Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Апрель 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Hozirgi xitoy tilida qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni struktur hamda funksional tahlil

Купить
2 MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I BOB. TILSHUNOSLIKNI O`RGANISH OBYEKTI SIFATIDA XITOY TILIDA SO`ROQ GAPLAR……………………………………………………..9 1.1 Xitoy tilida so`roqni ifodalash vositalari……………………………………9 1.2 Xitoy tilida so`roq gaplarning turlari………………………………………19 II BOB. O`ZBEK TIl IDA SO`ROQ GAPLAR…………………………….…33 2.1 So`roq gaplarni o`rganish obyekti………………………………………..…33 2.2 O`zbek tilida so`roq gaplarning turlari…………….……………………..…35 2.3 O`zbek tilida so`roqni ifodalash vositalari …………………………………38 XULOSA…….………………………………………………………………...…41 简介 ……………………………………………………………………………… 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………………………49 3 KIRISH Bugungi globallashuv sharoitida hayotimizning barcha jabhalarida amalga oshirilayotgan islohotlar va xalqaro munosabatlarda bo’layotgan o’zgarishlar xalqlarning madaniy, ta’lim hamda ilm-fan sohalariga o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmaydi. Mamlakatimizda amalga oshiriliyotgan islohotlarni tahlil etar ekan yurtboshimiz I.A.Karimov shunday degan edilar: “Ijtimoiy va ma’naviy sohada: ijodning barcha turlarini rivojlantirish odamlar iste’dod va qobiliyatlarini namoyon etish uchun shart-sharoitlar yaratish, ma’naviy mulkni himoya qilish, qolaversa bu borada yoshlarimizni xorijiy davlatlarning madaniyatidan, tilidan, ilmiy yangiliklari hamda tarixidan boxabar etish lozim. Kishilar shuni aniq va ravshan anglab yetishlari kerakki, ma’naviy potensialni ildam rivojlantirmay turib, respublikani chinakam mustaqilligini va ravnaq topishini ta’minlab bo’lmaydi” 1 . Yurtimiz mustaqillikka erishgandan so’ng hukumatimiz xorijiy tillarni Tqatorda sharq tillarini o’rganishga ham katta e’tibor berilmoqda. “Hozirgi paytda xorijiy tillarni o’rganish va o’rgatishga yurtimizda katta ahamiyat berilmoqda. ...Jahon hamjamiyatidan o’ziga munosib o’rin egallashga intilayotgan mamlakatimiz uchun , chet ellik sheriklarimiz bilan hamjihatlikda, hamkorlikda o’z buyuk kelajagini qurayotgan xalqimiz uchun xorijiy tillarni mukammal bilishning ahamiyatini baholashning hojati yo’qdir” 2 ,- deb Prezidentimiz I.A.Karimov bejiz aytib o’tmaganlar. Xususan, xitoy tilini o’rganish, mazkur til bo’yicha ilmiy izlanish olib borish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, mamlakatimizva Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi keng qamrovli iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy va ilmiy aloqalarining rivojlanib borayotganligi bu tilni Yanada chuqurroq o’rganish zarurligini kun tartibiga qo’ydi. Mening tadqiqot ishimning mavzusi “Xitoy va o’zbek tilida so’roq gap tuzulishining qiyosiy tahlili” deb nomlanib, xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy jihatdan tahlil qilib chiqilgan. 1 Karimov I.A. Biz tanlagan yo’l- demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li. T.11. –T.: O’zbekiston, 2003. – b.274 2 Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: Sharq. 1997. – b.85 4 Mavzuning dolzarbligi “Hozirgi paytda xorijiy tillarni o’rganish va bilishning ahamiyati kuchayib bormoqda”. Mazkur muammoni o’ r gatish va rivojlantirish borasida yurtimizda shu masalaga katta ahamiyat berilmoqda.Jahon hamjamiyatidan o’ziga xos munosib o’rin egallashga intilayotgan mamlakatimiz uchun,chet ellik sherik va hamkorlarimiz bilan birgalikda hamjihat holda, o’z buyuk kelajagini qurayotganxalqimiz uchun xorijiy tillarni mukammal asosiy masalalardan biri bo’lib kelmoqda. Bitiruv malakaviy ishi hozirgi xitoy tili va o’zbek tilida keng qo’llanilayotgan so’roq ma’nosini ifodalovch konstruksiyalar, qiyosni, ko’rsatish usullarini, shu bilan bir qatorda o’zbekzabon talabalarning mazkur mavzuni o’zlashtirayotganda duch keladigan muammo va kamchiliklarni oldini olishga qaratilgan. Garchi mamlakatimiz xitoyshunoslari va tilshunoslari tomonidan xitoyga va xitoy tiliga bag’ishlangan ilmiy ishlar amalga oshirilgan bo’lsa-da, bitiruv malakaviy ishi bo’yicha o’zbek xitoyshunosligida alohida ilmiy- tadqiqot ishi olib borilmagan. Mamlakatimizda xitoy tilshunosligi, tarjima, til o’qitish sohalari va amaliyotning jadal rivoji ushbu mavzu keng yoritilishini taqazo etmoqda. Tadqiqot ishi xitoyshunos o’quvchi talabalariga xitoy tilida so’roq gaplar va ularni tuzulishiga ega bo’lgan konstruksiyalarni, til birliklarini yanada chuqur bilishga ko’mak beradi. Tadqiqot obyekti sifatida hozirgi xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gap va ularning konstruksiyalari, qiyoslash mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar va til birliklari olindi. Tadqiqot ishining predmeti hozirgi xitoy va o’zbek tillaridagi qiyoslash va so’roq mazmuniga ega bo’lgan kontruksiyalarning struktur va funksional tahlili , ushbu konstruksiyalarning xususiyatlarini o’rganishdan iborat. Таdqiqotning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishidan ko’zlangan maqsad hozirgi xitoy tilida qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni struktur hamda funksional tahlil qilish va o’rganish, ushbu konstruksiyalarni o’zbek tilidagi ekvivalenti bilan qiyoslash hamda o’zbekzabon talabalarning xitoy 5 tilidagi qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstrusiyalarni qo’llashda kelib chiqadigan хаtо va kamchiliklarini tahlil qilishdan iborat. Таdqiqot ishining vazifalari. Ilmiy ishda quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: − hozirgi xitoy tilidagi qiyos va so’roq mazmuni kabi ahamiyatga ega bo’lgan konstruksiyalarning tarkibi va ko’lami aniqlanadi; − u larning o’ziga xos yasalish modellari tahlil qilinadi; − m azkur konstruksiyalarning hususiyatlari va gapdagi vazifalari tahlil qilinadi; − ushbu kostruksiyalarni o’zbek tili bilan qiyoslab ko’riladi; − xitoy tilidagi so’roq gap turlari va ularning tuzilishi ko’rib chiqiladi; − xitoy tili va o’zek tilidagi so’roq gaplarning tarkibi va vazifalari o’rganilib chiqildi; − so’roq gaplarning leksik va semantik tizimiga oid xususiyatlari aniqlandi; − xitoy tili va o’zbek tilida so’roq gapni tashkil qiluvchi vositalar tahlil qilindi; − xitoy va o’zbek tili o’rtasida so’roq gap turlari ko’rib chiqildi; − tadqiqot asosida ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Muammoning o’rganilganlik darajasi. Hozirgi xitoy tilida qiyoslash va so’roq mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar haqida xitoy tili grammatikasiga oid manbalarda qisqacha ma’lumotlar berib o’tilgan. Xususan, Zhao Yuan Pinning “Сопостовытельная грамматика китайский и русский языков” nomli kitobida xitoy tilidagi so’roq gaplarning konstruksiyasi, qiyoslash va so’roq gaplarning grammatik tuzilishi to’grisida bir qancha ma’lumotlar berib o’tilgan. A.I. Поливановнинг “Современного китайского языка” nomli kitobida xitoy tili grammatikasida qo’llaniladigan so’roq gaplarni ifodalovchi vositalar va so’roq olmoshlari to’g’risida bir qancha tamoyillar keltirib o’tilgan. Bundan tashqari, Van Liao I, Luy Shusyan kabi bir qancha olimlarning ilmiy ish va kitoblarida qiyoslash va so’roq gaplarga doir bir qancha konstruksiyalar so’roq 6 gaplarda qo’llaniladigan vositalar va qo’shimchalarning vazifalari, ularning o’ziga xos xususiyatlari bayon etilgan. Ven Yuanning 实用现代汉语语法 Shiyong xiandai hanyu yufa (“Ҳозирги хитой тили грамматикаси ” ) 3 , kitobida qiyos va so’roq mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalarning qo’llanilishi va xususiyatlari haqida ma’lumot berib o’tilgan. В.И.Гореловнинг “Лексикология китайского языка” 4 kitobida xitoy tilida qiyoslash usullari haqida izoh berilgan.Biroq ularning hosil bo’lish yo’llari va ma’nolari ko’rib chiqilmagan. Т.П. Задоенко, Хuan Shuinning “Основы китайского языка” 5 kitobida xitoy tilida qiyoslash va so’roq gaplarning qo’llanilish usullari haqida so’z yuritilib, o’n bitta konstruksiya misol tariqasida keltirib o’tilgan. Tadqiqot manbalari . Tadqiqotga manba sifatida Zhao Yuan Pinning “Сопостовытельная грамматика китайский и русский язков” nomli kitobi, Гао Вендава Ван Лижиннинг “Hanyu cihui zhishi” (“ Х itoy tili leksikografiyasi”) ( Dzinan, 2006) hamda , “ 现代汉语词典 ” Xiandai hanyu cidian (“ Hozirgi xitoy tili lug’ati”) ( Pekin, 2002), Su Boliyonning “ 实用现代汉语语法 ” ( Hozirgi xitoy tili grammatikasi) (Pekin,2003), Suang Bosaynining “ 实用现代汉语语法 ” (“Hozirgi xitoy tili grammatikasi”) (Pekin,1989), V.I.Gorelovning “Лексикология китайского языка” 6 ( Moskva,1982), Minkay Gao va Lyu Chjentanning «Zamonaviy xitoy tilida o‘zlashtirmalarni o‘rganish» ( Pekin, 2001), mavzusidagi tadqiqot ishlari, Chjan Sinyuanning «Zamonaviy xitoy tilidagi so’roq gaplar va ularni birlamchi tahlil qilish natijalari bo‘yicha olingan ayrim ma'lumotlar» (Pekin, 2004) maqolalari va bir qancha kitoblarni alohida keltirib o‘tish mumkin. 3 文月。实用现代汉语语法。 - 北京 : 商务印书馆 , 1983 年 . ( Вэн Юэн. Ҳозирги хитой тили грамматикаси. – Пекин: Шангвуиншугуан, 1983.) 4 Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1984. - 321 с. 5 Задоенко Т.К., Хуан Шуин. Основы китайского языка (Основной курс), том II. - М.: Наука, 1986. - 245 с. 6 Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1982. – 255 c . 7 Та dqiqot metodlari. Mavzuga doir to’plangan materiallar hozirgi zamon tilshunoslik fanida keng qo’llanilayotgan struktur, tafsifiy, tahliliy, komponent metodlari yordamida tahlil etildi. Ilmiy ishning yangiligi. − hozirgi xitoy tili va o’zbek tilidagi so’roq gaplarning mazmuni o’rganilib chiqildi; − ularning o’ziga xos yasalish modellari tahlil qilindi; − xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplarning turlari va vositalari o’rganib chiqildi; − xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy tahlil qilindi; − o’zbekzabon talabalarning xitoy tilidagi qiyoslash mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni qo’llashda kelib chiqadigan xato va kamchiliklar tahlil qilindi; − tadqiqot asosida ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ishda xitoy tilidagi qiyos va so’roq mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar struktur mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalar struktur-funksional jihatdan system holatda o’rganiladi. Bitiruv malakaviy ishi materillaridan xitoy tili leksikalogiyasi va leksikasiga oid maxsus kurslarda o’zbek va rusiyzabon talabalarga xitoy tilini o’rgatish jarayonida , qo’llanma hamda darsliklar tuzishda, ayniqsa, xitoy tiliga oid o’quv qo’llanmalar sharqshunos filologlar uchun maxsus kurslar tayyorlashda keng foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, xulosa, jian jie, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Har bir bob o’z mazmuni va mohiyatidan kelib chiqqan holda kichikroq qismlarga bo’lingan. Birinchi bob “Tilshunoslikni o’rganish obyekti sifatida xitoy tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi rejasi “Xitoy tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb nomlanib, xitoy tilida so’roq gaplarni ifodalovchi bir qancha vositalar keltirib 8 o’tilgan. Ikkinchi reja esa “Xitoy tilida so’roq gaplarning turlari” deb nomlanib, bu rejada so’roq gaplarning bir necha xil turlari va qiyoslash usullarini tahlil etishga bag’ishlangan. Ikkinchi bob esa “ O’zbek tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi reja “So’roq gaplarni o’rganish obyekti” deb nomlanib, o’zbek tilidagi so’roq gaplarning umumiy tavsifi va ularning kelib chiqishi haqida misollar bilan izohlar keltirib o’tilgan. Ikkinchi reja “O’zbek tilida so’roq gaplarning turlari” haqida bo’lib, bu rejada so’roq gaplarning turlari va uning misollari keltirib o’tilgan. Uchinchi reja esa “O’zbek tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb nomlanib,o’zbek tili grammatikasidagi so’roq gaplarni ifodalovchi vositalar, so’roq olmoshlari va so’roq yuklamalari misollari bilan keltirib o’tigan. Bu ikkala bobda ham xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy jihatdan to’liq tahlil qilingan. I BOB. TILSHUNOSLIKNI O`RGANISH OB’YEKTI SIFATIDA XITOY TILIDA SO`ROQ GAPLAR 1.1 Xitoy tilida so`roqni ifodalash vositalari So’roq gap deb atrofimizda va umumiy bizga noma’lum bo’lgan narsa va voqea hodisalar haqida ma’lumot olish maqsadida qo’llaniladigan so’roq ohangi hisoblanadi. Xitoy tilida so’roq gaplar bir nechta tur va vazifalarga bo’lib 9 o’rganiladi.Umumiy qilib aytadigan bo’lsak, xitoy tilida so’roq gaplar umumiy va maxsus so’roq gaplarga bo’lib o’rganiladi. Bundan tashqari xitoy tilida maxsus so’roq savollar va so’roq olmoshlariga bo’lib o’rganiladi. Bu so’roq olmoshlari va maxsus so’roq savollari haqida bir qancha tilshunoslar o’z asarlari va ilmiy maqolalarida ma’lumot qoldirib o’tgan.Tilshunoslarning fikrlariga ko’ra, ” Har bir til rivojlanib, taraqqiy etib borar ekan, shu tilga xos bo’lgan ilmiy yangiliklar va tamoyillar ham ko’payib boraveradi. O’sha tilning lug’atida esa so’z boyligi ham ortadi, shu til bilan muloqot qiladigan xalqning esa, so’z boyligi ko’payib va kengayib” boraveradi deb e’tirof etgan. Xitoy tilida so’roq gap va uning turlari haqida Ven Yuan o’zining 实用现代 汉语语法 Shiyong xiandai hanyu yufa (“Ҳозирги хитой тили грамматикаси ” ), kitobida gapda so’roq gaplarning grammatik va sintaktik vazifasi haqida ham ma’lumot berib o’tgan. Хuan Shuinning “Основы китайского языка” kitobida xitoy tilida qiyoslash va so’roq gaplarning qo’llanilish usullari haqida so’z yuritilib, bir qancha so’roq savollari haqida ma’lumot bergan. Tilshunos o’z asarida so’roq savollarni “Alternativ savol’’ deb ataluvchi qoidaga asosan 还是 hai shi ishtirokida xitoy tilida 11 xilda savol tuzish yo’llarini keltirib o’tagan. Ularga 马 ma so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, 呢 ne so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, 吧 ba so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, 了 le so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, ta’kid-inkor savollar: fe’l (yoki fe’lli oborot)+ ( 了 )+ 没有 meiyou kabi bir qancha turlarga bo’lib o’rganilgan. 7 So`roq gaplar gapda so`roq ma’nosini anglatadi. So`roq gaplar xarakteridan qat’iy nazar so`roq gaplar umumiy savolli va maxsus savolli gapga bo`linadi. Shuningdek, alternativ savolga ega bo`lgan so`roq gaplar ham mavjud. Umumiy savolli so’roq gaplar berilayotgan mazmunni tasdiqlashni yoki inkor etishni taqozo etadi.Umumiy savolga tasdiqli yoki inkor javob berish lozim. 7 Хuan Shuin.Основы китайского языка . Pekin ,2003-142 b . 10 Umumiy savol kesimli so`roq formasida, 是 shì va 不 búshì kuchaytiruv yuklamasi, 吗 ma ibora yuklamasi orqali beriladi. 8 Bundan tashqari so`roqni intonatsiya, ohang ham ifodalashi mumkin. Gapda intonatsiya o`zi yoki boshqa bo`laklar yordamida so`roqni anglatishi mumkin. a) Ibora yuklamasi ishtirok etmagan gaplar 1. 你知道不知道他？ Ni zhidao bu zhidao ta? Sen uni bilasanmi yoki bilmaysanmi? 2. 他有没有钱？ Ta you mei you qian? 他有钱没有？ Ta you qian mei you? 他有钱没有钱 ? Ta you qian mei you qian? Unda pul bormi yoki yo`q? 3. 他是不是有钱 ? Ta shi bu shi you qian? Uning puli bormi? 4. 你是学生不是？ Ni shi xue sheng bu shi? Sen o`q uvchimisan yoki yo`q? 5. 这些东四好不好？ Zhixie dongxi hao bu hao? Bu yaxshi narsalarmi yoki yo`q? 6. 他去不去来？ Ta qu bu qu lai? 8 丁声树等。现代汉语语法。 北京： 商务印书馆， 1961 年。 - 78 页。 11 U keladimi, kelmiydimi? 他去来不去来？ Ta qu lai bu qu lai? U kelishga rozimi yoki yo`q? 7. 这辆汽单，六个人坐得下坐不下 ? 9 Zhi liang qi dan, liu ge ren zuo di xia zuo bu xia? Bu mashinaga olti kishi sig`adimi yoki yo`q? 8. 你想看他 ? Ni xiang kan ta? Sen uni ko`rishni xoxlaysanmi? 9. 你孩子睡了？ Ni haizi shui le? Sening farzanding uxladimi ? So`nggi ikki gapda so`roq faqat intonatsiya bilan berilmoqda. b) Ibora yuklamasi ishtirok etgan gaplar： 1. 你去没 去？ Ni qu mei qu? Sen borasanmi? 2. 他是学生吗？ Ta shi xue sheng ma? U o`quvchimi? 3. 这本书是你的吗？ Zhi ben shu shi ni di ma? Bu sening kitobingmi? 4. 你看书吗？ Ni kan shu ma? 9 丁声树等。现代汉语语法。 北京： 商务印书馆 ， 1961 年。 - 9 5 页。 12 Sen kitob o`qiysanmi? 5. 你的父亲在家吗？ Ni di fuqin zai jia ma? Otang uydami? 6. 他不是王三吗？ Ta bu shi wan san ma? Vansan emasmi? 7. 你到过北京吗？ Ni dao guo bei jing ma? Sen Pekinda bo`lganmisan? 8. 我们坐火单去吗？ Women zuo huo dan qu ma? Biz poezdda ketamizmi? 9. 这个东四当然很好吗？ Zhi gi dong xi dang ran hen hao ma? Bu narsa haqiqatdan ham yaxshimi? Ni kan ,ni di ge ma? Sen akang bilan ko`rishasanmi? 10. 你懂得我的訫吗 ? 10 Ni dong wo di xin ma? Sen meni rostan tushindingmi? 11. 你听懂的不懂？ Ni ting dong di bu dong? Sen meni eshitib tushunyapsanmi? 12. 你听得 我的声音吗？ Ni ting di wo di sheng yin ma? Mening ovozimni eshityapsanmi? 10 丁声树等。现代汉语语法。 北京： 商务印书馆 ， 1961 年。 - 9 7 页。 13 13. 今天得报纸还没来吗？ Jin tian de bao zhi hai mei lai ma? Bugungi ro`znomalar hali kelmadimi? 14. 大概你早己知道了吗？ Dagai ni zao ji zhidao li ma? Bu haqda sen allaqachon bilgan bo`lsang kerak? So`nggi gapda ham so`roq intonatsiya bilan ifodalanmoqda. Umumiy savol turlaridan biri – bu bo`lib tashlangan savol. Bo`lib tashlangan savol ikki qismdan iborat bo`ladi: birinchi qismi fikrdan iborat bo`ladi (tasdiq yoki inkor), ikkinchi qismda esa savol bo`ladi. Bu turdagi gaplarda savol 是不是 Shi bu shi “ha, yo`q”; 对不对 dui bu dui “to`g`ri, noto`g`ri”, 好不好 hao bu hao “yaxshi, yaxshi emas”; 行不行 xing bu xing “xo`p, xo`p emas” so`zlari bilan ifodalanadi. Shuningdek, bu turdagi gaplarda so`roq intonatsiyasi ham muhim rol o`ynaydi. 1. 明天咱们到他那里，好不好？ Ming tian zanmen dao ta na li,hao bu hao? Ertaga uning yoniga boramiz, xo`pmi? 2. 别囔行不行？ Bie nong xing bu xing? Baqirmang, maylimi? 3. 我还没有问你，你就先问我啦，是不是？ 11 Wo hai mei you wen ni, ni jiu xian wen wo la, shi bu shi? Sendan so`rashga ulgurmasimdan, o`zing menga savol berishni boshladingmi? 4. 照你訢，是大家打伙桦你啦，是不是？ Rao ni ting, shi dajia da huo hua ni la,shi bu shi? Seningcha, biz hammamiz bu yerga seni shantaj qilish uchun yig`ilibmizda, shundaymi? 11 I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.- c .167-169 14 5. 上的市面今年又比上差些，是不是？ shang di shangmian jin nian you bi shang chao xie, shi bu shi? Bu yil shahringizda savdo o`tgan yilgiga nisbatan sust bo`lmoqda, shundaymi? Maxsus savolli so’roq gaplar gapda noaniq narsani aniqlashni talab qiladi. Aniq buyum, belgi yoki holatga tegishli bo`lgan savolga aniq javob berish talab qilinadi. Maxsus savol so`roq esa olmoshlari va ravish bilan ifodalanadi. Bundan tashqari maxsus savol intonatsiya yordamida ham ifodalanadi. a) Ibora yuklamasi yo`q gaplar 1. 你在哪儿住？ Ni zainar zhu ? Sen qayerda yashaysan? 2. 他看什么事？ Ta kan shen mi shi? U qanaqa kitob o`qiyapti? 3. 你是几年级的学生？ Ni shi ji nian ji di xue sheng? Sen nechanchi sinfda o`qiysan? 4. 教你们中文？ Jiao ni men zhohg wen? Sizlarga Xitoy tilini kim o`tadi? 5. 这两个东四，哪一个好？ Zhi liang gi dongxi,na yi gi hao? Bu ikki narsadan qay biri yaxshi? 6. 这两双 皮， 多少钱？ Zhi liang shung bi, duo shao qian? Bu oyoq kiyim qancha turadi? 15 7. 人都到哪里去了？ Re n dou dao na li qu li? Hamma qayerga ketdi? 8. 我们什么时候回来？ Women shenmi shi hao hui lai? Biz qachon qaytamiz? 9. 今天的会怎么散得这样快？ Jin tian di hui zenmi yang qiao de zhe yang kuai? Nima uchun bugun yig`ilish tez tugadi? 10. 你上垟子屋里干什么去了？ Ni shang yang zi du li gan shen mi qu li? Syansi xonasiga nima uchun bording? b) Ibora yuklamali gaplar 1. 他上哪儿去了 ? Ta shang nar qu li? U qayerga ketdi? 2. 他们在作些什么呢？ Tamen zai zuo xie shenmi ni? Ular endi nima qilishyapti? 3. 这到底是个什么呢？ Zhe dao pin shi gi shenmi ni? Axir-oqibat bu qanday iyeroglif bo`ldi-a? 4. 这可怎么为呢？ Zhi ke zenmi wei ni? Buni nima qilsam ekan? 5. 他在会上 什么了呢？ Ta zai hui shang shenmi li ne? 16 U yig`ilishda nima haqida gapirdi? 6. 你们的枪在哪里呢？ Tamen di bi zai na li ni? Sizning vintovkangiz qani? 7. 你的孩子在哪儿呢？ Ni di hai zi zai nar ni? Seni bolang qani? 8. 老帅到哪儿去了呢？ Lao shi dao nar qu li ni? U qayerga ketdiykin? 9. 他先前哪里去里呢？ Ta xian qian na li qu li ni? Bungacha u qayerga borgan? Alternativ savollar ikki qarama-qarshi imkoniyatlardan birini tanlashni talab qiladi. Alternativ savolga mumkin bo`lgan javobdan birini berish kerak. Alternativ savol 是 shi, 还是 hai shi va so`roq intonatsiyasi bilan ifodalanadi. Bunday so`roq gaplarni yasash uchun ikki turdagi yuklamalardan foydalanish mumkin: a) Bitta yuklamadan foydalanib, b) Ikkita yuklamadan foydalanib. a) Ibora yuklamasiz gaplar： 1. 他是工人还是农 ? Ta shi gong ren hai shi yi? U ishchimi yoki dehqonmi? 2. 他是中国人还是日本人？ Ta shi zhong guo ren hai shi ri ben ren? U xitoymi yoki yaponmi? 17 3. 还是你来，还是他来？ Hai shi ni lai, hai shit a lai? Sen kelasanmi yoki u keladimi? 4. 你吃米饭，还是吃面包？ Ni qe m i fan, hai shi qe mian bao? Sen guruch yeysanmi yoki non yeysanmi? 5. 他教中文，还是俄文？ Ta jiao zhong wen, hai shi e wen? U xitoy tilidan dars beradimi yoki rus tilidanmi? 6. 你那 黑水是蓝的还是红的？ Ni na hei shui shi lan di hai shi hong di? Sening idishingdagi bo`yoq ko`kmi yoki qizilmi? b) Ibora yuklamali gaplar： 1. 是 烤 呀，还是 级子呀？ Shi kao ya, hai shi niu zi ya? Tovuqmi yoki o`rdakmi? 2. 你去呀，还是不去？ Ni qu ya, hai shi bu qu? Aytchi, borasamni yoki yo`qmi? 3. 你要这个，还是要那个呢？ Ni yao zhe gi, hai shi yao na gi ni? Senga bu kerakmi yoki umi? 4. 他是比京人呢，还是天津人呢？ Ta shi bei jing ren ni, hai shi tian an ren ni? U pekinlikmi yoki tynszinlikmi? 5. 他去呢，还是我去呢？ Ta qu ni, hai shi wo qu ni? 18 Sen borasanmi yoki o`zim boraymi? 1.2 Xitoy tilida so`ro q gaplarning turlari. Xitoy tilida so’roq gaplarning bir necha xil turi mavjud bo’lib, ularning gapdagi ma’nosi va vazifasiga qarab turlarga ajratiladi. Savollar hech bir o`zgarishsiz ta'kid ma'nosini anglatuvchi gaplardan ham tuziladi. Savollar quyidagi tarzda tuziladi: 1) Ta’kid so`nggida modal yuklamani qo`shish bilan 2) Bo`laklarning o`rnini almashtirish bilan, ya’ni savolga javob bo`luvchi so`roq olmoshining o`rnini almashtirish bilan. Shu ikki qoidaga va “Alternativ savol” deb ataluvchi qoidaga asosan, 还是 ishtirokida xitoy tilida o`n bir xilda savol tuzish mumkin. Savol turi Misol 1. 马 so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar 马你是中国人吗 ？ NǐshìZhōngguórénma? Sen xitoylikmisan? 2. 呢 so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar 1. 我是中国人 ， 你呢 ？ Wǒ shì Zhōngguó rén, nǐne? Men xitoylikman, senchi? 2. 我的书呢 ? Wǒ de shū ne? Mening kitobim qani? (Mening kitobimga nima bo`ldi?) 3. 吧 so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar 你也是中国人吧 ？ Nǐ yě shì Zhōng guó rén ba? Sen ham xitoylik bo`lsang kerak? 19 4. 了 so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar 你们都姓李 ， 那你们是姐妹了 ? Nǐmen dōu xìng Lǐ, nà nǐmen shì jiě mèi le? SizningikkovingizninghamfamiliyangizLi, opa-sangilmisizlar? 5. Ta’kid-inkor savollar 你是不是中国人？ Nǐ shì bú shì Zhōng guó rén? Sen xitoylik ( yokiyo ` q )? 6.Ta’kid-inkor savollar: fe’l (yoki fe’lli oborot)+( 了 )+ 没有 你吃饭了没有 ? Nǐ chī fàn le méi yǒu? Sen ovqatlandingmi ? 7.Alternativsavollar ( 还是 qo`llab ) 你想喝茶还是喝咖啡 ？ Nǐ xiǎng hē chá hái shì hē kāfēi? Sen choy yoki kofe ichishni istaysanmi? 8. Ajratuvchi savollar 你是中国人，对不对？ Nǐ shì Zhōng guó rén, duì bú duì? Sen xitoyliksan - a ? 9. So ` roqolmoshlisavollar 你叫什么名字？ Nǐ jiào shénme míngzi? Isming nima ? 10. Ritorik savollar 我这么忙，怎么有时间出去玩？ Wǒ zhè me máng, zěn me yǒu shí jiān chū qù wán? Men shunchalik bandmanki, qayerdan menda 20 ko`ngil xushlik uchun vaqt bo`lishi mumkin? 11. Belgilanmagan savollar 你才写了五分钟，就写完了？ Nǐ cái xiě le wǔ fēn zhōng, jiù xiě wánle? Sen besh daqiqa yozding va allaqachon tugatdingmi? 吗 – so`roq olmoshli savollar Bu turdagi savollar asosan “ha” yoki “yo`q” degan javoblarni olish uchun ishlatiladi. 张 ： 你是老师吗 ？ Zhāng: Nǐshìlǎoshīma? Chjan: Sen o`qituvchimisan? 王 ： 我不是老师 ， 我是学生。 Wáng: Wǒbúshìlǎoshī, wǒshìxuésheng. Van: Men o`qituvchi emasman, men talabaman. 老师 ： 你们有问题吗 ？ 12 Lǎoshī: Nǐmenyǒuwèntíma? O`qituvchi: Savollaringiz bormi? 丁 ： 我有。 Dīng: Wǒyǒu. Din: Menda bor. 李 ： 我没有。 Lǐ: Wǒméiyǒu. Li: Menda yo`q. 12 Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1982. – 267 c . 21 Ta’kid savollar. Savol beruvchi “ha” degan javobni kutayotgan vaqtda, ko`p hollarda 吗 qo`llaniladi. Vaziyat: Mashinadan tushib kelayotgan do`stingizni ko`rib, yaqinda yangi mashina olganini so`raysiz . 你买新车了吗 ？ (Ta’kid-inkor savol ( 你买新车了没有 ？ )bu vaziyatga to`g`ri kelmaydi, chunki bu gapda ta’kidga ishora bor. Nǐmǎixīnchē lema? Sen yangi mashina xarid qildingmi? Inkor savollar. So`rovchi inkor javobini kutayotgan bo`lsa, inkor gap oxirida so`roq gap hosil qilish uchun 吗 qo`llaniladi. Vaziyat: Van ismaloq yeyishdan bosh tortgani uchun, Lidada Van ismaloqni yoqtirmaydi degan fikr paydo bo`ldi. 李 ： 你不喜欢吃菠菜吗 ？ Lǐ: Nǐbùxǐhuanchībōcàima? LI: Sen ismaloqni yoqtirmaysanmi? 王 ：（ 对 ），（ 我 ） 不喜欢。 Wang: (Duì), (wǒ) bùxǐhuan. Van: (Ha.)Menyoqtirmayman. 呢 - so`roq olmoshli savollar. 呢 nafaqat savollarda ishlatiladi. Agar 呢 savolda qo`llanilsa, matn mazmunidan an glaniladigan qismi tushiribqoldirilgan noto`liq gaplarda qo`llaniladi. Aynan shu savolni takrorlamasdan berish. 王 ： 你在哪里工作 ？ Wáng: Nǐzàinǎligōngzuò? 22 Van: Sen qayerda ishlaysan? 李 ： 在中国银行。你呢 ？ (= 你在哪里工作 ？ ) Lǐ: ZàiZhōngguóYínháng. Nǐne? Li: Xitoy bankida, senchi? (= Senchi qayerda ishlaysan?) Kesimning tushib qolishi. Matn mazmunidan kesim anglansa, u tushib qolishi mumkin. 八的一半是四 ， 六的一半是呢 ？ ( 六的一半是多少 ？ ) Bā de yíbànshìsì, liù de yíbàn ne?(=Liù deyíbànshìduōshao?) Sakkizningyarmi – to`rt, oltiningyarmichi?(= oltining yarmi — necha?) 老师 ： 这个问题 ， 李明张力都会回答。王安 ， 你呢 ？ (= 你会不会回答 ？ ) Lǎoshī: Zhègewèntí, LǐMíng, ZhāngLìdōuhuìhuídá. WángĀn, nǐne? (=Nǐhuìbúhuìhuídá?) O`qituvchi: LiMin ham, ChjanLi ham bu savolga javob bera olishadi, VanAn’, senchi? (=Sen javob beraolasanmi?) “Qayerga ketdi?”, “nimabo`ldi?” deb so`rash. Agar kimdir ko`rishni istayotgan kimni yoki nimani ko`rmasa, “nima bo`ldi?” yoki “qayerga ketdi?” ma’nosini anglatuvchi 呢 olmoshi qo`llaniladi. Shuni ham ahamiyatga olish kerakki, ayrim hollarda bu savol “qani …?” tarzida ham tarjima qilinadi. Shuningdek, u joy-o`rinni anglatuvchi … 在哪里 zai na li ?Savoldan farq qiladi. Vaziyat: Mey In va uning yigit do`stini doim birga ko`rardik. Lekin bugun kinoda to`qnash kelsak, yigit do`sti u bilan emas. 梅英 ， 你一个人来看电影吗 ？ 你男朋友呢 ？ Méi Yīng, nǐ yí ge rénlái kàn diàn yǐng ma?Nǐ nán péngyou ne? Mey In film ko`rishga yolg`iz keldingmi?Yigitingchi?(=Unga nimabo`ldi?) 23 Vaziyat:bir necha yil oldin jo`nab ketgan shahringizga qaytib keldingiz. Siz bir vaqtlar sizning qadrdon qahvaxonangiz bo`lgan bino oldidasiz. Lekin hozir qahvaxona o`rnida boshqa inshoat. 咦 ， 咖啡馆呢 ？ ( 咦 hayratni anglatuvchi undov so`z) Yí, kāfēi guǎn ne? Voy, qahvaxona qayerga ketdi? Kimning yoki nimaningdir joylashgan joyini, o`rnini aniqlash uchun 在哪里 ? qo`llaniladi. Vaziyat: Siz notanish shahardasiz, va pochta qayerdaligini so`rayapsiz? 请问 ， 邮局在哪里 ？ Qǐng wèn, yóu jú zài nǎli? Pochta qayerda, iltimos ayting? 吧 - so`roq olmoshli savollar. 吧 so`roq olmoshli gaplar, aytuvchining 100 % aminligini bildiradi. Bunday gaplarda ko`pincha 一定 (yídìng ‘albatta’) yoki 大 概 (dàgài ‘balki’) ravishlari qo`llaniladi, lekin 吧 so`roq olmoshi mustaqil bu vazifani bajara oladi. 吧 ! yoki 吧 ? 吧 – ishtirokidagi gaplarda so`roq belgisi o`rnida undov belgisini qo`llash mumkin. 你工作了一整天 ，（ 一定 ） 累了吧 ！ Nǐ gōng zuò le yì zhěng tiān, (yí dìng) lèi leiba! Sen kun bo`yi ishlading, charchagan bo`lsang kerak! 这本书上写着你的名字 ， 是你的吧 ？ Zhè běn shū shàng xiě zhe nǐ de míngzi, shì nǐ de ba? Bu kitobda sening isming yozilgan, sening isming-mi? 吗 yoki 吧 ?Aslida 吗 va 吧 ishtirokidagi gaplarda so`zlovchi javob qanday bo`lishini taxmin qiladi, lekin 吧 kuchliroq taxminni anglatadi, 吗 nisbatan. 24 Vaziyat: kimdir kitob do`konidan bir nechta fransuz tili darsligi va ikkita fransuz lug`atini xarid qildi. Sotuvchi quyidagi savollardan birini berishi mumkin. 你是学法文的吧 ？ Nǐ shì xué Fǎ wén de ba? Siz fransuz tilini o`rganayotgan bo`lsangiz kerak? 你是学法文的吗 ？ Nǐ shì xué Fǎwén dema? ("Ha"javobinikutmoqda.) Siz fransuz tilini o`rganyapsizmi? 你是不是学法文的 ？ Nǐ shì bú shì xué Fǎwén de?(Hech qanday taxmin yo`q.) Siz o`rganyapsizmi(yoki o`rganmayapsizmi fransuz tilini).了 - so`roq olmoshli savollar. 了 – bunday savollar ba’zida talaffuzi yaqin bo`lgan 咯 (lo) yoki 啰 (lo) singari boshqa iyerogliflar yordamida yasaladi. Shu sababli ko`pincha 那 / 那 么 (nà/nàme ‘u holda’) qo`llaniladi. Bu turdagi savollarda so`roq belgisi yoki nuqta qo`yilishi mumkin. 李：那个女孩跟你很象 , 她是谁？ L ǐ: N à ge n ǚ h á i g ē n n ǐ h ě n xi à ng , t ā sh ì sh é i ? Li: Bu qizcha senga juda ham o`xshash, u kim? 王 ： 我跟她同姓 ， 可是她不是我姐姐。 Wáng: Wǒ gēn tā tong xìng, kě shì tā bú shì wǒ jiějie. Van:bizning familiyamiz bir xil, lekin u mening opam emas. 李 ： 那他是你妹妹了 ？ Lǐ: Nà tā shì nǐ mèi mei le? Li: U holda, u sening singlingmi? V + 不 + V; Adj + 不 + Adj = ta’kid-inkor savollari 25 Bu turdagi savollar “ha” yoki “yo`q” degan javobni olish uchun ishlatiladi.Modal fe’llar ham bu turdagi savollarda qo`llanilishi mumkin. Bir bo`g`inli fe’llar va ot: 王 ： 你们明天去不去他家 ？ Wáng: Nǐmen míngtiān qù bu qù tā jiā? Van: Siz ertaga uning uyiga boryapsizmi? 张 ： 我去 ， 我太太不去。 Zhāng: Wǒ qù, wǒ tài tai bú qù. Chjan: Men boryapman, xotinim – yo`q. 丁 ： 你累不累 ？ Dīng: Nǐ lèi bu lèi? Din: Sen charchadingmi? 陈 ： 不太累。 Chén: Bú tài lèi. Chen: Uncha charchamadim 李 ： 明天会不会下雨 ？ Lǐ: Míngtiān huì bu huì xià yǔ? Li: Ertaga yomg`ir yog`adimi? 张 ： 不会。 Zhāng: Búhuì. Chjan: Yo`q. Ikki bo`g`inli fe’l va ot. Agar fe’l, ot yoki modal fe’l ikki bo`g`indan tashkil topgan bo`lsa, ikkinchi bo`g`inning ta’kid qismi norasmiy nutqda qo`llanilmaydi. 李 ： 你高 （ 兴 ） 不高兴 ？ Lǐ: Nǐ gāo(xìng) bu gāoxìng? Li: Sen xursandmisan yoki yo`q? 张 ： 我很高兴。 26 Zhāng: Wǒ hěn gāoxìng. Chjan: Men xursandman. 王 ： 那件事 ， 我们应 （ 该 ） 不应该告诉他 ？ Wáng: Nà jiànshì, wǒmen yīng(gāi) bu yīng gāi gàosu tā? Van:unga bu haqda aytishimiz kerakmi? 丁 ： 不应该。 Dīng: Bù yīnggāi. Din: shart emas. Ta’kid-inkor savolli fe’lning tuzilishi quyidagicha: 有 — 有没有 . 李 ： 你今天有没有空儿 ？ Lǐ: Nǐ jīntiān yǒu méi yǒu kòngr? Li: Bugun sening vaqting bormi? 王 ： 我下午有空儿 ， 晚上没有。 Wáng: Wǒ xià wǔ yǒu kòngr, wǎn shang méi yǒu. Van: Tushdan so`ng vaqtim bor, kechqurun – yo`q. Ta’kid-inkor savollar: fe’l (yoki fe’lli oborot) + ( 了 ) + 没有 Bu turdagi savollarda fe’l (fe’lli oborot) + 了 + 吗 o`zaro o`rin almashadi. 了 zarur bo`lmaganda. 没有 ta’kid-inkor savol uchun qo`llanilganda, fe’l ikki bo`g`indan tashkil topib, ob’yektga ega bo`lsa 了 zarur emas . 你吃饭 （ 了 ） 没有 ？ (= 你吃饭了吗 ？ ) Nǐ chīfàn (le) méi yǒu? Sen ovqatlandingmi? 你爸爸退休 （ 了 ） 没有 ？ (= 你爸爸退休了吗 ？ )( 退休 — ikkibo`g`inlife’l) Nǐ bàba tuì xīu (le) méi yǒu? Sening otang nafaqadami? 27 了 zarur bo`lgan hollar: Agar fe’l bir bo`g`inli bo`lib, to`ldiruvchiga ega bo`lmasa, 了 qo`llash zarur. 小李 做 的菜 ， 你吃了没有 ？ (= 小 李 做 的菜 ， 你吃了吗 ?) Xiǎo Lǐ zuò decài, nǐ chī le méi yǒu? Syao Li tayyorlagan taomni edingmi? ( 吃 – fe’l to`ldiruvchisi bo`lgani sababli, 小 李 做 的菜 ， 你吃没有 ？ , tarzida murojaat qilish mumkin emas. Alternativ savollar odatda 还是 xitoy tilida variantlarni taqdim etish maqsadida qo`llaniladi va “yoki” tarzida tarjima qilinadi. 主 人 ： 我们有咖啡 ， 也有茶 ； 你想喝咖啡还是 （ 喝 ） 茶 ？ 13 Zhǔrén: Wǒmen yǒu kāfēi, yě yǒu chá; nǐ xiǎng hē kāfēi háishi (hē) chá? Xo`jayin: Bizda qahva va choy. Sen choy yoki qahva ichmoqchisan? 客 人 ： 我想喝茶。 Kèrén: Wǒxiǎnghēchá. Keren: Men choy ichmoqchiman. Ikkitadan ortiq variant bo`lganda hollarda: Ba’zan ikkitadan ortiq variant taqdim etiladi. Buholda so`nggi ikkivariant orasiga 还是 qo`yiladi. 14 你喜欢日本车 、美 国车还是 德 国车 ？ Nǐ xǐhuan Rìběn chē, Měi guó che háishi Dé guóchē? Senga yapon, amerika yoki nemis mashinalari yoqadimi? Tanlov: hammasi yoki hech narsa. Agar tanlov bo`lmasa, yoki variantlar berilmasa, tushib qolgan bo`lsa 都 qo`llaniladi . So`zlarning quyidagi tartibiga e’tibor qaratish lozim: 李 ： 你们喜欢吃中国菜还是法国菜 ？ Lǐ: Nǐmen xǐhuan chī Zhōng guó cài hái shi Fǎguó cài? 13 I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.-178 c . 14 Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-148 c . 28 Li: Sizga xitoy oshxonasi yoqadimi yoki fransuz oshxonasi? 丁 ：（ 中国菜跟法国菜 ，） 我都喜欢吃。 ( noto`g`ri : 我都喜欢吃中国菜跟法 国菜。 ) Dīng: (Zhōng guócài gēn Fǎguó cài,) wǒ dōu xǐhuan. Din : Har ikkalasi yoqadi . 王 ：（ 中国菜跟法国菜 ，） 我都不喜欢吃。 (Noto`g`ri: 我都不喜欢吃中国菜 跟法国菜。 ) Dīng: (Zhōng guó càigēn Fǎguó cài,) wǒ dōu bù xǐhuan. Van: Hech biri yoqmaydi. 还是 yoki 或者 . Bu konstruksiya ya’ni 还是 va 或者 (huòzhě "yoki") konstruksiyasini biz adashtirmagan holda 或者 ni ko’pincha ta’kidda qo`llaymiz. 请你给 我一 杯 茶 或者 咖啡。 15 Qǐng nǐ gěi wǒ yì bēi chá huòzhě kāfēi. Iltimos, menga bir qadah choy yoki qahva ber. 或者 savolda qo`llanilsa, bu ta’kid-inkor so`rog` yoki 吗 olmoshli savol bo`ladi. 王 ： 我很 渴 ， 想喝一 点饮料 。有没有 查 茶 或者 汽水？ (= 有茶 或者 汽水吗？ Wáng: Wǒ hěn kě, xiǎng hē yì diǎn yǐnliào. Yǒu méi yǒu chá huò zhě qì shuǐ? Van: Men chanqadim, nimadir ichmoqchiman. Choy yoki gazli suv bormi? 李 ： 有。要汽水还是要茶 ？ (bu variant taqdim etuvchi ta’kid-inkor savoli) Lǐ: Yǒu. Yào qì shuǐ hái shi yào chá? Li: Bor. Sen choy xohlaysanmi yoki gazli suv? So`roq olmoshli savollar 15 汉语词典。上 海。 2005 年。 29 So ` roq olmoshlariga quyidagilar kiradi : 谁 ( sh é i kim ?), 哪 ( n ǎ qaysi ?), 什么 ( sh é nme nima ; qanday ), 哪里 / 哪儿 ( n ǎ li / n ǎ r qayerda ; qayerga ), 怎么 ( z ě nme qanday ; ), 怎么样 ( z ě nmey à ng qanaqa ), 为什么 ( w è ish é nme nimaga ), 多 ( du ō qanday + ot ), 多少 ( du ō shao qancha ), 几 ( j ǐ qancha + sanoq so ` z ), 干嘛 ( g à nm á nimaga ). Shunga e ’ tibor qaratish lozimki , 什么时候 ( sh é nmesh í hou ) ‒ bu qachon , 几 点 ( j ǐ di ǎ n ) ‒ bu esa soat nechada ma ’ nolarini anglatadi . 16 Bu turdagi savollar ta’kidni savolga javob bo`luvchi so`roq olmoshlariga almashtirish orqali yasaladi. Ajratuvchi savollar Savol tuzishda ta’kid bo`lgandan so`ng, ajratuvchi savol qo`shsa bo`ladi. Bu turdagi savollar ta’kid, rozilik, ma’qullash, taxmin qilish uchun tuziladi. Tasdiq. 对不对 / 对吗 ？ ta’kidni tasdiqlash uchun qo`llaniladi. Ular 吧 modal olmoshli so`roq gaplarga yaqin bo`ladi. 那个人跟你很 像 ； 他是你 哥哥 ， 对不对 ？ (= 他是你 哥哥 吧 ？ ) Nà ge rén gēn nǐ hěn xiàng; tā shì nǐ gē ge, duì bu duì? U kishi senga juda ham o`xshash.U sening akang, to`g`rimi? 好不好 ？ / 好吗 ？ yoki 怎么样 ？ So`roq gap tuzish uchun qo`llaniladi. 李 ： 下 课以后 ， 我们一 起 去吃饭 、 看电影 ， 好不好 ？ Lǐ: Xià kè yǐ hòu, wǒmen yì qǐ qù chī fàn, kàn diàn yǐng, hǎo bu hǎo? Li: Yur darsdan keyin borib, kino ko`ramiz, maylimi? 丁 ： 好 啊 ！ 电影 票 ， 你买 ； 吃午饭 ， 我请 客 ， 怎么样 ？ Dīng: Hǎo a! Diàn yǐngpiào, nǐ mǎi; chī wǔfàn, wǒ qǐng kè, zěnmeyàng? Din: Albatta! Sen bilet s otib olsang, men tushlik olib bersam nima deysan? 16 Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-152 c . 30 Rozilik yoki ruxsat kutish. 可 （ 以 ） 不可以 ？ / 可 以 吗 ？ yoki 行不行 ？ / 行吗 ？ rozilik / ruxsat uchun qo`llaniladi. 17 儿子 ： 妈 ， 我想跟朋友去 游泳 ， 行不行 ？ Érzi: Mā, wǒ xiǎng gēn péngyou qù yóu yǒng, xíng buxíng? O`g`il: Oyijon, do`stlarim bilan cho`milishga bormoqchiman, maylimi? Ritorik savollar Odatda ritorik savollar savol berish uchun emas,balki ta’kid uchun qo`llanadi. Umuman olganda, tasdiqli savol inkor javobni anglatadi, inkor savol esa tasdiqli javobga ishora qiladi.So`roq olmoshlari ishtirok etgan ritorik so`roq gaplar alohida ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, birinchi bob “Tilshunoslikni o’rganish obyekti sifatida xitoy tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi rejasi “Xitoy tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb nomlanib, xitoy tilida so’roq gaplarni ifodalovchi bir qancha vositalar keltirib o’ti lib keng va misollari bilan yoritib berildi. Ikkinchi reja esa “Xitoy tilida so’roq gaplarning turlari” deb nomlanib, bu rejada so’roq gaplarning bir necha xil turlari va qiyoslash usullari tahlil etilib, xitoy tilida ko’p ishlatiladigan so’roq savollar keng izohlari va misollari bilan yoritilib berildi. II-BOB O`ZBEK TILIDA SO`ROQ GAPLAR 2.1 So’roq gaplarni o’rganish obyekti 17 Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-154 c . 31 O’zbek tili bo’yicha umumiy qilib o’rganadigan bo’lsak ,o’zbek tili eng boy va yuksak qadimiy tarixga ega tillardan biri ekanligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. O’zbek tilining rivojlanishi ham uzoq qadimiy tarixga borib taqaladi. Har bir davlat rivojlanib, yuksalib borgani sari o’sha davlatning tarixi, madaniyati, ma’naviyati, iqtisodiyoti, siyosati va albatta, tili ham rivojlanib yuksalib boradi. Boshqa tillarda bo’lgani kabi, o’zbek tili ham bir qancha so’z turkumlari, gap bo’laklari va gap turlariga bo’lib o’rganiladi. Biz bu soha bo’yicha ish olib borgan,so’roq gaplar mavzusi bo’yicha o’zining ilmiy ish va kitoblarini bizgacha qoldirgan bir qancha tilshunoslar va olimlarning asarlari bilan tanishib, ushbu tadqiqot ishining o’rganish obyekti sifatida kiritib o’tamiz. Shoabdurahmonov Sh va Asqarov M “Hozirgi o’zbek adabiy tili” deb nomlangan kitobida so’roq gaplar va ularning tasnifi to’g’risida bir qancha ma’lumotlar keltirib o’tgan. Ular o’z kitobida o’zbek tilida so’roq gaplarni grammatik va sintaktik jihatdan keng yoritib va tasvirlab bergan. Bundan tashqari ular so’roq gaplarni quyidagi turlarga bo’lib tasnif qilgan. Shundan gap turlarini ko’rib chiqadigan bo’lsak, ozbek tilida gaplarning to’rt turga Bularga :darak gaplar, so’roq gaplar, buyruq gaplar va his-hayajon gaplarga bo’linadi. 18 Shulardan biri bo’lgan so’roq gaplar haqida gapirar ekanmiz so’roq gaplar deb, o’zbek tilida so’roq ma’nosini bildirgan gaplarga aytiladi. So’zlovchining noma’lum narsa yoki hodisani bilish maqsadida so’ragan savoliga so’roq gaplar deyiladi. So’roq gaplar savol ohangi bilan yoki so’roq so’zlar vositasida so’raladi. So’roq gaplar oxirida yozuvda so’roq(?)belgisi qo’yiladi. 19 Bu gaplar ko’proq dialogik nutqda uchraydi. Bundan tashqari bu soha bo’yicha Mallayev N “O’zbek tili grammatikasi’’ deb nomlangan kitobida so’roq gapga bir qancha ma’lumotlar berib o’tgan. Aburoziq Rafiyev va Jahongir Qo’nishev “ Hozirgi o’zbek adabiy tili” deb nomlangan asarida hozirda tilimizda ro’y berayotgan o’zgarishlar va tilda qilinayotgan yangiliklarga keng to’xtalib o’tib, tilimizdagi muammo va kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilagan bir qancha fikr va mulohazalarga 18 Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-qism.Toshkent, 1980-2 78 b . 19 Abdullayeva sh ., Ibrohimova S ., Adabiyotshunoslik terminlari lug ’ ati . Toshkent ,1967.- b .255 32 to’xtalib o’tgan. Hozirgi zamon tilshunosligiga o’zining oz bo’lsada hissasini qo’shib kelayotgan yana bir qancha tilshunoslarga to’xtalib o’tadigan bo’lsak. Barno Sulaymonova “ Ona tili hamda nutq madaniyati va davlat tilida ish yurutish” deb nomlangan ilmiy asarida hozirgi zamon tilshunosligida ro’y berayotgan yangiliklarga keng to’xtalib, bu asarida tilshunos ,nafaqat, tildagi grammatik va sintaktik usullarga ta’rif beribgina qolmasdan balki, so’zlashish odobi ya’ni nutq madaniyati hamda hozirgi davlat tilida ish yuritish va olib borishda ko’mak beradigan foydali ma’lumotlar keltirib o’tgan. Hamroyev M.A “ O’zbek tilida ma’ruzalar majmuasi” deb nomlangan asarida esa tildagi grammatik, fonetik, leksik, semantik va morfologik jihatlarini keng yoritib bergan holda, o’zbek tili grammatikasida so’roq gap va uning turlari va vositalari, maxsus so’roq olmoshlari va yuklamalari haqida alohida to’xtalib o’tgan. Va tilshunos so`roq gaplarni ikki nuqtai nazardan ko`rib chiqqan: 1) Rasmiy nuqtai nazardan – bunda so`roq gap tuzilishining Grammatik qoidalari ob’yekt vazifasini bajaradi: 20 2) Aloqa (kommunikatsiya) nuqtai nazardan – bunda nutqda so`roqning vazifasini o`rganishga qaratilgan lingvistik tahlil ahamiyatga ega bo`ladi. 21 Shuni ta’kidlash joizki, bu ikki nuqtai nazar bir-biridan ajratilgan holda qo`llanilishi mumkin. Chunki bu turdagi gaplar nuqtda so`roqning qo`llanilishi bilan chambarchas bog`liq bo`lib, so`zlovchining nimani ifodalashiga qarab belgilanadi. Aloqa (kommunikatsiya) jarayonida so`roqning ahamiyatini bilmaslik noto`gri. Dialog tuzishda yangi ma’lumot olishga qaratilgan savol konstruksiyasi asos bo`lib xizmat qiladi. Savol va javob dialogning minimal komponenti bo`lib hisoblanadi. Bu holatda savol shaxsiy munosabatlarda ham, inson faoliyatida ham muhim rol o`ynaydi. So`roq gaplar nafaqat insonlarning kundalik turmushida katta ahamiyatga ega. Balki shunday sohalar ham mavjudki, savolsiz tasavvur qilib bo`lmaydi, 20 Hamroyev M . A . O ’ zbek tilida ma ’ ruzalar majmuasi . Toshkent ,2005- b .87 21 Abdurahmonov G ’., Sulaymonova A ., Xolyorov X . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . Sintaksis . Toshkent ,1979.- b .98 33 masalan, intervyu, sotsiologik so`rovlar, huquqiy va sud jarayonidagi so`roqlar, o`qituvchining o`quvchiga savollari va boshqalar shular jumlasidandir. Ko`rsatib o`tilgan sohalarning har birida savol tuzishning o`ziga xos qoidalari, tartiblari, turlari mavjud bo`lib, faqat shu sohagagina tegishli bo`ladi. So`roq gaplar haqida so`z ketganda savol tushunchasi tarixiga nazar solish maqsadga muvofiqdir. Savolga qiziqish insoniyat o`zining tabiiy olamidan chiqib, o`ziga sun’iy olamni yaratishni boshlaganidan boshlanadi.Demak biz bu sohada ,albatta, tarixshunoslarning fikriga tayangan holda Dekartning fikrlariga e’tibor qaratamiz. Dekart yozgan edi: “Birinchidan, savolda noaniq nimadir bo`lishi kerak, aks holda savol foydasiz bo`ladi. Ikkinchidan, bu noaniq narsa nima bilandir belgilangan bo`lishi kerak, aks holda hech bir narsa uni topishga bizni yo`naltira olmasdi. Uchinchidan, savol aniq nimanidir anglatishi lozim”. 22 O`rganilayotgan sohaning predmeti so`roq gaplar va uning nutqdagi vazifalari. Bunda so`roq gaplarning ikki jihati qiziqish uyg`otadi: rasmiy jihati va nutqda qo`llaniladigan nutqiy uslubi. Shu tariqa so`roq gaplar sintaksis va semantika nuqtai nazaridan ham, aloqada (kommunikatsiya)dagi roli nuqtai nazaridan ham o`rganiladi. 2.2. O’zbek tilida so’roq gaplarning turlari Boshqa tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilida ham so‘roq gaplar ikki guruhga bo‘lib o’rganiladi: 1. Sof so‘roq gaplar javob talab qiladigan so’roq gaplar bo’lib bu so’roq gap turi ko’pincha ritorik so’roq gap turidan ajralib turadi. Bu so’roq gap turi ko’pincha og’zaki nutqda ko’proq uchraydi. Masalan: - Siz ertaga kelasizmi? -Ha kelaman. 22 Dekart.Ritorika.’’Antik davr ritorikasi”,M.1978.b-85. 34 2 Ritorik so‘roq gaplar so‘roq shaklida bo’lib,so’roq gaplarning javob talab qilmaydigan turi bo‘lib, javobi o‘z ichida yashiringan va barcha uchun ma’lum bo‘ladi. 23 Bu so’roq gap turi badiiy tilda, ba’zan ommaviy nutqda so’zlovchi o’z his-tuyg’ularini hayajon bilan ifoda etadi. Ritorik so’roq gaplar jismlarning ta’sirli bo’lishiga, so’zlarning inson tafakkuri va ongiga yetib borishida ta’sirchanlik va alohida kasb etib turuvchanligi bilan ajralib turadi. Bu so’roq gap turini mutaxasislar va qator professor olimlar qo’rqmasdan badiiy uslubning bir turi deb hisoblashgan. Bu so’roq gap turi ko’pincha badiiy adabiyotda keng qo’llaniladi. Masalan: - Men uning to‘satdan kelib qolishini qaydan bilay? –Nahotki Ahmadjonning shuncha mehnatkari bemaqsad ketsa! –Bilmayman bu ijod kishilarisiz qaydan olar edim qalbimga o’tni? Ritorik so‘roq gaplar quyidagi ma’nolarini ifodalashi mumkin: 1. Tasdiq ma’nosida: Masalan: - Bu Vatanda nimalar yo‘q (tasdiq). 2. Inkor ma’nosida: Masalan: O‘zingdan chiqqan baloga, qayga borasan davoga (inkor). O’zingdan chiqqan baloga, qayga borasan davoga (inkor). 3.Taajjub ma’nosida: - Bu nimasi?!o’ (taajjub). 4.Tashvish ma’nosida: Masalan: - Meni tashlabketmaysanmi?! (tashvish). 5.Gazab ma’nosida: Masalan: -Maqsad nima, maqsad?! (g‘azab). 6. Gumon ma’nosida: 23 Abdurahmonov G’.,Sulaymonova A., Xolyorov X. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Sintaksis.Toshkent,1979.-b.75 35 Masalan: -Paxtalar ham yaxshi ochilgandir? (gumon). 7. Kuchli hayajon ma’nosida: Masalan: - Tokaygacha ezilamiz, ota?! (kuchli hayajon). Shuningdek so’roq gap shakli orqali buyruq ma’nosi ham ifodalanishi mumkin. Masalan: - Yurmaysanmi? (yur ma’nosida). So’roq gap orqali ifodalangan buyruq gap ma’nosi buyruq gap orqali ifodalangan buyruq ma’nosidan kuchliroq bo’ladi.Bunday so’roq gaplar so’roq buyruq gaplar yoki ritorik so’roq gaplar deyiladi. So‘roq belgisi so‘roq gaplardan keyin qo‘yiladi. So‘roq gaplar bittadan ortiq bo‘lib kelishi mumkin. Bunday paytlarda so‘roq belgisi quyidagicha qo‘yiladi: -So‘roq gaplarning har biriga ahamiyat berish lozim, topilsa yoki har qaysi so‘roq gap mazmuniga ko‘ra mustaqil bo‘lsa, har biridan so‘ng so‘roq belgisi qo‘yiladi: 24 Masalan: - Qishloqlar qanday? - Og‘aynilar yaxshi yurishibdimi? - Agar so‘roq gaplar mazmunan umumiy bir fikrni ifodalasa, so‘roq belgisi eng so‘nggi so‘roq gapdan keyin qo‘yiladi: Masalan: - Tag‘in mehmon boshlab keldingmi? Kim kelyapti: Savrimi, Rahbarmi, yo akangning bolalarini boshlab kelyapsanmi? 25 (G’.G’.) - So‘z yoki ibora noaniq bo‘lsa, unda gumon ifodalansa, so‘roq belgisi qo‘yiladi: Masalan: -Bu ishlarning hammasini yarim soat ichida bir o‘zi bajardimikin? 24 Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-qism.Toshkent, 1980-254b. 25 G’ofur G’.”Mening o’g’rigina bolam”.Toshkent,1980.-b.67-68 36 So‘roq belgisi quyidagi bir necha holatlarda qo’llaniladi. Diqqat bilan e’tibor eradigan bo’lsak , ba’zan qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplardan biri so‘roq gap shaklida, ikkinchisi esa uning izoh sifatida kelishi mumkin, bunday holatda ular orasiga vergul yoki tire qo‘yilishi mumkin: Masalan:- U ertaga keladimi, kelmaydimi, bu men uchun qorong‘i. 2.3. O’zbek tilida so’roqni ifodalash vositalari O’zbek tilida so’roqni ifodalovchi vositalarga to’xtalar ekanmiz. Bu vositalar bir qancha ma’no va vazifalarni bajarishi, bir qancha maqsad va usullarda kelishiga to’xtalib o’tishimiz darkor. Bu vositalar o’zbek tilini boyitishda alohida ahamiyatga ega ekanligini ham ta’kidlab o’tmaslikning iloji yo’qdir. O’zbek tilida so’roqni ifodalovchi vositalar turlicha bo’lib ular gapda kelish o’rni va vazifasiga qarab bir qancha ma’nolarda keladi va xilma-xil vazifalarni bajaradi. Demak , biz so’roqni ifodalovchi vositalar haqida gapirishni boshlar ekanmiz ularni ketma- ketlikda tafsilab o’tamiz. So’roqni ifodalovchi vositalar ga quyidagilar kiradi: 26 Birinchi navbatda so’roq olmoshlari bilan ifodalanuvchi so’roq gaplar bo’lib, bu vosita doimo so’roq olmoshlari yordamida ifodalangan ma’lum bir so’roqqa javob bo’luvchi so’zni kelishini talab qiladi. Masalan: -Bu mahallada kim damkom? -Salim. -Maktab o’quvchilari yozgi ta’tilga qachon chiqadilar? -Yoz faslining dastlabki oyi hisoblangan iyunda chiqishadi. Bundan tashqari bu vositalar ma’lum bir so’roqni talab qiluvchi maxsus so’roq olmoshlari yordamida ifodalanadi. Masalan: 26 Abduroziq Rafiyev., Jahongir Qo’nishev. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent, 2012-76b. 37 Bu nima? nima? U kim? kim? Rashid qayerda? qayerda? U qachon ketdi ? qachon? Bu qancha? qancha? Keyingi vosita bu maxsus ajratilgan so’roq yuklamalardir. So’roq yuklamalari orqali ifodalangan so’roq gaplar “ha” yoki “yo’q” degan javoblarni talab qiladi. ”Ha” va “yo’q” so’zlarini gapda javob tariqasida qo’llab ,keyingi gapda o’shash so’roq gapimizga to’liq izoh berib ketiladi. 27 So’roq yuklamalari orqali yasalgan so’roq gaplar ko’proq rasmiy uslubda keng qo’llaniladigan vositalardir. Masalan: -Sen akademik litseyda o’qiysanmi? -Ha men akademik litseyning bitiruvchi o’quvchisiman. -Bu hujjatlarga kim imzo chekdi? -Men Norova Gulnora. So’roq yuklamalarini gapda qanday ishlatilishi bilan bog’liq bir qancha qonun qoidalari mavjud. Har bir yuklamaning gapda qo’llanilishi bo’yicha har –xil qoidasi mavjuddir. -Mi yuklamasini ko’radigan bo’lsak , yozuvda bu yuklama doimo so’zga qo’shilib yoziladi gapdagi so’roq ohangini kuchaytirish uchun xizmat qilsa, -chi,-a, -ya kabi yuklamalar esa yozuvda chiziqcha bilan yoziladi. Bu turdagi yuklamalar so’roq gapda ko’pincha so’roq ma’nosini va ohangini kuchaytirish bilan bir qatorda taajjub va ajablanish ma’nolarini ham kuchaytirib keladi. Sen bugun dars tayyorladingmi? -mi? U bizga ajablanib qaradi-ya?-ya? U go’zal qiz-a? - a? Sen o’quvchi? -chi? 27 Shoabdurahmonov Sh.,Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili,1-qism.Toshkent,1980.-b.247 38 So’roqni ifodalovchi vositalar qatoriga yana biz bizga ma’lum va tanish bo’lgan, so’roq ohangi bilan ifodalanuvchi og’zaki so’zlashuv so’roq ohangini misol qilib olsak bo’ladi. Bu vosita kundalik hayotimizda muttassil takrorlanib turadigan, biz uchun kudalik hayotning bir bo’lagiga aylangan narsalar va voqea- hodisalarni so’roq ohangi bilan so’rab ifodalashimiz tushuniladi.Bu vosita badiiy adabiyotning eng asosiy va boshlang’ich bo’laklaridan biri hisoblanadi. 28 Xulosa qilib aytganda bu bob i kkinchi bob esa “ O’zbek tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi reja “So’roq gaplarni o’rganish obyekti” deb nomlanib, o’zbek tilidagi so’roq gaplarning umumiy tavsifi va ularning kelib chiqishi haqida misollar bilan izohlar keltirib o’tilgan. Ikkinchi reja “O’zbek tilida so’roq gaplarning turlari” haqida bo’lib, bu rejada so’roq gaplarning turlari va uning misollari keltirib o’tilgan. Uchinchi reja esa “O’zbek tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb nomlanib,o’zbek tili grammatikasidagi so’roq gaplarni ifodalovchi vositalar, so’roq olmoshlari va so’roq yuklamalari misollari bilan keltirib o’tigan. Bu ikkala bobda ham xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy jihatdan to’liq tahlil qilib chiqildi. XULOSA O`rganilgan sohaga manba sifatida XIX-XX asr oxiriga oid xitoy va o`zbek adabiyotining mingga yaqin namunalaridan foydalanildi.O`rganilayotgan sohaning nazariy ahamiyati shundan iboratki, so`roq gaplarning shakli, uning xalq orasidagi 28 Аbdurahmonov X. O’zbek tili amaliy grammatikasi. - Т.: O’qituvchi, 2003. - 189 b. 39 nutqiy munosabatlardagi o`rni, rasmiy doiradagi ahamiyati, so`roq gaplarning tuzilishi va vazifalarini o`rganishdan iborat. Bu sohaning dolzarbligi esa xitoy tilida nutqiy munosabatlarda so`roq gaplarning tuzilishi va ahmiyatining yetarli darajada o`rganilmaganligi bilan izohlanadi. Ishning ilmiy yangiligi esa so`roq gap tuzishning to`g`ri va egri funksiyalarini o`rganish, leksik, morfologik, sintaksik yondoshuv, nutqda so`roq gaplarni qo`llashning asosiy turlariga yo`naltirilganligi, shuningdek, hayotiy munosabatlarda so`roq gaplarning ahamiyatini yoritishdan iborat. Amalga oshirilgan tadqiqot ishi bo’yicha y akunlarga kelgan holatda, quyidagi xulosalarni qayd qilib o’tish mumkin. Xitoy va o’zbek tili uchun so’roq gap sezilarli darajada grammatik va sintaktik mazmundagi gap turi bo’lib qabul qilindi. Xitoy tilida so`roq gaplar gapda so`roq ma’nosini anglatib, xarakteridan qat’iy nazar ular umumiy savolli va maxsus savolli gapga bo`linadi. Shuningdek, alternativ savolga ega bo`lgan so`roq gaplar ham mavjud. Umumiy savolli so’roq gaplar berilayotgan mazmunni tasdiqlashni yoki inkor etishni taqozo etadi.Umumiy savolga tasdiqli yoki inkor javob berish lozim. Umumiy savol kesimli so`roq formasida, 是 shì va 不 búshì kuchaytiruv yuk lamasi, 吗 ma ibora yuklamasi orqali beriladi. Maxsus savolli soroq gaplar esa gapda noaniq narsani aniqlashni talab qiladi. Aniq buyum, belgi yoki holatga tegishli bo`lgan savolga aniq javob berish talab qilinadi.Maxsus savol esa so`roq olmoshlari va ravish bilan ifodalanadi. Bundan tashqari maxsus savol intonatsiya yordamida ham ifodalanadi. Xitoy tili va o’zbek tili materiallari so’roq gaplar masalasiga alohida yondashuvni talab qilib, aynan ushbu masalani yagona masalaning ikki tomoni sifatida qarash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu holat shu bilan izohlanadiki, zamonaviy xitoy tilida so’roq gaplar ko’p jihatdan maxsus so’roq olmoshlari asosida shakllangan . 40 O’zbek tilida ham so’roq gaplar maxsus so’roq olmoshlari va yuklamalari asosida shakllanib rivojlanib boradi. So’nggi o’n yilliklar davomida xitoy tili va o’zbek tilida ko’p sondagi gap turlari, gap bo’laklari va so’zlarning shakllanishi kuzatiladi. Ushbu holatdan kelib chiqqan holatda aytish mumkinki, qaysidir tilning leksik yoki so’z xosil qiluvchi vositalari fondi kambag’alligi haqida gapirish mumkin emas, biroq eng avvalo xalqlarning iqtisodiy va madaniy sohalarda o’zaro aloqalari, ushbu tillarda gapiruvchi xalqlarning, ya’ni xorijiy halq tillarining o’zaro aloqalaridan dalolat beradi. 乌 兹 别 克 斯 坦 民 族 大 学 简 介 41 在这项研究 工作中， 疑 问 句 在中国 和乌兹 别 克 语的比 较 分 析 “ 疑 问 句 在中国 和乌兹 别 克 的比 较 分 析 ” 。 研究 对象 选择 的 疑 问 句乌兹 别 克斯坦和 中 国的语 言 ， 其设计 ， 施 工 和进 行比 较 的语 言 单 位 。 - 在比 较结构 学生 乌兹 别 克 中国的应用 程序错误和 不 足 的分 析 ; - 基于研究开发 的 科 学 性和 实用 性 的 建议 。 研究方 法。 使 用 结构 ，分 类 ，分 析 ， 组 件的 方 法 被广泛 应用 于 现代语 言 学 专 题 组装材料 的 研究 。 这 项研究 的 科 学 意义和 实 践意义 。 在工单 系统以及结构和功能方 面 研究 了中国的语 言 比 较和结构设计 。 材料研究论 文，可 广泛 应用 于研究 中国词 汇 学的 专业课程 ，在学 习 中国语文 乌兹 别 克 - 和讲 俄语的学生 课 本 和 教 具 的 准备 ， 尤其 是 - 在 准备 对中国语文 教 科 书的 特殊培训课程 语 言 学家东 方 学家。 论 文的 结构 。 全 文 共 分 引言 ，两 章 ， 结论 ， 参考 文 献 的。 按 照 主 题 和价值每 一 章 分 成 几 段 。 第 一 章 “ 的 疑 问 句 中国语 言 作为语 言 学的 研究 对象 ” 是 专门 为中国 疑 问 句 的 研究 分 析 ， 并显示 他们的 资金 ，比 较方 法， 类 中国语 言疑 问 句和显示 他们的 资产 。 第二章 ， “ 疑 问 句乌兹 别 克 语 ” 是 专门 为 金 钱的 研究 ， 反映 了 疑 问 句 在 乌兹 别 克 语， 类型和疑 问 句 的 结构 ，在 乌兹 别 克 语的语法。 在 给 定的完 成疑 问 句乌兹 别 克和 中国语 言 的对比分 析 的 顺序 这两 章 。 这本书 V.I.Gorelova “ 词 汇 学中国 ” 是在中国比 较 的 方 法 说 明。 但 不 考虑它 们 的 形成方式 。 42 这本书 T.P.Zadoenko ，描述 了比 较和 应用中国 疑 问 句 的 方 法，作为一个 例 子 ， 十 一 设计黄淑 英 “ 中国 基础 ” 。 但 没有分 析 这些 结构 除 了上 述 的 结构和 在中国现代中国问题的 性质 比 较 有 其 他的 设计 。 该 研究 的 目 的。 本 论 文的 目 的 - 结构 ， 功能 分 析和结构 的比 较研究 ， 并质疑 中国的语 言 ，这 些 结构与 等 值乌兹 别 克 语的比 较 ， 以及错误和缺点 的分 析 ， 乌兹 别 克录取 的 学生在比 较和疑 问 句结构 的应用 程序 比作中国人。 的 研究目标 。 在一 项研究将开展以 下工作： - 要 确 定中国现代语 言 对比比 喻结构 的 组成和范围 ; - 他们 形成 的 模型 分 析 ; - 这些 结构 在 句 子的 特点和 问题的分 析 ; - 这些 结构与乌兹 别 克 语的比 较 ; - 类型和 中国语 言疑 问 句 的 形成 ;   研究主 题 的 研究 工作的 主 题是比 较和疑 问 句结构乌兹 别 克和 中国语 言 的 结构和功能 分 析 ， 研究 这些 结构 的 特点 。 问题的 审查程度 。 中国语法的来 源 是 关于 一个 相 对 简短 的 信息 ， 疑 问 句结构 比 喻成 现代中国的 语 言 。 尤其 是，这本书 “ 中国 和 俄 罗斯 的语 言 比 较 语法 ” 韶颜批南 没有对 疑 问 句 的 结构 在中国，语法 结构和 比 较疑 问 句 的一些 信息 。 这本书 A.Polivanova “ 现代中国 ” 被赋予 的 手段和疑 问 句 中的中国语 言 的语法 的 显示情况 。 43 此外， 科 学 论 文 和 书 籍 ，学 者 王 辽 ， 路易 Shuysyan 描述 了 使 用 某 些 资金和疑 问 句 比 较疑 问 句结构 的，面 向补充剂和其独特 的 特点 。 在这本书中， 范 · 艾 文 “ 中国现代语法 ” 描述 的比 较和疑 问 句结构 的 使 用 和功 能 。 - 就 读疑 问 句 在中国 和乌兹 别 克 语的 结构和目标 ; 定 义疑 问 句 的词法 和 语 义特征 ; - 形成疑 问 句 在中国 和乌兹 别 克 语的 方式 分 析 ; - 中国语 和乌兹 别 克 语 疑 问 句 的 类型 ; 为 基础研究开发 有 关 的 科 学 和切 实可行的 建议 。 研究资料 来 源 。 研究 来 源 是书 籍 Shao 颜批镎 “ 中国 和 俄 罗斯 的语 言 比 较 语法， ” 高 VendavaLizhina “ 中国 辞 书 ” （ Dzinan ， 2006 ）， “ 中国现代词典 ” （北京 ， 2002 年）， 苏 Voliona “ 中国现代语法 ” （北京， 2003 年）， SuangVosaya “ 语法现代中国人 ” （北京， 1989 ），高 和路易 水 貂 Chzhentana （北京 ， 2001 年） “ 间 接引 语在现代中国 研究 ” 的 研究 ， 第二十章斯奈 “ 的 疑 问 句 在现代中国语 言和 他们的 主 要 研究成果 “ （北京， 2004 年）的一些 信息 。 研究 工作的新 颖性 。 - 就 读疑 问 句 在现代中国语 和乌兹 别 克 语的 价值 ; - 他们 形成独特 的 模型 分 析 ; 研究 的 物种和疑 问 句 在现代中国语 和乌兹 别 克 语的 手段 ; - 疑 问 句 在现代中国语 和乌兹 别 克 语的比 较 分 析 ; 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. - Т.: O’zbekiston milliy ensklopediyasi , 2000. – 245 b . 2. Ка rimov I.A. Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori . - Т.: Sharq , 1997. - 185 b . 3. Ка rimov I.A. О zod va obod vatan,erkin va farovon hayot -pirovard maqsadimiz. J.8. - Т .: O’zbekiston , 2000. - 526 b. 4. А bdurahmonov X. O’zbek tili amaliy grammatikasi. - Т .: O’qituvchi, 2003. - 189 b. 5. А bdurahmonov G’. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sintaksis. – Т .: 1979. – 145 b. 6. Аzizov O.A. Tilshunoslikka kirish. - Т .:O’qituvchi, 1989. - 97 b. 7. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev . Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent, 1975-152b. 8. Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1- qism.Toshkent, 1980-254b. 9. Hamroyev M.A . O’zbek tilida ma’ruzalar majmuasi. Toshkent, 2005-87b. 10. Abduroziq Rafiyev., Jahongir Qo’nishev. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent, 2012-76b. 11. Zhao Yuan Pin. Сопостовытельная грамматика китайский и русский язков.Pekin, 2002-322b. 45 12. Гао Вендава Ван Лижинн . Hanyu cihui zhishi (“ Х itoy tili leksikografiyasi”). Dzinan, 2006-98b. 13. Т.П. Задоенко . Основы китайского языка . M. Прогресс , 1985.- 223 с . 14. Конрад Р . Вопросительные предложения . M. Прогресс , 1985.- 445 с . 15. I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.- c .167-169 16. Горелов В. И. Стилистическая лексикология. кн.: «Стилистика современного китайского языка». — М.: 1982. 17. Захаров В. П. Односложные слова в китайской речи. — Труды института. Сер. «Иностранные языки», 1979, № 15. 18. Исаенко Б. С. К проблеме границ китайского слова.—В кн.«Опыт китайско- русского фонетического словаря». 1957. 19. Кленин И. Д. Морфемная контракция и ее типы в современном китайском языке.—Вопр. языкознания, 1975, № 2. 20. B оротков Н. Н. Основные особенности морфологического строякитайского языка: (Грамматическая природа слова).—М.: 1968 21. Солнцева Н. В., Солнцев В. М. Теоретическая грамматика современного китайского языка: (Проблемы морфологии).1979 FOYDALANILGAN LUG ’ ATLAR RO ’ YHATI 1. Anglo-russko-kitayskiy slovar. – Pekin: Izd-vo S h anu inshuguan, 1997 ( 俄汉双 解 英语词典。 - 北京：商务印书馆，一 九九七 。 E-Xan shuansze inyuy cidian) – 1017s. 2. Kitaysko-russkiy perevodcheskiy slovar. – Pekin: Izd-vo Shanu inshuguan, 1995 ( 汉俄 翻译 词典。 - 北京：商务印书馆，一 九九 五。 Xane fani sыdyan) – 2745s. 46 3. Slovar inostrannыx zaimstvovaniy kitayskogo yazыka. – Pekin: Izd- vo SHanu inshuguan, 1994 ( 汉语 外 来语词典。 - 北京：商务印书馆，一 九九 四。 Xanyuy vaylayyuy sыdyan) – 351s. 4. 现代汉语词典 ” Xiandai hanyu cidian (“ Hozirgi xitoy tili lug’ati”) ( Pekin, 2002), 2003.323-345b. 5. Sen Linsyan. Slovar zaimstvovaniy kitayskom yaz i ke. Pekin: Shan'u inshu guan, 1994. S. 447. 6. 汉语词典。上 海 。 2005 年。 7. Russko-uzbekskiy slovar. Pod.red. Abduraxmanova R.M., Izd. «Inostrann ы x i natsionaln ы x slovarey», 1954. 8. OALD – Oxford Advansed Learner’s Dictionary. Fifth edition. Oxford University Press, 1995. INTERNET RESURSLARI 1. http://www.dolphin-books.com.cn 2. http://www.baidu.cn 3. http://www.kitaist.info 4. http://www.qq.cn
Купить