Hozirgi zamon dostonlarida an’ana va badiiy mahorat - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	76.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Hozirgi zamon dostonlarida an’ana va badiiy mahorat

Купить

Hozirgi zamon dostonlarida an’ana va badiiy mahorat mavzuida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

M U N D A R I J A I. Bob. DOSTON JANRI VA UNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI 1.1. Doston janri taraqqiyoti haqida 1.2. Doston janri taraqqiyotida sharq mumtoz an’analar II BOB. HOZIRGI ZAMON DOSTONLARDA SHAKL VA MAZMUN UYG’UNLIGI 2.1 Dostonlarda uslub va mahorat masalalari 2.2. Dostonlarda mavzu va shakliy izlanishlar Xulosa------------------------------------------------------------------ Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 2

Mavzuning dolzarbligi: Sharq adabiyoti an’analari ta’sirida rivojlanib kelgan o‘zbek adabiyoti XX asrda mazmunan va shaklan boyib, qator jarayonlarni boshdan kechirdi. Bu davr o‘zbek ijodkorlari mumtoz adabiyot an’analarini davom ettirish bilan birga jahon adabiyotining hayotbaxsh tajribalarini ham o‘z namunalariga singdira boshladilar. XX asr davr o‘zbek adabiyotida bu xususiyat yanada kuchayganligini doston janri misolida ham ko‘rish mumkin. Dastavval shuni ta’kidlash joizki, XX asr o‘zbek adabiyotshunosligida “doston” va “poema” atamalari aralash holda ishlatilishi oddiy urfga aylandi. Aslini olganda, bu unchalik ham to‘g‘ri emas. Doston deyilganda, eng avvalo bizning ko‘z o‘ngimizda “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” singari xalqimizning betakror san’at dur

yashaydi”, A.Tvardovskiyning “Vasiliy Terkin” poemalari bugungi poemalardan mazmun va hajmli jihatidan ancha zalvorlidir. Taniqli adabiyotshunos, ustoz I.Sulton “Poema aslida epik asardir, ammo she’riy shaklda yozilishi uni ayni mahalda lirikaga mansub etadi” deb ta’riflaganda ming bora haqdir. Boshqa xalqlar adabiyotidagi bo‘lgani singari o‘zbek dostonchiligi ham janr taraqqiyoti xususiyatiga ko‘ra shakl va mazmun jihatidan doim o‘sish o‘zgarishda eng muhimi bu asarlarda inson va uning muammolari talqini yetakchilik qilib kelmoqda. Chinakam ijod va iste’dod mahsuli bo‘lgan asarlarni, yozuvchining yuragidan, qalbidan chiqqan haqqoniy va ta’sirchan fikrlarni keng ommaga yetkazish uchun barcha mavjud vositalardan unumli foydalanish kerak. Mana qariyib bir asrdirki chinakam iste’dod egalari s

mavzular talqini ham subyektiv tarzda hal etiladigan bo‘ldi. Tafakkur va ong osti qatlamlarga chuqurroq kirish natijasida poema qahramoni o‘zlikni taftish qilishga kirishdi, o‘zlikni barkamol etish tadorigini ko‘ra boshladi. Zamonaviy shakl mumtoz mohiyatini shu tariqa davom etira boshladi. Biroq janrdagi muhim yangilanishlar − o‘zgarishlar undagi tasvir turlarining rang-baranglashuvda ko‘zga tashlanayotir. Biz o‘zimizning mazkur bitiruv malakaviy ishimizda hozirgi o‘zbek dostonchiligi janri taraqqiyotidagi ana shu xususiyatni o‘rganish mavzuning dolzarbligini anlatadi. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi ва vazifalari : zamonaviy dostonlarda an’anaviylik va mahorat masalasini o‘rganishdan iboratdir. Yuqorida bayon qilingan asosiy maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalarni amalga oshirish k

Bitiruv malakaviy ishning predmeti: − obyekti: Ushbu ishimizning mavzu- muammosini o‘rganish uchun XX asrning so‘nggi choragida yaratilgan O.Matjon, H.Xudoyberdiyeva, M.Yusuf dostonlari, shuningdek Sh.Rahmon she’rlaridagi an’anaviylik va mahorat masalasi tahlilga tortildi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati . Mazkur BMI natijalari va xulosalaridan umumta’lim maktablarida, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida zamonaviy dostonchilikka oid darslarni tashkil etishda foydalanish mumkin. Shuningdek, O.Matjon, H.Xudoyberdiyeva, M.Yusuf dostonlari, shuningdek Sh.Rahmon she’rlaridaga oid maqolalar yozishda ham foydalanish o‘rinlidir. Bular ishimizning amaliy ahamiyatini belgilaydi. Malakaviy ishning tuzilishi va hajmi: Ushbu bitiruv malakaviy ishi ikki bob, to‘rt fasldan iborat bo‘lib xulosa va foyda

I. Боб. DOSTON JANRI VA UNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI 1.1. Doston janri taraqqiyoti haqida XX asr o‘zbek adabiyotida doston janriga mansub asarlar muhim o‘rin egallaydi. Oybek, G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Mirtemir, Sulton Jo‘ra singari shoirlar ijodida shakllangan mazkur jarayon M.Shayxzoda, Zulfiya, Saida Zunnunova, Asqad Muxtor, Shukrullo, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Husniddin Sharipov, Azim Suyun, Oydin Hojiyeva singari turli avlod va bo‘g‘inga mansub shoirlar ijodida yanada to‘lishdi va taraqqiy etdi. Natijada o‘zbek xalq og‘zaki ijodi, mumtoz adabiyot va jahon poemachiligining hayotbaxsh an’analaridan oziqlangan lirik va liro-epik dostonlarning o‘ziga xos badiiy tizimi vujudga keldi. “Doston” so‘zi asli forscha bo‘lib makr, firib, hiyla, navo, maqom, afsona, doston ma’nolarini bil

“Ayolg‘u”, E.Shukurning “Naqshband”, K.Avazning “Ogahiy” singari turli mavzu va yo‘nalishdagi dostonlar dunyo yuzini ko‘rdi. Bu asarlarda shoirlarimiz, yurtboshimiz o‘rinli ta’kidlaganiday: “xalqimiz qalbini, uning oliy maqsadlari, bugungi hayoti, taqdiri va kelajagini yaqindan biladigan insonlar sifatida” ko‘rinadi . 1 Demak, XX asrning ikkinchi yarmi o‘zbek dostonchiligining rivojlanish xususiyatlaridan biri liro-epik asarlar badiiy tizimiga, ichki tarkibiga rivoyat, afsona, ertak va naqllar syujetlarining singdirilishidir. Bunda dostonlar badiiy qurilishida ijtimoiy-falsafiy, estetik-ma’rifiy vazifalarni bajarib keladi. Ko‘pincha ulardan kompozitsion ko‘rinish, kompozitsion vosita sifatida ko‘proq foydalanilganligi kuzatiladi. Binobarin, rivoyat, afsona va naqllarning doston lar tarkibi

ma’naviy ehtiyojni vujudga keltirdi. Qolaversa, sobiq tuzum davrida poetik fikrni oshkora aytish imkoniyati bo‘lmagan. Ijodkorlar esa xalqning dilidagi ijtimoiy dardlarni, ularning tuyg‘u-kechinmalarini o‘z asarlarida aks ettirishlari kerak edi. Mana shunday sharoitda afsona ularga ko‘makka keldi. Shoirlar xalqimiz qalbida yashirinib yotgan dardlar ni shu yo‘l bilan ifoda etdilar. Muallif shaxsiyatining doston markazida mustahkam o‘rnashishi janrning barcha tizimlarini, jumladan, uning qurilish xarakterini ham belgilaydi. Muallif shaxsiyatning asar markazini tashkil etishi esa lirikaning asosiy belgisi ekanligi ko‘plab tadqiqotlarda isbotlangan. Lirika unsurlari, epik parchalar va dialog ko‘rinishidagi dramatik manzaralar bilan yaxlit bir butunlikda zamonaviy dostonlarning murakkab gavdala

Bunday xususiyat zamonaviy o‘zbek dostonchiligiga ham xosdir. Ularda lirik, epik va dramatik tasvir usullari tobora faollashib bormoqdaki, muayyan asarni ma’lum bir tur va janrga mansubligini aniqlash murakkablashmoqda. Shuning uchun dostonlarni tahlil etishda u yoki bu tur qurilishiga xos belgilardan qaysi birining ustivorligiga e’tibor qaratmoq lozim ko‘rinadi. Masalaga shu nuqtai nazardan yondashganda XX asrning 60-yillaridan keyingi o‘zbek dostonchiligida lirika qurilishiga xos xususiyatlar yetakchilik qilib kelayotganligini kuzatish mumkin. Voqealar tizimini hikoya qilishga asoslangan epik qurilishdagi dostonlar bugungi kunda ham yaratilmoqda. Ammo so‘nggi yillarida epik qurilishga asoslangan bunday dostonlarning yaxshi namunalari yaratilayapti, deb aytish mushkul. Davrning qon tomirl

Mazkur misralarda dramatik ohangdagi epik manzara lirik ifodaga tortilgan. Ta’kid (so‘roq va undovlar vositasida), serqatlamlilik (uch nuqtalar vositasida), g‘oyaviy mazmun talabiga ko‘ra so‘zga ijtimoiy salmoq yuklash (“Ehtiyot!”, “Zahar?!”, “Bolalar?!” kabi), poetik sintaksisni yuzaga chiqaruvchi siqiqlik, ritm (bo‘g‘inlar miqdorining muayyan tartibda takrorlanishi), qofiyalanishi tartibining birgina fe’l turkumiga oid so‘zlardan tarkib topishi (“sepilgan” “kirgan”, “keldi”, “dedi”), antiteza (dori sepilgan paxtazorda bolalarning g‘imirlab yurishi) singari qator belgilar dramatik xarakterdagi epik lavhaning lirik qurilishidan darak beradi. O.Matjonning “Erkin havolarda” to‘plamiga yozgan so‘ngi so‘zida adabiyotshunos Suvon Meli ham shoir she’riyatining ana shu jihatlariga alohida e’tibor

dostonlar tabiatida ham shunday bir holga duch kelamizki, bunda lirik asosning ustunligi yaqqol sezilib turadi. Omon Matjon poemalarida lirizm va epizm mutanosibligi E. Vohidov dostonlaridan ancha farq qiladi. Bu farq epik hodisalarga lirik nazar bilan qarashda namoyon bo‘ladi. Uning “Gaplashadigan vaqtlar”, “Cho‘ldagilar”, “Nega men?” poemalarida shu holatni kuzatish mumkin. Bu, albatta, shoirning individual uslubidan, shaxsiyatidan, olamni idrok etish tarzidan kelib chiquvchi qonuniy poetik hodisadir. O. Matjonning aksariyat she’rlarida ham shu poetik uslubni ilg‘ash qiyin emas. Epik voqealarga lirik nigoh bilan qarash muallif nutqini jonli so‘zlashuv tiliga yaqinlashtiradi. Omon Matjonning “Nega men?” poemasi shu jihatidan xarakterlidir. ...Bosh imom alhol bir kalom aytmayoq Qolganlar q

Shoirning “Haqqush qichqirig‘i” dostoni uslubiy izlanishlardagi badiiy kashfiyotlardan biri bo‘ldi. Afsonalarga murojaat etish tajribasi Omon Matjonning “Haqqush qichqirig‘i” dostoni dunyoga kelguncha ham mavjud bo‘lib, bu hol adabiy jarayonda insoniyatning ma’naviy o‘tmishiga murojaat sifatida yetakchilik qildi. Adabiyotshunos G‘.Mo‘minov mazkur poema haqida mulohaza yuritar ekan, shunday yozadi: “Omon Matjon o‘z dostonini qirq afsona asosida quradi. Lekin bular shunchaki afsonalarni qayta hikoya qilib berish emas, balki shu afsonalar asosida yaratilgan she’rlarning mantiqida muhim hayotiy problemalar yotadi. Shoir dunyo voqealari, kishilar munosabati, ularning takdir va qismatlari, ular zimmasidagi mas’uliyat, hayotning kichik zarralarida namoyon bo‘luvchi muammolari xususida xayolga tol

uni bolalar xarakteriga mengzaydi. Yoxud “toshdan toshga irg‘ib, quvalashayotgan” soyni bir to‘p shumtakalarga, “gullarning lov qizarib turishini” qizaloqqa o‘xshatadi. Tabiatning ikkilamchi ko‘rki-tarovatini mana shularda ko‘radi. Shu asosda shoir afsona syujeti bayoniga kirishadi. Afsonaning qahramoni bolalardir. Qirga o‘ynash uchun ketgan bolalar qaytishganida mudhish hodisaga: jona-jon qishloqlari vayron qilinganiga guvoh bo‘lishadi. Xarobalar osha o‘zlariga sevimli bo‘lgan narsalarni, yaqin insonlarini izlagan bolalar hech narsani topolmaydilar. Bu holat “mitti qalblarga cheksiz xo‘rlik, yolg‘izlik tuyg‘usini soldi”. Shunda g‘alati holat yuz beradi: “Shu payt birinchi bo‘lib gapirgan eng kichkina qizaloq yana gapirdi: −Oyijonim aytgan edilarki, bo‘ying o‘sib anavi qizil gulimizga teng

Nuh va uning kemasi kelib tushgan zamin "Hey, boq" deb atala boshlagan ekan. Bu so‘z davrlar osha fonetik o‘zgarishlarga uchrab, Xiva shaklini olgan deyiladi. “Ikki gul” deb nomlangan afsona professor I.Mo‘minovga bag‘ishlangan. Undagi birinchi gul, ikkinchi gul, buloq obrazlari ramziy ma’no tashiydi. Suvli- bog‘li shahar tomon yo‘l olayotgan birinchi gul jaziramada yo‘lida uchragan buloqlardan tashnaligini qondirmoqchi bo‘lganida ular yaprog‘idan tashlab ketishini so‘raydilar. Lekin birinchi gul baxilligi tufayli ularga yaprog‘idan bermaydi va natijada manzilga yetay deganda so‘lib qoladi. Shahar tomon yo‘lga chiqqan ikkinchi gul esa yo‘lida uchragan buloqlardan tashnaligini qondirish barobarida ularga yaprog‘idan bittadan tashlab ketaveradi. E’tibor qilinsa, afsonada birinchi va

Ong − tiniq, kuch − chosh ekan. Lekin andak tashvish ko‘p, Umr − chop-chop, shosh ekan. Hali uyim bitmadi, Yig‘in−to‘yim bitmadi. Orzu−o‘yim bitmadi Shu asosda Tabiat bobo mulohaza qilib, eshak, itdan ortgan umrni odamga beradi. Ko‘rinadiki, hayotiy voqelik bunda afsona yo‘sinida tasvirlangan. Bu usul ijodkorga inson umri haqida falsafiy xulosalar chiqarish imkonini bergan. “Alla” deb nomlangan afsona shoir g‘oyaviy maqsadini yorqinroq ifoda etishga ko‘makka kelgan. Ma’lumki, alla eng qadimgi qo‘shikdir. Uning ohangida bola uxlab, orom oladi. Allada onaning farzandiga bo‘lgan cheksiz muhabbati aks etadi. Bu muhabbat Vatanga, yaqinlarga muhabbat tarzida jaranglaydi. Afsonada Navro‘z sayli va uch dugona−Roziya, Robiya, Guljon taqdiri haqida hikoya qilinadi. Shu saylda xorijlik mato sotuvchi

dugonalarini eslab, ularni sog‘inganini his etadi, qishlog‘i manzaralari ko‘z o‘ngiga keladi. Bora-bora bu sog‘inch ulkan bir dardga aylanadi. Yurtiga boray desa, zamon notinch, Gurlan va u yashayotgan mamlakat orasida qattiq janglar ketmokda edi. Haqiqatan, asarda tasvir etilgan voqea nihoyatda ta’sirchan. Xo‘sh, nega ona qizidan alla kuylamasligini so‘radi. Afsonadagi badiiy lavhalar bu savolga javob beradi. Zero, alla inson qalbiga Vatan degan muqaddas tuyg‘uni singdiradi. Chunki vatan deganda, avvalo, tug‘ilib o‘sgan yurt gavdalanadi. Unda esa ota- ona, aka-ukalar, yaqin insonlar istiqomat qilishadi. Ona aslida "uzoq yurtda bolam sog‘inchda o‘rtanmasin" deb, qizidan alla kuylamasligini iltimos qilgan bo‘ladi. Poemadagi boshqa afsonalar ham o‘ziga xos mazmunga ega. "Haqqush

Poemaning ayrim o‘rinlarida epik tasvirning maqomi oshgandek taassurot qoldiradi, biroq shoirning ana shu epik lavhalarga bo‘lgan emotsional munosabati liro-epik ananaviylikni vujudga keltiradi. Asar boblari hayotning alohida-alohida manzaralar tasviridan tarkib topgan. Lirik “men” ning voqelikka faol aralashuvi alohida-alohida lavhalarga yaxlitlik bag‘ishlaydi. Shu bois ayrim adabiyotshunoslar poemani yangi bir turning, ya’ni liro- epik turning janri deb atashni taklif qilishgan. Poema lirik, liro-epik, dramatik bo‘lishi mumkin, ammo bu ko‘rinishlarning barchasi zamirida epiklik mavjud. Lirik poema to‘g‘ri ma’noda tushuniladigan bo‘lsa, hech qachon lirik doston bo‘lolmaydi. Faqatgina lirik kechinmalar bilan doston yaratilmaydi. Chunki birgina lirik kechinma tabiati dostoniy ko‘lamdorlikni

1.2. Doston janri taraqqiyotida sharq mumtoz an’analar Omon Matjon badiiy mahoratning yuqori pog‘onalariga ko‘tarilayotgan va g‘oyaviy-badiiy kashfiyotlar yaratish uchun izlanishda davom etayotgan ijodkor. Shoirning “Haqqush qichqirig‘i” kitobi uslubiy izlanishlardagi, boshqacha aytganda, adabiyotimizdagi muhim badiiy kashfiyotlardan bittasi bo‘ldi. Bu asar badiiy mahoratning cheksiz imkoniyatlarini kash etish yo‘lidagi samaralardandir. Afsonalarga murojaat etish tajribasi Omon Matjonning “Haqqush qichqirig‘i” kitobi dunyoga kelguncha ham mavjud bo‘lib, bu hol adabiy jarayonda insoniyatning ma’naviy o‘tmishiga murojaat sifatida yetakchilik qildi. Insoniyatning ma’naviy o‘tmishi – bu uning bizgacha yetib kelgan yozma va og‘zaki adabiyoti durdonalaridandir. Ijodkorlarimiz davr talabi, ma’na

bilan bir qatorda turadi. Shuni ta’kidlash kerakki, bu uchta ijodkor badiiy mahorati, mushohada quvvati jihatidan navqiron avlod o‘rtasidagi tayanch ustunlardan hisoblanadi. Chunki ularning ijtimoiy fikrlash tarzi, dunyoga qarashlari, hayot va inson munosabatlari masalasiga munosabatlari bir-biri bilan mushtarak, lekin bu mushtaraklikka ularning o‘z shaxsiy his-tuyg‘ulari, qalb, ruh manzaralari, nuqtai nazarlari singib ketgan. YA’ni har bir shoir asarida o‘zining aql va qalb dialektikasini yaratgan. Shu ma’noda Erkin Vohidov ijodiga shunday bir nazar tashlasak, uning lirik qahramoni muloyim, samimiy, ammo inson sha’niga, uning hayotiga, yurt shuhratiga ziyon yetkazadigan har qanday hodisaga yoki narsaga nihoyatda beshafqat. Abdulla Oripov lirik qahramoni esa tamoman boshqacha. U yaxshilikd

ma’naviy yetuklikni qalban poklikni, tabiatan tozalikni himoya qilish borasidagi kurashlarga qo‘zg‘alganda, tabiiy ravishda, bir-biriga suyangan, bir-birini quvvatlagan holda mushtaraklik kashf etib ketaveradi. Buni shoirning she’riyati, “Jannatga yo‘l”, “Ruhlar isyoni”, “Haqqush qichqirig‘i” asarlarini qiyoslash bilan bemalol ko‘rish mumkin. Lekin bu o‘ringa qiyosiy tahlilga zarurat yo‘q. Shuning uchun “Haqqush qichqirig‘i” haqidagi fikrlarimizni davom ettiramiz. Omon Matjon “Haqqush qichqirig‘i”ga Xorazm xalq afsonalarini to‘plab, ularga “libosi mavzun” kiydirdi. Unutilib borayotgan milliy, ma’naviy boyligimizni tarix qatlamlaridan izlab topib, ularni avaylab zamondoshlari e’tiboriga havola qildi. Shoir “Afsonalar – bolaligimizning oq qanotli qushlari. Ular bugun ham, ana yaqinginamizda

madaniyat, san’at maskani bo‘lgan, jahonga qomusiy olimlar yetkazib bergan bu vohaning o‘tmishi, buguni va kelajagi hamisha shoirning diqqat markazida. Omon Matjon professor Umarali Normatov bilan “O‘ziga xoslik va mushtaraklik” mavzuidagi suhbatida: “Xorazm dunyoda bitta. O‘zbekiston bitta. Xorazm ham kata, ham kichik tushunchadir. Biron narsa haqida eng ko‘p balsam bun – Xorazmdir, oz balsam, bu ham Xorazm. Men hamma xalqlarning san’atlarini hurmat qilaman. Undagi etnik jilolar men uchun yanada qadrli. Chunki san’atni bosh omillar qatorida milliy-mahalli kolorit, etnik jilolar, ayniqsa farqlantirib turadi. Shu rang-baranglik bo‘lmasa dunyoda hamma narsa g‘ishtlardek bir xil bo‘lib qolar edi”, - deydi. Darhaqiqat, shoir badiiy ijodida o‘zining ushbu fikrlariga muntazam amal qilib keladi.

“O‘zbekiston to‘lin kamalak! Xorazm uning bitta o‘tkir rangi! Bu rangning o‘z hayoti, o‘z falsafasi bor. Bu hayot, bu falsafa xorazmliklarning o‘tmishida, bugungi o‘ziga xos turmush tarzida, shuningdek, bizgacha yetib kelgan tirik ertak va afsonalarida namoyon bo‘ladi…Men bu kitobga jamlagan afsonalarga ehtiyot va e’tiqod bilan bilan yondashib, sayqal berdim, har kungi va abadiy ma’naviy ehtiyojlarimizga mos libosi mavzun kiydirdim”, - deb yozadi shoir. Darhaqiqat, Omon Matjon afsonalarni qayta ijod qilib, o‘zining shaxsiy – shoirona tuyg‘ulariga yo‘g‘irib, yildan-yil boyish o‘rniga qashshoqlashib borayotgan ma’naviy ehtiyojlarimizni qondirish uchun amalga oshirilishi nihoyatda zarur bo‘lgan vazifani bajardi, burchini o‘tadi. Bunda shoir erishgan yutuqlar, uning har bir afsonada aniq sezil

hayotning umuman qizig‘i yo‘q, yashashdan maqsadning ma’nosi ham puch. Natijada, bunday odamlar yashagan joyda faqat janjal, dilozorlik, beqadrlik, nosamimiylik hukmron bo‘ladi. Shoir bularni afsonalar bag‘ridan olib nima demoqchi? Shoirning maqsadi bu bilan inson uchun bolaligi, yoshligi kechgan damlar qanchalik shirin, aziz va qadrli bo‘lsa, tabiat ham ana shu darajada ekanligini anglatmoq. Zero, inson umrining ilk, mas’um bosqichlari hech qachon qaytmaydi. Tabiatda ham shu qonuniyat hukmron. Inson umrining to‘rt fasli birin-ketin o‘tadi, lekin ular qaytarilmaydi. Tabiatda fasllar har yili qaytalanib tursa ham, ammo uning ham ayrim go‘zalliklari, xususiyatlari qaytarilmas bo‘lib bormoqda, boyliklari, ehsonlari bizni tashlab ketmoqda. Chuqur o‘ylamaslik, loqaydlik oqibatida atrof- muhitda

ham million yillar yurib kelgan yo‘llarini muammolarga ko‘mdi. Tabiatning esa inson ochgan yo‘llardan yurishi, unga moslashishi qiyin bo‘lyapti. Shuning uchun shoir «Tabiatning ikkichi siri» afsonasi bag‘rida turib, o‘quvchiga savollar bilan murojaat qilyapti. Ularning qalbini go‘zalliklar bilan, ezguliklar bilan, mehr tuyg‘ulari bilan to‘ldirishga intilyapti. Inson va tabiat o‘rtasida million yillar davom etgan azal-abad yaqinlikni, muvozanat va mutanosiblikni buzmaslik masalasini ko‘taryapti. Chunki o‘zimiz guvoh bo‘lanimizdek, tabiat va inson bir-biri bilan murosasiz yashashi qiyin. Har ikkalasi ham bir-birining mehriga zor. Bu mehr tabiatning aslida ongli, aqlli bo‘lagi bo‘lgan inson qalbida abadiy hukmron bo‘lgani ma’qul. Shuning uchun ham shoir tabiat va inson o‘rtasidagi ziddiyatlar

asl Yoshi – qirq yoshini ham nari-beri yashasa o‘zining qarilida kechadigan umri uchun tayanch ustunlarini yaratmasa, bu ustunlik vazifasini ado etuvchi farzandlarini komil inson darajasida tarbiyalay olmasa, jamiyat hayoti bilan o‘z hayotini uyg‘unlashtira bilmasa, it va eshakning kuniga tushishi, ular qismatiga “duch” kelishi, shubhasiz. Omon Matjon bu bilan insonni oqillikka, ma’naviy yuksaklikka, ruhan poklikka, tabiat bilan hamjihatlikka chorlaydi. Kitobdagi «Alla» afsonasi o‘zining nihoyatda ta’sirchanligi bilan o‘quvchi qalbiga larza soladi. Bu afsona Vatan deb atalmish muqaddas tushunchaning ohanrabosi, mehrigiyosi haqida bitilgan. Yoshlik hoyu- havaslari, muhabbat tuyg‘ulariga bandi bo‘lib, xorijga ketgan, u yerda bir umr yashab qolishga majbur bo‘lgan. Roziya qismati kishida o‘z

mehrining belgisi edi. Chunki onaning hayotiy tajribasi farzandinikidan ulug‘. Ona allaning beqiyos qudratini yaxshi biladi, his qiladi. Chunki alla insonga ko‘p narsalarni: bolalikning ma’sum damlarini, yoshlikning sho‘xligiyu, yigitlikning shiddatini, qizlarning yetuklik pallalaridagi nafaqat o‘zgalar, balki o‘zlari ham sezadigan, his qiladigan latofatini, nazokatini, keksalikning hamdard istagan paytlarini, kindik qoni to‘kilgan maskanning hamma narsadan azizligini, eng asosiysi, onaning munis, mo‘tabar diydorini, haroratli mehrini esga soluvchi ma’naviy qudrat. Inson oan mehrini, diydorini sog‘indimi, demak, u do‘st- yorlarini, qarindosh-urug‘larini, qisqasi, Vatanini sog‘inadi. Shularni dil-dildan his qilgan ona yuragi qon bo‘lib, jigarporasini bir umrlik ayriliq girdobiga jo‘natar ek

holati: “…Onasi-chi? SHo‘rlik qarib qolgandir?! YO…Xudo ko‘rsatmasin, kasalmand edi. Olamdan o‘tgan bo‘lsa-ya…Onajon! Dod, oyijonim! …Ukalarim katta bo‘lib ketgandir. Otam-chi? Bechora otaginam. Birgina ko‘rsam sizlarni armonim yo‘q edi! Birgina ko‘rsam! Robiya! Guljon! Ko‘ramanmi sizlarni endi?!” Bu Roziyaning qalbini pora-pora qilib tashlayotgan faryodga hech kim befarq qaray olmaydi. O‘quvchi o‘zi xohlasa, xohlamasa ham Roziyaning holatiga tushadi. Qalbida hayajonlar, tuyg‘ular po‘rtanasi boshlanadi. Omon Matjon asarda Xarazm xalqining milliy-an’anaviy urf-odatlarini hech bo‘yamasdan, qanday bo‘lsa shundayligicha tasvirlaydiki, bu asarning ta’sir kuchini yanada oshirgan. Tasvirdagi tabiiylikni ta’minlagan. Ma’lumki, shoirning bolaligi, yoshligi kechgan davrlarda ham katta-katta maydonla

afsoonada ana shu milliy urf-odatlarga murojaat qiladi va ularni xalq hayotida muqimlashtirish g‘oyasini ilgari suradi. Omon Matjon “Alla” afsonasidagi voqealarni aynan o‘zi tug‘ilib o‘sgan joy – Bog‘olon qishlog‘iga ko‘chiradi. Yoshligida ko‘rgan, bilgan xalq udumlarini, ulardagi milliy o‘ziga xosliklarni, tabiiylikni sevadi va ularni sayqallamasdan asarga olib kiradi. Axir, “bolalik, yoshlik chog‘ing bilan bog‘liq bo‘lgan narsalarni sevmaslik mumkin emas” (Georgiy Lomidze). “Alla” afsonasini yaratishdan, shoir ikkita maqsadni ko‘zlagan. Buning birinchisi, yuqorida ta’kidlanganidek, Vatanga bo‘lgan muhabbat tuyg‘ularini teranlashtirish bo‘lsa, ikkinchisi, o‘z vatanini sevmagan, milliy tuyg‘usi, g‘ururi bo‘lmaganlarga Roziya qismatini ibrat qilib ko‘rsatishdir. Shoir bundaylarga ona yurt m

sig‘maydigan ulkan, beadad yog‘du manbaiga aylanadi. Bu yog‘du Vatan – ona tuproq, tug‘ilgan maskan, fidoyi xalq mehrigiyosi, ohangrabosi ekanligi dilga ravshanlik baxsh etadi. Adabiyot – insonshunoslik. U qaysi davrda bo‘lmasin, insonning dunyoqarashi, intilish va kurash yo‘llarini, uning jamiyatdagi mavqei va o‘rnini, shular bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy, syyosiy va ma’naviy-ma’rifiy hodisalarni aks ettiradi. Bu bilan adabiyot insoniyat tafakkuri taraqqiyotida, ma’naviy olami kamolotida juda katta rol o‘ynaydi. U xoh salbiy hodisalarni, xoh ijobiy voqealarni tasvirlamasin, barchasi bilan inson ongiga ta’sir qiladi. Unda hayotga, jamiyat voqea-hodisalariga nisbatan ma’lum - munosabat uyg‘otadi. Davrning har bir nafasiga, odamlar kundalik hayotida kechayotgan, urf- odatlarimizdan chiqib k

kasallikning avj olishi, odat tusiga kirib borishi kishini afsuslantiradi. Shuning oqibatida bugungi kunda o‘g‘il uylantirish, qiz uzatishlarning ota-onalar uchun nihoyatda qimmatga tushayotganligi ham hech kimga sir emas. Zero, birov bu alg‘ov-dalg‘ov zamonda mol-mulkni oson, qandaydir qing‘ir-qiyshiq yo‘llar bilan to‘playdi, birovlar esa peshona teri, halol mehnati bilan topgan boyligining olg‘irlardan ortgan qismi bilan amal-taqal hayot kechiradi. Shunday ota-onalar borki, ular farzandlarini ham o‘zlari singari boylikka o‘ch qilib, meshchanlik ruhida tarbiyalaydilar. Qizlarini katta molk-mulk bilan uzatadilar. O‘g‘illarini esa umr yo‘ldoshini xuddi ana shunday boy oiladan, “tagli-zotli” qizlardan tanlashga undaydilar. Bunday oila qurgan yoshlar hayotida muhabbat ikkinchi o‘rinda turadi,

yo‘yadi. O‘g‘lini shu qizga uylanishga undaydi. Nihoyat, Yigit boshida hech narsasi yo‘q, ikki qo‘li bo‘m-bo‘sh qizni ko‘radi. Yigit unga intiladi, savol beradi, ona esa qizni noumidlikka ayblaydi. Qiz Yigitning savollariga: “Muhabbatim qozonmoq nasib etsa gar kimga, men bir umr o‘shani ko‘targayman boshimga”, - deb javob beradi. Qizning bu javobi – yor izlayotgan Yigit uchun ayni muddao, shoir uchun maqsad, asar uchun mantiq. Shoir asarda go‘yoki afsonaviy mazmunni ifodalayotganday. Lekin ana shu jarayonda u o‘z oldiga hozirgi paytda ommalashib ketayotgan “baland joydan chiqqan” qizlardan kelin qilishga bo‘lgan urinishlarni, modaparastlikni, ona tilini qo‘yib, chet tilda gapirishni “madaniyat”, o‘z tilida gapirishni uyat deb tushungan kaltabinlarni fosh etishni aniq maqsad qilib olgan. Ze

qilib hammani qoyil qilish yo‘lida urinib, ammo yo‘lidan adashib ketayotgan kishilarning ko‘payib ketayotganligi shoirni afsuslantiradi. Chunki o‘shalarning xatti-harakatlari tufayli hayotimizga turg‘unlik, sukunat hukmini o‘tkazib qo‘ydi. Lekin so‘z san’ati jim turolmadi. SHe’riyat bu sukunatga dosh berolmay, isyon bilan bosh ko‘tardi. Omon Matjonning “Muallaq to‘rg‘ay” afsonasi ana shu isyon ruhining mahsulidir. Unda harakat qilgan, “katta faoliyat” ko‘rsatmoqchi bo‘lgan to‘rg‘ay, biz bilan birga nafas olayotgan, bemaqsad, beaql, ammo amal kursisida o‘rnashib olgan, kimlarningdir e’tiborini “qozongan”, xalq manfaatlari emas, o‘z manfaati nuqtai nazaridan “fikrlaydigan” shuhratparast shaxslarning majoziy obrazidir. Havoyi hislar og‘ushida parvozdan qaytib, o‘z qavmini ko‘kda shahar yarati

Asarda g‘iybatchi kampir tilidan aytilgan voqealarning hayotiyligi sir emas. Bunday o‘ylab qaralsa, kampir g‘iybat qilgan insofsiz qassoblar hozir yo‘qmi? Ularning notanish odamlarga bir parcha go‘shtga uch baravar suyak, kalla-pochalarni qo‘shib tortishlari bor gap-ku, axir. Yoki bo‘lmasa, nafs bandalari, pul gadolari – otarchilarning san’at va san’atkorlar nomiga dog‘ tushirayotganligi haqiqat-ku. Yoxud g‘iybatchi kampirning madrasa domlasi haqidagi so‘zlariga diqqat qilaylik. Bu yerdagi “g‘iybat” zamirida hayotimizning tub haqiqatlari yotibdi. Oliy o‘quv yurtlariga qabul vaqtidagi oshna- og‘aynigarchilik, tanish-bilishchilikka yo‘l qo‘yilayotgani rost gap. Oqibatda, iste’dodsiz, chalasavod yoshlarning institutlarni bir amallab tugatayotganliklari, olgan mutaxassisliklarining katta mohiy

ko‘rayotgan, guvoh bo‘layotgan voqealarning g‘iybatchi kampir tiliga ko‘chirilgan tasviri ekanligini anglaydi. Ayniqsa, kampirning “Biz bilgan ajdarlar butun-butun shaharlarni, davlatlarni egallab, qurbonlik so‘rar edi. Deyman, bu maxluqlar ham zamoniag qarab har xil bo‘lar ekan-da! Manov quduqda yashagan ajdar, deyman, fahm-farosatsiz, o‘z haqini tanimaydigan, hukmdorlarning tilsiz-zabonsiz xizmatkoriga aylanib qolgan, umri bo‘yi eshakdan battar xizmat qilib, oxirida yetishgani shu qorong‘u go‘r – sayoq itlar ham hazar qiladigan o‘ra – bir baxti qaro ajdar bo‘lsa kerak! Gapim noto‘g‘ri bo‘lsa bu jahannam qudug‘i “ajdar” degan ulkan nomga munosibmi, eh dunyo, dunyo! Men gapirsam – otim g‘iybatchi…” – so‘zlari juda qattiq fosh etish qudratiga ega. Bu qudrat hatto, qonunbuzarlarni jazolash h

ummonini chayqatishdi, xalqni talashdi, taraqqiyotning yo‘llarida katta to‘g‘onlarga aylanishdi. Bugungi oshkoralik, demoktariya kuchga kirgan kunlarda ular niqobini o‘zgartirgan holda yana haqiqatning yuziga zimdan loy chaplashayapti. Omon Matjon asarda shohni fosh etadi. Lekin shu jarayonda o‘tmishni tanqid qila turib asosiy urug‘ni davr illatlarini ochib tashlashga qaratadi. Sir emas, o‘ta injiq, mansabparast, xudbin rahbarlar faoliyati xalq nomiga, uning tarixi va buguniga dog‘ bo‘lib tushganligi. Davronshoh o‘zining ma’naviy va jismoniy nuqsonlarini biladi, ammo uni tan olishni istamaydi. O‘zining xunuk basharasini, notekis fizionomiyasini to‘g‘ri tasvirlagan rassomlarning ham, o‘ta chiroyli qilib chizganlarning ham boshini oladi. Lekin aqllilik, o‘ychanlik bilan chizgan paysalchi ras

“Haqqush qichqirig‘i»ning eng muhim, bosh fazilati shundaki, unda hayot va inson munosabatlari masalasi, unda insonning hayotdagi o‘rni va roli to‘g‘risida har tomonlama o‘ylab, xalq maqoli tili bilan ta’riflaganda ”yetti o‘lchab bir kesilgan» holda fikr yuritiladi. Shunisi diqqatga sazovorki, afsonalar zamirida insonning o‘tmishi, bugungi hayot yo‘li va kelajagi mantiqan bir-biri bilan bog‘lanib ketadi. Shu bilan birgalikda bu kitob inson hayotiy zarurat tufayli o‘tmishdan bugunga nimalarni tadbiq qilishi lozim va bugundan kelajakka nimalarni eltishi, olib borishi zarur, nimalarni esa tashlab ketishi kerak degan, ammo hal qilinishi juda ham muhim bo‘lgan dolzarb masalalarni oldimizga qo‘yadi Omon Matjon muqaddimada: “Haqqush qichqirig‘”ga qirqta afsonani jam etdim”, - deydi. Lekin shoir “

II BOB. HOZIRGI ZAMON DOSTONLARDA SHAKL VA MAZMUN UYG‘UNLIGI 2.1 Dostonlarda uslub va mahorat masalalari XX asrning 60-yillari o‘rtasi va 70-yillarning boshlarida she’riyatimizga yangi to‘lqin, yangi avlod kirib keldi. Bular -Shavkat Raxmon, Muxammad Yusuf, Usmon Azim, Azim Suyun, Halima Xudoyberdiyeva, Abdulla Sher, Xurshid Davron, Toxir Qahhor, Matnazar Abdulhakim, Ismoil To‘lak, Qutlibika Raximboyeva, Asqar Qosimov singari iste’dodlar edi. Ularning badiiy — estetik izlanishlarisiz XX asrning so‘nggi choragi va XXI asr boshlari badiiy madaniyatimizni tasavvur qilish qiyin. “Har bir avlod vakillari o‘ziga xos ovozi, uslubi, manerasi, idrok etish xususiyatlari bilan o‘z badiiy dunyosini yaratadi. Bu xususiyat mazkur avlodning qiyofasini ham belgilab beradi. Mazkur davr she’riyati taraqqiyo

publitsistik maqolalaridan tarkib topgan “Yuragimning og‘riq nuqtalari” (1991) majmualari, rus tilida chop etilgan “Gordost” (1976), “Beliye yabloki” (1979), “Reshimost” (1985) to‘plamlari adabiy — madaniy xayotimizda o‘z o‘rniga, o‘tli ovoziga ega bo‘lgan yorqin iste’dod sifatida nazarga tushdi, e’tibor topdi. Ushbu avlod izlanishlari xususan, Halima Xudoyberdiyeva ijodi o‘zining ijtimoiy-estetik axamiyati bilan, olamni va odamni badiiy - falsafiy tushunishi hamda tushuntirishi bilan ajralib turadi. Tabiat, jamiyat xodisalarini, ruhiy olam sir- sinoatlarini idrok va ifoda qilishdagi obrazlilik, xayotiy detallarning yorqinligi, poetik obrazlarning ma’nodorligi, sermiqyosligi muxlislarning yangi-yangi to‘lqinini vujudga keltirmoqda. Shoiraning badiiy -estetik izlanishlari so‘z madaniyati mu

nutqida tasvir va talqin omuxta yashaydi. Bir- birini to‘ldirgan va boyitgan holda ruhoniy holatlar manzarasini yuzaga keltiradi. Har ikki unsurni publitsistik ifoda o‘z tabiatiga singdirayapti. Ushbu unsurlar uzviy bog‘liq. Tirik qahramon nutqidagi hayotiylik, haqqoniylik, adolat tuyg‘usining ustuvorligi publitsistik jo‘shqinlikning ta’sirchanligini orttiradi. Shoira uslubining mazkur xususiyat belgilarini baxshiyona turkumidagi “Qasam”, “Ona sadoqati va o‘g‘il armoni qissasi”, “Tug‘ilish”, “Ko‘zi borlar to‘g‘ri yo‘ldan yurmasa”, “Intiqom”, “Yo‘qlov” kabi o‘nlab asarlarida ko‘rish, kuzatish mumkin. Xususan, “Qasam” asari lirik personaj Oysuluvning achchiq taqdiri va fojiali qismati haqida. “Qimmatchilik, qahatchilik yillari...” deb boshlanadi ham nasrda, ham nazmda yozilgan bu she’r. “Ko‘

yonida tubanlik, yomonlik bor. Shu ma’noda, Oysuluvning bag‘ri butun emas. Butun umri ham zahar zaqqum ichgan. O‘g‘ri erning qilmishlari detallashtirilgan tafsilotlarida (sog‘in sigirni so‘yib nimtalash, qizning kelinlik sepini o‘marish kabi) beriladi. Oysuluvning yovuzlikka munosabati, yurak nidolari she’rga ko‘chgan. Ko‘rinadiki, tasvir va talqin omuxta zohir bo‘layotir. Xususan, o‘g‘ri erning yovuzliklari lirik qahramon hikoyasi orqali ayonlashsa, lirik personaj -Oysuluv ruhiyati she’rda ochiladi. Asardagi monolog ikki xil shaklda-lirik qahramon hamda lirik personaj nutqi vositasida berilyapti. Psixologik tasvir bilan tuyg‘u-kechinmalar talqini realistik ifodaga asoslangan fojiaviy ohangni ta’minlayotir. Demak, detallashtirilgan lavhalar vositasida ruhoniy holatlar manzarasini yaratish

Demak, she’rdagi lirik va epik tasvir mutanosibligi personaj hayotining dramatik holatini yoritayotir. Bu shoira mahoratini tasdiqlash bilan barobar ijodiy individualligini ko‘rsatuvchi poetik tasvir imkoniyatlarining kengligidan ham dalolat beradi. Ma’lumki, lirik she’rda tuyg‘u-kechinmalar tadriji, takomili o‘ziga xos syujet oqimini tashkil etadi. Lirik xarakterning shakllanishi va rivojlanishi bilan bog‘liq keladi. Mazkur xususiyatga ko‘ra lirik she’r sertarmoqli, murakkab tasvir imkoniyatlariga esh bo‘lgan boshqa liro-epik asarlardan farq qiladi. Diqqat qilinsa, Oysuluvning qalb nidolarida, monologida fosh qilish bilan birga o‘kinish, alam, dard ohangi ham kuchli. U o‘zbekning tolesiz bir ayoli-xarom- harishdan hazar qilgan, halollik va poklikni farz bilgan, ammo kazzob muhitning qahrl

axloqiy, falsafiy xulosalar chiqarish ustuvor yo‘nalishga aylangan. Bunday tiyran nigoh Halima Xudoyberdiyeva lirikasining tasvir va talqin usullari, vositalari nechog‘lik boyligini tasdiqlaydi. Bu-bir. Ikkinchidan, hayot bilan ruhiyat iqlimlarini yaxlit uyg‘unlikda poetik tadqiq etish xamisha yangi-yangi vositalar, tasvir imkoniyatlari orqali ayonlashadi. Bu-badiiy tafakkur madaniyati bilan tasvir-talqin imkoniyatlarining Halima Xudoyberdiyeva lirikasini boyitayotgan ko‘rinishlari. Keyingi yillarda shoira she’riyatida kuchaygan fojeiylikni, fsjeiy ohanglarni ijodkor shaxsiyati bilan, dunyoni, odamni, jamiyatni tushunish hamda tushuntirishdagi tafakkur tarzi bilan bog‘lash cheklanganlikka olib kelmasmikan. Yoki, shoira yashashdan charchadimi? Yoxud dunyoning norasoliklari, odam deb atalgan

etadi. Ustoz Zulfiya Halima Xudoyberdiyeva she’riyatida qad rostlagan vatanparvarlik daraxtining ildizlarini xaqli ravishda ona zamin -tuproq bilan, qishloq kishilarining xayoti bilan bog‘liq kо‘radi. Shoira she’rlari “...tо‘lqinni cholg‘ilar kesayotgan bо‘liq boshoqlar dengiziga, otaning quyosh va yillar jо‘yaklar solgan peshonasiga о‘xshagan shudgorli dalalarga, pichan hidi anqigan xovlilarga olib kiradi. Siz u bilan о‘z dexqon uyi ostonasidan boshlangan kichik sо‘qmoqdan yalangoyoq yо‘lga chiqasiz. Yalangoyoq yurishning, yerni, ona yerning bahri va iliqligi bergan huzurini his qilasiz. - Bu yо‘l shoira uchun katta bosh yо‘l, yerning qoq о‘rtasidan tushgan о‘ktam yо‘l.. Qо‘shiqlarning bepoyon dalalari, qirlarning sarflanmagan xarorati, bokiraligi, yaxlitligini olib kirdi shoira she’rlari

qaytarishga obrazlar, timsollar, ramzlar asosida fikrlashga chog‘landilar. She’r- g‘oyatnafis, ingichka, obrazli ifoda san’ati ekanligini yana bir qur isbotlashga jazm etdilar. Tuyg‘ular realizmiga asosiy diqqat - e’tibor qaratdilar. Riyokorlik, yolg‘onchi patetik uslub-tumtaroq madhu sanoning bahridan о‘tgan Halima Xudoyberdiyeva ham avloddoshlari Shavkat Raxmon, Muhammad Yusuf, Xurshid Usmon Azim, Azim Suyun, Asqar Qosimov, Ismoil Tо‘lak, Mirza Kenjabek, Matnazar Abduhakim va x.k. singari realistik tasvirni chuqurlashtirishga intildi. Hayotning, voqelikning kо‘ngil orqali kechgan tuyg‘ulari suratini chizish, ong-tafakkurida uyg‘otgan fikr va kechinmalari, xolatlari, kayfiyatlari manzarasini yoritish sari tutindi. Halima Xudoyberdiyeva she’rlaridagi ilohiylikka mansublik belgilarining tag

2.2. Dostonlarda mavzu va shakliy izlanishlar Adabiyotshunoslikda mumtoz dostonlar epik turga, zamonaviy dostonlar lirik turga nisbat beriladi. Bu nisbatlar poema janrining taraqqiyot xususiyatidan kelib chiqib bildirishmoqda. Dramatik dostonlarda bo‘rtib ko‘ringan liro-dramatik tasvir dramatik tur belgilari bilan poema-doston imkoniyatlarini kengaytirdi, uning ko‘lamdorligi, serqamrovligini oshirishga xizmat qildi. Shu bilan bir qatorda XX asrning 70-80 yillariga kelib she’riyat publitsistik xususiyat ham kasb eta boshladi. Adabiy turlar sintez (birikish, qo‘shilishi) idan vujudga kelgan doston endi publitsistikaga xos bo‘lgan tezkorlik, hozirjavoblik bilan hal qilinishi zarur bo‘lgan eng muhim ijtimoiy masalalarni ko‘tarib chiqish xususiyatlari paydo bo‘la boshladi. Adabiyot va publitsi

otasining hayot yo‘li, kolxozning o‘tmishi va buguni, Gulshan bilan kechgan munosabatlari tarixi na boshqalar. Ana shu syujet tarmoqlarining har biri o‘zining mavzui va g‘oyasi bilan, ahamiyati va o‘rni bilan, mundarijasi va mohiyati bilan o‘ziga xos alohida-alohida tasvir usullarini taqozo etgan. Anvarning bolaligi o‘smirligi liro-epik, otasi va kolxoz tarixi lavhalari liro-publitsistik, Gulshan va Anvar munosabatlari liro-dramatik tasvirlarni taqozo etgan. Oxir oqibatda bularning bari birlashib yagona adabiy-publitsistik ohangga bo‘ysundirilgan. Anvar aka! YA’ni, Anvar, bu ism menga bolalikdan xo‘p sirlidir. Qutli. Belgili. Ona mehri garchi sutdan o‘tsa go‘dakka, bolalikda yo tengquring yoki o‘zingdan sal kattaroq kimdir nogoh, allane bilan xayolingni mashg‘ul etsa, ruhingni tortsa bir-b

tashqari band bo‘lib ketib, inson qalbining ilohiy, sirli-sehrli tomonlari tahlili, mangu umuminsoniy, umumbashariy qadriyatlar ifodasi e’tibordan chetroqda qolgan demoqdalar. Chindanam o‘sha davr she’riyati, xususan poemachiligi borasida fikr yuritganda, uning bo‘rtib turuvchi publitsistik xususiyatini kamchilik sifatida ko‘rsatish noo‘rin. Zero u davr she’riyati publitsistikaning ham vazifasini o‘z zimmasiga olganligini unutmaslik zarur. Aralash tasvir o‘zining ajoyib sintezini topgan asarlar sirasiga Muhammad Yusufning “Ko‘hna quduq”, “Qora quyosh” poemalarini kiritish mumkin. “Ko‘hna quduq” XX asr Buxoro tarixiga bag‘ishlangan. M. Yusuf Buxoroni ko‘hna quduqga qiyoslaydi, bu “Iskandarning shoxi bor” deb dardini quduqqa aytgan cho‘pon afsonasini yodga soladi. Chindanam mustaqilligimiz a

Mayus kunim ko‘zim tushsa, Kuyar osmon, tushunmaysan. Meni sabo tushungaydir, Sen ey inson tushunmaysan. Kuyib ko‘ksim o‘tar bo‘lsam, Oqar bo‘lsam, ketar bo‘lsam, Meni daryo tushungaydir, Sen ey ummon, tushunmaysan. Men ham shaydo, men ham maftun, Men ham hech kimi yo‘q majnun, Meni Laylo tushungaydir, Seney jonon tushunmaysan. Mening yo‘lim uzun armon, O‘zim dovon, o‘zim karvon, Meni sahro tushungaydir, Sen ey sarbon tushunmaysan . . . Buxoroning sho‘r bosib, mog‘or anqigan tor ko‘chalarida zikr tushib aytish mumkin bo‘lgan lirik kayfiyat daf’atan poyoniga yetadi. Endi liro-publitsistik kayfiyat epik yo‘l bilan dramatik sahnaga ko‘tariladi. Muhammad Yusufning “Qora quyosh” asarini ko‘zdan kechirib, universal tasvirning doston poetikasida mustahkam asosga egaligiga yana bir bor ishonch hos

Muallifning qisqa izohi hayot va o‘lim, baxt va armon, inson va davr kabi boqiy falsafiy masalarning dramatik tasviriga yo‘l ochadi. -Umr nima, ey odam? -Umr yo‘ldir bir quloch. -Armon nima, ey odam? - Armon xam bir ehtiyoj. Omad nima, ey odam? Ayvondagi qaldirg‘och. Orzu nima, ey odam? Bo‘ldi, mening qornim och Muallif monologining bu diologik shakli besh banddan so‘ng lirik tasvir bilan almashadi. Soqovni qamashdi, Soqov “dushman” ni. Siyosiy savodsiz, Anqov dushmanni . . . Ana shu sakkiz bandlik lirik tasvir poyoniga yetgach, surgunda uchrashib qolgan ikki hamyurtning suhbati tasvirlanadi. -Sizni nega qamadilar, birodar? Sulaymon Azimovning “dumi” san deb! - Kimning -kimning? Aytdim-ku, Azimovning . . . Anchadan keyin biroz o‘zimga kelib sekin borib yelkasidan quchdim: -Uni taniysizmi?

XX asrning ikkinchi yarmi o‘zbek dostonlarida ko‘ringan aralash tasvir barobarida “lirik-qissa” yoki “she’riy qissa” atamasi tez-tez tilga olinadigan bo‘ldi. Mirtemirning “Surat”, O.Matjonning “Gaplashadigan vaqtlar”, A.Mahkamning “Ishq”, T.Nizomning “Majnuntol yig‘isi”, “Oq, gul”, “Botmay qolgan oy” kabi asarlari mualliflari tomonidan lirik qissa sifatida taqdim etildi. “Lirik qissa” she’riy romanlardek obyektivizmga tayanadigan alohida hodisa emas. U universal tasvirni ifoda etishga yo‘naltirilgan tushuncha, Chunki “doston” so‘zining lug‘aviy ma’nolaridan biri qissadir, shu sabab adabiyotshunosligimizda nomlari qayd etilgan asarlar doston deb etirof etilmoqda. Shavkat Rahmon she’riyati deganda ko‘z oldingizga keladigan, tom ma’noda, shoir dunyoga keltirgan badiiy asarlarining bir nechtas

yondirguvchi kam”. Maddoh, xoin, qo‘rqoq, munofiq, naxs bosganlar haddan ziyod ko‘p. Bunday yurt millatda birlik, erk, ozodlik, baxtdan gapirish, chin yurakdan qarsak chalish mumkinmi? Yo‘q!!! Shoir g‘oyatda nozik bir tazodiy manzara yaratadi. YA’ni she’rning dastlabki misralaridayoq qarsakni “ikkita kaft orasidan potrab chiqadigan sas”, ya’ni shunchaki bir narsagina ekanini aytib qo‘yadi, keyinroqda “arzimagan gap” deya fikrini yana mustahkamlaydi-yu, keyin ana shu arzimas sasning ham ijtimoiy hayotda arzirli ahamiyati borligidan so‘z yuritadi. Aks holda, qarsakni qizg‘anishning, “axir, o‘zbekning o‘jar shoiri qarsak chalarmidi”, “xalqimas, shuhratni o‘ylab so‘ylagan ahmoqqa bermayman qarsagimni ham” deb yozishga hojati bo‘lmasdi. Shu tariqa qarsak muhim badiiy detalga, muhim ijtimoiy hod

uchun tog‘ – inson madad olishi mumkin bo‘lgan kuchlarning eng munosibi. Shuning uchun ham shoir ne bo‘lsa ham “Tog‘larga chop...” – deydi. U o‘z vujudini qayerda ekanligini bilmaydi, biroq yuragi yashashi mumkin bo‘lgan joyni juda yaxshi biladi: “Yuragim tunaydi tog‘larda”. Tog‘ga katta ixlos bilan qaragan shoirning bu iqrori barchani hayratlantiradi. Ayniqsa, Sh. Rahmonning quyidagi she’rida tog‘ detali birinchi darajali va eng katta mazmunni ifodalashga xizmat qilgan. Ne davrlar qori tagida Muzlaganday qari qo‘toslar, Sokin yotar Oloy tog‘lari, Bag‘ri to‘la g‘alayon, saslar. Uzoq zamonlardan buyon bag‘riga g‘alayonlarini g‘amlab kelgan tog‘lar bir necha ming yil avvallardan yashab kelayotgan o‘zbek xalqining timsolidir. Bu xalq ne-ne kunlarni ko‘rmadi, goh talandi, goh o‘z ichidan yemir

Shoir she’rning xulosa qismida mustabid tuzumni, umuman, qora kuchlarni bugun nazariga ilmay, toptagan xalqning aslida ko‘p narsalarga qodirligi, bir qo‘zg‘alsa, juda yomon qo‘zg‘alishi mumkinligidan qattiq ogohlantiradi: Ehtiyot bo‘l bunda yurganda, Buyukman deb xos hayol surma. Miltiq otish u yoqda tursin, Ovozingni ko‘tara ko‘rma... Chindan ham shunday. O‘z davrida tuturiqsiz va’j va buyruqlarga chidab kelgan xalq erksizlikka, ayniqsa, o‘zligining, milliy ma’naviyatining toptalishiga, unga o‘q otilishiga qarshi kurashga otlangan. Bugungi dorulomon kunlarning badalini o‘zbek xalqi o‘z joni bilan to‘ladi. Ana shu haqiqatni chuqur anglagan Shavkat Rahmon bu haqida yonib-yonib yozdi. Shoirning tog‘ detali markaziy o‘rinda turgan o‘nlab she’rlari haqida firklashishimiz mumkin. Biroq, Sh. Rah

Shoirning ona yer yuragidan quvvat olib, Daburu Po‘yirozdek dahshatli shamollarga yengilmagan, qulaganda ham qiynog‘ini bildirmagan daraxtlar deganda, o‘z millatini uyg‘onishga, g‘aflatdan qutulib, o‘zligini anglashga undagan, biroq sho‘ro bo‘ronlari qulatgan buyuk daraxtlar – Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Usmon Nosir-u Fitrat kabi millat qahramonlarini nazarda tutayotganini bilish qiyin emas. Qulagan bo‘lsa-da, bu daraxtlarning ildizi baquvvat edi, ular shu sabab ham tirik. Shu sabab ham Istiqlol suvi va mehri bilan qayta tirildi, ma’rifatparvar zotlarning nomi qadr va ehtirom bilan tilga olinadigan bo‘ldi. 1983 yilda – ayni sho‘ro qilichi o‘ynab turgan pallada yozilgan ushbu she’rda shoirning asl dardi, asl qayg‘urgani millat va unga suyanch bo‘ladigan buyuklar yodi edi. Shavkat Rahmon bu h

Har bitta g‘o‘zani uyg‘otar sizlab. Bu lavha o‘zbek ayollarining qora mehnatdan boshini ko‘tarmay yashaganining jonli ifodasidir. Avtobus ichidagi yo‘lovchi (shaharlik) qishloq uylariga, ularning ko‘rimsiz eshiklariga hayrat bilan qaraydi. Chindan ham shaharlardagi ayrim uylardan farqli ravishda bu yerda “ko‘rimsiz eshiklar mangu yopilmas”. Bu esa qishloq odamlarining bir-biriga ishonchi, qaysidir ma’noda o‘g‘irlikni hayoliga keltirmasligiga ishora. Yo‘lovchi tasvirlashda davom etadi: Teragidan ko‘ra majnuntoli ko‘p... Nega shunday? Sababi qora mehnatdan ezilgan xalqning qaddi dol, u terakdek tetik emas, majnuntoldek egilgan. SHe’rning davomi Turkiston nomi bilan bog‘lanadi: Mayxonaga o‘xshar avtobus ichi, Yosh-yalanglar chaynar nag‘malarini. Bir butun odamni ko‘rmadim bunda, Ko‘rdim men o

xabarsizlik shoirni kuyuntiradi. U atayin talmeh qilib Indira Gandining otilganlik voqeasini tanlashi ham aniq. Bu falsafiy xulosa uchun zarur. U – hind xalqining erk va istiqlol timsoli, haqsizlik, zo‘rlik, fitna qurboni. Bular yashaydilar qaysi kunlarda, Qayga boradilar, kimga yukinib? Bu faoliyatsizlik, dunyoqarashning torligi muallifni qattiq qayg‘uga oladi. Uning: Shular o‘ylarmikan tuprog‘imizni, Shular ko‘tararmi elning yukini?! Qani birortasi bitta so‘z aytsa, So‘qimlar davrasin nogoh to‘zitib, Shoir yuragimni yulib berardim Birgina Turkiston degan so‘z uchun. -degan nolalari O‘zbekiston Qahramoni A. Oripovning XX asrning 60-yillarida yozgan: “Xudbin tengdoshimga qarayman g‘amgin, Ko‘lmak davra ko‘rsam, ezilar ko‘nglim. Xalqim kelajaging o‘shalarmikin? Xalqim o‘shalarga qolmasin ku

X UL O S A Zamonovaiy о‘zbek adabiyotini kuuzatib, unda yuksak sifat о‘zgarishlai amalga oshayotganligining guvohi bо‘lish mumkin. Izlanishlar о‘z samarasini bermoqda. Milliy adabiyot tafakkur tarzini jahon adabiyoti uzoq asrlar davomida tо‘plagan an’ana va tajribalarga omuxta etilayotganligi о‘zbek adabiyotining yaqin istiqbolidan darak bermoqda. Bitiruv malakaviy ishimiz manbai sifatida tanlangan davr oralig‘i yigirma yil mobaynida ijtimoiy hayotda rо‘y bergan о‘zgarishlar, zamondoshlar psixologiyasida kechgan yangilanishlar, jamiyat va shaxs, davr va tarix о‘rtasidagi murakkab munosabatlarning badiiy silsilasi doston janrida о‘z tajassumini topdi. Dostonlarning mazmun mohiyatini, tafakkur doirasining kengayganligiga, fikrlash tarzini о‘sganligiga, insonni azal va abad ruhi adabiyotning

mavzuga kо‘plab murojaat qilinayotgan xalqimizning asl farzandlariga bag‘ishlab turli janrdagi asarlar, jumladan, dostonlar ham yaratishga intilish kuchaygan hozirgi kunda dostonlarda tarixiylik masalasini har tomonlama chuqur о‘rganish zarurligi yuqoridagi dostonlar misolida о‘z isbotini topishi tabiiy. 3.Tarixiy voqelikning haqqoniy talqinida ijodkor dunyoqarashi ham muhim rol о‘ynaydi. Bevosita subyekt qarashlaridan iborat bо‘ladigan doston janrida shoir dunyoqarashi, ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi dostonning bosh qahramoni shoirning о‘zidir. Asarning jami unsurlari lirik “men” atrofida uyushadi. Shoir о‘ylari bayonida namoyon bо‘luvchi xarakterlar muallif о‘y- xayollari salmog‘ini, zalvorini va bardavomiyligini oshirish uchun xizmat qiladi. 4. Yillar davomida dostonning sha

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar. 1. I. A. Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-T.: ma’naviyat, 2008 y 2. I. A. Karimov. Adabiyotga e’tibor-ma’naviyatga, kelajakka e’tibor.-T.: О‘zbekiston, 2009 y 3. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar.-T.: Yangi asr avlodi, 2001. ILMIY ADABIYOTLAR: 4. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. 1-jild.-T.: Fan, 1991 y 5. Aristotel. Poetika.-T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980 y 6. Belinskiy V. G. Tanlangan asarlar –T.: О‘zdavnashr, 1955 y 7. Boboyev T. adabiyotshunoslik asoslari.-T.: О‘zbekiston, 2002 y 8. Gorkiy M. Adabiyot haqida. T.: 1962 y 9. Yoqubov H. Adibning mahorati.-T,:Fan, 1966 y 10. Ibrohimov M. О‘zbek balladasi.-T: Fan, 1978 y 11. Ibrohimov M. О‘zbek poeziyasi janrlarining tarkib top

21. Quronov D. va b. Adabiyotshunoslik lug‘ati-T.: Akademnashr, 2010 y 22. Hasanov SH. О‘zbek dramatik dostoni. Samarqand, 1997 y 23. Hotamov N. Sarimsoqov b. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-о‘zbekcha izohli lug‘ati.-T: О‘qituvchi, 1983 y III. BADIIY ADABIYOTLAR 24. Azimov U. Kо‘zgu. She’rlar va dramatik doston-T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983 y 25. Ahmedov T. chorbakr. She’rlar. Dostonlar. –T.: Yangi asr avlodi, 2000 y 26. S. Ashur. Siz ertaga kelasiz. She’rlar va dostonlar.T: О‘qituvchi, 2000 y 27. X. Davron. Uchib boraman qushlar bilan. T: Adabiyot va san’at nashriyoti 1983 28. Rahmon SH. Rangin lahzalar. –Toshkent: Sharq, 1978. 29. Rahmon SH. Gullayotgan toSH. –Toshkent, 1985. 30. Rahmon SH. Uyg‘oq tog‘lar. –Toshkent, 1986. 31. Rahmon SH. Saylanma. – Toshkent: Sharq, 199

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar