Hozirgi o’zbek hikoyalarida inson va shaхs masalasi - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	553.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Hozirgi o’zbek hikoyalarida inson va shaхs masalasi

Купить

Mavzu : “Hozirgi o’zbek hikoyalarida inson va shaхs masalasi” Mundarija Kirish I bob “Mustaqillik davri o’zbek hikoyalarida qahramon xarakterini yaratishning yetakchi tamoyillari” 1.1 Asqad Muxtorning “Fano va baqo” hikoyasida inson ruhiy olami tasviri 1.2 Shukur Xolmirzayev, Xurshid Do’stmuhammad, Abduqayum Yo’ldoshev hikoyalarida olam va odam talqini II bob “Shaxs konsepsiyasining badiiy talqinida ramziylik” 2.1 “Ozodlik”, “Maymun yetaklagan odam” hikoyalarida insonlar tabiatidagi ma’naviy – axloqiy sifatlarning yoritilishi 2.2 “Shaxs va umuminsoniylik talqinida ijodiy individuallik” Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

BMI ning umumiy tavsifi Mavzuning dolzarbligi. Inson kontseptsiyasi degani bu— mustaqil jamiyat va uning xarakatlantiruvchi kuchi hisoblangan yangi shaxs kontseptsiyasi demakdir. SHu boisdan ham bugungi kunda ma’naviy — axloqiy masalalar hikoyalar psixologizmini belgilab berayotir. Qolaversa, ulardagi konflikt ko’rinishlari ham ko’proq shaxsning o’zini —o’zi anglab yetishi, shaxsiyatidagi qusurlar bilan kurashishi singari muammolarni tashkil etmoqda. Avvalo shuni alohida ta’kidlash kerakki, inson o’n sakkiz ming olamda yaratilgan eng betakror va benazir mo’’jiza. Hayratli jihati yana shundaki, insonning o’zi ham bunyodkor. Buning ucho’n uning yuragida betimsol g’ayrat —shijoat, kurashchanlik saloxiyati mujassamlashgan. Prezidentimiz I.A.Karimov aytganlaridek, «...insonning umri betakrorlig

Mustaqillikka erishgach, hayotimizning barcha jabhalari, xususan, badiiy adabiyot ham dunyoni, jamiyat hodisalarini tushunish, shu bilan barobar mustaqil mamlakatning erkin fuqarolari madaniy — ma’naviy sharoitlarini ko’z —ko’z etish, olamga tanitish imkoniyatlariga ham ega bo’ldi. Bugungi kunda adabiyotimizning barcha tur va janrlarida kuzatilayotganidek, hikoyachilikda xam sifatiy o’zgarishlar va yangilanish jarayoni kechmoqda. Bu narsa birinchi galda qahramonlarning ma’naviy— intellektual faoliyatida namoyon bo’layotir. Chunki bugungi kunda dunyoqarashlar o’zgarib, ularga bo’lgan munosabatlar ham bashariy miqyoslar kasb etmoqda. Vatanparvarlik, millatparvarlik, insonparvarlik xususiyatlari bugungi shaxs faoliyatining o’zak asosiga aylanib, jamiyat asoslarini, buguni va kelajagini ezguli

O’zbek adabiyotshunosligida ham so’nggi yillar hikoyachiligi bo’yicha olib borilgan tadqiqotlarning ko’lami, miqyosi, ilmiy — nazariy saviyasi bu borada yaxshi samaralarga erishayotganligidan dalolat beradi. Ularda hozirgi o’zbek hikoyachiligida badiiy tafakkurning yangilanishi, milliy qahramon muammosi, badiiy — uslubiy izlanishlar kabi masalalar ilmiy jihatdan umumlashtirilgan. Adabiyotshunoslar H.Karimov va M.Muhiddinovlarning ilmiy tadqiqotlarida inson kontseptsiyasining yangi aspektlari xdmda o’rganilayotgan davr ijodiy jarayonining asosiy yo’nalishlari aniqlanib, yuzaga kelgan uslubiy tamoyillarni ko’rsatish orqali ularning g’oyaviy — estetik ahamiyati ochib beriladi.

Ko’rinadiki, hаr bir tarixiy — ijtimoiy davrda dunyoqarashlar o’zgargani singari insonga bo’lgan qarashlarning, inson fenomenining talqin xususiyatlari ham o’zgarib boradi. Insonning ijtimoiy voqelikka bo’lgan munosabati ham zamonlar o’tishi bilan o’zgaradi. Shu ma’noda, mustaqillik davri o’zbek adabiyoti, xususan, hikoyachiligida shaxsning ma’naviy — intellektual dunyosini davr, jamiyat va ijtimoiy voqelik bilan vobasta o’rganishni hayotning o’zi taqozo etayotir. Do’stmuhammedov X. Hozirgi o’zbek hikoyachiligida badiiy tafakkurning yangilanish: — T.: 1995, —B. 28; BMI ishining ilmiy-tadqiqot rejalari bilan bog’liqligi. Tadqiqot mavzui O’zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti Adabiyot nazariyasi bo’limining ilmiy ishlar rejasi bilan aloqador bo’lib, ish natijalaridan III j

BMIning manbalari. BMIda A.Muxtor, Sh.Xolmirzaev, T.Murod, X.Do’stmuhammad, N.Eshonqul, S.Vafo, T.Mahmudov Abduqayum Yo’ldoshev, hikoyalari tahlil qilinib, ba’zi o’rinlarda istiqlolgacha bo’lgan va istiqlol davri hikoyachiligimiz namunalari bilan qiyoslandi. BMI yangiligi. Mustaqillik davri hikoyachiligi misolida mazkur ,. ish monografik yo’sinda ilk bor amalga oshirilib, bashariy qadriyatlar bosh mezon hisoblangan nazariy — estetik qarashlar asosida ilmiy umumlashtirilmoqda. Dissertatsiyada mustaqillik davri o’zbek hikoyachitshgida inson kontseptsiyasi masalasining quyidagi jihatlari yoritildi: inson kontseptsiyasining har bir adib ijodida o’ziga xos zohir bo’lishi o’rganildi; qahramonlarning ma’naviy — axloqiy dunyosi o’rganilib, ularni aks ettirishdagi badiiy — estetik izlanishlar yorit

BMIning tuzilishi. BMI kirish, uch bob, 6 fasl, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. BMIning umumiy hajmi 126 sahifani tashkil etadi. BMIning asosiy mazmuni Dissertatsiyaning «Kirish» qismida mavzuning dolzarbligi, muammoning o’rganilish darajasi, tadqiqotning maqsad hamda vazifalari, ilmiy yangiligi, nazariy va amaliy ahamiyati va tarkibiy tuzilishi yoritilgan. BMIning birinchi bobi «Mustaqillik davri o’zbek hikoyalarida qahramon xarakterini yaratishning yetakchi tamoyillari» deb nomlanadi. Mazkur bobda mustaqillik davri hikoyalaridagi o’ziga xos badiiy tahlil va talqin masalasi hamda ularning (badiiy ifodasi, nazariy umumlashmalari xususida mulohaza yuritildi.

Avvalo shuni ta’kidlash kerakki, bugungi hikoyachiligimizdagi qahramon masalasi bu— olamni va odamni yangicha idrok etib, o’z dunyosini bunyod etayotgan inson kontseptsiyasi demakdir. Zero, «Badiiy adabiyotning yangi xususiyatlari, o’ziga xosligi birinchi navbatda inson kontseptsiyasida o’z ifodasini topadi. Chunki inson kontseptsiyasida davr va jamiyatning butun borlig’i — rivoji, zamon talabi asosida tug’ilgan ziddiyatlar, muammolar, negativ holatlar o’z ifodasini topadi». 1 Shu ma’noda hikoyachiligimizning hozirgi shakllanish yo’sinlari mahzun o’ychanlikka, mulohazakorlikka yo’g’rilib bormoqda. Buning natijasi o’laroq shaxs psixologiyasini jamiyat, tabiat voqea — hodisalari bilan omuxta badiiy — falsafiy tadqiq etish tamoyili kuchayib bormoqda. Hikoyalar qahramonlarining esa ko’ngil deb

Hozirgi hikoyachiligimizda shaxsni ijtimoiy — psixologik planda tahlil qilish badiiy — estetik tadqiqotchilikning muxim xususiyatlaridan biriga aylandi, Xususan, Asqad Muxtorning «Fano va baqo» hikoyasida ko’ngil deb atalgan o’ziga xos dunyoning bir ko’chasiga nigoh tashlanadi. Agar e’tibor bersak, adibning so’nggi yillardagi yaratgan hikoyalarida («Fano va baqo», «Chodirxayol», «Jinni» va h.k) fojeiy oxang kuchli. Konflikt va xarakterlarning fojeiyligidan tashqari badiiy talqindagi fojeiy ifoda yo’sini avvalgi izlanishlarida ko’rinmagan edi. A.Muxtor kishilarni hayotning shafqatsizligi oldida dovdirab esankiramaslikka da’vat qilayotgandek tuyuladi. Negaki, ko’ngildagi sanchiqlar, dilimizdagi og’riqlar qanchalik o’kinchli va alamli bo’lmasin, haqiqat, ezgulik va adolat undan baland turadi.

Asqad Muxtor «Fano va baqo» hikoyasining fojiali falsafiy mag’zi asarning so’nggi jumlalarida aniq mujassamlashgan. Imonini kuydirgan, imonini yo’qotgan kimsalar kim o’zi? Odatda, jahon klassikasining fojeiy asarlari qahramonlarning o’limi bilan yakunlanar edi. A.Muxtor hikoyasidagi imonsiz Xolxo’ja ham Ochil ham bir — birini tiriklay «bo’g’izladi», tiriklay «chavaqladi». Lekin xar ikkisi ham tirik qoladi. Tragediya janridagi katarsis holati, ya’ni qahramonlarning — ruxiy evrilishi, poklanishi asnolaridagi hayrat, qo’rquv, dahshat bugungi o’zbek hikoyachiligida psixoanaliz — ruxiyatlar badiiy tahlili tarzida zohir bo’layotir. A.Muxtorning «Fano va baqo» hikoyasida ana shu sifat o’zgarishining inkishofini ko’ramiz.

Bu narsa esa, asar qahramonlarining xarakter xususiyatlari orqali ifodalanadi. Illo, «Xarakter va uning psxologiyasi tahlili adabiyotning kamoloti, yozuvchining mahorati daraj;asini belgilovchi omildir». 1 Iste’dodli adibimiz T.Murod ijodi, xususan, hikoyalarida ham ruxiy tahlil va falsafiy ma’nodorlik ancha kuchli. «Bu dunyoda o’lib bo’lmaydi» kitobiga kiritilgan xikoyalarida o’tgan asrning 70 —yillar voqe/shgiga munosabat bildiriladi. Hikoyalarning hayotiyligi, realligi ularning g’oyaviy — estetik yuksakligi bilan birga konfliktlarning ishonarli ekanligini ham ta’minlaydi. Eng muximi bu hikoyalarda T.Murod o’sha davr hodisalariga tanqidiy yondashib, inson va uning taqdiri, buguni hamda kelajagi haqidagi muammolarni ko’tarib chiqadi. Qahramonlar talqinida o’sha davr qiyofasini va uning fo

SH. Xolmirzaevning «Yashil niva», «Ustoz», «Ko’k dengiz», T.Murodning «Kuzning bir kunida», «Ku—ku —ku...» kabi hikoyalari misolida aytish mumkinki, 70 — 80 — yillarda adiblarimiz, asosan, shaxsning jamiyatda tutgan o’rni va qadr — qimmati kabi muammolarni aks ettirishning o’ziga xos falsafiy — psixologik tamoyillarini vujudga keltirgan edi. Bugungi hikoyachiligimizga badiiy psixologizm — tuyg’ular realizmi tahlili nuqtai nazaridan qaraydigan va o’rganadigan bo’lsak, unda avvalgi o’n yilliklardan farqli o’laroq hayotni, insonni tuyg’ular tarhi, kechinmalar tarixi ko’zgusi orqali badiiy tadqiq etish madaniyati shakllanganligini kuzatish mumkin. Avvalgi o’n yilliklarda sotsiologik tahlil yetakchilik qilgan bo’lsa, bugunga kelib hayotni va insonni falsafiy — psixologik tushunish hamda tushunt

 «Adabiyotning bosh vazifasi bu—insonni himoya qilish, insonni ulug’lash. Undagi g’ayriinsoniy illatlar va odamiylik fazilatlarini kashf etish. Insonning ko’nglidagi rahmon bilan fe’lidagi shaytonning sir — sinoatlarini, qilmish — qidirmishlarini ochib berish» 1 ekan, ko’rinadiki, 90 —yillardan e’tiboran, yozuvchilarimizning badiiy — estetik izlanishlarida falsafiy — psixologizm chuqurlashdi.  Demak, inson va jamiyat fenomenlarining falsafiy — psixologik tahlilidagi nuqtai nazarlar yangiligi, badiiy tahlil madaniyati mustaqillik davri o’zbek hikoyachiligining avvalgi bosqichlaridan farqli jihatlarini oydinlashtirib, yetakchi tamoyillarini ko’rsatadi. A.Muxtor, X.Do’stmuxammad, N.Eshonqul hikoyalarida kuzatilayotganidek insonning ichki kechinmalari adiblarni ko’proq o’ylantiradi. SHuning

Tadqiqotning «Shaxs kontseptsiyasining badiiy talqinida ramziylik» deb nomlangan ikkinchi bobida inson va shaxs tushunchasi, hikoyachiligimizdagi ramziy —majoziy tasvirning o’ziga xos talqini, nazariy hamda badiiy qimmati xususida so’z yuritilDI. Inson kontseptsiyasi hamisha san’atkorning dunyoqarashi, g’oyaviy — estetik qarashlari, hayotiy ideali va ijodiy pozitsiyasidan tarkib topadi. SHu boisdan ham hozirgi hikoyachiligimizda adiblarimiz butungi kun odamlari ma’naviyatidagi, fe’l—faoliyatidagi fazilatlar va nuqsonlarni shunchaki qayd etish bilangina kifoyalanishayotgani yo’q. Inson shaxsiyatida komillik xususiyatlarining asosini belgilovchi ezgulik, e’tiqod, adolat tuyg’ularini tarbiyalash va shakllantirish borasida har tomonlama barkamol shaxs bo’lib kamol topishlari uchun ular oldiga

BMIning uchinchi bobi «SHaxs va umuminsoniylik talqinida ijodiy individuallik» deb nomlanib, unda mustaqillik davri o’zbek hikoyachiligida shaxs va umuminsoniylik muammosining badiiy talqini hamda adiblarimizning o’ziga xos ifoda uslublari haqida mulohaza yuritildi Bugungi hikoyachiligimiz qahramonlari tabiatida, fe’l —faoliyatida bashariy mazmun kasb etuvchi xislat — xususiyatlar ustivor yo’nalish sifatida ko’zga tashlanadi. Bu borada, insonni ko’rish, tushunish hamda badiiy tadqiq etishda ikki tamoyil ko’proq ko’zga tashlanayotir. Birinchidan, jahon badiiyati tajribalari, xususan, «inson —olam bezagi», «inson —hayot gultoji» degan estetik kredo yangi voqelik mohiyati bilan uyg’unlikda davom ettirilayotir. Illo, inson hayot bezagi, yorug’ olam chechagi bo’lishi bilan barobar, u yangi voqe

BMIning «Xulosa» qismida tadqiqot davomida bildirilgan ilmiy — nazariy qarashlar quyidagicha umumlashtirildi: mazmunan yangi yo’nalish kasb etgan mustaqillik davri o’zbek nasrida insonning ob’ektiv voqelik bilan uzviy bog’liqligini, qalb hayoti manzaralarini aks ettirishda hikoyachiligimiz shaxsning jamiyat va tabiat bilan uzviy bog’liqligini yoritish jarayonida falsafiy — psixologik tahlll madaniyatini yanada chuqurlashtirish yo’lidan bormoqda; olamni, odamni badiiy idrok va ifoda etishda bashariy qadriyatlar nuqtai nazaridan yondashish, mustaqillik mafkurasi manfaatlari va ehtiyojlari taqozosi bilan yoritish ustivor tamoyilga aylandi; falsafiy psixologizm —ramzlar, timsollar, tahayyullar asosiga qurilgan badiiy tafakkur mohiyatan realistik tasvir printsiplarini boyituvchi hamda kengaytir

N.Eshonqul bilan X.Do’stmuxammad hikoyalarida qahramonlarning voqelikka, jamiyat hayotiga bo’lgan munosabatlari o’laroq yuzaga kelgan fikrlari, nuqtai nazarlari bir —biridan farqlansa —da, lekin insonni ifodalashdagi ijodiy yo’li, printsiplari umumiy jihatdan mushtaraklikka ega. Buni keyingi yillarda shakllangan falsafiy — psixologik tasvir madaniyati, deya tavsiflash joiz; A.Muxtor bilan SH.Xolmirzaev ijodida inson va jamiyat psixologiyasini uyg’unlikda detallashtirib tushuntirish yetakchilik qiladi. Zero, hozirgi davr o’zbek hikoyachiligida inson ruxiyati iqlimlarini ijtimoiy voqelik, jamiyat psixologiyasi bilan yaxlit birlikda badiiy tadqiq etish tamoyili ustunlik qilmoqda; hozirgi hikoyachiligimizda badiiy tahlil etilayotgan psixologizmning yana bir ko’rinishi rux erkinligi hamda aql v

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” T:. Sharq 2011 2. Matyakupov S. Tog’ay Murod hikoyalarida psixologizm Ilm sarchashmalari.-2001.- №1.-B. 62-64. 3. Matyakupov S. «Fano va baqo» hikoyasida inson ruxiyati ifodasi Til va adabiyot ta’limi. — 2005. —№1. —B.47 —51. 4. Matyakupov S. Tog’ay Murod hikoyalari O’zbek tili va adabiyoti. - 2004. - №6. - B. 65 – 67. 5. G.Sattorova “Milliy xarakter va badiiy talqin” T: “Fan” 2002 yil

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar