ʻ farqlanmay, fonologik nuqtai nazardan “oraliqda”, qolgan bo lib hisoblanadilar. V. V. ʻ Reshetovning oraliq qator unlilarini alohida ajratishiga sabab ham ularning fonologik tabiatini nazarga olganligidir. O’zbek tili unlilarini til oldi va til orqa qatorlarga bo lish faqat fonetik jihatdan ʻ tasdiqlanishi mumkin. Biroq bu o rinda ham unlilarning til orqa va til oldi variantlarga ʻ ega bo lishi undoshlarning ta sirida ro y berishi ko rsatiladi. Unlilarning bu xususiyati ʻ ʼ ʻ ʻ qator belgisining yoxud o zi fonologik emasligini ifodalaydi. Bunda barcha til oldi ʻ unlilari – lablanmagan va til orqa unlilari — lablangan ekanligi ularni birgalikda qarashni taqozo etadi. Biroq bu tushunchani til o rta, markaziy va aralash qatordan farqlash lozim. ʻ Talaffuzni nazarda tutilsa, oraliq qator aniq artikulyatsiyaga ega bo lmay, unlilar ʻ undoshlar ta sirida til oldi yoki til orqa unlisi sifatida ko rinadi. O’rta yoki markaziy ʼ ʻ qator unlisining talaffuzida (rus tilidagi ы) til uncha yassi holatda bo lmay, uning o rta ʻ ʻ yoki markaziy qismi ko tarilgan bo’ladi. Aralash qator unlilarining talaffuzida esa til ʻ yassi holatda bo ladi, biror qismining ko tarilishi uncha sezilmaydi (bunday unlilar ʻ ʻ ingliz tilida bor). Til o rta, markaziy va aralash qator unlilar tushunchalari fonetik- ʻ fiziologik tasniflarda keng qo llaniladi va ularni fonologik nuqtai nazardan ʻ ishlatganda, unlilarning farqlanish va farqlanmaslik belgilari e tiborga olinadi, oraliqʼ qator tushunchasi o z-o zidan unlilarning fonologik tabiatini ham izohlay oladi. ʻ ʻ Tilning vertikal (tik) harakatiga ko’ra: Tor unlilar: i, u. Bu unlilarning talaffuzida og’iz tor ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham tor bo’ladi; O’rta keng unlilar: e, o’. Bu unlilarning talaffuzida og’iz o’rta darajada ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham o’rtacha kenglikda (yuqori ko’tarilish bilan quyi ko’tarilish orasida) bo’ladi; Keng unlilar: a, o. Bu unlilarning talaffuzida og’iz yuqoridagi har ikki holatdan kengroq ochiladi. Unlilarning tor, o’rta yoki keng deb bo’linishlariga sabab shuki, ularni talaffuz qilish vaqtida quyi jag’ning pastga tushuvi yoki tilning qattiq tanglaydan uzoqligi har xil darajada bo’ladi. Masalan, I unlisini talaffuz qilish vaqtida til maksimum darajada ko’tariladi, pastki jag’ ham shunday pozitsiyani egallaydi. Natijada, til bilan qattiq tanglayning orasi minimum darajada yaqinlashadi va og’iz bo’shlig’idagi havo yo’li ham minimum darajada qisqarib, torayadi. Ana shuning uchun ham I, u fonemalari tor yoki yopiq unlilar deyiladi. Bu yerda u bilan i ni bir qatorga qo’yishning sababi shundaki, ularning talaffuzi vaqtida qattiq tanglay bilan tilning oralig’I deyarli bir xil bo’ladi. Lekin u ning talaffuzida lab faol ishtirok qilganligi uchun unda lablanish hodisasi yuz beradi. a unlisini talaffuz qilish vaqtida og’iz bo’shlig’ining holati esa tor unli i tovushini talaffuz qilishdagi holatdan keskin farq qiladi, ya’ni a tovushini talaffuz qilishda pastki jag’ning quyiga tushishi ham, tilning qattiq tanglaydan uzoqlashishi ham maksimum darajada bo’ladi. Shunga ko’ra, til bilan tanglay o’rtasidagi havo yo’li ham maksimum darajada keng bo’ladi. Ana shuning uchun ham a, o unlilari keng yoki ochiq unlilar deb ataladi. E bilan o’ tovushini talaffuz qilgan vaqtda esa til bilan qattiq tanglayning oralig’idagi masofa I va o’ tovushini yoki a bilan o ni talaffuz qilgandagi holatga nisbatan o’rtacha holatda bo’ladi. lablarning ishtirokiga ko’ra unlilar ikkiga bo’linadi: Lablashgan unlilar – bularga o’zbek adabiy tilidagi u, o’ unlilari kiradi; Lablashmagan unlilar – bularga o’zbek adabiy tilidagi I, e, a, o fonemalari kiradi. Lablashgan unlilarni talaffuz qilgan vaqtda lablar faol ishtirok qiladi. Shuning uchun ham lab cho’chchayib oldinga chiqadi. Bu hol tovushning aytilishi, eshitilishini o’zgartiradi, natijada yangi lablashgan tovush hosil bo’ladi. Lablashmagan unlilarni talaffuz qilgan paytda ham lablar ishtirok etadi. Lekin ularning ishtiroki passiv bo’ladi. Unlilar tavsifi Tor unlilar. Tor unlilar sirasiga hozirgi yozma o’zbek adabiy tilida ikki unli fonema kiradi. Bulardan biri oldingi qator (til oldi) lablashmagan i fonemasi bo’lib, ikkinchisi orqa qator (til orqa) lablashgan u fonemasidir. I fonemasi. Bu fonema lablashmagan, tor unli tovush bo’lib, tilning gorizontal yo’nalishiga ko’ra farqlanadigan oldingi qator va orqa qator variantlariga ega. (Lekin bu variantlar orfografiyada aks etmaydi). Masalan, i unli tovushi yumshoq o’zaklar bilan kelganda, jumladan, siz, til, biz, tish, kishi, yirik singari ochiq va yopiq bo’g’inlarida yumshoq talaffuz qilinadi, ya’ni uning til oldi variant qo’llanadi. Qattiq o’zaklarda, jumladan, chuqur til orqa undosh tovushlar bilan kelganda, qizil, qiz, qirg’oq, g’irot, qimiz kabi so’zlarda i unlisining til orqa variant qo’llanadi va u qattiq talaffuz qilinadi. Bu fonema so’zning turli o’rinlarida kela oladi. U fonemasi. Bu fonema lablashgan, tor unli tovush bo’lib, tilning gorizontal holatiga ko’ra oldingi qator va orqa qator variantlariga ega. Lekin u rasmiy yozma adabiy tilde til orqa fonemasi deb qabul qilingan. Til oldi u tovushiga uch (sanoq son), kuch, buyuk, gul, kul so’zlaridagi u tovushi, til orqa qatoriga quch, uch (fe’l), tur (fe’l) so’zlaridagi u tovushi misol bo’ladi. (Lekin bu variantlar orfografiyada aks etmaydi). Masalan, u unli tovushining variantlaridan bo’lgan yumshoq u ko’pincha k, g undoshlari bilan (gul, kul so’zidagi kabi), qattiq u esa ko’pincha q, g’ undoshlari bilan yondosh keladi (qum, qush so’zidagi kabi). U fonemasi ham I fonemasi kabi kuchsizlanishi mumkin. Bu, asosan, u fonemasi urg’usiz bo’g’inda ikki jarangsiz umdosh orasida kelgan holatda uchraydi. Masalan, tut, tutun so’zlaridagi kabi. Bu fonema so’zning boshi, o’rtasi va oxirida kela oladi. O’rta keng unlilari. O’rta keng unlilar sirasiga hozirgi o’zbek adabiy tilida ikki unli fonema kiradi. Bulardan biri oldingi qator (til oldi), lablashmagan e, ikkinchisi lablashgan o’ fonemasidir. E fonemasi. Bu fonema lablashmagan, oldingi qator (til oldi), o’rta keng unli tovush bo’lib, ayrim shevalarda uning kombinator variantlari uchrasa-da, adabiy tilde kombinator variantlari farqlanmaydi. Har qanday pozitsiyada bir xil talaffuz qilinadi. Masalan, ber, kel, beda, endi, erta, ekin kabi. Bu fonema so’zning birinchi bo’g’inida uchraydi. O’zlashtirilgan so’zlardagina keyingi bo’g’inlarda keladi. So’z oxirida deyarli uchramaydi. O’g’uz shevalarida a tovushiga o’tadi: eshik > ashik, dep > dap, kel > gal kabi. Qipchoq shevalarida va ayrim shahar shevalarida ba’zan i ga o’tadi: Ergash > Irgash, deydi > diydi, dedi > didi. O’ fonemasi. Bu fonema lablashgan, o’rta keng unli tovush bo’lib, tilning gorizontal holatiga ko’ra farqlanadigan oldingi qator va orqa qator variantlariga ega. Yozma adabiy tilde rasmiy ravishda til orqa fonemasi deb qabul qilingan. Ular ma’no ajratish funksiyasiga ega. Ba’zi til oldi undoshli yoki chuqur til orqa undoshli so’zlar tarkibida va boshqa holatlarda kelganda ham bu fonemaning kombinator va pozitsion variantlari saqlanib qoladi (lekin bu variantlar orfografiyada aks etmaydi). Masalan, o’ unli tovushining variantlari bo’lgan yumshoq o’ ko’pincha k, g undoshlari bilan ko’l, go’zal, o’rdak, o’rik, to’r, ko’z kabi, qattiq o’ esa, asosan, q, g’ va boshqa undoshlar bilan bo’l (fe’l), g’o’la, g’o’za, o’t (maysa), o’z (fe’l), qo’y, o’r (fe’l) kabi yondosh kelganda uchraydi. Bu fonema, asosan, so’zning birinchi bo’g’inida uchraydi. Lekin o’zlashtirilgan so’zlarda oxirgi bo’g’inlarda ham qo’llanadi: ro’baro’, xushro’y, gulro’ kabi. Keng unlilar. Keng unlilarga hozirgi o’zbek adabiy tilida ikki unli fonema kiradi. Bulardan biri oldingi qator (til oldi) lablashmagan a, ikkinchisi orqa qator (til orqa) lablashmagan o fonemasidir. A fonemasi. Bu fonema lablashmaga oldingi qator (til oldi) keng unli tovushdir. Bu tovush odatda yumshoq o’zakdagi k, g va boshqa undoshlar bilan qo’llanadi: aka, mana, alam, pakana, pilla, kalla, salla, gal, gala kabilar. Lekin uning q, g’ undoshlari bilan birga keluvchi nisbatan orqa qator variant ham bor. Masalan, g’am, qari, g’alla, qaychi, ariq kabi. Lekin uning orqa qator variant faqat rus tili va u orqali boshqa tillardan qabul qilingan so’zlarda va chuqur til orqa undoshlari bilan yondosh kelganda uchraydi. Masalan, Anna, parta, xalq, mart, mashina kabi. Aslida bu misollardagi, xususan, rus tilidan kirgan so’zlarda qatnashgan a fonemasi pozitsiyasiga ko’ra qattiq yoki til orqa fonema bo’lib, ular o’zbek yozuvidagi til oldi a grafemasi orqali ifodalanadi. Bu fonema so’zning boshi, o’rtasi va oxirida keladi. O fonemasi. Bu fonema lablashmagan orqa qator (til orqa) keng unli tovushdir. Adabiy til va shahar shevalarida lablashish holati bor. Samarqand, Buxoro shevalarida to’la lablashgan. Qipchoq shevalarida sof holda qo’llanadi. Masalan, ot, osh, non, bosh, ota, ona, bola, lola, ammo, dono, sanoat, maydon kabilar. Lekin u sof o’zbekcha so’zlarda so’z oxirida deyarli uchramaydi. Misollar: molboqar, qoramol, Barno, Ozoda, Ra’no, ro’mol. O’zlashtirilgan so’zlarda adabiy orfografiyamizdagi o harfi o’ funksiyasini bajaradi va deyarli hamma holatda qo’llanadi: bolt, tok, kubok, nota, tom, kurort, futbol, voleybol, basketbol, traktor kabilar. Shunday qilib, o’zbek adabiy tilidagi unlilarni uch xil klassifikatsiya nuqtai nazaridan qisqacha tarzda quyidagicha xarakterlash mumkin: A fonemasi til oldi, keng, lablashmagan. O fonemasi til orqa, keng, lablashmagan. E fonemasi til oldi, o’rta keng, lablashmagan. O’ fonemasi til orqa, o’rta keng, lablashgan (ma’no ajratuvchi til oldi variant ham bor). U fonemasi til orqa, tor, lablashgan (ma’no ajratuvchi til oldi variant ham bor). I fonemasi til oldi, tor, lablashmagan (til orqa variant ham bor). Ye, yo, yu, ya grafemalari. O’zbek yozuvida a, o, e, I, u, o’ bilan ifodalanuvchi olti unli fonemadan tashqari yana yolashgan unli yoki grafemalar bor: Ye grafemasi y va e tovushlari birikmasini ifodalaydi. So’zning faqat boshida uchraydi: yer, yemoq, yetakladi. Yo grafemasi y va o tovushlari birikmasini ifodalaydi. So’zning boshida: yosh, yon, yomg’ir, o’rtasida: tayoq, oyoq, bo’yoq va oxirida: daryo, yahyo uchraydi. O’zlashtirilgan so’zlarda y + o, o tarzida talaffuz qilinadi: montyor, shaxtyor. Chunki aslida u y + o’ ning talaffuziga teng keladi. Yu grafemasi y va u tovushlari birikmasini ifodalaydi. So’zning boshida yulduz, yupiter, o’rtasida buyuk uchraydi. O’zlashtirilgan so’zlarda ba’zan so’z oxirida ham uchrab qoladi: manikyur, pedikyur kabi. Ya grafemasi y va a tovushlari birimasini ifodalaydi. So’zning boshida yaxshi, yanvar, o’rtasida muyassar va oxirida soya, madhiya uchraydi. Lekin so’z o’rtasida kam uchraydi. Kichik yoshdagi o'quvchilarning og'zaki va yozma nutqni egallashlarida fonetikadan olgan bilimlarining ahamiyati katta: a) fonetikbilimga asoslangan holda 1 sinf o'quvchilari savod o'rganish davrida o'qishni va yozishni bilib oladilar; b) fonetik bilim so'zni to'g'ri talaffuz qilish (tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish, urg'uli bo'g'inni farqlash, orfoepik me’yorga rioya qilish) asosini tashkil etadi; d) fonetik bilim morfologik va so'z yasalishiga oid bilimlar bilan birga o'quvchilarda qator imloviy malakalar (jarangsiz va jarangli undoshlarning yozilishi) shakllantirish uchun zamin bo'ladi; e) fonetik bilim gapni ohangiga ko'ra to'g'ri aytish, logik urg'u va gap qurilishidagi to'xtamlarga rioya qilish uchun zarur; d) so'zning tovush tomonini bilish uning m a’nosini tushunish va nutqda ongli qo'llash uchun muhimdir; hozir va hozir, atlas va atlas so'zlari manosidagi farq faqat urg'u orqali ajratiladi. So'zning tovush tomonini tasavvur qilish so'zlarni talaffuzda farqlash, ayrim so'zlarni to'g'ri talaffuz qilish va qo'llash uchun zarur. O'qituvchi boshlang'ich sinflarda o'qitiladigan barcha fanlarga oid darslarda so'zni aniq va to'g'ri talaffuz qilish ustida doimiy ishlab boradi, shu maqsadda ko'pincha so'zni tovush tom ondan tahlil qilishdan foydalanadi. Maktab dasturiga muvofiq, boshlang'ich sinf o'quvchilari fonetik- grafik ko'nikmalar tizimini hosil qiladilar: tovushlar va harflar, unli va undosh tovushlar, jufti bor jarangli va jarangsiz undoshlar, jufti yo'q jarangli va jufti yo'q jarangsiz undoshlar; so'zni bo'g'inlarga bo'lish, urg'uli bo'g'inni talaffuzga ko'ra amaliy farqlash ko'nikmalariga ega bo'ladilar. Bolalar maktabga kelgunga qadar ham nutqning tovush qurilishini amaliy o'zlashtiradilar, am- mo ular maxsus o'qigunlariga qadar so'zni bo'g'inlarga bo'lishni, so'zdagi tovushlarni izchil talaffuz qilishni bilmaydilar. 1 sinf o'quvchilarida so'zni to'g'ri talaffuz qilish, bo'g'inlarga bo'lish, undagi har bir tovushni tartibi bilan aniq aytish ko'nikmasini shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash, o'z navbatida, analiz, sintez, taqqoslash, guruhlash kabi aqliy mashqlarni bilib olishga , shuningdek, tovushlarning tabiati, so'z tarkibida bir-biriga ta ‘siri kabi ayrim elementar bilimlarni o'zlashtirishga imkon beradi. I sinfda fonetika va grafikani o'rganishga katta o'rin beriladi, chunki o'quvchilar o'qish va yozish jarayonini shu sinfda egallaydilar. Bu bilimlar keyingi sinflarda mustahkamlanadi, takomillashtiriladi. Tovush murakkab tushuncha bo'lgani uchun boshlang'ich sinflarda unga ta ‘rif berilmaydi. Shunga qaramay, bolalarda tovush haqida to'g'ri ilmiy tasavvur amaliy mashqlar yordamida hosil qilinadi. Bunda yetakchi usul so'zdagi tovushlarning talaffuzi hamda so'zning leksik ma’nosi so'zdagi tovushlarning tarkibiga bog'liqligi ustida kuzatish hisoblanadi. Masalan, aka, uka, opa, ona, ola, kul, gul, qora, qara kabi bir unli yoki bir undosh bilan farqlanadigan so'zlar har xil lug'aviy ma’noni ifodalaydi. So'zning tovush tarkibi ustida ishlash savod o'rgatish davridanoq boshlanadi. Bolalar bu davrda talaffuz qilingan yoki eshitilgan so'z tovushlardan tuzilishini bilib oladilar. Ular so'zni tovush tomonidan tahlil qilishga o'rganadilar, ya’ni so'zni bo'g'inlarga bo'ladilar, so'zdagi tovushlarni tartibi bilan aytadilar. Bunda tovush tomondan tahlilni harf tomondan tahlil bilan aralashtirmaslikka alohi-da ahamiyat beriladi. So'zning tovush tarkibini to’g’ri tasavvur etish undagi harflarni tushirib qol-dirmay yoki o ‘rnini almashtirmay yozish malakasini shakllantirish uchun ham , so’zni to ‘g’ri talaffuz qilish uchun ham katta ahamiyatga ega. Shuning uchun savod o'rgatishdan so'ng ham so'zni tovush tomondan tahlil qilish mashqlari yordamida so'zdagi tovushlar tarkibini aniqlash ko'nikma-sini takomillashtirish ustida ishlab borish zarur. O'qituvchi ona tili darslarida o'quvchilarni tovush va harflar bilan tanishtirishda, ularni sintezlab o'qishga o'rgatishda o'zbek tilining fonetik xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Vokalizm, tilning ko’tarilish darajasi, lablanish lablanmaslik, aralash– qator unlilar,qattiq va yumshoq unli, cho’ziq va qisqa unli, portlovchi va sirg’aluvchi undosh affrikat, titroq tovush, jaranglilik va jarangsizlik, shovqinlilar va sonorlar, bo’giz undoshi, korrelyativ belgi, binar ziddiyat. Nutq a’zolari tomonidan hosil qilingan nutq tovushlari dastlab ikki katta guruhga bo’linadi: Unli tovushlar; Undosh tovushlar. Unli tovushlar artikulyatsiyasiga ko’ra undosh tovushlardan farq qiladi. Unlilar talaffuzida o’pkadan chiqadigan havo og’iz bo’shlig’ida hech qanday to’siqqa uchramaydi, nutq a’zolarining holati bir xil bo’ladi. Musiqiy ohanglarga ega bo’ladi. Bunday xususiyatlarni undoshlar talaffuzida kuzatib bo’lmaydi.Undosh tovushlar og’iz bo’shlig’ida hosil bo’ladi, o’pkadan keladigan havo turli to’siqlarga uchraydi, musiqaviy ohangga ega emas. Undoshlarda, asosan, shovqin ustun turadi, unlilarda esa ovoz. Har bir til o’ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (latincha unli, ovozli degan ma’noni bildiradi) deyiladi. Tilda unlilar o’zi alohida bir tizimni, paradigmani tashkil qiladi va fonetik paradigmaning bir mikrosistemasini tashkil etadi. Tilning ko’tarilish darajasi (yuqori, o’rta, quyi) va lablanish lablanmaslik – belgilari unli fonemalarning asosiy belgilari bo’lib, bu belgilar ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning tilning gorizontal holatiga ko’ra (old qator, o’rta qator, orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularda nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida o’zgarib turadi. Masalan, [ q ] undoshi bilan qo’shnichilik munosabatida [ a ] unlisi til orqalik xossasiga ega bo’lsa, [ k ] undoshi qurshovida o’z holatini saqlaydi: qarg’a, qurbaqa, kamalak, katta, kassa, katastrof kabi. Unli fonemalarning asosiy belgilariga ko’ra tasnifi quyidagicha: Unli fonemalar A s o s i y b e l g i l a r i Tilning ko’tarilish darajasi Lablanish belgisiga ko’ra yuqori o’rta quyi lablangan lablanmagan [i] + + [u] + + [o’] + + [o] + + [e] + + [a] + + Demak, chizmadan ko’rinib turganidek, unli fonemalar tilning ko’tarilish darajasiga ko’ra uch pog’onali, lablanish belgisiga ko’ra ikki pog’onali sistemani hosil qiladi. Jadvalda berilganidek, unli fonemalar o’zaro o’xshash va farqli belgilari bilan ziddiyatni hosil qiladi. Masalan, [ a ] va [ e ] fonemalarining birlashtiruvchi (farqlanmovchi) tomoni ularning lablanmaganligi bo’lsa, tilning ko’tarilish darajasiga ko’ra [ a ] quyi keng, [ e ] o’rta keng fonema ekanligi bilan ziddiyatni hosil qiladi. Demak, o’zbek tilidagi unli fonemalarning oppozitsiyalari tilning ko’tarilish darajasi va lablarning ishtiroki bilan belgilanadi. Qator belgisi (til oldi, til orqa) o’zbek tili unlilari uchun fonologik farqlanish belgisi emas, chunki u yondosh undoshlarning ta’sirida o’zgarishi mumkin [2, 52;]. Rus adabiy tilida esa unli fonemalarning asosiy belgilariga ko’ra tasnifi quyidagi chizmada o’z aksini topgan: Tilning ko’tarilish darajasiga ko’ra Tilning gorizontal holatiga ko’ra til oldi til o’rta til orqa lablanmagan lablangan Yuqori (yopiq) и ы у O’rta (yarim yopiq yoki ochiq) e(э) o quyi (ochiq) a Ushbu jadvalda ko’rsatilganidek, unli fonemalar tilning oldinga, orqaga harakati ko’rsatkichi belgisi bilan ham ziddiyat hosil qilgan. Ushbu holatda “oraliq uchinchi ” tabiatiga ega bo’lgan til o’rta yoki aralash qator unlilari mavjudki, ularning talaffuzida tilning “bel ”i va uchi bir oz yuqori ko’tariladi va tilning o’zi yassi holatda bo’ladi. Bunday aralash qator unlilar ingliz tiliga xos: [ə] [ з :]. Rus tilidagi [ ы ] va [ a ] unlilarining artikulyatsiyasi ham aralash qator unlilariga yaqindir. O’zbek tilidagi [ i ], [ e ], [ a ] rus tilidagi [u], [ э ] , ingliz tilidagi [i], [e], [æ] unlilari til oldi unlilari sanalsa, o’zbek tilidagi [o], [o’], [u], rus tilidagi [o], [y] va ingliz tilidagi [u], [^] orqa qator unlilari hisoblanadi. O’zbek tilida bo’lgani kabi rus tilida ham lablarning ishtirokiga ko’ra, tilning ko’tarilish darajasiga ko’ra unlilar ziddiyat hosil qiladi. Chunonchi, [i], [e] unlilari lablanmagan, til oldi“ ” belgilari bilan lablangan, til orqa “ ” [u], [o] unlilariga qarama-qarshi qo’yiladi. Bu unlilarning yana o’zi ichki ziddiyatda turadi, ya’ni [i], [u] tilning ko’tarilish darajasiga ko’ra yuqori (yopiq) unli sanalsa, [e], [o] o’rta (yarim yopiq yoki ochiq) unli sanaladi. Unli fonemalar nutqda ayrim hollarda cho’ziq, ayrim holda qisqa, qattiq va yumshoq talaffuz qilinadi. Turkiy tillar oilasiga mansub bo’lgan turkman tilida cho’ziq va qisqa unlilar ko’p uchraydi. Turkman tilida cho’ziq va qisqa unlilarning har qaysisi mustaqil fonema bo’lib, ular so’z ma’nolarini ajratib boradi: at (aat – nom, ism) at (at - ot), ot (oot - olov)-ot (ot o’t , giyoh) – – . O’zbek tilida esa so’zlarni ajratib beruvchi maxsus cho’ziq unli fonemalar mavjud emas. Ammo o’zbek tili tarkibiga kirgan da’vo, va’da, ra’no kabi so’zlarda ayn tovushdan “ ” oldin kelgan unlilar cho’ziq talaffuz qilinadi yoki yopiq bo’g’inli til, bir, qiziq kabi so’zlarda [ i ] fonemasi nutqda qisqa talaffuz etiladi: til, bir qeleq kabi. Rus tilida urg’u tushgan unli cho’ziq talaffuz qilinadi: parta, doska, direktor O’zbek tilida diftonglarning o’ziga xos ko’rinishlari O’zbek tilida ma lum fonemaning shakli darajasida diftong yo q. Biroq nutq ʼ ʻ oqimida yuzaga keluvchi va o zlashgan so zlar tarkibida kelib qolgan yoki ularning ʻ ʻ o zlashtirilishi kechimida shakllangan diftonglar mavjud. U jips talaffuz etilgan ʻ yondosh unlidir. Bunday so zda jips talaffuz etiluvchi yondosh unlilarni tilshunoslikda ʻ diftong nomi bilan atab: “ ikki unlining bir bo’g’inda birikib kelishidir ” – deb izohlanadi. Bu izoh diftonglarning shakl topishi yuzasidan berilgan fikrdir. Ularning artikulyatsiyasida ham o ziga xos tomoni bor. Chunonchi, har bir tovush ʻ artikulyatsiyasida uch faza: ekskursiya, kechim, rekursiya fazalari bo ladi. O zbek ʻ ʻ tilidagi so zlar tarkibida esa, odatda, unlilar qator, yonma-yon qo llanmaydi va u ʻ ʻ so zning bo g inlaridan biri markaziga o rnashadi, uning eng baland nuqtasi ʻ ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Uning oldidagi undoshning artikulyatsion rekursiyasi shu unlining artikulyatsion ekskursiyasiga, shu unlining artikulyatsion rekursiyasi keyingi undoshning artikulyatsion ekskursiyasiga to’g’ri keladi. Shuning uchun, bo g in ʻ ʻ tovushlari o zaro tutashgan holda bir butunlikni olib talaffuz etiladi. Biroq bu ʻ tovushlar o rtasidagi birining ustida biri berilgan artikulyatsion rekursiya va ʻ ekskursiyalar bo’g indagi tovushlarning talaffuz etilishida aniqlik, yaqqollik, ʻ alohidalikni ta minlaydi. Diftongli bo g inlarda esa unlidan keyingi tovush yo unliga ʼ ʻ ʻ moyil xususiyatli undosh, yo unli bo ladi va bo g in hosil qiluvchi unlining ʻ ʻ ʻ artikulyatsion rekursiyasi keyingi tovushning artikulyatsion kechimiga to’g ri keladi. ʻ Keyingi tovushning artikulyatsion ekskursiyasi bo’g’in hosil qiluvchi unlining artikulyatsion kechimining o zida o tgan bo ladi.ʻ ʻ ʻ Diftonglar artikulyatsiyasini undoshlardagi affrikatlar artikulyatsiyasiga qiyoslash mumkin. Ulardagi artikulyatsiya kechimlari bir-biriga juda o xshaydi. Affrikatlarda ʻ portlovchi undoshning artikulyatsion rekursiyasida keyingi sirg’aluvchi undoshning artikulyatsion kechimi o tadi. Diftonglarda esa bo g’n hosil qiluvchi unlining ʻ ʻ artikulyatsion rekursiyasida bo’g’in hosil qilmaydigan unlining artikulyatsion kechimi yuz beradi. Affrikat bir undosh holida shakllansa, bo gin hosil qiluvchi unli bilan ʻ bo g in hosil qilmaydigan unlining jips talaffuzi diftongni shakl toptiradi. Affrikat ʻ ʻ asosida shovqin yotadi, chunki u konsonantdir. Diftong asosida esa un yotadi, chunki u ikki unlidan tarkib topgan bo ladi. Ammo unlilardan birining oxiri undosh tovushga ʻ uringanroq ekanligi kuzatiladi. Chunonchi, diftongli bo gin oxiri shu tovush bilan ʻ yopiladi. Tabiatan ham bo ginlar oxiri hamma vaqt undosh tovushlar vositasidagina ʻ yopiq keladi. Shuning uchun ham, diftonglar tarkibidagi ikkinchi unlini, L.V. Zinder ta biricha, yarim unli deb ataladi. ʼ O zbek tilidagi diftonglarning ham tarkibidagi ikkinchi unli yarim unlidan iborat. ʻ Biroq u undoshga uringanroq unli emas. Balki unli tomonidan assimilyatsiya etilgan jaranglidan kelib chiqqan yarim unlidir. Boshqacha qilib aytganda, bo g in markazida ʻ ʻ unli keladi va ketida jarangli qo llanib, u un ta siriga beriladi, so’ng sirg’alishi kerak ʻ ʼ bo lgan artikulyatsiya o rni un yo lini to sish xususiyatini ma’lum daraja yo’qotadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Tovush asosida un yotgan holatda talaffuz etiladi. Bu hosil bo’lgan yarim unli oldidagi unli bilan diftongni shakllantiradi va bo’g’in oxirini yopadi. Bo’g’in yopiq bo’g’in holatini oladi. Bo’g’in markazida assimilyatsiya qiluvchi unli o’rnashgani holda, keying assimilyatsiyalangan unli, to’g’rirog’i, yarim unli bo’g’in oxiri vazifasini bajaradi. Lekin hamma jaranglilar ham so’z tarkibida unlidan keyin qo’llanib, oldidagi unli tomonidan assimilyatsiya qilinavermaydi. Bunday jaranglilar sanoqli miqdorga ega. Ulardan biri lab sirg’aluvchisi v bo’lsa, ikkinchisi til o’rta sirg’aluvchisi y undoshidan iborat. Bo’g’indan keyin qo’llangan bu undoshlar unli ta’sirida artikulyatsiya o’rni kengayib, undan to’siqsiz shakllanib o’tadi. Bu ularning unli maqomiga yetganligi bo’lib, talaffuzida tovush kuchi ham baland, yuqori amplitudali bo’ladi. Ularning tovush kuchi amplitudasi o zidan oldingi unlining tovush kuchi ʻ amplitudasiga teng talaffuz etiladi, lekin oxirgi ikki-uch gts.i ikki-uch mm. amplituda pasayadi. Bu uning bo g inni yopish vazifasi bilan bog li bo lib, undosh ekanligidan ʻ ʻ ʻ ʻ qolgan rudimentidir. Shu bilan birga unga ketgan vaqt ham o zidan oldingi unliga ʻ ketgan vaqtdan deyarli ikki barobar kam bo ladi. Bo g in yopuvchi tovushlar tabiatan ʻ ʻ ʻ qisqa talaffuz etiladi. Rus turkologi A. N. Kanonov o zbek tilida alohida fonema sifatida diftongʻ yo qligini aytgani holda, pasayuvchi diftong borligini ko rsatib o tgan. Uning qayd ʻ ʻ ʻ etishicha, unlilar ketidan jarangli v va y undoshlari bo’g inda qo llanishi natijasida ʻ ʻ pasayuvchi diftong shakllanadi. Bu fikr yuqorida berilgan tavsiflarga juda mos keladi. Uning ko rsatishicha, ʻ kiymoq, tiymoq, qiymoq, qiyqim so zlaridagi birinchi bo’g inda ʻ ʻ kelgan iy; ey, bey, hey so zlaridagi ʻ ey; sayg’oq, ayg’oq, maymoq, tayg’oq so zlarining ʻ birinchi bo g inidagi ʻ ʻ ay; oydin, soylik, boylik, poygak so zlarining birinchi ʻ bo’g’inidagi oy; tuyg’u, uyqu, quyqa, kuyka so zlarining birinchi bo ginidagi ʻ ʻ uy; so yla, bo’ydoq, o’ymoq, yo’ymoq ʻ so’zlarining birinchi bo ginidagi ʻ o y ʻ tovushlar qo shilmasi diftong bo lib, ularning birinchi unli kompo-nenti bo g in hosil qilgan, ʻ ʻ ʻ ʻ bo’g’in balandligi hisoblanadi, ikkinchi komponenti unli kabi akustik xususiyatga ega bo lsa ham, bo g in oxiri vazifasini o taydi. Undagi tovush kuchi o zidan oldin ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ berilgan unlining tovush kuchi bilan barobar amplitudada bo lsa ham, oxiriga tomon ʻ pasayuvchidir, cho’ziqligi ham unli cho’ziqligiga nisbatan ikki barobarlasha kam. Masalan, uylar so zining birinchi bo g ini ʻ ʻ ʻ uy diftong bo’lib, birinchi komponenti bo lgan ʻ u tovushi kuchi 5 mm. amplituda yuqori ekanligi holda, ikkinchi komponenti bo lgan ʻ y tovushi shu amplituda kuch bilan boshlangan va 20 gts.dan oxirgi 4 gtsi 3 mm. amplituda tovush kuchi bilan davom etgan va bo g inni yopgan. ʻ ʻ Bo’g indagi diftongning birinchi komponenti 130 msek., ikkinchi komponenti 60 ʻ msek. cho’ziqlikka ega. Bunday diftonglar so zning deyarli birinchi bo ginida ʻ ʻ kuzatiladi va deyarli shu o lchov atrofida bo ladi. Ammo ʻ ʻ ay diftongi turli shakl yasovchi tarkibida qo llansa, tovushlar kuchining amplitudasi yuqoridagilardan farq ʻ qilmaydi. Ularga ketgan vaqt boshqacharoqdir. Bo g in yasovchi unliga berilgan vaqt bilan ʻ ʻ bo g in oxiri bo lgan unliga berilgan vaqt ko proq teng keladi. Masalan, ʻ ʻ ʻ ʻ qo rqmay ʻ so zining - ʻ may qo shimchasidagi ʻ a tovushiga 25 msek., y tovushigan 35 msek. vaqt sarflangan. Qanday so zining ʻ –day qo shimchasidagi ʻ a tovushiga 70 msek., y tovushiga 60 msek. vaqt ketgan. Bu holat ko proq so z oxirida kuzatiladi. Chunki so z ʻ ʻ ʻ oxiridagi tovush cho’ziq talaffuz etilishga moyil bo ladi. Qolgan pozitsiyalarda, ʻ yuqorida aytganimizday, bo g in yasamaydigan unli bo g’in yasaydigan unlidan ikki ʻ ʻ ʻ barobar kam vaqt olaveradi. A. N. Kononov yana avra, gavda, ravshan, navda so zlarining birinchi ʻ bo g inidagi ʻ ʻ av ; sovg’a, g’ovvos, jovzo, novcha so zlarining birinchi bo g inidagi ʻ ʻ ʻ ov; uchov, tergov, tarnov so zlarining so nggi bo g inidagi ʻ ʻ ʻ ʻ ov; uquv, tiyuv, qo rquv ʻ so zlarining ham so nggi bo g inidagi ʻ ʻ ʻ ʻ uv tovushlari qo shilmasi diftong bo lib, ʻ ʻ ularning birinchi unli komponenti bo g in hosil qilgan, bo g in balandligi hisoblanadi; ʻ ʻ ʻ ʻ ikkinchi komponenti unli kabi akustik xususiyatga ega bo lsa ham, bo g in oxiriʻ ʻ ʻ vazifasini o taydi, ya ni bo’g in yasamaydi. Undagi tovush kuchi oldidagi unlining ʻ ʼ ʻ tovush kuchi bilan barobar amplitudada bo lsa ham, oxiriga tomon pasayuvchi, tovush ʻ cho’ziqligi unga nisbatan deyarli ikki barobar qisqadir. Masalan, yashov so zining ʻ ikkinchi bo’g inidagi ʻ ov diftong bo lib, o tovushi kuchi 5 mm. amplituda yuqori ʻ ekanligi holda, ikkinchi tovush ham shu amplituda kuch bilan boshlanib, 25 gts.dan 3 gts.i 3,5 mm. amplituda kuch bilan davom etgan va bo’ginni yopgan. Bo gindagi ʻ bo g in hosil qiluvchi unli 120 msek., bo gin hosil qilmaydigan unli 60 msek. ʻ ʻ ʻ cho ziqlikka ega. ʻ Bu diftonglar L. V. Shcherba tasnifiga ko ra soxta diftongbo lib, undagi unlilar ʻ ʻ bo ginda teng huquqli emas, shuningdek, so zlarning kommunikatsiyasi kechimida ʻ ʻ yuzaga kelgan. So’zning boshqa nutqdagi boshqacha shakllantirilishida u yuzaga kelmasligi yoki qimmatini yo qotib yuborishi mumkin. Masalan, ʻ toy fe li bir bo’g’inli ʼ bo lib, undagi ʻ oy tovushlar birikmasi diftong, pasayuvchi diftongdir. Chunki ularning ikkinchi unlisi bo g in hosil qilmaydi, yarim unli hisoblanadi. Bu fe lga harakat nomi ʻ ʻ ʼ qo shimchasi qo shilsa, u toyish fonetik tarkibiga ega bo’ladi, bo g inga bo linishi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ boshqacha tarkib bilan shakllanadi, ya ni: ʼ to+yish . Uning birinchi bo g ini unli bilan ʻ ʻ tugagan ochiq bo’g in bo lib, ikkinchi bo’g’in yopiqdir. Undagi ʻ ʻ o unlisi tomonidan assimilyatsiya qilinishi kerak bo lgan y tovushi keyingi bo gin boshi vazifasiga ʻ ʻ ko chgan. ʻ Ko rinadiki, o zbek tilidagi unli bilan ʻ ʻ y yoki v undoshi yondosh kelishiga ko ra ʻ diftongning hosil bo lishi nutqdagi mavqei, bir bo g inda o rnashuvi bilan bog li ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo lib, L.V. Shcherba aytganiday, soxta diftongdir. O zbek tilining o z leksikasida ʻ ʻ ʻ faqat shunday soxta diftonglar kuzatiladi. Ular ham nutq kechimiga ko ra yuzaga ʻ keladi. O’zbek tiliga rus tilidan va rus tili vositasida boshqa tillardan o zlashgan ʻ so zlardagi bo g inlarda ham pasayuvchi diftonglar uchraydi. Lekin ular tarkibidagi ʻ ʻ ʻ tovushlar ikki unlining yondosh kelishidan iborat bo’ladi. Ularning birinchisi ikkinchisini jarangli undoshdan assimilyatsiya qilib olgan emas. Har ikkisi ham mohiyatan unli bo lib, bo gin tarkibida ikkinchisi bo’g in hosil qilish xususiyatini ʻ ʻ ʻ yo qotgan, ya ni yarim unli hisoblanadi. Masalan, ʻ ʼ aeroplan so zida ʻ ae birikuvi diftong bo lib, bir bo ginni tarkib toptirgan. Undagi keyingi unli avvalgisi tomonidan ʻ ʻ assimilyatsiya qilinib shakllangan emas, balki bo g in oxiriga kelib qolgani uchun ʻ ʻ artikulyatsiya o rni toraygan va tor unli darajasiga kelgan, buning ustiga 16 gts.dan 3 ʻ gts.i 4 mm. amplituda bilan talaffuz etilgan. Vaholanki, diftongning tovush kuchi asosan 5,5 mm. amplituda yuqorilikka ega edi. Ularga sarflangan vaqt ham o zaro ʻ farqlanadi: birinchisi 70 msek, ikkinchisi bo’g’in yopuvchi bo lganligi uchun ham 50ʻ msek. vaqt olgan. Shuning uchun, bu diftong pasayuvchi diftong deb qaraladi, lekin soxta diftong emas. Diftonglarni o zbek tiliga o zlashgan so’zlardagi unlilarning har qanday kontakt ʻ ʻ qo llanishi bilan qorishtirmaslik kerak. Masalan, arab tilidan o zlashgan ʻ ʻ shoir, soat, saodat, jamoa kabi so’zlarning adabiy til me yoriga ko ra kontakt qo llangan unlilari ʼ ʻ ʻ diftong emas. Ularning har biri alohidadan bo g’in uchun asos bo ladi. Bu kontakt ʻ ʻ unlilar jips talaffuz etilmaydi. Ularning kontakt ekanligi ham nisbiydir. Ular orasida knaklaut talaffuz etiladi. Knaklaut bo’g’izdagi bir portlash bilan o tadigan shovqindir. ʻ U avvalgi bo g inning artikulyatsion rekursiyasi bilan keyingi unlining artikulyatsion ʻ ʻ ekskursiyasi oraligida o tadi va keyingi unli uchun bo gin boshi vazifasini o taydi. ʻ ʻ ʻ Masalan, soat so’zining unlilari orasidagi knaklaut ossillografik tahlilga ko ra 5 msek. ʻ vaqt olgan. Bu so’zlardagi unlilarning o rtasidan bo’g in ajratish zaruriyati jonli tilda ʻ ʻ knaklut berilmay, biror sonant yoki jarangli tovushni qo llash bilan bajariladi. Ya ni: ʻ ʼ shoir, soat, saodat, jamoa kabi. Ularning hammasida ham knaklaut o rnini jarangli ʻ undosh egallagan va bu undosh keyingi bo g in uchun asos bo lgan unli oldida bo g in ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ boshi vazifasini o tagan. ʻ O’zbek tiliga rus tili vositasida chetdan o zlashgan ʻ teolog, biolog so zlari ham jonli ʻ tilda teo+log, bio+log holida bo g’inga ajratiladi. Ularning birinchi bo’g’inidagi ʻ yondosh undosh diftongni tarkib toptiradi. Bu teo, bio diftonglari ham ko tariluvchi ʻ diftong hisoblanadi. Chunki bu diftongli bo g’in ochiq kelgan. Ochiq bo g inlar ʻ ʻ ʻ ko’tariluvchi ohangga ega bo ladi. Yuqoridagi ʻ eo diftongi ossillografik tahlilda 4,5 mm. amplituda tovush kuchi bilan boshlanib, 5,5 mm. amplituda tovush kuchi bilan tugaganligi kuzatiladi. Bunday diftonglar o zbek tilining faqat o zlashtirilgan jonli leksikasida bo lib, ʻ ʻ ʻ adabiy tilga o zlashgan va sof o zbekcha leksikada uchramaydi. ʻ ʻ O zlashgan leksikaga mansub ʻ matbaa, mudofaa so’zlari ham mat+baa, mu+do+faa holida bo g inga ajraladi. Bunday bo g inga ajralish o zbek tilining faqat ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ jonli tiliga mansubdir. Ularning so’nggi bo’g’inida qo sh a unlisining jips qo llanishi ʻ ʻ diftong bo lmaydi, balki a unlisining cho’ziq talaffuzidan iboratdir. Ya ni diftong bilan ʻ ʼ unlining cho’ziq qo llanishi tilning boshqa-boshqa hodisalaridir. ʻ O’zbek tilining o’zlashgan leksikasida uchraydigan bunday ko tariluvchi ʻ diftonglarning so z affiksatsiyasi bilan hech qanday aloqasi yo’q. Ya ni diftong bilan ʻ ʼ tugagan so zlarga biror affiks qo shilar ekan, uni bo g’inga ajratish kechimida diftong ʻ ʻ ʻ tarkibidagi biror unli qayta shakllangan bo ginga bo linib o tmaydi. Chunki bunday ʻ ʻ ʻ ko tariluvchi diftonglar bo linmasdir. Buning ustiga ochiq tugagan so zlarga o zbek ʻ ʻ ʻ ʻ tilida undosh bilan boshlanuvchi affiks qo shiladi. Qo shimcha bilan bog’li bo g inʻ ʻ ʻ ʻ hamma vaqt undosh bilan boshlanadi. Natijada, o zak oxiridagi diftong daxlsiz qoladi. ʻ Ya ni o zbek tilidagi ko tariluvchi diftong soxta diftong emas. ʼ ʻ ʻ O’zbek tilida chin diftonglar ham uchraydi. Biroq ular rus tili vositasida Yevropa tillaridai o zlashgan so zlarda kuzatilishi mumkin. Bunday diftonglar tarkibidagi har ʻ ʻ ikki unli ham bir xil tovush kuchi bilan, bir xil cho ziqlikda talaffuz etiladi. Masalan, ʻ shlagbaum, inlaut, knaklaut so zlarining ikkinchi bo g inida ʻ ʻ ʻ au diftongi; dizain so zining ikkinchi bo g inida ai; ʻ ʻ ʻ Leipsig so zining birinchi va ʻ kodein so’zining ikkinchi bo g inida ʻ ʻ ei yondosh unlilari bor. Bu yondosh unlilar chin diftonglar bo lib, ʻ tarkibidagi har ikki unli bir xil tovush kuchi va bir xil cho’ziqlikda talaffuz etiladi. Ularning tovush kuchi o rtacha 5 yoki 5,5 mm. amplituda, tovush cho ziqligi 80 yoki ʻ ʻ 70 msek. bilan beriladi. Bo g inlarining yopiqligi ham ularda shu imkoniyatni ʻ ʻ yaratgan. Aytganimizday, chin diftonglar o zbek tilining o z leksikasiga oid va arab, ʻ ʻ eroniy tillardan o zlashgan leksikaga oid so zlarda kuzatilmaydi. Ammo arab tilidan ʻ ʻ o zlashgan qiroat, shafoat so’zlari borki, aslida ularning ʻ -at qo shimchalaridan oldin, ʻ o zak oxirida ʻ ayn ( ع ) bo g iz undoshi qo llangan. Bu so’zlar o zbek tiliga ʻ ʻ ʻ ʻ o zlashgach, shu tovushini tushirgan va a unlisi undan oldingi o unlisi bilan jips ʻ talaffuz etilayotganga o xshab qolgan. Ossillografik tahlil shuni ko rsatdiki, nutq har ʻ ʻ qancha tez kechsa ham, jonli tilda ularning ayn ( ع ) undoshi tushib qolmaydi, balki knaklautga o rnini beradi, ʻ knaklautning o zi bo gin boshi bo g’inni saqlaydi. Bo’g’in boshi vazifasini o’tagan ʻ ʻ ʻ knaklaut eng kami 5 msek. vaqt oladi. O’zbek adabiy tili me yori bo yicha u 10 msek. ʼ ʻ davom etadi. Bu oddiy so zlashuv chog’ida oddiy quloq bilan ilg asa ham bo’ladigan ʻ ʻ holatdir. Diftonglar talaffuz kechimida cho ziq unlilar kabi qayd etiladi va bo gin ʻ ʻ cho ziqligini yuzaga keltiradi. Chunki unda jips qo llangan ikki unli bo lib, ularning ʻ ʻ ʻ har biriga ketgan vaqtning qo shilmasi o z aksini topadi. Shunga qaramay, diftong ʻ ʻ tarkibidagi har bir unlining o z talaffuzi voqelanayotganligi sezilib turadi. ʻ Demak, diftong ikki unlining bir bo g’inda jips birikib kelishi bo lib, birinchi ʻ ʻ unlining artikulyatsion rekursiyasida ikkinchi unlining artikulyatsion kechimi o tishi ʻ orqali yuzaga keladi. Diftonglar pasayuvchi, ko tariluvchi va chin diftonglarga ʻ bo’linadi. Pasayuvchi va ko tariluvchi diftonglarning ikkisi ham bo g in oxirida ʻ ʻ ʻ beriladi. Pasayuvchi diftongning keyingi unlisi bo g in yopish vazifasini ham o taydi ʻ ʻ ʻ va u avvalgi unli tomonidan assimilyatsiya etilgan tovush bo ladi. Chin diftong yopiq ʻ bo g inlarda kuzatiladi. Ularning unlilari pasayuvchi va ko tariluvchi diftonglarning ʻ ʻ ʻ keyingi unlisiga o xshash qisqa talaffuz etilmay, avvalgi unli bilan teng qayd etiladi. ʻ Diftonglarning barcha tipi o’zlashgan leksikada o z aksini topishi kuzatiladi, lekin uzʻ leksikada pasayuvchi diftonglar bo’ladi va faqat shu diftonglargina soxta diftong deb qaraladi. Unli tovushlarning tasnifi. Unli tovushlarning hosil bo'lishida havo oqimi to'siqqa uchramaydi va tovush paychalari titraydi. Har bir unli tovush o'zining ovoz toni bilan farq qiladi. Unlilarning talaffuzida tilning harakati, labning holati, og'izning ochilishi va hokazolar ahamiyatlidir. Nutq organlarining holatiga ko'ra unlilarning sifati (tembri) va miqdor belgilari (cho'ziqlik va qisqaligi) o'zgaradi. Shu sababli unlilarni artikulyatsion va akustik xususiyatlari, sifat va miqdor belgilariga ko'ra tasnif qilinadi. Unlilarning artikulyatsion tasnifi chet tilining talaffuziga o'rganishda amaliy ahamiyatga egadir. Bunday tas-nif tilning harakati, lab va yumshoq tanglayning holati-ga asoslanadi. Yumshoq tanglayning pastga tushishi nati-ja-sida havo burun bo'shlig'i orqali o'tadi va bu holatda burun unlilari yoki nazalizatsiyalashgan (lotincha nasalus burun bo'shlig'i) unlilar hosil bo'ladi. – Bunday nazalizatsiyalashgan unlilar fransuz tilida uchraydi. Til eng faol nutq a'zosi bo'lib, og'iz bo'shlig'ining shakli va katta kichikligi, tilning holatiga bog'liq. Til gorizontal va vertikal harakat qiladi va shunga ko'ra unlilar qator va tilning ko'tarilish darajasiga ko'ra tasnif qilinadi. 1) Tilning gorizontal harakatiga ko'ra unlilar til oldi, til o'rta yoki aralash va til orqa qator tovushlarga bo'linadi. Til oldi unlilarining talaffuzida til oldinga hara-kat qiladi: uning uchi pastki tishlarga taqaladi va tilning o'rta qismi qattiq tanglayga tomon yo'naladi. Ba'zi til oldi unlilarining talaffuzida til sal orqaga yo'na-ladi va shu tufayli bunday unlilarni orqa yo'na-lishdagi til oldi unlisi deb ataladi. Bunday unliga ingliz tilidagi / Ι / unlisi misol bo'la oladi (Uning rentgenogrammasi 3-rasmda berilgan. O'zbek tilidagi til oldi (i) unlisi ham o'sha rasmda berilgan). O'zbek tilidagi /i/, /e/, a/ rus tilidagi /i/, /e/, ingliz tilidagi /i/, /e/, /æ/ va fransuz tilidagi /i/, /e/, / ε /, /a/ unlilari til oldi unlilaridir. Til oldi unlilarini haqiqiy til oldi va orqa yo'nalishdagi til oldi qatorlariga bo'li-ni-shi ma'lum tilda, xususan ingliz tilida unli tovushlar-ning soni ko'pligi va ularning farqlarini aniqlash uchun hamda ikki va undan ortiq (masalan, o'zbek, rus, ingliz tillari) tillardagi unlilarni qiyoslash uchun zarurdir. Aralash qator unlilarning talaffuzida tilning beli va uchi biroz yuqoriga ko'tariladi va tilning o'zi yassi holatda bo'ladi. Tilning uchi pastki tishlardan uzoqlasha-di . Bunday aralash qator unlilari ingliz tilida mavjud: / ә ׃ /, / ә/. Rus tilidagi ( ы ) va (a) unlilari-ning talaf-fuzi aralash qator unlilariga yaqinroqdir. Biroq ular-ning talaf-fuzida til yassi holatda bo'lmaydi. Undan tash-qari til o'rta qator unlilarining talaffuzida tilning o'rta qismi qattiq va yumshoq tanglay o'rtasida biroz qayrilgan bo'ladi. Til orqa qator unlilarining artikulatsiyasida til orqaga harakat qiladi; uning orqa qismi yumshoq tanglayga tomon yo'naladi; til uchi pastki tishlardan uzoqlashadi. Til orqa qismining harakati labning holatiga ham ta'sir qilishi mumkin. Shu sababli, til orqa unlilari lablangan bo'ladi. Til orqa unlilarini sayoz va chuqur til orqa unlilariga bo'lish mumkin. Ularni ko'pin-cha oldi yo'nalishdagi til orqa va chuqur til orqa unlilari deb ham ataladi. Bunday farq bir tilda soni ko'p bo'lgan unlilarni farqlash va bir necha tillardagi unlilar sistemalarini qiyoslash uchun qulaylik tug'diradi. O'zbek va rus tillarida oldi yo'nalishdagi til orqa va chuqur til orqa unlilarini farqlash uncha zarur emas. Biroq ular ingliz va fransuz tillaridagi unlilarni o'zbek va rus tillaridagi unlilar bilan qiyoslash uchun zarur. O'zbek tilidagi (o), (u), (o') va rus tilidagi (o), (u) til orqa unlilaridir. Ingliz tilidagi / υ /, / Λ / til oldi yo'na-lish-dagi orqa qator unlilari, /u:/, / כ/ ,/:כּ /, /a:/ esa, chuqur til orqa unlilaridir. Fransuz tilidagi /u:/, /o:/, /õ :/, / o /, /a/ oldi yo'nalishdagi til orqa va /u:/, / u כ :/, /ã:/ chuqur til orqa qator unlilaridir. Tilning yassi holati yoki til o'rta qismining bukilishi aralash yoki o'rta qator unlilarini yuqoridagidek ikki guruhga bo'lishga imkon bermaydi. 2) Tilning vertikal harakati, ya'ni uning ko'tarilish darjasiga ko'ra unlilar yuqori, o'rta va quyi ko'tarilish (yoki yopiq, yarim yopiq, yarim ochiq, ochiq) unlilari farqlanadi. Tilda unlilar soni ko'p bo'lsa va ularni tilning ko'tarilishi bo'yicha farqlash maqsadida hamda bir necha tillardagi unlilarni tilning ko'tarilishiga ko'ra farqlash zarur bo'lsa, har bir ko'tarilish belgisini tor va keng shakllarga bo'linadi. Masalan, ingliz tilidagi cho'ziq /i:/, /u:/ unlilari yuqori ko'tarilishning tor shakliga va qisqa / Ι , u/ unlilari keng shakliga kiradi. Bunday keng va tor shaklga bo'lish o'zbek va rus tilidagi unlilarning tilning ko'tarilish belgisiga ko'ra alohida qaraganda zarur bo'lmaydi. Biroq ularni ingliz tili unlilari bilan qiyoslaganda foydalidir. 3) Unlilarning talaffuzida lablar ishtirok etsa – lablangan , ishtirok etmasa – lablanmagan unlilar deyiladi. Unlilarning talaffuzida lablar ishtirok etib, ular ilgariga cho'chchayib chiqsa, kuchli lablangan unlilar deb yuritiladi. O'zbek tilidagi (u), (o') va rus tilidagi (o), (u) tovushlari kuchli lablangan unlilardir. Unlilarning talaffuzida lablar ishtirok etib, ular ilgari cho'ch-chayib chiqmasligi mumkin. Bunday unlilar kuchsiz lab-langan hisoblanadi. Ingliz tilidagi / כ/ ,/ כ :/, / υ /, /u:/ to-vushlari ana shunday kuchsiz lablangan unlilardir. Ko'-pincha til orqa unlilari lablangan bo'ladi. Biroq, ba'zi tillarda, xususan fransuz tilida til oldi unlilari ichida ham lablangan tovushlar mavjud. Lablanmagan unlilarning talaffuzida lablar faol ishtirok etmay, ular chekkaga tortilgan (masalan, ingliz tilida /i:/, /a:/, / ж / unlilari) yoki bevosita (neytral) holatda bo'ladi (o'zbekcha (i), (e), ruscha (i), (e) va inglizcha /i/, /e/, / Λ / kabi). 4) Yuqorida ko'rsatilgan unlilarning artikulyatsion xususiyatlari ularning sifat belgilari deb yuritiladi. Unli tovushlarning cho'ziq va qisqaligi esa miqdor belgisi deb ataladi va bu belgi talaffuz vaqti bilan o'lchanadi. Akustik jihatdan cho'ziq, yarim cho'ziq, qisqa va juda qisqa unlilarni farqlash mumkin. Cho'ziq va qisqa unlilar ingliz, nemis, fransuz va boshqa tillarda bor. (Cho'ziqlik belgisi tovushning transkripsiya belgisidan keyin (:) bilan beriladi.) O'zbek va rus tillarida tovushlarning cho'ziq va qisqa talaffuzi so'zlarning ma'nolarini o'zgartirmaydi. Biroq tovushlarni cho'ziq talaffuz qilish gapiruvchining ekspressiv (his-hayajon) vositasi sifatida ishlatiladi. Odatda cho'ziq unlilar kuchli va qisqa unlilar kuchsiz talaffuz qilinadi. Unli tovushlarning monoftonglar, diftongoidlar (yoki diftonglashgan unlilar) va diftonglarga bo'linadi. Turg'un talaffuzga ega bo'lgan unlilar monoftonglar (lotincha monophthong «bir tovush» ma'nosida) deyiladi. Artikulyatsiyasi davomida turg'un– talaffuzga ega bo'lmagan nutq organlari, ayniqsa til va lab bir holatdan ikkinchi holatga ko'chuvchi, lekin talaffuzi yaxlit tovushlar diftongoidlar deb ataladi. Masalan, ingliz tilidagi /i:/, /u:/ unlilari diftongoidlardir. Ikki unli tovushdan tashkil topgan va har ikki elementi bir bo'g'inda yoki bir morfemada bo'luvchi, talaffuzi davomida nutq organlari bir holatdan ikkinchi holatga ko'chuvchi tovushlar diftonglar deyiladi. Diftonglar ingliz, nemis, fransuz, latish va boshqa tillarda mavjud. Diftongning birinchi elementi uning – yadrosi , ikkinchi elementi – glaydi deb yuritiladi. Odatda diftongning yadrosi aniq, glaydi esa kuchsiz talaffuz etiladi. Diftonglarni – – ularning yadrosini tashkil etgan unlining fonetik xususiyatiga ko’ra tasnif qilinadi. Ingliz tilidagi /ei/, /ai/ til oldi diftonglari, /ou/, /oi/ esa, til orqa diftonglaridir. Diftonglarning har ikki elementi ham unli tovushdan iborat bo'lsa, sof diftong deb yuritiladi. Agar diftongning ikkinchi y (j) v (w) kabi yarim unli yoki undosh – – tovushdan iborat bo'lsa, aldamchi diftong deyiladi. Yuqorida berilgan unlilarning artikulyatsion tasnifidan tashqari, ularning akustik tasnifi ham mavjud bo'lib, bu unlilarning maxsus apparatlar yordamida spektral yoki ossillografik tahlil qilishga asoslanadi. Quyida unlilarning artikulyatsion belgilari asosidagi tasniflarni keltiramiz: 1-jadval O'zbek adabiy tili unlilari tasnifi Tilning vertikal holatiga ko'ra Tilning gorizontal holatiga ko'ra til oldi til orqa lablanmagan lablangan Yuqori (yopiq) I u O'rta (yarim yopiq yoki ochiq) E o' Quyi (ochiq) A o 2-jadval Rus adabiy tili unlilari tasnifi Tilning vertikal holatiga ko'ra Tilning gorizontal holatiga ko'ra til oldi o'rta qator til orqa lablanmagan Lablangan Yuqori (yopiq) i ы U O'rta (yarim yopiq yoki ochiq) e O Quyi (ochiq) a O'zbek, rus va ingliz tillari unlilarining tasnifi Tilning verikal holatiga ko'ra ko'tarilish belgilari Tilning gorizontal holatiga ko'ra qator belgilari Oldi qator Aralash va o'rta qator Orqa qator Til oldi Orqa yo'na- lishi- dagi til oldi Oldi yo'na- lishdagi til orqa Chuqur til orqa Yuqori ko'tarilish Tor shaklii y u: y Keng shakli I υ O'rta ko'tarilish Tor shakli e e e ә : o o Keng shakli ә Λ Quyi ko'tarilish Tor shakli כ כ : Keng shakli æ a a: a Shartli belgilar: – o'zbek tili unlilari;  – rus tili unlilari; – ingliz tili unlilari; Eslatma: 1) Til orqa qator unlilari, / Λ /, /a:/ dan tashqari, qolganlari – lablangan. Til oldi, aralash va o'rta qator unlilari –lablanmagan. 2) Rus tilidagi ( ы ), (a) unlilari – o'rta qatorga, ingliz tilidagi /ә:/, / ә / – aralash qatorga kiradi. 3) Ko'rsatilgan shartli bel-gilar shu til unlilar sistema-sining geometrik tabiatini hi- sobga oladi. Masalan, o'zbek tili-ning unlilar sistemasi to'rtbur-chak shakliga ega. Rus tili voka-lizmi uchburchak shakliga ega. Ingliz tilidagi unlilar (dif- tonglar ko'rsatilma-gan) har ikki shaklga ham zid keladi. Ularni ko' pincha Xalqaro Fonetik Assotsia- siyaning jadvaliga asosan trapetsiya shaklida ko'rsati-ladi va bu shakl boshqa til-lar-dagi unlilarni ko'rsa-tish uchun ham keng qo'llanadi. O'zbek va ingliz tillaridagi undosh tovushlarning artikulatsiya o'rniga (to'siqning hosil bo'lish o'rniga) ko'ra tasnifi Lab undoshlari Til undoshlari Bo'g'iz yoki faringaltil oldi til o'rta til orqa lab-lab lab-til dorsal alveolya r tish o'rta palatal sayoz chuqur (uvulyar) b b p p m m w o’z/ing v v f f s s z z d t s n l t d l n θ – ð y j k k g g k g' x h h A a harfi. badan, vazifa, gap, dasht, jabr, zarb, kalla, lab, mana, nam, past, rasm, talaba,faraz, xabar, shabada, g’azab, harf so’zlarida old qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi. Bahor,vaqt, davom, zavq, nahor, savob, tavfiq, xaloyiq, Qahhor kabi so’zlarda o eshitilsa ham, a yoziladi. Muomalo, muhokama kabi so’zlarda i eshitilsa ham, a yoziladi. O o harfi. obod, ovoz, odob, ojiz, ozod, oy, olomon, ona, opa, oson, ota, oxur, och, oq, og’ir, oh kabi so’zlardaorqa qator keng unlini ifodalash uchun qo’llanadi. Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida boks, gol, domna, azot, kod, lom, morfema, nota, pochta, rota, sotka, tonna, fosfor, xor, shon kabi so’zlarda o’zbekcha o’ harfi o’rniga ishlatiladi. I i harfi . ish, tiyin, jiyron, ziyrak, kiyim, muhim kabi so’zlarda old qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi. Bir, sira, bilan kabi so’zlarda qisqa eshitilsa ham i yoziladi. U u harfi. Bur, quv, tuz kabi so’zlarda orqa qator tor unlini ifodalash uchun ishlatiladi. Tovush, qovun so’zlarida v dan keyin i ishlatilsa ham, u yoziladi. O’o’ harfi.Lekin , kel, tejamoq kabi so’zlarda old qator o’rta keng unlini ifodalash uchun qo’llanadi. Diqqat! a, i, u, o harflariso’z ortasida, a harfi so’z oxirida qo’shaloq kelish mumkin :manfaat, tassurot, tabiiy, shuur, mudoffa. Demak, nutq a’zolarining ishtiroki hamda ovoz va shovqin o’rniga ko’ra nutq tovushlari ikki turga bo’linadi. 1.Unli tovushlar. 2.Undosh tovushlar. Ovozdangina hosil bo’lib, og’iz bo’shlig’ida to’siqlarga uchramaydigan nutq tovushlari unli fonemalar deyiladi. Hozirgi o’zbek adabiy tilida unli fonemelar soni oltita: a, i, e, o’, o. Unli fonemalar uch tomondan tasnif etiladi: 1.Tilning to’g’ri (gorizontal) harakatiga ko’ra:  Tili oldi (old qator) unlilar:a,e,I;  Til orqa ( orqa qator) unlilar:o,o’,u. 2. Tilning tanglay tomon ko’tarilishi (vertikal) harakatiga ko’ra:  Yuqori ko’tarilish (tor) unlilar: i, u.  O’rta ko’tarilish (o’rta keng) unlilar: e, o’.  Quyi ko’tarilish (keng) unlilar: a, o. 3.Lablarning ishtirokiga ko’ra:  Lablangan unlilar: u, o’, o.  Lablanmagan unlilar: a, e, i. Unli fonemalar o’zining quyidagi muhim belgilari bilan undoshlardan farq qiladi.Unlilar faqat un (ovoz)dan hosil bo’ladi; Og’iz bo’shlig’ida to’siqlarga uchramaydi; Un paychalari tebranadi; Og’iz ochilishi darajasi har xil bo’ladi. Ohangdor bo’ladi; Unlilar cho’zib talaffuz qilish mumkin va boshqalar. Har bir til o’ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (lot. vokalis ovoz) deyiladi. Unli va– undosh tovushlar o’zaro munosabatda bo’ladi, ammo ularning qaysi biri yetakchi hisoblanadi?Aslida til uchun ularning har ikkalasi ham teng qimmatga ega, ular tilning asosiy birligi-so’zlarni hosil qilishda bir xil xizmat qiladi. Lekin nutq jarayonida unlilar undoshlarga nisbatan salmoqli o’rin tutadi. Bu esa unlilarning ovozdorligi bilan belgilanadi.Unli fonemalar tavsifi: A unlisi til oldi, keng, lablanmagan fonemadir.bu unli so’zdagi o’rniga qarab ikki xil talaffuz etiladi. Masalan, qala, dala, ana, mana kabi so’zlarda til oldi, q, g’,x kabi til orqa tovushlar bilan yonma-yon kelgan qars,qalin,g’araz, xari kabi so’zlarda orqa qator unli tusini oladi. I unlisi til oldi, tor, lablanmagan fonema,so’zning turli o’rinlarida turlicha aytiladi. Masalan: siz, biz, idish, ildiz kabi so’zlarda i old qator tovushdir; qiz, qimiz, qilich, qing’ir, g’isht kabi so’zlarda til orqa tovush tarzida aytiladi. E unlisi o’rta keng, til oldi, lablangan tovushdir. Bu unli ayrim so’zlar tarkibida i tovushi bilan almashib turadi. Masalan: elektr-iliktr, mehmon-mihmon, deyman-diyman. O unlisi keng til orqa, lablangan tovushdir. Bu unli ham urg’usiz bo’g’inlarda, ko’pincha, ruscha so’zlar tarkibida i tovushiga aylanadi. Masalan: traktor-traktir, rector-rektir kabi. O’ unlisi o’rta keng, til orqa, lablangan tovushdir. Bu unli soda so’zlarning birinchi bo’g’inida keladi. Masalan: o’g’ri, to’g’ri, o’rin, o’g’il, o’qish . U unlisi orqa qator, tor va lablangan tovushdir, bu unlini talaffuz qilganda, tilning to’g’ri gorizontal harakati tanglay orqasiga qaratilgan bo’ladi. O’zbek tilidagi unli tovushlarni jadvalda quyidagicha tasvirlash mumkin. Tilning to’g’ri (gorozontal) harakatiga ko’ra. Tilning ko’tarilishi (vertikal) harakatiga ko’ra Lablarning ishtirokiga ko’ra Til oldi (old qator) a,i,e Tor unlilar i ,u lablanga n o, u, o’ Til orqa o,y,u Orqa e,o’, a, o lablanma a ,i ,e (orqa qator) keng gan So'z bo'g'inga bo'linadi, bo'g'indan kerakli o'rganilayotgan tovush ajratilib olinadi,— tahlil qilinadi, o'rganiladigan harf bilan sintezlanadi, shu asosda harf va butun o'qish jarayoni o'zlash-tiriladi. Bunda o'zbek tili grafik tizimi, tovushlarni yozuvda belgilash xususiyatlari hisobga olinadi. Ona tili grafik tizimining quyidagi xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega: 1. Savod o'rgatishda tovush-harf bilan tanishtirish unlilardan boshlanadi. Hozirgi o’zbek tilida 6 ta unli fonema mavjud: a, o, i, e, u, o’. E harfi so'z va bo'g'in boshida qo'llanadi (ekin, echki, ) undoshdan keyin o 'rta keng lablan-magan unli tarzida o'qiladi (kel, tez). Savod o'rgatishda oldin so'z boshida keladigan e, so'ngra undoshdan keyin keladigan e tovush-harfi bilan tanishtiriladi. 0 harfi o'zbekcha, umumturkiy so'zlarda quyi keng, lablangan о tovushini ifodalaydi, ruscha-baynalmilal so'zlarda urg'usiz bo'g'inda a tarzida (botanika), o‘ tovushi kabi (tonna), qisqa i tarzida (traktor) talaffuz qilinadi. Shuning uchun bu unli qatnashgan ruscha-baynalmilal so'zlar savod o'rgatish davridan so'ng o'quv jarayoniga kiritiladi. A tovushi bahor, savol kabi so'zlarda о kabi, muomala, munosabat kabi so'zlarda i tovushiga yaqin talaffuz qilinadi, lekin a yoziladi. U tovushi qovun, sovun kabi so'zlarda i tovushiga yaqin talaffuz etilsa ham u yoziladi. Tovush tasnifi Unli tovushlar tasnifi. Hozirgi o'zbek adabiy tilida 6 unli fonema bor: a, o, i, e, o', u. Ular quyidagicha tasnif qilinadi: 1) tilning gorizontal harakatiga ko'ra; 2) tilning vertical harakatiga ko'ra; 3) lablarning ishtirokiga ko'ra. 1. Tilning gorizontal harakatiga ko' ra unlilar ikkiga bo' linadi: a) til oldi yoki oldingi qator unlilar: i, e, a ; b)til orqa yoki orqa qator unlilar: u, o', o Bunday bo'linishning sababi shundaki, til oldi unlilari talaffuz qilinganda tilning oldingi qismi faolroq harakatga keladi. Til orqa unlilarni talaffuz qilganda esa , tilning orqa qismi harakatga kelib , ko'pincha yumshoq tanglay tomon yo'naladi. 2. Tilning vertikal harakatiga ko'ra unlilar uchga bo'linadi: a) yuqori unlilar (tor) unlilar: i, u; b) o'rta (o'rta keng) unlilar: c) quyi (keng) unlilar: a, o.Unli tovushlarning tilning vertikal harakatiga ko'ra tasnifida tilning tanglayga tomon ko'tarilishi va tushishi, og'izning ochilishi darajasi hisobga olinadi. Chunonchi, i, u tovushlarini hosil qilishda til tanglayga yaqin tur adi, shuning uchun og'izning ochilish darajasi tor bo'ladi; a, o tovushlarini hosil qilishda esa til tanglaydan ancha uzoqlashadi (quyida turadi), shuning uchun og'izning ochilish darajasi ham keng bo'ladi; e, o' tovushlarini hosil qilishda til va tanglay o'rtasidagi oraliq o'rtaga bo'ladi, ya'ni tor ham emas, keng ham emas. Shunga ko'ra, og'izning ochilishi ham o'rtacha keng darajada bo'ladi. 3. Lablarning ishtirokiga ko'ra unlilar ikkiga bo'linadi: 1) lablangan unlilar: o', u, (o oraliqdagi) 2) lablanmagan unlilar: a, i, e Yuqorida aytilgan fikrlarga yondashadigan bo'lsak, har bir atama o'z mazmun- mohiyatiga ega. Ya'ni, mashq muayyan harakatni, bir necha bor aynan takrorlash orqali shu mashg'ulotdan ko'zlangan ko'nikma va malakaga ega bo'lishni nazarda tutsa, o'quv topshiriqlari esa o'quvchining zimmasiga biror mazvuni mustahkamlash maqsadida bir marta bajarish uchun beriladigan ish, vazifani anglatadi. Demak, mashq - ko'nikma yoki malaka hosil qilish vositasi. Topshiriq esa ma'lumotlarni kishi xotirasiga kirituvchi maxsus qurilmaga o'xshaydi. U yo'naltiruvchi xususiyatga ega. Topshiriq orqali o'quvchini fikrlashga, mustaqil ishlashga, ong va tafakkurini yuksaltirish vazifasini bajaradi. Zero, bugungi kunda mashqlar ham, topshiriqlar ham "Ona tili" darsliklarining muhim ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Nazariy ma'lumotlar, ya'ni grammatik qoidalar o'quvchida belgilangan mavzu doirasida bilim, tushuncha hosil qiladi. Ta'lim mazmunida o'quvchi egallashi ko'zda tutilgan ko'nikma va malakani, asosan, mashqlar shakllantiradi. Topshiriqlar bu o'rinda ko'proq o'quvchi bilimini boyitishga xizmat qiladi. Maktabda, odatda, muayyan o'quv predmetiga tegishli darslik dars jarayonida ham, hatto darsdan so'ng ham o'quvchi va o'qituvchining shu o'quv predmeti bo'yicha bilim berish hamda ma'lumot olishning asosiy vositasi, tayanchidir. Shunday ekan, asosiy diqqatni darslikdagi o'quv materiallarining tarkibi, tuzilishi va, albatta, mazmuniga qaratish kerak. Maktab darsliklarida millat tafakkuri va mafkurasining eng ilg'or namunalari aks etishi kerak, degan ta'kid, fikrimizcha, "Ona tili" darsliklariga ko'proq tegishlidir. Ajdodlardan, umuman, insoniyat daholaridan bugungi kungacha yetib kelgan tafakkurning eng ilg'or mahsuli bo'lgan maqol, matal, hikmatli so'zlar, tasviriy ifodalar, iboralar ona tili ta'limining mazmuni ni tashkil etishi kerak, ulardan onda-sonda emas, balki har darsda, har o'quv topshiriq tarkibida unumli foydalanish maqsadga muvofiq. O'z o'rnida va o'z vaqtida o'quvchilar tafakkuriga singdirilgan bu kabi xalqona, milliy durdonalar ularning fikrlarini teranlashtirishga, dunyoqarashlarini kengaytirishga va o'zlarida hosil bo'lgan ijodiy tafakkur mahsulini ravon, aniq hamda tushunarli tarzda bayon eta olishlariga zamin yaratadi. Amaldagi dastur va darsliklar o'quvchini ona tili ta'limi maqsadiga muvofiq mustaqil izlanishga undashi lozim. Bunday sharoitda darslikning eng muhim qismini nazariy ma'lumotlar bazasi emas, balki o'quvchiga ona tilimizning son- sanoqsiz imkoniyatlaridan unumli va o'rinli foydalanishni o'rgatadigan o'quv topshiriqlari tashkil etmog'i lozim. (Chunki maktabda ona tili ta'limi tilshunos tayyorlash maqsadini emas, til imkoniyatlaridan keng foydalana oladigan ijodiy fikr yurita oladigan yuksak tafakkur sohibini jamiyatga yetkazib berishni taqozo etadi). Demak, o'quv topshiriqlari o'quvchini mustaqil izlanishga unday olsagina, ularni talab darajasida deb hisoblash mumkin bo'ladi. Hozirda respublika miqyosida amalda bo'lgan maktab darsliklaridagi o'quv topshiriqlarining ayrimlari belgilangan talablarni qondira olmaydi. Chunonchi, ona tili darslarida tez-tez uchraydigan "Matndan ochiq bo'g'inlarni topib tavsiflang" kabilarni o'quv topshiriqlari darajasida baholab bo'lmaydi, sabab shuki, ular o'quvchida hech qanday ijodiy tafakkurni shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qila oladigan yetarli ko'nikma, malakalarni qilmaydi. Shuning uchun darsliklarning topshiriqlar qismi mukammal, tizimli, puxta ishlab chiqilishi lozim. Hozirgi kunda umumiy o'rta ta'lim maktablarida o'tilayotgan 5-sinf ona tili darsligi oldingi chiqqn darsliklarga nisbatan ancha mukammalroq tuzilgan desak mubolag'a bo'lmaymiz. "Ona tili" darsliklarida to'g'ri talaffuz va imlo me'yorlarini ko'nikma sifatida shakllantirish borasida ko'plab mashqlar, turli tushuntirishlar beriladi. Ammo nutqiy faoliyat davomida ayrim nutq tovushlarining adabiy talaffuzi va imlosini o'quvchiga o'rgatish qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaraveradi. Ma'lumki, psixologik nuqtai nazardan inson xotirasi, jumladan, o'quvchi xotirasi ham muayyan turlarga bo'linadi. Ma'lumotlarni bir marta o'qish oddiy xotirada vaqtincha saqlanadi va qisqa muddatda unutiladi. Agar uzluksiz takrorlansa, u doimiy xotiraga o'tadi. E.G'oziyev ta'kidlagan G.Ebbingauzning o'quvchi eslab qolishi mumkin bo'lgan ma'lumotlar tarkibi, miqdori va sifati haqida olgan xulosalarini shu o'rinda keltirish o'rinli. U hech qanday ma'no anglatmaydigan 38 ta bo'g'inni o'quvchi 55 marta takrorlaganda eslab qolganini; 38 - 40 ta so'zdan iborat materialni eslab qolish uchun esa, 6-7 marta takrorlash kifoya qilganni aniqlagan. O'quvchining ijtimoiy hayotda aloqa-aralashuvni to'g'ri amalga oshirishida xizmat qila oladigan zaruriy ma'lumotlarni uning uzoq muddatli xotirasiga o'tkazish uchun o'sha ma'lumotlarni ko'p marta takrorlatish va xotirasida qayta tiklab turish lozim. Shu o'rinda aytish mumkinki, fonetika sathini o'qitishda mashq va topshiriqlarning o'quv materialini tashkil etuvchi sermazmun, purhikmat matnlardan o'rinli foydalanilsa, o'quvchi ularni bir-ikki takrorlash bilan uzoq muddatli xotirasiga "yozib qo'yadi". Biror jismoniy harakat avtomatlashish darajasiga yetishi uchun qancha uzluksiz mashq zarur bo'lsa, muayyan nutqiy malakaning shakllanishiga ham shuncha mashq, harakat kerak bo'ladi. O'quvchining og'zaki nutqi tug'ilib o'sgan yeri, oilasi, yaqinlari ta'sirida shakllangan holda maktabga keladi. Ba'zan ularni o'zlari o'rganib qolgan holatdan adabiy talaffuz me'yorlari doirasiga o'tkazish ancha qiyinchilik tug'diradi. Bunday sharoitda o'qituvchi, albatta, fonetika o'qitish jarayonidagi dastlabki faoliyatni hududiy muammolardan kelib chiqqan holda talaffuzi qiyin nutq tovushlari ustida ishlashga qaratishdan boshlashi zarur. Aks holda, ayrim o'quvchilar balog'atga yetganda ham ba'zi nutq tovushlari talaffuzini eplay olmaydigan bo'lib qolishadi. Bu kabi "nutqiy kemtiklik" madaniy davralarda o'quvchiga bir umr xalaqit berishi mumkin. O'qituvchi o'z vaqtida og'zaki nutqida muammolari bor o'quvchilarga alohida e'tibor berib, maxsus talaffuz mashqlari ustida muntazam ishlasa, muammoga o'rin qolmasligi aniq. Biroq bu borada maktabning amaldagi didaktik ta'lim vositalari (darslik, qo'llanmalar)da fonetik mashqlarga maxsus o'rin ajratilmagan. O'tkazilgan tajriba-sinov ishlarimiz natijasida umumiy o'rta ta'lim maktablarining 5-sinf ona tili mashg'ulotlarida qo'llangan qiziqarli, noan'anaviy, ijodiy izlanishga asoslangan tilning "Fonetika", "Leksikologiya", "Orfoepiya", "Orfografiya" va "Frazeologiya" bo'limlariga doir mashq va topshiriqlar orqali, avvalo, o'quvchilarning og'zaki va yozma nutq savodxonligini oshirishga, nasriy va she'riy matnlarni ifodali o'qiy olishiga, muammoli vaziyatlarda o'zlarining mustaqil fikrlarini bayon etishlari mumkinligi aniqlandi, bu esa bugungi kunda ta'lim- tarbiya jarayonida muhim ahamiyat kasb etishini ko'rsatadi. Ona tili darslarida o'quvchilarga adabiy tilning talaffuz me'yorlari o'rgatilmas ekan, savodxonlikka, nutq madaniyatiga erishib bo'lmasligi, o'quvchining so'zlarni to'g'ri talaffuz qilishni o'rganishi uning to'g'ri yoza olishi, shuningdek, ona tili ta'limida fonetika o'qitishni takomillashtirmasdan nutqiy kompetensiyaga erishib bo'lmasligi asoslandi. Ona tili mashg'ulotlarida o'quvchilarga so'z boyligini oshirishga mo'ljallangan, xalq og'zaki ijodi namunalaridan maqol, hikmatli so'z va aforizmlar mavjud bo'lgan o'quv topshiriqlari berib borilsa, ko'proq natijalarga erishish mumkinligi aniqlandi. Xulosa Xulosa O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risidagi qarori uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish, mamlakatimizning izchil rivojlanib borayotgan iqtisodiyotini yuqori malakali kadrlar bilan ta’minlash, barcha hududlar va tarmoqlarni strategik jihatdan kompleks rivojlantirish masalalarini hal qilish borasida oily ta’lim tizimi ishtirokini kengaytirish yo’lidagi yana bir muhim amaliy qadamdir. O’zbek tilining sohada qolanishi fani bo’yicha tayyorlangan o’quv uslubiy majmua o’quv jarayoninig nazariy, amaliy, ijodiy jihatlarini to’liq aks ettirib, innovatsion texnologiyalar bilan boyitilgan. Bu talabalarning fanni qulay va oson o’zlashtirishlariga yordam beradi, o’z ustida ishlashlari uchun sharoit yaratadi. O’zbek tilini o’qitish tamoyillari, mazmuni va uslubini o’zgartirib, o’zbek tilini o’rganish jarayonini tezlashtirish, talabalarning o’rta maktabda, akademik litsey va kollejlarda olgan bilimlarini chuqurlashtirish, takomillashtirish bilan bog’liq bo’lgan nutqiy ko’nikmalarni hosil qilish, o’zbek tilining boy imkoniyatlaridan o’z mutaxassisligi bo’yicha foydalanish, fikrni to’g’ri, aniq, mantiqli ifoda etishga o’rganish ko’zda tutiladi. Ko’rinadiki, o’zbek tilida mana shu olti unli tovush so’z ma’nolari va uning Grammatik shakllarini o’zaro farqlash uchun xizmat qiladi. So’zlashuv nutqi va o’zbek tili shevalarida bu unlilarning har qaysisi turlicha variantlarda kelishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, tilshunosligimizda hozirgi o’zbek adabiy tili vokalizmining ayrim jihatlari , ayniqsa, unli fonemalarning fonologik belgilarini tanlash masalasi hozircha munozarali bo’lib qolmoqda. Tilshunoslarimizning fonema va ottenkalariga, adabiy tilning tayanch shevalari masalasiga bo’lgan munosabatlari ham har xil. Xususan, kontrast juftliklarni tiklash tarafdorlarining qarashlarida fonema va uning ottenkalarini qorishtirish hollari hamon davom etib kelmoqda. Ayrim shevalargagina xos bo’lib, millat vakillarining ko’pchiligi uchun me’yor darajasiga ko’tarilmagan sanoqli so’zlarga (o’t – o’simlik, o’t – o’tmoq fe’li, o’r – bedani o’r, o’r – sochni o’r, o’z – o’zishga buyruq, o’z – o’zlik olmoshi ga) tayanib, adabiy til vokalizmiga kontrast juftliklarni kiritish, shu asosda alifbo va imloni ham qayta ko’rib chiqish ijobiy natija berishi qiyin. Adabiy tilning o’ziga xos belgilaridan biri undagi me’yorlarning barqarorligi va barcha uchun umumiyligidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1.Sh. Shoabdurahmonov va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-qism, Toshkent, 1980, 35-50-bet. 2. H. Jamolxonov. O’zbek tilining nazariy fonetikasi. – Toshkent.: Fan, 2009, 81- 90-bet. 3. M. Mirtojiyev. Hozirgi o’zbek adabiy tili, Toshkent, 2004, 29-39-bet. 4.Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-tom, 1966, 13-27-bet. 5. A. Abduazizov. O’zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi, Toshkent, 2010, 79- 88-bet. 6. Muhitdinоva Х., Salisheva Z., Po‘latоva Х. O‘zbek tili. (оliy ta’lim muassasalari rus guruhlari uchun darslik) – Tоshkent, O‘qituvchi, 2012. – 288-b. 7. Nоmatоva Sh. Abldurahmоnоva M. O‘zbek tili. (darslik) – Tоshkent, JIDU, 2014. – 192-b. 8. Fayzullayeva Sh., Azimоva N., Usmоnоva G. O‘zbek tili. (оliy o‘quv yurtlarining iqtisоdiy ta’lim yo‘nalishlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma) – 9. Tоshkent, Iqtisоdiyot, 2012. – 108-b. 10. O‘zbek tilining izоhli lug‘ati (5 jildli). – Tоshkent., O‘zbekistоn milliy ensiklоpediyasi, 2005-2008.

Hozirgi o’zbek adabiy tili vokalizmining ayrim jihatlari

Купить