Hozirgi xitoy tilida qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni struktur hamda funksional tahlil - Лингвистика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	69.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Hozirgi xitoy tilida qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni struktur hamda funksional tahlil

Купить

2
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………………
3 I BOB. TILSHUNOSLIKNI O`RGANISH OBYEKTI SIFATIDA XITOY
TILIDA SO`ROQ GAPLAR……………………………………………………..9
1.1 Xitoy tilida so`roqni ifodalash vositalari……………………………………9
1.2 Xitoy tilida so`roq gaplarning turlari………………………………………19
II BOB. O`ZBEK TIl IDA SO`ROQ GAPLAR…………………………….…33
2.1 So`roq gaplarni o`rganish obyekti………………………………………..…33
2.2 O`zbek tilida so`roq gaplarning turlari…………….……………………..…35
2.3 O`zbek tilida so`roqni ifodalash vositalari …………………………………38
XULOSA…….………………………………………………………………...…41
简介 ……………………………………………………………………………… 43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………………………49

3
KIRISH

Bugungi globallashuv sharoitida hayotimizning barcha jabhalarida amalga
oshirilayotgan islohotlar va xalqaro munosabatlarda bo’layotgan o’zgarishlar
xalqlarning madaniy, ta’lim hamda ilm-fan sohalariga o’z ta’sirini ko’rsatmay
qolmaydi. Mamlakatimizda amalga oshiriliyotgan islohotlarni tahlil etar ekan
yurtboshimiz I.A.Karimov shunday degan edilar: “Ijtimoiy va ma’naviy sohada:
ijodning barcha turlarini rivojlantirish odamlar iste’dod va qobiliyatlarini namoyon
etish uchun shart-sharoitlar yaratish, ma’naviy mulkni himoya qilish, qolaversa bu
borada yoshlarimizni xorijiy davlatlarning madaniyatidan, tilidan, ilmiy
yangiliklari hamda tarixidan boxabar etish lozim. Kishilar shuni aniq va ravshan
anglab yetishlari kerakki, ma’naviy potensialni ildam rivojlantirmay turib,
respublikani chinakam mustaqilligini va ravnaq topishini ta’minlab bo’lmaydi” 1
.
Yurtimiz mustaqillikka erishgandan so’ng hukumatimiz xorijiy tillarni
Tqatorda sharq tillarini o’rganishga ham katta e’tibor berilmoqda. “Hozirgi paytda
xorijiy tillarni o’rganish va o’rgatishga yurtimizda katta ahamiyat
berilmoqda. ...Jahon hamjamiyatidan o’ziga munosib o’rin egallashga intilayotgan
mamlakatimiz uchun , chet ellik sheriklarimiz bilan hamjihatlikda, hamkorlikda
o’z buyuk kelajagini qurayotgan xalqimiz uchun xorijiy tillarni mukammal
bilishning ahamiyatini baholashning hojati yo’qdir” 2
,- deb Prezidentimiz
I.A.Karimov bejiz aytib o’tmaganlar. Xususan, xitoy tilini o’rganish, mazkur til
bo’yicha ilmiy izlanish olib borish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
mamlakatimizva Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi keng qamrovli iqtisodiy,
ijtimoiy, madaniy, siyosiy va ilmiy aloqalarining rivojlanib borayotganligi bu tilni
Yanada chuqurroq o’rganish zarurligini kun tartibiga qo’ydi.
Mening tadqiqot ishimning mavzusi “Xitoy va o’zbek tilida so’roq gap
tuzulishining qiyosiy tahlili” deb nomlanib, xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar
qiyosiy jihatdan tahlil qilib chiqilgan.
1
Karimov I.A. Biz tanlagan yo’l- demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li. T.11. –T.:
O’zbekiston, 2003. – b.274
2
Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: Sharq. 1997. – b.85

4
Mavzuning dolzarbligi “Hozirgi paytda xorijiy tillarni o’rganish va
bilishning ahamiyati kuchayib bormoqda”.
Mazkur muammoni o’ r gatish va rivojlantirish borasida yurtimizda shu
masalaga katta ahamiyat berilmoqda.Jahon hamjamiyatidan o’ziga xos munosib
o’rin egallashga intilayotgan mamlakatimiz uchun,chet ellik sherik va
hamkorlarimiz bilan birgalikda hamjihat holda, o’z buyuk kelajagini
qurayotganxalqimiz uchun xorijiy tillarni mukammal asosiy masalalardan biri
bo’lib kelmoqda.
Bitiruv malakaviy ishi hozirgi xitoy tili va o’zbek tilida keng
qo’llanilayotgan so’roq ma’nosini ifodalovch konstruksiyalar, qiyosni, ko’rsatish
usullarini, shu bilan bir qatorda o’zbekzabon talabalarning mazkur mavzuni
o’zlashtirayotganda duch keladigan muammo va kamchiliklarni oldini olishga
qaratilgan. Garchi mamlakatimiz xitoyshunoslari va tilshunoslari tomonidan
xitoyga va xitoy tiliga bag’ishlangan ilmiy ishlar amalga oshirilgan bo’lsa-da,
bitiruv malakaviy ishi bo’yicha o’zbek xitoyshunosligida alohida ilmiy- tadqiqot
ishi olib borilmagan. Mamlakatimizda xitoy tilshunosligi, tarjima, til o’qitish
sohalari va amaliyotning jadal rivoji ushbu mavzu keng yoritilishini taqazo
etmoqda. Tadqiqot ishi xitoyshunos o’quvchi talabalariga xitoy tilida so’roq gaplar
va ularni tuzulishiga ega bo’lgan konstruksiyalarni, til birliklarini yanada chuqur
bilishga ko’mak beradi.
Tadqiqot obyekti sifatida hozirgi xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gap va
ularning konstruksiyalari, qiyoslash mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar va til
birliklari olindi. Tadqiqot ishining predmeti hozirgi xitoy va o’zbek tillaridagi
qiyoslash va so’roq mazmuniga ega bo’lgan kontruksiyalarning struktur va
funksional tahlili , ushbu konstruksiyalarning xususiyatlarini o’rganishdan iborat.
Таdqiqotning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishidan ko’zlangan maqsad
hozirgi xitoy tilida qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalarni
struktur hamda funksional tahlil qilish va o’rganish, ushbu konstruksiyalarni
o’zbek tilidagi ekvivalenti bilan qiyoslash hamda o’zbekzabon talabalarning xitoy

5
tilidagi qiyos va so’roq mazmunga ega bo’lgan konstrusiyalarni qo’llashda kelib
chiqadigan хаtо va kamchiliklarini tahlil qilishdan iborat.
Таdqiqot ishining vazifalari. Ilmiy ishda quyidagi vazifalar amalga
oshiriladi:
− hozirgi xitoy tilidagi qiyos va so’roq mazmuni kabi ahamiyatga ega
bo’lgan konstruksiyalarning tarkibi va ko’lami aniqlanadi;
− u larning o’ziga xos yasalish modellari tahlil qilinadi;
− m azkur konstruksiyalarning hususiyatlari va gapdagi vazifalari tahlil
qilinadi;
− ushbu kostruksiyalarni o’zbek tili bilan qiyoslab ko’riladi;
− xitoy tilidagi so’roq gap turlari va ularning tuzilishi ko’rib chiqiladi;
− xitoy tili va o’zek tilidagi so’roq gaplarning tarkibi va vazifalari o’rganilib
chiqildi;
− so’roq gaplarning leksik va semantik tizimiga oid xususiyatlari aniqlandi;
− xitoy tili va o’zbek tilida so’roq gapni tashkil qiluvchi vositalar tahlil qilindi;
− xitoy va o’zbek tili o’rtasida so’roq gap turlari ko’rib chiqildi;
− tadqiqot asosida ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Hozirgi xitoy tilida qiyoslash va
so’roq mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar haqida xitoy tili grammatikasiga
oid manbalarda qisqacha ma’lumotlar berib o’tilgan. Xususan, Zhao Yuan Pinning
“Сопостовытельная грамматика китайский и русский языков” nomli kitobida
xitoy tilidagi so’roq gaplarning konstruksiyasi, qiyoslash va so’roq gaplarning
grammatik tuzilishi to’grisida bir qancha ma’lumotlar berib o’tilgan.
A.I. Поливановнинг “Современного китайского языка” nomli kitobida
xitoy tili grammatikasida qo’llaniladigan so’roq gaplarni ifodalovchi vositalar va
so’roq olmoshlari to’g’risida bir qancha tamoyillar keltirib o’tilgan.
Bundan tashqari, Van Liao I, Luy Shusyan kabi bir qancha olimlarning ilmiy ish
va kitoblarida qiyoslash va so’roq gaplarga doir bir qancha konstruksiyalar so’roq

6
gaplarda qo’llaniladigan vositalar va qo’shimchalarning vazifalari, ularning o’ziga
xos xususiyatlari bayon etilgan.
Ven Yuanning 实用现代汉语语法 Shiyong xiandai hanyu yufa (“Ҳозирги
хитой тили грамматикаси ” ) 3
, kitobida qiyos va so’roq mazmuniga ega bo’lgan
konstruksiyalarning qo’llanilishi va xususiyatlari haqida ma’lumot berib o’tilgan.
В.И.Гореловнинг “Лексикология китайского языка” 4
kitobida xitoy tilida
qiyoslash usullari haqida izoh berilgan.Biroq ularning hosil bo’lish yo’llari va
ma’nolari ko’rib chiqilmagan.
Т.П. Задоенко, Хuan Shuinning “Основы китайского языка” 5
kitobida
xitoy tilida qiyoslash va so’roq gaplarning qo’llanilish usullari haqida so’z
yuritilib, o’n bitta konstruksiya misol tariqasida keltirib o’tilgan.
Tadqiqot manbalari . Tadqiqotga manba sifatida Zhao Yuan Pinning
“Сопостовытельная грамматика китайский и русский язков” nomli kitobi, Гао
Вендава Ван Лижиннинг “Hanyu cihui zhishi” (“ Х itoy tili leksikografiyasi”)
( Dzinan, 2006) hamda , “ 现代汉语词典 ” Xiandai hanyu cidian (“ Hozirgi xitoy
tili lug’ati”) ( Pekin, 2002), Su Boliyonning “ 实用现代汉语语法 ” ( Hozirgi
xitoy tili grammatikasi) (Pekin,2003), Suang Bosaynining “ 实用现代汉语语法 ”
(“Hozirgi xitoy tili grammatikasi”) (Pekin,1989), V.I.Gorelovning “Лексикология
китайского языка” 6
( Moskva,1982), Minkay Gao va Lyu Chjentanning
«Zamonaviy xitoy tilida o‘zlashtirmalarni o‘rganish» ( Pekin, 2001), mavzusidagi
tadqiqot ishlari, Chjan Sinyuanning «Zamonaviy xitoy tilidagi so’roq gaplar va
ularni birlamchi tahlil qilish natijalari bo‘yicha olingan ayrim ma'lumotlar»
(Pekin, 2004) maqolalari va bir qancha kitoblarni alohida keltirib o‘tish mumkin.
3
文月。实用现代汉语语法。 - 北京 : 商务印书馆 , 1983 年 . ( Вэн Юэн. Ҳозирги хитой тили грамматикаси. –
Пекин: Шангвуиншугуан, 1983.)
4
Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1984. - 321 с.
5
Задоенко Т.К., Хуан Шуин. Основы китайского языка (Основной курс), том II. - М.: Наука, 1986. - 245 с.
6
Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1982. – 255 c .

7
Та dqiqot metodlari. Mavzuga doir to’plangan materiallar hozirgi zamon
tilshunoslik fanida keng qo’llanilayotgan struktur, tafsifiy, tahliliy, komponent
metodlari yordamida tahlil etildi.
Ilmiy ishning yangiligi.
− hozirgi xitoy tili va o’zbek tilidagi so’roq gaplarning mazmuni o’rganilib
chiqildi;
− ularning o’ziga xos yasalish modellari tahlil qilindi;
− xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplarning turlari va vositalari o’rganib
chiqildi;
− xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy tahlil qilindi;
− o’zbekzabon talabalarning xitoy tilidagi qiyoslash mazmunga ega bo’lgan
konstruksiyalarni qo’llashda kelib chiqadigan xato va kamchiliklar tahlil qilindi;
− tadqiqot asosida ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati .
Ishda xitoy tilidagi qiyos va so’roq mazmuniga ega bo’lgan konstruksiyalar
struktur mazmunga ega bo’lgan konstruksiyalar struktur-funksional jihatdan
system holatda o’rganiladi.
Bitiruv malakaviy ishi materillaridan xitoy tili leksikalogiyasi va leksikasiga
oid maxsus kurslarda o’zbek va rusiyzabon talabalarga xitoy tilini o’rgatish
jarayonida , qo’llanma hamda darsliklar tuzishda, ayniqsa, xitoy tiliga oid o’quv
qo’llanmalar sharqshunos filologlar uchun maxsus kurslar tayyorlashda keng
foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob,
xulosa, jian jie, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Har bir bob o’z
mazmuni va mohiyatidan kelib chiqqan holda kichikroq qismlarga bo’lingan.
Birinchi bob “Tilshunoslikni o’rganish obyekti sifatida xitoy tilida so’roq
gaplar” deb nomlanib, birinchi rejasi “Xitoy tilida so’roqni ifodalash vositalari”
deb nomlanib, xitoy tilida so’roq gaplarni ifodalovchi bir qancha vositalar keltirib

8
o’tilgan. Ikkinchi reja esa “Xitoy tilida so’roq gaplarning turlari” deb nomlanib,
bu rejada so’roq gaplarning bir necha xil turlari va qiyoslash usullarini tahlil
etishga bag’ishlangan.
Ikkinchi bob esa “ O’zbek tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi reja
“So’roq gaplarni o’rganish obyekti” deb nomlanib, o’zbek tilidagi so’roq
gaplarning umumiy tavsifi va ularning kelib chiqishi haqida misollar bilan izohlar
keltirib o’tilgan. Ikkinchi reja “O’zbek tilida so’roq gaplarning turlari” haqida
bo’lib, bu rejada so’roq gaplarning turlari va uning misollari keltirib o’tilgan.
Uchinchi reja esa “O’zbek tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb
nomlanib,o’zbek tili grammatikasidagi so’roq gaplarni ifodalovchi vositalar,
so’roq olmoshlari va so’roq yuklamalari misollari bilan keltirib o’tigan. Bu ikkala
bobda ham xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar qiyosiy jihatdan to’liq tahlil
qilingan.
I BOB. TILSHUNOSLIKNI O`RGANISH OB’YEKTI SIFATIDA XITOY
TILIDA SO`ROQ GAPLAR
1.1 Xitoy tilida so`roqni ifodalash vositalari
So’roq gap deb atrofimizda va umumiy bizga noma’lum bo’lgan narsa va
voqea hodisalar haqida ma’lumot olish maqsadida qo’llaniladigan so’roq ohangi
hisoblanadi. Xitoy tilida so’roq gaplar bir nechta tur va vazifalarga bo’lib

9
o’rganiladi.Umumiy qilib aytadigan bo’lsak, xitoy tilida so’roq gaplar umumiy va
maxsus so’roq gaplarga bo’lib o’rganiladi.
Bundan tashqari xitoy tilida maxsus so’roq savollar va so’roq olmoshlariga
bo’lib o’rganiladi. Bu so’roq olmoshlari va maxsus so’roq savollari haqida bir
qancha tilshunoslar o’z asarlari va ilmiy maqolalarida ma’lumot qoldirib
o’tgan.Tilshunoslarning fikrlariga ko’ra, ” Har bir til rivojlanib, taraqqiy etib borar
ekan, shu tilga xos bo’lgan ilmiy yangiliklar va tamoyillar ham ko’payib
boraveradi. O’sha tilning lug’atida esa so’z boyligi ham ortadi, shu til bilan
muloqot qiladigan xalqning esa, so’z boyligi ko’payib va kengayib” boraveradi
deb e’tirof etgan.
Xitoy tilida so’roq gap va uning turlari haqida Ven Yuan o’zining 实用现代
汉语语法 Shiyong xiandai hanyu yufa (“Ҳозирги хитой тили грамматикаси ” ),
kitobida gapda so’roq gaplarning grammatik va sintaktik vazifasi haqida ham
ma’lumot berib o’tgan. Хuan Shuinning “Основы китайского языка” kitobida
xitoy tilida qiyoslash va so’roq gaplarning qo’llanilish usullari haqida so’z
yuritilib, bir qancha so’roq savollari haqida ma’lumot bergan. Tilshunos o’z
asarida so’roq savollarni “Alternativ savol’’ deb ataluvchi qoidaga asosan 还是
hai shi ishtirokida xitoy tilida 11 xilda savol tuzish yo’llarini keltirib o’tagan.
Ularga 马 ma so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, 呢 ne so`roq yuklamasi
bilan tuzilgan savollar, 吧 ba so`roq yuklamasi bilan tuzilgan savollar, 了 le so`roq
yuklamasi bilan tuzilgan savollar, ta’kid-inkor savollar: fe’l (yoki fe’lli oborot)+
( 了 )+ 没有 meiyou kabi bir qancha turlarga bo’lib o’rganilgan. 7

So`roq gaplar gapda so`roq ma’nosini anglatadi. So`roq gaplar xarakteridan
qat’iy nazar so`roq gaplar umumiy savolli va maxsus savolli gapga bo`linadi.
Shuningdek, alternativ savolga ega bo`lgan so`roq gaplar ham mavjud.
Umumiy savolli so’roq gaplar berilayotgan mazmunni tasdiqlashni yoki
inkor etishni taqozo etadi.Umumiy savolga tasdiqli yoki inkor javob berish lozim.
7
Хuan Shuin.Основы китайского языка . Pekin ,2003-142 b .

10
Umumiy savol kesimli so`roq formasida, 是 shì va 不 búshì kuchaytiruv
yuklamasi, 吗 ma ibora yuklamasi orqali beriladi. 8

Bundan tashqari so`roqni intonatsiya, ohang ham ifodalashi mumkin. Gapda
intonatsiya o`zi yoki boshqa bo`laklar yordamida so`roqni anglatishi mumkin.
a) Ibora yuklamasi ishtirok etmagan gaplar
1. 你知道不知道他？
Ni zhidao bu zhidao ta?
Sen uni bilasanmi yoki bilmaysanmi?
2. 他有没有钱？
Ta you mei you qian?
他有钱没有？
Ta you qian mei you?
他有钱没有钱 ?
Ta you qian mei you qian?
Unda pul bormi yoki yo`q?
3. 他是不是有钱 ?
Ta shi bu shi you qian?
Uning puli bormi?
4. 你是学生不是？
Ni shi xue sheng bu shi?
Sen o`q uvchimisan yoki yo`q?
5. 这些东四好不好？
Zhixie dongxi hao bu hao?
Bu yaxshi narsalarmi yoki yo`q?
6. 他去不去来？
Ta qu bu qu lai?
8
丁声树等。现代汉语语法。北京：商务印书馆， 1961 年。 - 78 页。

11
U keladimi, kelmiydimi?
他去来不去来？
Ta qu lai bu qu lai?
U kelishga rozimi yoki yo`q?
7. 这辆汽单，六个人坐得下坐不下 ? 9
Zhi liang qi dan, liu ge ren zuo di xia zuo bu xia?
Bu mashinaga olti kishi sig`adimi yoki yo`q?
8. 你想看他 ?
Ni xiang kan ta?
Sen uni ko`rishni xoxlaysanmi?
9. 你孩子睡了？
Ni haizi shui le?
Sening farzanding uxladimi ?
So`nggi ikki gapda so`roq faqat intonatsiya bilan berilmoqda.
b) Ibora yuklamasi ishtirok etgan gaplar：
1. 你去没去？
Ni qu mei qu?
Sen borasanmi?
2. 他是学生吗？
Ta shi xue sheng ma?
U o`quvchimi?
3. 这本书是你的吗？
Zhi ben shu shi ni di ma?
Bu sening kitobingmi?
4. 你看书吗？
Ni kan shu ma?
9
丁声树等。现代汉语语法。北京：商务印书馆， 1961 年。 - 9 5 页。

12
Sen kitob o`qiysanmi?
5. 你的父亲在家吗？
Ni di fuqin zai jia ma?
Otang uydami?
6. 他不是王三吗？
Ta bu shi wan san ma?
Vansan emasmi?
7. 你到过北京吗？
Ni dao guo bei jing ma?
Sen Pekinda bo`lganmisan?
8. 我们坐火单去吗？
Women zuo huo dan qu ma?
Biz poezdda ketamizmi?
9. 这个东四当然很好吗？
Zhi gi dong xi dang ran hen hao ma?
Bu narsa haqiqatdan ham yaxshimi?
Ni kan ,ni di ge ma?
Sen akang bilan ko`rishasanmi?
10. 你懂得我的訫吗 ? 10
Ni dong wo di xin ma?
Sen meni rostan tushindingmi?
11. 你听懂的不懂？
Ni ting dong di bu dong?
Sen meni eshitib tushunyapsanmi?
12. 你听得我的声音吗？
Ni ting di wo di sheng yin ma?
Mening ovozimni eshityapsanmi?
10
丁声树等。现代汉语语法。北京：商务印书馆， 1961 年。 - 9 7 页。

13
13. 今天得报纸还没来吗？
Jin tian de bao zhi hai mei lai ma?
Bugungi ro`znomalar hali kelmadimi?
14. 大概你早己知道了吗？
Dagai ni zao ji zhidao li ma?
Bu haqda sen allaqachon bilgan bo`lsang kerak?
So`nggi gapda ham so`roq intonatsiya bilan ifodalanmoqda. Umumiy savol
turlaridan biri – bu bo`lib tashlangan savol. Bo`lib tashlangan savol ikki qismdan
iborat bo`ladi: birinchi qismi fikrdan iborat bo`ladi (tasdiq yoki inkor), ikkinchi
qismda esa savol bo`ladi.
Bu turdagi gaplarda savol 是不是 Shi bu shi “ha, yo`q”; 对不对 dui bu dui
“to`g`ri, noto`g`ri”, 好不好 hao bu hao “yaxshi, yaxshi emas”; 行不行 xing bu
xing “xo`p, xo`p emas” so`zlari bilan ifodalanadi.
Shuningdek, bu turdagi gaplarda so`roq intonatsiyasi ham muhim rol o`ynaydi.
1. 明天咱们到他那里，好不好？
Ming tian zanmen dao ta na li,hao bu hao?
Ertaga uning yoniga boramiz, xo`pmi?
2. 别囔行不行？
Bie nong xing bu xing?
Baqirmang, maylimi?
3. 我还没有问你，你就先问我啦，是不是？ 11
Wo hai mei you wen ni, ni jiu xian wen wo la, shi bu shi?
Sendan so`rashga ulgurmasimdan, o`zing menga savol berishni boshladingmi?
4. 照你訢，是大家打伙桦你啦，是不是？
Rao ni ting, shi dajia da huo hua ni la,shi bu shi?
Seningcha, biz hammamiz bu yerga seni shantaj qilish uchun yig`ilibmizda,
shundaymi?
11
I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.- c .167-169

14
5. 上的市面今年又比上差些，是不是？
shang di shangmian jin nian you bi shang chao xie, shi bu shi?
Bu yil shahringizda savdo o`tgan yilgiga nisbatan sust bo`lmoqda, shundaymi?
Maxsus savolli so’roq gaplar gapda noaniq narsani aniqlashni talab qiladi.
Aniq buyum, belgi yoki holatga tegishli bo`lgan savolga aniq javob berish talab
qilinadi.
Maxsus savol so`roq esa olmoshlari va ravish bilan ifodalanadi. Bundan
tashqari maxsus savol intonatsiya yordamida ham ifodalanadi.
a) Ibora yuklamasi yo`q gaplar
1. 你在哪儿住？
Ni zainar zhu ?
Sen qayerda yashaysan?
2. 他看什么事？
Ta kan shen mi shi?
U qanaqa kitob o`qiyapti?
3. 你是几年级的学生？
Ni shi ji nian ji di xue sheng?
Sen nechanchi sinfda o`qiysan?
4. 教你们中文？
Jiao ni men zhohg wen?
Sizlarga Xitoy tilini kim o`tadi?
5. 这两个东四，哪一个好？
Zhi liang gi dongxi,na yi gi hao?
Bu ikki narsadan qay biri yaxshi?
6. 这两双皮，多少钱？
Zhi liang shung bi, duo shao qian?
Bu oyoq kiyim qancha turadi?

15
7. 人都到哪里去了？
Re n dou dao na li qu li?
Hamma qayerga ketdi?
8. 我们什么时候回来？
Women shenmi shi hao hui lai?
Biz qachon qaytamiz?
9. 今天的会怎么散得这样快？
Jin tian di hui zenmi yang qiao de zhe yang kuai?
Nima uchun bugun yig`ilish tez tugadi?
10. 你上垟子屋里干什么去了？
Ni shang yang zi du li gan shen mi qu li?
Syansi xonasiga nima uchun bording?
b) Ibora yuklamali gaplar
1. 他上哪儿去了 ?
Ta shang nar qu li?
U qayerga ketdi?
2. 他们在作些什么呢？
Tamen zai zuo xie shenmi ni?
Ular endi nima qilishyapti?
3. 这到底是个什么呢？
Zhe dao pin shi gi shenmi ni?
Axir-oqibat bu qanday iyeroglif bo`ldi-a?
4. 这可怎么为呢？
Zhi ke zenmi wei ni?
Buni nima qilsam ekan?
5. 他在会上什么了呢？
Ta zai hui shang shenmi li ne?

16
U yig`ilishda nima haqida gapirdi?
6. 你们的枪在哪里呢？
Tamen di bi zai na li ni?
Sizning vintovkangiz qani?
7. 你的孩子在哪儿呢？
Ni di hai zi zai nar ni?
Seni bolang qani?
8. 老帅到哪儿去了呢？
Lao shi dao nar qu li ni?
U qayerga ketdiykin?
9. 他先前哪里去里呢？
Ta xian qian na li qu li ni?
Bungacha u qayerga borgan?
Alternativ savollar ikki qarama-qarshi imkoniyatlardan birini tanlashni talab
qiladi. Alternativ savolga mumkin bo`lgan javobdan birini berish kerak. Alternativ
savol 是 shi, 还是 hai shi va so`roq intonatsiyasi bilan ifodalanadi. Bunday so`roq
gaplarni yasash uchun ikki turdagi yuklamalardan foydalanish mumkin:
a) Bitta yuklamadan foydalanib,
b) Ikkita yuklamadan foydalanib.
a) Ibora yuklamasiz gaplar：
1. 他是工人还是农 ?
Ta shi gong ren hai shi yi?
U ishchimi yoki dehqonmi?
2. 他是中国人还是日本人？
Ta shi zhong guo ren hai shi ri ben ren?
U xitoymi yoki yaponmi?

17
3. 还是你来，还是他来？
Hai shi ni lai, hai shit a lai?
Sen kelasanmi yoki u keladimi?
4. 你吃米饭，还是吃面包？
Ni qe m i fan, hai shi qe mian bao?
Sen guruch yeysanmi yoki non yeysanmi?
5. 他教中文，还是俄文？
Ta jiao zhong wen, hai shi e wen?
U xitoy tilidan dars beradimi yoki rus tilidanmi?
6. 你那黑水是蓝的还是红的？
Ni na hei shui shi lan di hai shi hong di?
Sening idishingdagi bo`yoq ko`kmi yoki qizilmi?
b) Ibora yuklamali gaplar：
1. 是烤呀，还是级子呀？
Shi kao ya, hai shi niu zi ya?
Tovuqmi yoki o`rdakmi?
2. 你去呀，还是不去？
Ni qu ya, hai shi bu qu?
Aytchi, borasamni yoki yo`qmi?
3. 你要这个，还是要那个呢？
Ni yao zhe gi, hai shi yao na gi ni?
Senga bu kerakmi yoki umi?
4. 他是比京人呢，还是天津人呢？
Ta shi bei jing ren ni, hai shi tian an ren ni?
U pekinlikmi yoki tynszinlikmi?
5. 他去呢，还是我去呢？
Ta qu ni, hai shi wo qu ni?

18
Sen borasanmi yoki o`zim boraymi?
1.2 Xitoy tilida so`ro q gaplarning turlari.
Xitoy tilida so’roq gaplarning bir necha xil turi mavjud bo’lib, ularning
gapdagi ma’nosi va vazifasiga qarab turlarga ajratiladi. Savollar hech bir
o`zgarishsiz ta'kid ma'nosini anglatuvchi gaplardan ham tuziladi.
Savollar quyidagi tarzda tuziladi:
1) Ta’kid so`nggida modal yuklamani qo`shish bilan
2) Bo`laklarning o`rnini almashtirish bilan, ya’ni savolga javob bo`luvchi so`roq
olmoshining o`rnini almashtirish bilan.
Shu ikki qoidaga va “Alternativ savol” deb ataluvchi qoidaga asosan, 还是
ishtirokida xitoy tilida o`n bir xilda savol tuzish mumkin.
Savol turi Misol
1. 马 so`roq yuklamasi bilan
tuzilgan savollar 马你是中国人吗？
NǐshìZhōngguórénma?
Sen xitoylikmisan?
2. 呢 so`roq yuklamasi bilan
tuzilgan savollar 1. 我是中国人，你呢？
Wǒ shì Zhōngguó rén, nǐne?
Men xitoylikman, senchi?
2. 我的书呢 ?
Wǒ de shū ne?
Mening kitobim qani?
(Mening kitobimga nima bo`ldi?)
3. 吧 so`roq yuklamasi bilan
tuzilgan savollar 你也是中国人吧？
Nǐ yě shì Zhōng guó rén ba?
Sen ham xitoylik bo`lsang kerak?

19
4. 了 so`roq yuklamasi bilan
tuzilgan savollar 你们都姓李，那你们是姐妹了 ?
Nǐmen dōu xìng Lǐ, nà nǐmen shì jiě mèi le?
SizningikkovingizninghamfamiliyangizLi,
opa-sangilmisizlar?
5. Ta’kid-inkor savollar 你是不是中国人？
Nǐ shì bú shì Zhōng guó rén?
Sen xitoylik ( yokiyo ` q )?
6.Ta’kid-inkor savollar: fe’l
(yoki fe’lli oborot)+( 了 )+ 没有你吃饭了没有 ?
Nǐ chī fàn le méi yǒu?
Sen ovqatlandingmi ?
7.Alternativsavollar ( 还是
qo`llab ) 你想喝茶还是喝咖啡？
Nǐ xiǎng hē chá hái shì hē kāfēi?
Sen choy yoki kofe ichishni istaysanmi?
8. Ajratuvchi savollar 你是中国人，对不对？
Nǐ shì Zhōng guó rén, duì bú duì?
Sen xitoyliksan - a ?
9. So ` roqolmoshlisavollar 你叫什么名字？
Nǐ jiào shénme míngzi?
Isming nima ?
10. Ritorik savollar
我这么忙，怎么有时间出去玩？
Wǒ zhè me máng, zěn me yǒu shí jiān chū qù
wán?
Men shunchalik bandmanki, qayerdan menda

20
ko`ngil xushlik uchun vaqt bo`lishi mumkin?
11. Belgilanmagan savollar 你才写了五分钟，就写完了？
Nǐ cái xiě le wǔ fēn zhōng, jiù xiě wánle?
Sen besh daqiqa yozding va allaqachon
tugatdingmi?
吗 – so`roq olmoshli savollar
Bu turdagi savollar asosan “ha” yoki “yo`q” degan javoblarni olish uchun
ishlatiladi.
张：你是老师吗？
Zhāng: Nǐshìlǎoshīma?
Chjan: Sen o`qituvchimisan?
王：我不是老师，我是学生。
Wáng: Wǒbúshìlǎoshī, wǒshìxuésheng.
Van: Men o`qituvchi emasman, men talabaman.
老师：你们有问题吗？ 12
Lǎoshī: Nǐmenyǒuwèntíma?
O`qituvchi: Savollaringiz bormi?
丁：我有。
Dīng: Wǒyǒu.
Din: Menda bor.
李：我没有。
Lǐ: Wǒméiyǒu.
Li: Menda yo`q.
12
Горелов В.И. Лексикология китайского языка. - М.: Просвещение, 1982. – 267 c .

21
Ta’kid savollar.
Savol beruvchi “ha” degan javobni kutayotgan vaqtda, ko`p hollarda 吗
qo`llaniladi.
Vaziyat: Mashinadan tushib kelayotgan do`stingizni ko`rib, yaqinda yangi
mashina olganini so`raysiz .
你买新车了吗？ (Ta’kid-inkor savol ( 你买新车了没有？ )bu vaziyatga to`g`ri
kelmaydi, chunki bu gapda ta’kidga ishora bor.
Nǐmǎixīnchē lema?
Sen yangi mashina xarid qildingmi?
Inkor savollar.
So`rovchi inkor javobini kutayotgan bo`lsa, inkor gap oxirida so`roq gap
hosil qilish uchun 吗 qo`llaniladi.
Vaziyat: Van ismaloq yeyishdan bosh tortgani uchun, Lidada Van ismaloqni
yoqtirmaydi degan fikr paydo bo`ldi.
李：你不喜欢吃菠菜吗？
Lǐ: Nǐbùxǐhuanchībōcàima?
LI: Sen ismaloqni yoqtirmaysanmi?
王：（对），（我）不喜欢。
Wang: (Duì), (wǒ) bùxǐhuan.
Van: (Ha.)Menyoqtirmayman.
呢 - so`roq olmoshli savollar.
呢 nafaqat savollarda ishlatiladi. Agar 呢 savolda qo`llanilsa, matn
mazmunidan an glaniladigan qismi tushiribqoldirilgan noto`liq gaplarda
qo`llaniladi.
Aynan shu savolni takrorlamasdan berish.
王：你在哪里工作？
Wáng: Nǐzàinǎligōngzuò?

22
Van: Sen qayerda ishlaysan?
李：在中国银行。你呢？ (= 你在哪里工作？ )
Lǐ: ZàiZhōngguóYínháng. Nǐne?
Li: Xitoy bankida, senchi? (= Senchi qayerda ishlaysan?)
Kesimning tushib qolishi. Matn mazmunidan kesim anglansa, u tushib
qolishi mumkin.
八的一半是四，六的一半是呢？ ( 六的一半是多少？ )
Bā de yíbànshìsì, liù de yíbàn ne?(=Liù deyíbànshìduōshao?)
Sakkizningyarmi – to`rt, oltiningyarmichi?(= oltining yarmi — necha?)
老师：这个问题，李明张力都会回答。王安，你呢？ (= 你会不会回答？ )
Lǎoshī: Zhègewèntí, LǐMíng, ZhāngLìdōuhuìhuídá. WángĀn, nǐne?
(=Nǐhuìbúhuìhuídá?)
O`qituvchi: LiMin ham, ChjanLi ham bu savolga javob bera olishadi, VanAn’,
senchi? (=Sen javob beraolasanmi?)
“Qayerga ketdi?”, “nimabo`ldi?” deb so`rash. Agar kimdir ko`rishni
istayotgan kimni yoki nimani ko`rmasa, “nima bo`ldi?” yoki “qayerga ketdi?”
ma’nosini anglatuvchi 呢 olmoshi qo`llaniladi.
Shuni ham ahamiyatga olish kerakki, ayrim hollarda bu savol “qani …?”
tarzida ham tarjima qilinadi. Shuningdek, u joy-o`rinni anglatuvchi … 在哪里 zai
na li ?Savoldan farq qiladi.
Vaziyat: Mey In va uning yigit do`stini doim birga ko`rardik. Lekin bugun
kinoda to`qnash kelsak, yigit do`sti u bilan emas.
梅英，你一个人来看电影吗？你男朋友呢？
Méi Yīng, nǐ yí ge rénlái kàn diàn yǐng ma?Nǐ nán péngyou ne?
Mey In film ko`rishga yolg`iz keldingmi?Yigitingchi?(=Unga nimabo`ldi?)

23
Vaziyat:bir necha yil oldin jo`nab ketgan shahringizga qaytib keldingiz. Siz bir
vaqtlar sizning qadrdon qahvaxonangiz bo`lgan bino oldidasiz. Lekin hozir
qahvaxona o`rnida boshqa inshoat.
咦，咖啡馆呢？ ( 咦 hayratni anglatuvchi undov so`z)
Yí, kāfēi guǎn ne?
Voy, qahvaxona qayerga ketdi?
Kimning yoki nimaningdir joylashgan joyini, o`rnini aniqlash uchun 在哪里 ?
qo`llaniladi.
Vaziyat: Siz notanish shahardasiz, va pochta qayerdaligini so`rayapsiz?
请问，邮局在哪里？
Qǐng wèn, yóu jú zài nǎli?
Pochta qayerda, iltimos ayting?
吧 - so`roq olmoshli savollar. 吧 so`roq olmoshli gaplar, aytuvchining 100
% aminligini bildiradi. Bunday gaplarda ko`pincha 一定 (yídìng ‘albatta’) yoki 大
概 (dàgài ‘balki’) ravishlari qo`llaniladi, lekin 吧 so`roq olmoshi mustaqil bu
vazifani bajara oladi. 吧 ! yoki 吧 ? 吧 – ishtirokidagi gaplarda so`roq belgisi o`rnida
undov belgisini qo`llash mumkin.
你工作了一整天，（一定）累了吧！
Nǐ gōng zuò le yì zhěng tiān, (yí dìng) lèi leiba!
Sen kun bo`yi ishlading, charchagan bo`lsang kerak!
这本书上写着你的名字，是你的吧？
Zhè běn shū shàng xiě zhe nǐ de míngzi, shì nǐ de ba?
Bu kitobda sening isming yozilgan, sening isming-mi?
吗 yoki 吧 ?Aslida 吗 va 吧 ishtirokidagi gaplarda so`zlovchi javob qanday
bo`lishini taxmin qiladi, lekin 吧 kuchliroq taxminni anglatadi, 吗 nisbatan.

24
Vaziyat: kimdir kitob do`konidan bir nechta fransuz tili darsligi va ikkita
fransuz lug`atini xarid qildi. Sotuvchi quyidagi savollardan birini berishi mumkin.
你是学法文的吧？
Nǐ shì xué Fǎ wén de ba?
Siz fransuz tilini o`rganayotgan bo`lsangiz kerak?
你是学法文的吗？
Nǐ shì xué Fǎwén dema? ("Ha"javobinikutmoqda.)
Siz fransuz tilini o`rganyapsizmi?
你是不是学法文的？
Nǐ shì bú shì xué Fǎwén de?(Hech qanday taxmin yo`q.)
Siz o`rganyapsizmi(yoki o`rganmayapsizmi fransuz tilini).了
- so`roq olmoshli savollar.
了 –
bunday savollar ba’zida talaffuzi yaqin bo`lgan 咯 (lo) yoki 啰 (lo)
singari boshqa iyerogliflar yordamida yasaladi. Shu sababli ko`pincha
那 / 那
么
(nà/nàme ‘u holda’) qo`llaniladi. Bu turdagi savollarda so`roq belgisi yoki
nuqta qo`yilishi mumkin.
李：那个女孩跟你很象 , 她是谁？
L ǐ: N à ge n ǚ h á i g ē n n ǐ h ě n xi à ng , t ā sh ì sh é i ?
Li: Bu qizcha senga juda ham o`xshash, u kim?
王：我跟她同姓，可是她不是我姐姐。
Wáng: Wǒ gēn tā tong xìng, kě shì tā bú shì wǒ jiějie.
Van:bizning familiyamiz bir xil, lekin u mening opam emas.
李：那他是你妹妹了？
Lǐ: Nà tā shì nǐ mèi mei le?
Li: U holda, u sening singlingmi?
V + 不 + V; Adj + 不 + Adj = ta’kid-inkor savollari

25
Bu turdagi savollar “ha” yoki “yo`q” degan javobni olish uchun
ishlatiladi.Modal fe’llar ham bu turdagi savollarda qo`llanilishi mumkin.
Bir bo`g`inli fe’llar va ot:
王：你们明天去不去他家？
Wáng: Nǐmen míngtiān qù bu qù tā jiā?
Van: Siz ertaga uning uyiga boryapsizmi?
张：我去，我太太不去。
Zhāng: Wǒ qù, wǒ tài tai bú qù.
Chjan: Men boryapman, xotinim – yo`q.
丁：你累不累？
Dīng: Nǐ lèi bu lèi?
Din: Sen charchadingmi?
陈：不太累。
Chén: Bú tài lèi.
Chen: Uncha charchamadim
李：明天会不会下雨？
Lǐ: Míngtiān huì bu huì xià yǔ?
Li: Ertaga yomg`ir yog`adimi?
张：不会。
Zhāng: Búhuì.
Chjan: Yo`q.
Ikki bo`g`inli fe’l va ot. Agar fe’l, ot yoki modal fe’l ikki bo`g`indan tashkil
topgan bo`lsa, ikkinchi bo`g`inning ta’kid qismi norasmiy nutqda qo`llanilmaydi.
李：你高（兴）不高兴？
Lǐ: Nǐ gāo(xìng) bu gāoxìng?
Li: Sen xursandmisan yoki yo`q?
张：我很高兴。

26
Zhāng: Wǒ hěn gāoxìng.
Chjan: Men xursandman.
王：那件事，我们应（该）不应该告诉他？
Wáng: Nà jiànshì, wǒmen yīng(gāi) bu yīng gāi gàosu tā?
Van:unga bu haqda aytishimiz kerakmi?
丁：不应该。
Dīng: Bù yīnggāi.
Din: shart emas.
Ta’kid-inkor savolli fe’lning tuzilishi quyidagicha: 有 — 有没有 .
李：你今天有没有空儿？
Lǐ: Nǐ jīntiān yǒu méi yǒu kòngr?
Li: Bugun sening vaqting bormi?
王：我下午有空儿，晚上没有。
Wáng: Wǒ xià wǔ yǒu kòngr, wǎn shang méi yǒu.
Van: Tushdan so`ng vaqtim bor, kechqurun – yo`q.
Ta’kid-inkor savollar: fe’l (yoki fe’lli oborot) + ( 了 ) + 没有
Bu turdagi savollarda fe’l (fe’lli oborot) + 了 + 吗 o`zaro o`rin almashadi.
了 zarur bo`lmaganda. 没有 ta’kid-inkor savol uchun qo`llanilganda, fe’l ikki
bo`g`indan tashkil topib, ob’yektga ega bo`lsa 了 zarur emas .
你吃饭（了）没有？ (= 你吃饭了吗？ )
Nǐ chīfàn (le) méi yǒu?
Sen ovqatlandingmi?
你爸爸退休（了）没有？ (= 你爸爸退休了吗？ )( 退休 — ikkibo`g`inlife’l)
Nǐ bàba tuì xīu (le) méi yǒu?
Sening otang nafaqadami?

27
了 zarur bo`lgan hollar: Agar fe’l bir bo`g`inli bo`lib, to`ldiruvchiga ega
bo`lmasa, 了 qo`llash zarur.
小李做的菜，你吃了没有？ (= 小李做的菜，你吃了吗 ?)
Xiǎo Lǐ zuò decài, nǐ chī le méi yǒu?
Syao Li tayyorlagan taomni edingmi?
( 吃 – fe’l to`ldiruvchisi bo`lgani sababli, 小
李做的菜，你吃没有？ , tarzida
murojaat qilish mumkin emas.
Alternativ savollar odatda 还是 xitoy tilida variantlarni taqdim etish
maqsadida qo`llaniladi va “yoki” tarzida tarjima qilinadi.
主
人：我们有咖啡，也有茶；你想喝咖啡还是（喝）茶？ 13
Zhǔrén: Wǒmen yǒu kāfēi, yě yǒu chá; nǐ xiǎng hē kāfēi háishi (hē) chá?
Xo`jayin: Bizda qahva va choy. Sen choy yoki qahva ichmoqchisan?
客
人：我想喝茶。
Kèrén: Wǒxiǎnghēchá.
Keren: Men choy ichmoqchiman.
Ikkitadan ortiq variant bo`lganda hollarda: Ba’zan ikkitadan ortiq variant
taqdim etiladi. Buholda so`nggi ikkivariant orasiga 还是 qo`yiladi. 14

你喜欢日本车
、美国车还是德国车？
Nǐ xǐhuan Rìběn chē, Měi guó che háishi Dé guóchē?
Senga yapon, amerika yoki nemis mashinalari yoqadimi?
Tanlov: hammasi yoki hech narsa. Agar tanlov bo`lmasa, yoki variantlar
berilmasa, tushib qolgan bo`lsa 都 qo`llaniladi . So`zlarning quyidagi tartibiga
e’tibor qaratish lozim:
李：你们喜欢吃中国菜还是法国菜？
Lǐ: Nǐmen xǐhuan chī Zhōng guó cài hái shi Fǎguó cài?
13
I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.-178 c .
14
Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-148 c .

28
Li: Sizga xitoy oshxonasi yoqadimi yoki fransuz oshxonasi?
丁：（中国菜跟法国菜，）我都喜欢吃。 ( noto`g`ri : 我都喜欢吃中国菜跟法
国菜。 )
Dīng: (Zhōng guócài gēn Fǎguó cài,) wǒ dōu xǐhuan.
Din : Har ikkalasi yoqadi .
王：（中国菜跟法国菜，）我都不喜欢吃。 (Noto`g`ri: 我都不喜欢吃中国菜
跟法国菜。 )
Dīng: (Zhōng guó càigēn Fǎguó cài,) wǒ dōu bù xǐhuan.
Van: Hech biri yoqmaydi.
还是 yoki 或者 .
Bu konstruksiya ya’ni 还是 va 或者 (huòzhě "yoki") konstruksiyasini biz
adashtirmagan holda 或者 ni ko’pincha ta’kidda qo`llaymiz.
请你给我一杯茶或者咖啡。 15
Qǐng nǐ gěi wǒ yì bēi chá huòzhě kāfēi.
Iltimos, menga bir qadah choy yoki qahva ber.
或者 savolda qo`llanilsa, bu ta’kid-inkor so`rog` yoki 吗 olmoshli savol
bo`ladi.
王：我很
渴，想喝一点饮料。有没有查茶或者汽水？ (= 有茶或者汽水吗？
Wáng: Wǒ hěn kě, xiǎng hē yì diǎn yǐnliào. Yǒu méi yǒu chá huò zhě qì shuǐ?
Van: Men chanqadim, nimadir ichmoqchiman. Choy yoki gazli suv bormi?
李：有。要汽水还是要茶？ (bu variant taqdim etuvchi ta’kid-inkor savoli)
Lǐ: Yǒu. Yào qì shuǐ hái shi yào chá?
Li: Bor. Sen choy xohlaysanmi yoki gazli suv?
So`roq olmoshli savollar
15
汉语词典。上
海。 2005 年。

29
So ` roq olmoshlariga quyidagilar kiradi : 谁 ( sh é i kim ?), 哪 ( n ǎ qaysi ?), 什么
( sh é nme nima ; qanday ), 哪里 / 哪儿 ( n ǎ li / n ǎ r qayerda ; qayerga ), 怎么
( z ě nme qanday ; ), 怎么样 ( z ě nmey à ng qanaqa ), 为什么 ( w è ish é nme nimaga ), 多
( du ō qanday + ot ), 多少 ( du ō shao qancha ), 几 ( j ǐ qancha + sanoq so ` z ), 干嘛
( g à nm á nimaga ). Shunga e ’ tibor qaratish lozimki , 什么时候 ( sh é nmesh í hou )
‒ bu
qachon , 几
点 ( j ǐ di ǎ n ) ‒ bu esa soat nechada ma ’ nolarini anglatadi . 16
Bu turdagi savollar ta’kidni savolga javob bo`luvchi so`roq olmoshlariga
almashtirish orqali yasaladi.
Ajratuvchi savollar
Savol tuzishda ta’kid bo`lgandan so`ng, ajratuvchi savol qo`shsa bo`ladi. Bu
turdagi savollar ta’kid, rozilik, ma’qullash, taxmin qilish uchun tuziladi.
Tasdiq. 对不对 / 对吗？ ta’kidni tasdiqlash uchun qo`llaniladi. Ular 吧 modal
olmoshli so`roq gaplarga yaqin bo`ladi.
那个人跟你很
像；他是你哥哥，对不对？ (= 他是你哥哥吧？ )
Nà ge rén gēn nǐ hěn xiàng; tā shì nǐ gē ge, duì bu duì?
U kishi senga juda ham o`xshash.U sening akang, to`g`rimi?
好不好？ / 好吗？ yoki 怎么样？ So`roq gap tuzish uchun qo`llaniladi.
李：下
课以后，我们一起去吃饭、看电影，好不好？
Lǐ: Xià kè yǐ hòu, wǒmen yì qǐ qù chī fàn, kàn diàn yǐng, hǎo bu hǎo?
Li: Yur darsdan keyin borib, kino ko`ramiz, maylimi?
丁：好
啊！电影票，你买；吃午饭，我请客，怎么样？
Dīng: Hǎo a! Diàn yǐngpiào, nǐ mǎi; chī wǔfàn, wǒ qǐng kè, zěnmeyàng?
Din: Albatta! Sen bilet s otib olsang, men tushlik olib bersam nima deysan?
16
Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-152 c .

30
Rozilik yoki ruxsat kutish. 可（以）不可以？ / 可以吗？ yoki 行不行？ / 行吗？
rozilik / ruxsat uchun qo`llaniladi. 17
儿子：妈，我想跟朋友去
游泳，行不行？
Érzi: Mā, wǒ xiǎng gēn péngyou qù yóu yǒng, xíng buxíng?
O`g`il: Oyijon, do`stlarim bilan cho`milishga bormoqchiman, maylimi?
Ritorik savollar
Odatda ritorik savollar savol berish uchun emas,balki ta’kid uchun
qo`llanadi. Umuman olganda, tasdiqli savol inkor javobni anglatadi, inkor savol
esa tasdiqli javobga ishora qiladi.So`roq olmoshlari ishtirok etgan ritorik so`roq
gaplar alohida ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, birinchi bob “Tilshunoslikni o’rganish
obyekti sifatida xitoy tilida so’roq gaplar” deb nomlanib, birinchi rejasi “Xitoy
tilida so’roqni ifodalash vositalari” deb nomlanib, xitoy tilida so’roq gaplarni
ifodalovchi bir qancha vositalar keltirib o’ti lib keng va misollari bilan yoritib
berildi. Ikkinchi reja esa “Xitoy tilida so’roq gaplarning turlari” deb nomlanib, bu
rejada so’roq gaplarning bir necha xil turlari va qiyoslash usullari tahlil etilib,
xitoy tilida ko’p ishlatiladigan so’roq savollar keng izohlari va misollari bilan
yoritilib berildi.
II-BOB O`ZBEK TILIDA SO`ROQ GAPLAR
2.1 So’roq gaplarni o’rganish obyekti
17
Хuan Shuin .Основы китайского языка . Pekin , 2003-154 c .

31
O’zbek tili bo’yicha umumiy qilib o’rganadigan bo’lsak ,o’zbek tili eng boy
va yuksak qadimiy tarixga ega tillardan biri ekanligi bilan alohida ahamiyat kasb
etadi. O’zbek tilining rivojlanishi ham uzoq qadimiy tarixga borib taqaladi. Har
bir davlat rivojlanib, yuksalib borgani sari o’sha davlatning tarixi, madaniyati,
ma’naviyati, iqtisodiyoti, siyosati va albatta, tili ham rivojlanib yuksalib boradi.
Boshqa tillarda bo’lgani kabi, o’zbek tili ham bir qancha so’z turkumlari, gap
bo’laklari va gap turlariga bo’lib o’rganiladi. Biz bu soha bo’yicha ish olib
borgan,so’roq gaplar mavzusi bo’yicha o’zining ilmiy ish va kitoblarini bizgacha
qoldirgan bir qancha tilshunoslar va olimlarning asarlari bilan tanishib, ushbu
tadqiqot ishining o’rganish obyekti sifatida kiritib o’tamiz.
Shoabdurahmonov Sh va Asqarov M “Hozirgi o’zbek adabiy tili” deb
nomlangan kitobida so’roq gaplar va ularning tasnifi to’g’risida bir qancha
ma’lumotlar keltirib o’tgan. Ular o’z kitobida o’zbek tilida so’roq gaplarni
grammatik va sintaktik jihatdan keng yoritib va tasvirlab bergan. Bundan tashqari
ular so’roq gaplarni quyidagi turlarga bo’lib tasnif qilgan. Shundan gap turlarini
ko’rib chiqadigan bo’lsak, ozbek tilida gaplarning to’rt turga Bularga :darak
gaplar, so’roq gaplar, buyruq gaplar va his-hayajon gaplarga bo’linadi. 18
Shulardan
biri bo’lgan so’roq gaplar haqida gapirar ekanmiz so’roq gaplar deb, o’zbek
tilida so’roq ma’nosini bildirgan gaplarga aytiladi. So’zlovchining noma’lum
narsa yoki hodisani bilish maqsadida so’ragan savoliga so’roq gaplar deyiladi.
So’roq gaplar savol ohangi bilan yoki so’roq so’zlar vositasida so’raladi. So’roq
gaplar oxirida yozuvda so’roq(?)belgisi qo’yiladi. 19
Bu gaplar ko’proq dialogik
nutqda uchraydi. Bundan tashqari bu soha bo’yicha Mallayev N “O’zbek tili
grammatikasi’’ deb nomlangan kitobida so’roq gapga bir qancha ma’lumotlar berib
o’tgan. Aburoziq Rafiyev va Jahongir Qo’nishev “ Hozirgi o’zbek adabiy tili” deb
nomlangan asarida hozirda tilimizda ro’y berayotgan o’zgarishlar va tilda
qilinayotgan yangiliklarga keng to’xtalib o’tib, tilimizdagi muammo va
kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilagan bir qancha fikr va mulohazalarga
18
Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-qism.Toshkent, 1980-2 78 b .
19
Abdullayeva sh ., Ibrohimova S ., Adabiyotshunoslik terminlari lug ’ ati . Toshkent ,1967.- b .255

32
to’xtalib o’tgan. Hozirgi zamon tilshunosligiga o’zining oz bo’lsada hissasini
qo’shib kelayotgan yana bir qancha tilshunoslarga to’xtalib o’tadigan bo’lsak.
Barno Sulaymonova “ Ona tili hamda nutq madaniyati va davlat tilida ish
yurutish” deb nomlangan ilmiy asarida hozirgi zamon tilshunosligida ro’y
berayotgan yangiliklarga keng to’xtalib, bu asarida tilshunos ,nafaqat, tildagi
grammatik va sintaktik usullarga ta’rif beribgina qolmasdan balki, so’zlashish
odobi ya’ni nutq madaniyati hamda hozirgi davlat tilida ish yuritish va olib
borishda ko’mak beradigan foydali ma’lumotlar keltirib o’tgan.
Hamroyev M.A “ O’zbek tilida ma’ruzalar majmuasi” deb nomlangan
asarida esa tildagi grammatik, fonetik, leksik, semantik va morfologik jihatlarini
keng yoritib bergan holda, o’zbek tili grammatikasida so’roq gap va uning turlari
va vositalari, maxsus so’roq olmoshlari va yuklamalari haqida alohida to’xtalib
o’tgan. Va tilshunos so`roq gaplarni ikki nuqtai nazardan ko`rib chiqqan:
1) Rasmiy nuqtai nazardan – bunda so`roq gap tuzilishining Grammatik qoidalari
ob’yekt vazifasini bajaradi: 20

2) Aloqa (kommunikatsiya) nuqtai nazardan – bunda nutqda so`roqning vazifasini
o`rganishga qaratilgan lingvistik tahlil ahamiyatga ega bo`ladi. 21

Shuni ta’kidlash joizki, bu ikki nuqtai nazar bir-biridan ajratilgan holda
qo`llanilishi mumkin. Chunki bu turdagi gaplar nuqtda so`roqning qo`llanilishi
bilan chambarchas bog`liq bo`lib, so`zlovchining nimani ifodalashiga qarab
belgilanadi.
Aloqa (kommunikatsiya) jarayonida so`roqning ahamiyatini bilmaslik noto`gri.
Dialog tuzishda yangi ma’lumot olishga qaratilgan savol konstruksiyasi asos bo`lib
xizmat qiladi. Savol va javob dialogning minimal komponenti bo`lib hisoblanadi.
Bu holatda savol shaxsiy munosabatlarda ham, inson faoliyatida ham muhim rol
o`ynaydi.
So`roq gaplar nafaqat insonlarning kundalik turmushida katta ahamiyatga
ega. Balki shunday sohalar ham mavjudki, savolsiz tasavvur qilib bo`lmaydi,
20
Hamroyev M . A . O ’ zbek tilida ma ’ ruzalar majmuasi . Toshkent ,2005- b .87
21
Abdurahmonov G ’., Sulaymonova A ., Xolyorov X . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . Sintaksis . Toshkent ,1979.- b .98

33
masalan, intervyu, sotsiologik so`rovlar, huquqiy va sud jarayonidagi so`roqlar,
o`qituvchining o`quvchiga savollari va boshqalar shular jumlasidandir. Ko`rsatib
o`tilgan sohalarning har birida savol tuzishning o`ziga xos qoidalari, tartiblari,
turlari mavjud bo`lib, faqat shu sohagagina tegishli bo`ladi.
So`roq gaplar haqida so`z ketganda savol tushunchasi tarixiga nazar solish
maqsadga muvofiqdir. Savolga qiziqish insoniyat o`zining tabiiy olamidan chiqib,
o`ziga sun’iy olamni yaratishni boshlaganidan boshlanadi.Demak biz bu
sohada ,albatta, tarixshunoslarning fikriga tayangan holda Dekartning fikrlariga
e’tibor qaratamiz.
Dekart yozgan edi: “Birinchidan, savolda noaniq nimadir bo`lishi kerak, aks
holda savol foydasiz bo`ladi. Ikkinchidan, bu noaniq narsa nima bilandir
belgilangan bo`lishi kerak, aks holda hech bir narsa uni topishga bizni yo`naltira
olmasdi. Uchinchidan, savol aniq nimanidir anglatishi lozim”. 22

O`rganilayotgan sohaning predmeti so`roq gaplar va uning nutqdagi vazifalari.
Bunda so`roq gaplarning ikki jihati qiziqish uyg`otadi: rasmiy jihati va nutqda
qo`llaniladigan nutqiy uslubi. Shu tariqa so`roq gaplar sintaksis va semantika
nuqtai nazaridan ham, aloqada (kommunikatsiya)dagi roli nuqtai nazaridan ham
o`rganiladi.
2.2. O’zbek tilida so’roq gaplarning turlari
Boshqa tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilida ham so‘roq gaplar ikki guruhga
bo‘lib o’rganiladi:
1. Sof so‘roq gaplar javob talab qiladigan so’roq gaplar bo’lib bu so’roq gap turi
ko’pincha ritorik so’roq gap turidan ajralib turadi. Bu so’roq gap turi ko’pincha
og’zaki nutqda ko’proq uchraydi.
Masalan:
- Siz ertaga kelasizmi?
-Ha kelaman.
22
Dekart.Ritorika.’’Antik davr ritorikasi”,M.1978.b-85.

34
2 Ritorik so‘roq gaplar so‘roq shaklida bo’lib,so’roq gaplarning javob talab
qilmaydigan turi bo‘lib, javobi o‘z ichida yashiringan va barcha uchun ma’lum
bo‘ladi. 23
Bu so’roq gap turi badiiy tilda, ba’zan ommaviy nutqda so’zlovchi o’z
his-tuyg’ularini hayajon bilan ifoda etadi. Ritorik so’roq gaplar jismlarning ta’sirli
bo’lishiga, so’zlarning inson tafakkuri va ongiga yetib borishida ta’sirchanlik va
alohida kasb etib turuvchanligi bilan ajralib turadi. Bu so’roq gap turini
mutaxasislar va qator professor olimlar qo’rqmasdan badiiy uslubning bir turi deb
hisoblashgan. Bu so’roq gap turi ko’pincha badiiy adabiyotda keng qo’llaniladi.
Masalan:
- Men uning to‘satdan kelib qolishini qaydan bilay?
–Nahotki Ahmadjonning shuncha mehnatkari bemaqsad ketsa!
–Bilmayman bu ijod kishilarisiz qaydan olar edim qalbimga o’tni?
Ritorik so‘roq gaplar quyidagi ma’nolarini ifodalashi mumkin:
1. Tasdiq ma’nosida:
Masalan:
- Bu Vatanda nimalar yo‘q (tasdiq).
2. Inkor ma’nosida:
Masalan:
O‘zingdan chiqqan baloga, qayga borasan davoga (inkor).
O’zingdan chiqqan baloga, qayga borasan davoga (inkor).
3.Taajjub ma’nosida:
- Bu nimasi?!o’ (taajjub).
4.Tashvish ma’nosida:
Masalan:
- Meni tashlabketmaysanmi?! (tashvish).
5.Gazab ma’nosida:
Masalan:
-Maqsad nima, maqsad?! (g‘azab).
6. Gumon ma’nosida:
23
Abdurahmonov G’.,Sulaymonova A., Xolyorov X. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Sintaksis.Toshkent,1979.-b.75

35
Masalan:
-Paxtalar ham yaxshi ochilgandir? (gumon).
7. Kuchli hayajon ma’nosida:
Masalan:
- Tokaygacha ezilamiz, ota?! (kuchli hayajon).
Shuningdek so’roq gap shakli orqali buyruq ma’nosi ham ifodalanishi
mumkin.
Masalan:
- Yurmaysanmi? (yur ma’nosida).
So’roq gap orqali ifodalangan buyruq gap ma’nosi buyruq gap orqali
ifodalangan buyruq ma’nosidan kuchliroq bo’ladi.Bunday so’roq gaplar so’roq
buyruq gaplar yoki ritorik so’roq gaplar deyiladi. So‘roq belgisi so‘roq
gaplardan keyin qo‘yiladi. So‘roq gaplar bittadan ortiq bo‘lib kelishi mumkin.
Bunday paytlarda so‘roq belgisi quyidagicha qo‘yiladi:
-So‘roq gaplarning har biriga ahamiyat berish lozim, topilsa yoki har qaysi
so‘roq gap mazmuniga ko‘ra mustaqil bo‘lsa, har biridan so‘ng so‘roq belgisi
qo‘yiladi: 24
Masalan:
- Qishloqlar qanday?
- Og‘aynilar yaxshi yurishibdimi?
- Agar so‘roq gaplar mazmunan umumiy bir fikrni ifodalasa, so‘roq belgisi eng
so‘nggi so‘roq gapdan keyin qo‘yiladi:
Masalan:
- Tag‘in mehmon boshlab keldingmi? Kim kelyapti: Savrimi, Rahbarmi, yo
akangning bolalarini boshlab kelyapsanmi? 25
(G’.G’.)
- So‘z yoki ibora noaniq bo‘lsa, unda gumon ifodalansa, so‘roq belgisi qo‘yiladi:
Masalan:
-Bu ishlarning hammasini yarim soat ichida bir o‘zi bajardimikin?
24
Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-qism.Toshkent, 1980-254b.
25
G’ofur G’.”Mening o’g’rigina bolam”.Toshkent,1980.-b.67-68

36
So‘roq belgisi quyidagi bir necha holatlarda qo’llaniladi. Diqqat bilan
e’tibor eradigan bo’lsak , ba’zan qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplardan biri
so‘roq gap shaklida, ikkinchisi esa uning izoh sifatida kelishi mumkin, bunday
holatda ular orasiga vergul yoki tire qo‘yilishi mumkin:
Masalan:- U ertaga keladimi, kelmaydimi, bu men uchun qorong‘i.
2.3. O’zbek tilida so’roqni ifodalash vositalari
O’zbek tilida so’roqni ifodalovchi vositalarga to’xtalar ekanmiz. Bu
vositalar bir qancha ma’no va vazifalarni bajarishi, bir qancha maqsad va usullarda
kelishiga to’xtalib o’tishimiz darkor. Bu vositalar o’zbek tilini boyitishda alohida
ahamiyatga ega ekanligini ham ta’kidlab o’tmaslikning iloji yo’qdir. O’zbek tilida
so’roqni ifodalovchi vositalar turlicha bo’lib ular gapda kelish o’rni va vazifasiga
qarab bir qancha ma’nolarda keladi va xilma-xil vazifalarni bajaradi. Demak , biz
so’roqni ifodalovchi vositalar haqida gapirishni boshlar ekanmiz ularni ketma-
ketlikda tafsilab o’tamiz.
So’roqni ifodalovchi vositalar ga quyidagilar kiradi: 26

Birinchi navbatda so’roq olmoshlari bilan ifodalanuvchi so’roq gaplar bo’lib, bu
vosita doimo so’roq olmoshlari yordamida ifodalangan ma’lum bir so’roqqa javob
bo’luvchi so’zni kelishini talab qiladi.
Masalan:
-Bu mahallada kim damkom?
-Salim.
-Maktab o’quvchilari yozgi ta’tilga qachon chiqadilar?
-Yoz faslining dastlabki oyi hisoblangan iyunda chiqishadi.
Bundan tashqari bu vositalar ma’lum bir so’roqni talab qiluvchi maxsus
so’roq olmoshlari yordamida ifodalanadi.
Masalan:
26
Abduroziq Rafiyev., Jahongir Qo’nishev. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent, 2012-76b.

37
Bu nima? nima?
U kim? kim?
Rashid qayerda? qayerda?
U qachon ketdi ? qachon?
Bu qancha? qancha?
Keyingi vosita bu maxsus ajratilgan so’roq yuklamalardir. So’roq
yuklamalari orqali ifodalangan so’roq gaplar “ha” yoki “yo’q” degan javoblarni
talab qiladi. ”Ha” va “yo’q” so’zlarini gapda javob tariqasida qo’llab ,keyingi
gapda o’shash so’roq gapimizga to’liq izoh berib ketiladi. 27
So’roq yuklamalari
orqali yasalgan so’roq gaplar ko’proq rasmiy uslubda keng qo’llaniladigan
vositalardir.
Masalan:
-Sen akademik litseyda o’qiysanmi?
-Ha men akademik litseyning bitiruvchi o’quvchisiman.
-Bu hujjatlarga kim imzo chekdi?
-Men Norova Gulnora.
So’roq yuklamalarini gapda qanday ishlatilishi bilan bog’liq bir qancha
qonun qoidalari mavjud. Har bir yuklamaning gapda qo’llanilishi bo’yicha har –xil
qoidasi mavjuddir. -Mi yuklamasini ko’radigan bo’lsak , yozuvda bu yuklama
doimo so’zga qo’shilib yoziladi gapdagi so’roq ohangini kuchaytirish uchun
xizmat qilsa, -chi,-a, -ya kabi yuklamalar esa yozuvda chiziqcha bilan yoziladi. Bu
turdagi yuklamalar so’roq gapda ko’pincha so’roq ma’nosini va ohangini
kuchaytirish bilan bir qatorda taajjub va ajablanish ma’nolarini ham kuchaytirib
keladi.
Sen bugun dars tayyorladingmi? -mi?
U bizga ajablanib qaradi-ya?-ya?
U go’zal qiz-a? - a?
Sen o’quvchi? -chi?
27
Shoabdurahmonov Sh.,Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili,1-qism.Toshkent,1980.-b.247

38
So’roqni ifodalovchi vositalar qatoriga yana biz bizga ma’lum va tanish
bo’lgan, so’roq ohangi bilan ifodalanuvchi og’zaki so’zlashuv so’roq ohangini
misol qilib olsak bo’ladi. Bu vosita kundalik hayotimizda muttassil takrorlanib
turadigan, biz uchun kudalik hayotning bir bo’lagiga aylangan narsalar va voqea-
hodisalarni so’roq ohangi bilan so’rab ifodalashimiz tushuniladi.Bu vosita badiiy
adabiyotning eng asosiy va boshlang’ich bo’laklaridan biri hisoblanadi. 28

Xulosa qilib aytganda bu bob i kkinchi bob esa “ O’zbek tilida so’roq
gaplar” deb nomlanib, birinchi reja “So’roq gaplarni o’rganish obyekti” deb
nomlanib, o’zbek tilidagi so’roq gaplarning umumiy tavsifi va ularning kelib
chiqishi haqida misollar bilan izohlar keltirib o’tilgan. Ikkinchi reja “O’zbek tilida
so’roq gaplarning turlari” haqida bo’lib, bu rejada so’roq gaplarning turlari va
uning misollari keltirib o’tilgan. Uchinchi reja esa “O’zbek tilida so’roqni
ifodalash vositalari” deb nomlanib,o’zbek tili grammatikasidagi so’roq gaplarni
ifodalovchi vositalar, so’roq olmoshlari va so’roq yuklamalari misollari bilan
keltirib o’tigan. Bu ikkala bobda ham xitoy va o’zbek tilidagi so’roq gaplar
qiyosiy jihatdan to’liq tahlil qilib chiqildi.
XULOSA
O`rganilgan sohaga manba sifatida XIX-XX asr oxiriga oid xitoy va o`zbek
adabiyotining mingga yaqin namunalaridan foydalanildi.O`rganilayotgan sohaning
nazariy ahamiyati shundan iboratki, so`roq gaplarning shakli, uning xalq orasidagi
28
Аbdurahmonov X. O’zbek tili amaliy grammatikasi. - Т.: O’qituvchi, 2003. - 189 b.

39
nutqiy munosabatlardagi o`rni, rasmiy doiradagi ahamiyati, so`roq gaplarning
tuzilishi va vazifalarini o`rganishdan iborat.
Bu sohaning dolzarbligi esa xitoy tilida nutqiy munosabatlarda so`roq gaplarning
tuzilishi va ahmiyatining yetarli darajada o`rganilmaganligi bilan izohlanadi.
Ishning ilmiy yangiligi esa so`roq gap tuzishning to`g`ri va egri
funksiyalarini o`rganish, leksik, morfologik, sintaksik yondoshuv, nutqda so`roq
gaplarni qo`llashning asosiy turlariga yo`naltirilganligi, shuningdek, hayotiy
munosabatlarda so`roq gaplarning ahamiyatini yoritishdan iborat. Amalga
oshirilgan tadqiqot ishi bo’yicha y akunlarga kelgan holatda, quyidagi xulosalarni
qayd qilib o’tish mumkin.
Xitoy va o’zbek tili uchun so’roq gap sezilarli darajada grammatik va
sintaktik mazmundagi gap turi bo’lib qabul qilindi.
Xitoy tilida so`roq gaplar gapda so`roq ma’nosini anglatib, xarakteridan
qat’iy nazar ular umumiy savolli va maxsus savolli gapga bo`linadi. Shuningdek,
alternativ savolga ega bo`lgan so`roq gaplar ham mavjud.
Umumiy savolli so’roq gaplar berilayotgan mazmunni tasdiqlashni yoki
inkor etishni taqozo etadi.Umumiy savolga tasdiqli yoki inkor javob berish lozim.
Umumiy savol kesimli so`roq formasida, 是 shì va 不 búshì kuchaytiruv yuk
lamasi, 吗 ma ibora yuklamasi orqali beriladi.
Maxsus savolli soroq gaplar esa gapda noaniq narsani aniqlashni talab
qiladi. Aniq buyum, belgi yoki holatga tegishli bo`lgan savolga aniq javob berish
talab qilinadi.Maxsus savol esa so`roq olmoshlari va ravish bilan ifodalanadi.
Bundan tashqari maxsus savol intonatsiya yordamida ham ifodalanadi.
Xitoy tili va o’zbek tili materiallari so’roq gaplar masalasiga alohida
yondashuvni talab qilib, aynan ushbu masalani yagona masalaning ikki tomoni
sifatida qarash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu holat shu bilan izohlanadiki,
zamonaviy xitoy tilida so’roq gaplar ko’p jihatdan maxsus so’roq olmoshlari
asosida shakllangan .

40
O’zbek tilida ham so’roq gaplar maxsus so’roq olmoshlari va yuklamalari
asosida shakllanib rivojlanib boradi.
So’nggi o’n yilliklar davomida xitoy tili va o’zbek tilida ko’p sondagi gap
turlari, gap bo’laklari va so’zlarning shakllanishi kuzatiladi. Ushbu holatdan kelib
chiqqan holatda aytish mumkinki, qaysidir tilning leksik yoki so’z xosil qiluvchi
vositalari fondi kambag’alligi haqida gapirish mumkin emas, biroq eng avvalo
xalqlarning iqtisodiy va madaniy sohalarda o’zaro aloqalari, ushbu tillarda
gapiruvchi xalqlarning, ya’ni xorijiy halq tillarining o’zaro aloqalaridan dalolat
beradi.
乌兹别克斯坦民族大学
简介

41
在这项研究工作中，疑问句在中国和乌兹别克语的比较分析 “ 疑问句
在中国
和乌兹别克的比较分析 ” 。研究对象选择的疑问句乌兹别克斯坦和中
国的语
言，其设计，施工和进行比较的语言单位。
- 在比
较结构学生乌兹别克中国的应用程序错误和不足的分析 ;
- 基于研究开发
的科学性和实用性的建议。
研究方
法。
使
用结构，分类，分析，组件的方法被广泛应用于现代语言学专题组装材料
的
研究。
这
项研究的科学意义和实践意义。
在工单
系统以及结构和功能方面研究了中国的语言比较和结构设计。
材料研究论
文，可广泛应用于研究中国词汇学的专业课程，在学习中国语文
乌兹
别克 - 和讲俄语的学生课本和教具的准备，尤其是 - 在准备对中国语文
教
科书的特殊培训课程语言学家东方学家。
论
文的结构。全文共分引言，两章，结论，参考文献的。按照主题和价值每
一
章分成几段。
第
一章 “ 的疑问句中国语言作为语言学的研究对象 ” 是专门为中国疑问句的
研究
分析，并显示他们的资金，比较方法，类中国语言疑问句和显示他们的
资产
。
第二章
， “ 疑问句乌兹别克语 ” 是专门为金钱的研究，反映了疑问句在乌兹
别
克语，类型和疑问句的结构，在乌兹别克语的语法。
在
给定的完成疑问句乌兹别克和中国语言的对比分析的顺序这两章。
这本书 V.I.Gorelova “ 词
汇学中国 ” 是在中国比较的方法说明。但不考虑它们
的
形成方式。

42
这本书 T.P.Zadoenko ，描述了比较和应用中国疑问句的方法，作为一个例子，
十
一设计黄淑英 “ 中国基础 ” 。但没有分析这些结构
除
了上述的结构和在中国现代中国问题的性质比较有其他的设计。
该
研究的目的。
本
论文的目的 - 结构，功能分析和结构的比较研究，并质疑中国的语言，这
些
结构与等值乌兹别克语的比较，以及错误和缺点的分析，乌兹别克录取的
学生在比
较和疑问句结构的应用程序比作中国人。
的
研究目标。
在一
项研究将开展以下工作：
- 要
确定中国现代语言对比比喻结构的组成和范围 ;
- 他们
形成的模型分析 ;
- 这些
结构在句子的特点和问题的分析 ;
- 这些
结构与乌兹别克语的比较 ;
- 类型和
中国语言疑问句的形成 ;
研究主
题
的
研究工作的主题是比较和疑问句结构乌兹别克和中国语言的结构和功能分
析
，研究这些结构的特点。
问题的
审查程度。
中国语法的来
源是关于一个相对简短的信息，疑问句结构比喻成现代中国的
语
言。尤其是，这本书 “ 中国和俄罗斯的语言比较语法 ” 韶颜批南没有对疑
问
句的结构在中国，语法结构和比较疑问句的一些信息。
这本书 A.Polivanova “ 现代中国 ” 被赋予
的手段和疑问句中的中国语言的语法
的
显示情况。

43
此外，科学论文和书籍，学者王辽，路易 Shuysyan 描述了使用某些资金和疑
问
句比较疑问句结构的，面向补充剂和其独特的特点。
在这本书中，
范 · 艾文 “ 中国现代语法 ” 描述的比较和疑问句结构的使用和功
能
。
- 就
读疑问句在中国和乌兹别克语的结构和目标 ;
定
义疑问句的词法和语义特征 ;
- 形成疑
问句在中国和乌兹别克语的方式分析 ;
- 中国语
和乌兹别克语疑问句的类型 ;
为
基础研究开发有关的科学和切实可行的建议。
研究资料
来源。
研究
来源是书籍 Shao 颜批镎 “ 中国和俄罗斯的语言比较语法， ” 高
VendavaLizhina “ 中国
辞书 ” （ Dzinan ， 2006 ）， “ 中国现代词典 ” （北京，
2002 年），
苏 Voliona “ 中国现代语法 ” （北京， 2003 年）， SuangVosaya
“ 语法现代中国人 ” （北京， 1989 ），高
和路易水貂 Chzhentana （北京，
2001 年）
“ 间接引语在现代中国研究 ” 的研究，第二十章斯奈 “ 的疑问句
在现代中国语
言和他们的主要研究成果 “ （北京， 2004 年）的一些信息。
研究
工作的新颖性。
- 就
读疑问句在现代中国语和乌兹别克语的价值 ;
- 他们
形成独特的模型分析 ;
研究
的物种和疑问句在现代中国语和乌兹别克语的手段 ;
- 疑
问句在现代中国语和乌兹别克语的比较分析 ;

44

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. - Т.: O’zbekiston milliy ensklopediyasi ,
2000. – 245 b .
2. Ка rimov I.A. Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori . - Т.: Sharq ,
1997. - 185 b .
3. Ка rimov I.A. О zod va obod vatan,erkin va farovon hayot -pirovard maqsadimiz.
J.8. - Т .: O’zbekiston , 2000. - 526 b.
4. А bdurahmonov X. O’zbek tili amaliy grammatikasi. - Т .: O’qituvchi, 2003. - 189
b.
5. А bdurahmonov G’. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sintaksis. – Т .: 1979. – 145 b.
6. Аzizov O.A. Tilshunoslikka kirish. - Т .:O’qituvchi, 1989. - 97 b.
7. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev . Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent,
1975-152b.
8. Shoabdurahmonov Sh., Asqarov M., Hojiyev A. Hozirgi o’zbek adabiy tili, 1-
qism.Toshkent, 1980-254b.
9. Hamroyev M.A . O’zbek tilida ma’ruzalar majmuasi. Toshkent, 2005-87b.
10. Abduroziq Rafiyev., Jahongir Qo’nishev. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Toshkent,
2012-76b.
11. Zhao Yuan Pin. Сопостовытельная грамматика китайский и русский
язков.Pekin, 2002-322b.

45
12. Гао Вендава Ван Лижинн . Hanyu cihui zhishi (“ Х itoy tili leksikografiyasi”).
Dzinan, 2006-98b.
13. Т.П. Задоенко . Основы китайского языка . M. Прогресс , 1985.- 223 с .
14. Конрад Р . Вопросительные предложения . M. Прогресс , 1985.- 445 с .
15. I . A . Поливанов. Современный китайский язык. - M .1980.- c .167-169
16. Горелов В. И. Стилистическая лексикология. кн.: «Стилистика современного
китайского языка». — М.: 1982.
17. Захаров В. П. Односложные слова в китайской речи. — Труды института.
Сер. «Иностранные языки», 1979, № 15.
18. Исаенко Б. С. К проблеме границ китайского слова.—В кн.«Опыт китайско-
русского фонетического словаря». 1957.
19. Кленин И. Д. Морфемная контракция и ее типы в современном китайском
языке.—Вопр. языкознания, 1975, № 2.
20. B оротков Н. Н. Основные особенности морфологического строякитайского
языка: (Грамматическая природа слова).—М.: 1968
21. Солнцева Н. В., Солнцев В. М. Теоретическая грамматика современного
китайского языка: (Проблемы морфологии).1979
FOYDALANILGAN LUG ’ ATLAR RO ’ YHATI
1. Anglo-russko-kitayskiy slovar. – Pekin: Izd-vo S h anu inshuguan,
1997 ( 俄汉双解英语词典。 - 北京：商务印书馆，一九九七。 E-Xan shuansze
inyuy cidian) – 1017s.
2. Kitaysko-russkiy perevodcheskiy slovar. – Pekin: Izd-vo Shanu
inshuguan, 1995 ( 汉俄
翻译词典。 - 北京：商务印书馆，一九九五。 Xane fani
sыdyan) – 2745s.

46
3. Slovar inostrannыx zaimstvovaniy kitayskogo yazыka. – Pekin: Izd-
vo SHanu inshuguan, 1994 ( 汉语外来语词典。 - 北京：商务印书馆，一九九

四。 Xanyuy vaylayyuy sыdyan) – 351s.
4. 现代汉语词典 ” Xiandai hanyu cidian (“ Hozirgi xitoy tili lug’ati”)
( Pekin, 2002), 2003.323-345b.
5. Sen Linsyan. Slovar zaimstvovaniy kitayskom yaz i ke. Pekin: Shan'u
inshu guan, 1994. S. 447.
6. 汉语词典。上
海。 2005 年。
7. Russko-uzbekskiy slovar. Pod.red. Abduraxmanova R.M., Izd.
«Inostrann ы x i natsionaln ы x slovarey», 1954.
8. OALD – Oxford Advansed Learner’s Dictionary. Fifth edition.
Oxford University Press, 1995.
INTERNET RESURSLARI
1. http://www.dolphin-books.com.cn
2. http://www.baidu.cn
3. http://www.kitaist.info
4. http://www.qq.cn

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in