Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 41.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Huquqiy munosabatlar va huquq tizmi

Купить
Rеja:
Kirish
Asosiy qism:
I bob Tabdirkorlik faoliyati tushunchasi, tom o nlari iqtisodiy va huquqiy manbalari
a) tadbirkorlik faoliyati tushunchasi.
b) tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillari
v) tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari
 II bob Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari va munosabatlariva mavzuni 
o’qitish m е todikasi
a) tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari
b) tadbirkorlik huquqiy munosabatlari
v) O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari 
mavzusini o’qitish m е todikasi
Xulosa: Kirish
     D е mokratik tamoyillarga asoslangan markazlashtirilgan planlashtirish tizimidan
erkin   bozor   munosabatlariga   o’tgan   jamiyatda   tadbirkorlik   k е ng   ko’lamda   tarkib
toprmoqda va rivojlanishda davom etmoqda.
          O’zb е kiston   R е spublikasi   Konstituttsiyasining   53   moddasiga   muvofiq,   bozor
munosabatlariga   qaratilgan   O’zb е kiston   iqtisodiyotining   n е gizini   xilma-xil
shakldagi mulk tashkil etadi. Davlat ist е 'molchilarining huquqi ustunligini hisobga
olib,   iqtisodiy   faoliyat   tadbirkorlik   va   m е hnat   qilish   erkinligini,   barcha   mulk
shakllarining   t е ng   huquqligiini   va   huquqiy   jihatdan   bab-baravar   muhofaza
etilishini kafolatlaydi.
     Tadbirkorlarning huquqiy manbai bu – xususiy mulk davlat mulkidir.
       Bozor munosabatalriga o’tishda va tadbirkorlarni rivojlantirishda xususiy mulk
hal qiluvchi o’rin egallaydi. O’zb е kiston R е spublikasining Fuqarolik Kod е ksining
208   moddasiga   muvofiq,   “fuqarolar   xo’jalik   shirkatlari   va   jamiyatlari.
Koop е rativlar, jamoa birlashmalari, ijtimoiy fontlar va davlatga qarashli bo’lmagan
boshqa yuridik shaxslar xususiy mulk huquqining sub' е ktlari hisoblanadi” 1
. 
        Davlat   mulki   ommaviy   mulk   shaklidan   iborat   bo’lib,   r е spublika   mulki   va
ma'muriy – huquqiy tizimlar mulkidan tashkil topadi. (Fuqarolik kod е ksining 213-
moddasi).
Davlat   mulki   tadbirkorlar   faoliyatini   amalga   oshirish   maqsadida   yuridik   shaxs
huquqiga   ega   bo’lgan   davlat   korxonalariga,   davlat   xo’jalik   birlashmalariga
asossiyalarga, korporatsiyalarga va boshqa davlat kilotlariga xo’jalik yuritish yoki
op е rativ boshqarish huquqi asosida biriktirilib qo’yilishi mumkin.
          Iqtisodiy   munosabatlar   sohasida   ro’y   b е rgan   tub   burilish   –   bozor
munosabatalrining   rivoj   topish   mamalkatni   boshqarishda   ma'muriy-buyruqbozlik
usulidan   voz   k е chib,   d е mokratik   tamoyillariga   amal   qilishi   natijasida   vujudga
1
  Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик Кодекси 1997 йил k е lgan   muhim   iqtisodiy   va   siyosiy   muammolarni   hal   qilishga   qaoratilgan   qator
qonunlar   qabul   qilindi.   Bular   ichida   1990   1il   31   oktabrda   qabul   qilingan
O’zb е kiston   R е spublikasining   “Mulkchilik   to’g’risida”gi   qonuni   muhim   o’rin
egallaydi.   Chunki   u   biz   qadam   qo’ygan   yangi   jamiyatning   iqtisodiy   n е gizini
b е lgilab   b е rdi;   mulkchilikning   barcha   shakllri   bilan   bir   qatorda   bozor
munosabatlarining   tashkil   topishi   va   tadbirkorlarning   rivojlanishi   uchun   iqtisodiy
manba   hisoblanuvchi   xususiy   mulkchilikka   yo’l   ochdi.   Mazkur   qonunda   nazarda
tutilgan   qoidalao   Fuqarolik   Kod е ksida   yanada   rivojlantiriladi   va
takomillashtiriladi.
        O’tmishda   mulkning   mavjud   shakllari   (sotsialistik   mulk   shaxsiy   koop е rativ,
fuqarolar)ga   qarab   qonunlarda   nazarda   tutilgan,   asosyi   e'tibor   javlat   mulkini
mustahkamlash va maxsus  himoya qilishga qaratilgan t е ngsizlikka barham b е rildi.
Asosiy   muammo   mulk   muammosining   bunday   ijobiy   hal   bo’lishi   jamiyatning
barcha jabhalarida ttashabbuskorlik faoliyatining k е ng rivojlanishi, xo’jalik ishlab
chiqarish   va   mulkiy   munosabatlarning   boshqa   sohalarida   tadbirkorlik   faoliyatini
amalga   oshirishda   fuqarolarning   ham   yuridik   shaxslarning   ham   bab-baravar
manfaatdor   bo’lishi,   ular   o’rtasida   umumiy   mulk   huquqining   vujudga   k е lishi
faoliyatlarida erishishlari uchun imkoniyat yaratadi. 
   Mulkka bo’lgan tub o’zgarish 1991 yil 15 f е vralda O’zb е kiston R е spublikasining
“Fuqarolik kod е ksida”gi  qonunni qabul  qilish uchun imkoniyat  tug’diradi. Ushbu
birinchi qonun ishlab chiqarishning va mulkiy munosabatalring fuqaro va yuridik
shaxslarga tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish uchun k е ng imkoniyat yaratib
b е radi. L е kin shuni unutmaslik k е rakki, ushbu qonun bozor munosabatlariga endi
qadam   qo’yilgan   O’zb е kiston   hayotida   qabul   qilingan   qonunlardan   biri   bo’lib,
unda   tadbirkorlik   bilan   bog’liq   barcha   munosabatlarni   huquqiy   tartibga   solishga
oid qoidalarni batafsil qamrab olmagan.
        Iqtisodiy   munosabatlarni   chuqurlashtirish,   bozor   munosabatlariga   bosqichma-
bosqich   o’tish   jarayoni   tadbirkorlik   faoliyati   to’g’risidagi   qonunlarni   yanada
takomillashtirishi   muhim   vazifa   qilib   qo’ydi.   1991   yil   va   undan   k е yin   qabul
qilingan  tadbirkorlikka   bag’ishlangan   qonunlar   va   ularga   kiritilgan   o’zgartirishlar va   qo’shimchalar   b е kor   qilindi   va   hayotiy   2000   yil   25   mayda   O’zb е kiston
R е spublikasining   “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligining   kafolatlari   to’g’risida”gi
yangi   qonun   qabul   qilindi.   Ushbu   qonun   qoidalar   jihatidan   avvalgi   qonunlardan
farq   qilgan.   Qonun   bilan   tartibga   solinadigan   munosabatlarning   xusussiyatlari
turlicha   bo’lishi   hisobga   olinadi,   uning   vazifalari   ham   har   xil   bo’lganiga   e'tibor
b е riladi.
         Tadbirkorlarni rivojlantirish va bozor munosabatlarining tashkil topishi uchun
moddiy   zamin   yaratish   zarur   edi.   Ushbu   masalani   hal   qilishda   1991   yil   19
noyabrda   qabul   qilingan   O’zb е kiston   R е spublikasining   “Davlat   tasarrufidan
chiqarish   va   xususiylashtirish   to’g’risida”gi   qonuni   muhim   ahamiyatga   ega”
qonunga   muvofiq   ijtimoiy   xususiyatga   ega   bo’lgan     bozor   iqtisodiyotini   vujudga
k е ltirish   maqsadida   davlat   mulkinio’zlashtirishning   tashkiliy   huquqiy   asoslarini
b е lgilab   b е radi.   Uning   natijasida   fuqarolar   egaligida   xususiy   mulkning   tashkil
topishi va tadbirkorlar faoliyati bilan faol shug’ullanishi uchun qo’shimcha moddiy
imkoniyat yaratadi.
        O’zb е kiston   R е spublikasi   Pr е zid е nti   I.   A.   Karimov   ikkinchi   chaqiriq,
O’zb е kiston   R е spublikasi   Oliy   Majlisining   birinchi   s е ssiyasidagi   ma'ruzasida
tadbirkorlikni   rivojlantirish   va   iqtisodiyotini   erkinlashtirish   borasida     xususiy
mulkning   ahamiyatiga   alohida   e'tibor   b е rdi   va   “Biz   kikichik,   o’rta   va   xususiy
tadbirkorlikning   yangi   ichki   mahsulot   ishlab   chiqarishda   nafaqat   hal   qiluvchi
mavq е i egallashi, ayni vaqtda uning aholi farovonligi va daromadlarini orttirshida,
izchillik   muammosini   е chishda   ham   muhim   amalga   aylantirishga   erishmog’imiz
lozim”, - d е ya ta'kidladi.
        Tadbirkorlikni   xususiy   mulk   manbaida   amalga   oshirish   fuqarolarning   huquq
layoqati   doirasini   k е ngaytirdi,   ularni   avvalgi   ch е klashlardan   ozod   qildi,   endi   ular
faqat   o’zlarining   shaxsiy   va   madaniy   ehtiyojlarini   ta'minlash   uchun   emas,   balki
ishlab   chiqarish,   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirish   jarayonida   nafaqat   o’z
m е hnati,   shuningd е u   yollanma   m е hnatni   ham   jalb   qilish   undan   foydalanish   va
buning   uchun   ishlab   chiqarishda   k е rakli   bo’lgan   uskuna   va   aloalarga   ega   bo’lish
kabi huquqlarga erishdilar.           Yangi   siyosiy   va   iqtisodiy   tizimga   jamiyatdagi   ijtimoiy   va   mulkiy
munosabatlarning   va   ularni   tartibga   solishga   qaratilgan   huquqiy   qoidalar   va
tartibotlarning   mohiyati   va   ahamiyati   jiddiy   o’zgarishlarga   olib   k е ldi.   Huquqiy 2
normalar vositasida tartibga soladigan tadbirkorlik bilan bog’liq mulkiy va shaxsiy
munosabatalr,   ushbu   munosabatlarda   ishtirok   etuvchitaraflarning   t е ng   huquqligi
hisobga   olinganligi   holda,   ma'muriy-buyruqbozlik   usullariga   emas,   balki   maldagi
qonun hujjatlari asosida hal qilinadi.
      Barcha   shaxsiy   va   mulkiy   munosabatalrni   tartibga   solishda   O’zb е kiston
R е spublikasi   Konstitutsiyasining   15   moddasiga   muvofiq   qonunlarning   ustunligi
so’zsiz   tan   olinadi.   Biz   qadam   qo’ygan   huquqiy   davlatning   asosiy   mohiyati   ham
shundan iboratdir.
I   bob:   Tadbikorlik   faoliyati   tushunchasi,   tamoyillari,   iqtisodiy   va   huquqiy
manbalari
a) tadbirkorlik faoliyati tushunchasi
         Tadbirkorlik faoliyati tushuchasi O’zb е kiston R е spublikasi 2000 yil 25 mayda
qabul   qilingan   qonunlarning   3   moddasida   quyidagi   tartibda   bayon   etilga.
“Tadbirkorlik   faoliyati   –   tadbirkorlik”   faoliyati   sub' е ktlari   tomonidan   qonun
hujjatlariga   muvofiq   amalga   oshiriladigan   tavakkal   qilib   va   o’z   mulkiy
javobgarligi asosidda daromad olishga qaratilgan tashabbuskorlik faoliyatidur”.
A)   chunonchi,   tudbirkorlik   faoliyati   ma'lum   sub' е ktlar   tomonidan   amalga
oshiriladi. Ular kimlardan iborat bo’lishi mumkin? Bu skavolga javob qonunning 4
moddasida   b е riladi,   ya'ni   ular:   “Tadbirkorlik   faolyati   sub' е ktlari   b е lgilangan
tartibda   ro’yxatdan   o’tgan   hamma   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirayotgan
yuridik shaxs va jismoniy shaxslardir” 3
.
        Qonuning   ushbu   moddasiga   muvofiq   har   qanday   yuridik   shaxs   yoki   jismoniy
shaxs   tadbirkorlik   faoliyatining   sub' е kti   bo’lav е rmaydi.   Buning   uchun   ular
b е lgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgan buo’lishi k е rak. Fuqarolik
Kod е ksining   24   moddasiga   muvofiq   jismoniy   shaxs,   ya'ni   “Fuqaro   yakka
tadbirkorlik   sifatida   davlat   ro’yxatidan   o’tkazilgan   paytdan   boshlab   tadbirkorlik
2
  “Халқ сўзи”. 200 йил 25 январ
3
  faoliyati   bilana   shug’ullanishga   haqlidir”.   Yuridik   shaxsm   ham   tadbirkorlik
faoliyati sub' е kti bo’lib hisoblanishi uchun t е gishli tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan
bunday   faoliyatning   muayyan   turi   bilan   shug’ullanishi   uchun   ruxsatnoma   olgan
bo’lishi   k е rak.   Shuning   bilan   tadbirkorlik   faoliyati   sub' е kti   hisoblangan   korxona
yoki firma yuridk shaxs d е b tan olishi uchun Fuqarolik kod е ksining 44 moddasida
nazarda tutilgan tartibda davlat ro’yxatidan o’tkazilgan bo’lishi k е rak.
      Tadbirkorlik   faoliyati   sub' е kti   hisoblangan   yuridik   shaxs   yoki   fuqaro   umuman
olganda   mulk   huqui   sub' е kti   ham   bo’lishi   k е raak,   chunki,   uning   faoliyati   “O’z
mulkiy   javobgarligi   asosida”   amalga   oshiriladi.   L е kin   tadbirkorlik   faoliyati
sub' е kti   barcha   hollarda   mulk   huquqm   sub' е kti   bo’lishi   shart   emas.   Masalan.
Fuqaro tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirkorlik uning o’ziga t е gishli yoki u
tomnidan ijaraga olngan mol-mulk asosida amalga oshirilayotgan bo’lishi mumkin.
Yuridik   shaxs   ham   mol-mulkka   nisbatan   shunga   o’xshash   huquqqa   ega   bo’lishi
mumkin. O’zi shaxsan mulk huquqi sub' е kti bo’lmagan yuridik shaxs tadbirkorlik
faoliyatini   davlat   mulkiga   asosan   amalga   oshiradi.   Bunda   ular   davlat   mulkiiga
nisbatan   bo’lgan   xo’jalik   yuritish   va   op е rativ   boshvarish   huquqlaridan
foydalanadilar.
          Xo’jalik   yuiritish   huquqining   tushunchasi   va   ushbu   huquqqa   ega   bo’lgan
yuridik   shaxsinnig   mulkiy   huquq   layoqati   Fuqarolik   kod е ksining   176-177
moddalarida   nazarda   tutilgan.   176   moddada   muvofiq   xo’jalik   yuritish   huquqiga
ega   bo’lgan   yuridik   shaxs   unga   biriiktirilgan   mol-mulkka   mulk   huquqi   sub' е kti
kabi   egalik   qiladi,   undan   foydalanadi   va   uni   tasarruf   etadi.   Ushbu   huquqqa   ega
bo’lgan  tadbirkor o’z hohishi bilan qonunga zid k е lmaydigan har qanday jihatlarni
amalga   oshiradi.   Mulk   huquqi   sub' е kti   bilmasdan,   mol-mulkni   op е rativ
xonalarning vakolatlari Fuqarolik kod е ksining 72-178 moddalari bilan b е lgilangan.
Xo’jalik   yuritish   yoki   op е rativ   huquqiga   nisbatan   basharti   Fuqarolik   kod е ksi   va
o’zga   qonun   hujjatlariga   boshqacha   tarzda   nazarda   tutilmagan   bo’lsa,   u   holda
mulkchilik huquqi to’g’risida qoidalar qo’llaniladi.
     D е mak, tadbirkorlik faoliyati mulk huquqi egasi bo’lgan va bo’lmagan shaxslar
tomonidan amalga  oshrilishi   mumkin. Tadbirkorlik faoliyati  sub' е ktilrari  umumiy qoidaga   binoan   mulk   huquqi   egalari   hisoblanadi.   Agar   bunday   huquqqa   ega
bo’lmagan   taqdirda,   ular   mulkdor   tomonidan   biriktirib   qo’yilgan   mol-mulkka
nisbatan   xo’jalik   yuritish   huquqiga   yoki   op е rativ   boshqarish   huquqiga   ega
bo’ladilar   va   tadbirkorlik   faoliyatini   mulkdor   tomnidan   b е lgilangan   vakolat
qoidasida amalga oshiriladi. (F.K. ning 71-177-moddalari).
a)   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirishdan   asosiy   maqsad   daromad   olishdan
iborat. Ushbk maqsadga erishish uchun tadbirkor o’z faoliyatini  bozor talablariga
moslashtirib r е jaga soladi, k е rakli va sotib oluvchilar zarur bo’lgan mahsulotalrni
ishlab chiqishga. Xarid qilishga harakat qiladi.
     Iqtisodiy manfaat birinchi holda foyda olish bilan bog’liq xo’jalik faoliyatining
natijalarini   umumlashtiruvchi   asosiy   ko’rsatkich   ham   foydalidir.   Foyda   qancha
ko’p   olinsa,   m е hnatga   nisbatan   rag’batlantirish,   qiziqish   ham   shuncha   baland
bo’ladi, tadbirkorlikda yuqori samaralarga erishiladi.
         Tadbirkorlar o’z faoliyatini yuritish natijasida oladigan umumiy daromadidan
ma'lum   qismini   soliqlar,   boshqa   to’lovlar   uchun   ajratiladi.   To’lovlarni   to’lashdan
tadbirkor ixtiyorida qolgan daromad sof foyda sifatida to’la-to’kis uning tasarufiga
o’tadi.   Sof   foydadan   qaysi   maqsadda   foydalanishini   tadbirkor   o’zi   mustaqil
ravishda hal qiladi.
v)   tavakkalchilik   bilan   faoliyat   yuritish   tadbirkorga   xos   xususiyatdir.   Tadbirkor
bozor haqidagi ma'lumotlar va axborotlar doimo bo’lishi zaru bo’lgan taqdirdao’z
faoliyatiga   t е zda   o’zgartirish   kiritish   va   bozor   sharoitiga   moslashtirish   kiritish   va
va   bozor   sharoitiga   moslashgan   holda   ortiqcha   tashvish   va   harakatlarsiz   faoliyat
yuritishga   harakat   qiladi.   Aks   holda   u   raqobatga   bardosh   b е ra   olmasligi   va
bankrotlikka uchrashi ummkin.
     Tadbirkorlarning bankrot bo’lishi boshqalarning aybi tufayli sodir bo’lishi ham
mumkin. Masalan, boshqalar tadbirkorning mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur
bo’lgan   xomashyoni   o’z   vaqtida   k е lishgan   muddatda   е tkazib   b е rmasa   yoki
е tkazilib b е rilgan xomashyo foydalanish uchun yaroqsiz bo’lsa. Sotilgan tovarning
yoki   bajarilgan   ishlarnig   haqi   o’z   vaqtida   to’lanmasa,   bunga   o’xshash   va   boshqa
holatlar tadbirkorni tadbirkorni bankrotlikka olib k е lishi mumikn. Bugday hoollar yuz   b е rishi   bilan   tadbirkor   unga   е tkazilgan   zararni   javobgar   shaxslardan   undirib
olishni talab qilish huquqiga ega ega bo’ladi. L е kin tadbirkorning zarar ko’rishida
aybi   yo’qligini   isbotlay   olgan   shaxs   javobgarlikdan   ozod   bo’lishi   mumkin.   (F.K.
333-moddasining 3 qismi).
     Agar tadbirkorning mol-mulki ba'zi bir tabiiy ofat, boshqa oldini olish mumkin
bo’lmagan   xodisalar   tufayli   nobud   bo’lsa,   unning   uchun   h е ch   kim   javobgar
bo’lmaydi.   Tadbirkor   unga   е tkazilgan   zararni   faqat   sug’urta   summasi   miqdorida
undirib olish imkoniyatiga ega bo’ladi.
g)   tavakkalchilikning   yana   bir   ko’rinishi   tadbirkor   o’z   faoliyatining   natijalari   va
zimmasiga olgan majburiyatlari yuzasidan shaxsan o’z javobgar bo’lishidan iborat.
F.   K.ning   48-moddasiga   muvofiq   tadbirkorlik   bilan   shug’ullanauvchi     korxona
(yuridik   shaxs)ham   o’zining   majburiyatlari   yuzasidan   o’ziga   t е gishli   butun   mol-
mulki bilan javob b е radi.
         Tadbirkorlik   faoliyatini amalga oshriuvchi davlat korxonasio’z majburiyatlari
bbo’yicha   F.Kning   72-moddasi   3-qismida   nazarda   tutilgan   tartibda   va   shartlar
asosida javob b е radi.
          Tadbirkorlik   mulkiy   jaavobgarlikka   asoslanadi.   Barcha   tadbirkorlar   iqtisodiy
mustaqil   va   o’zaro   munosabatlarda   shartnomalar   tuzish   yo’li   bilan
rasmiylashtiradi.   Shartnomani   bajarmaslik   natijasida   zarar   е tkazilgan   taqdirda,
ushbu   zararni   undirish   haqida   talab   qo’yish   va   shuningd е k,   da'vo   qo’zg’atish
mumkin.   Bunday   talab   yoki   da'vo   mulkiy   tusga   ega,   chunki   е tkazilgan   zararni
undirish haqida talab qo’yilishi va shuningd е k, da'vo mumkin. Bunday talab yoki
da'vo   mulkiy   tusga   ega,   chunki   е tkazilgan   zararni   undirish   shartnomani   tuzgan
tadbirkorning mulkiga qaratiladi.
    Tadbirkorlik bu – tashabbuskorlik d е makdir. Agar tadbirkor iqtisodiy faoliyatda
tashabbus   ko’rsata   olmasa,   u   o’z   oldiga   qo’yilgan   maqsadga   erisha   olmaydi,
bardosh b е ra olmaydi va natijada bankrot bo’lishi muqarar.
        Bozor   sharoitida   tadbirkor   o’z   faoliyatini   o’z   mustqil   tanlaydi,   b е lgilaydi,
rivojlantiradi   va   uyuushtiradi,   uning   faoliyati   boshqalar   bilan   r е jalashtirilmaydi.
Tadbirkor   ishlab   chiqarilayotgan   mahsulotga,   bajarilayotgan   ishga,   ko’rsatilgan xizmatga   bo’lgan   talablarini   hisobga   olib,   taraqqiyot   istiqbollarini   o’z   shaxsan
b е lgilaydi.   Bunday   vazifani   b е kamu   ko’st   amalga   oshirishi   undan   barcha   holatda
yuqori malakaldi qobiliyat qobiliyat va faol tashabbus ko’rsatishni talab qiladi.
       Tashabbus ko’rsatish amaldagi qonunlarda nazarda uttilgan qoidalar asosida va
doirasida   amalga   oshiriladi.   Bunday   qoidalar   F.Kning   24,   25.   26,   39,   41,   48.   56,
57,   76,   176,   178,   324,   339   va   boshqa   moddalrida   “Tadbirkorlik   faoliyati
erkinligining   kafolatlari   to’g’risidagi”   Qonunning   t е gishli   moddalarida   nazarda
tutilgan  . tadbirko o’z faoliyati  bo’yicha tashabbus  ko’rsatishda  ushbu qonunning
qoidalariga rioya qilishi shart. Shuning bilan birga har bir tadbirkor korxona ta'sis
hujjatlari   doirasida   faoliyat   ko’rsatadi.   Tadbirkor   hohlagan   faoliyat   bilan
shug’ullanishda   tashabbus   ko’rsatish   uchun   erkinlik   b е rgan,   l е kin   bunday
erkinlikdan qonun bilan ta'qiqlanmagan barcha holatlarda foydalanish mumkin.
b) tadbirkorlikning asosiy tamoyillari
A. Qonun bilan ta'qiqlanmagan har xil faoliyatni amalga oshirishda o’ziga t е gishli
mol-mulkdan o’z hohishi  va manfaatlarini  ko’zlab  foydalanish  uchun tadbirkorga
b е rilgan erkinlik tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillaridir.
        Ushbu   tamoyilga   amal   qilish   “Tadbirkorlik   fayoliyati   erkinligining   kafolatlari
to’g’risida”gi   qonunda   o’z   ifodasini   topgan.   Uning   birinchi   moddasiga   muvofiq
“qonunning   ifodalari   fuqarolarning   tadbrkorlik   faoliyatida   erkin   ishtirok   etishi   va
manfaatdorligi   uchun   kafolatlar   hamda   sharoitlar   yaratishdan   ularning   ishchanlik
faolligini   oshirishdan   shuningd е k   tadbirkorlik   faoliyati   sub' е ktlari   va   qonuniy
manfaatlarini himoya qilishdan iborat.
        D е mak,   tadbirkorlik   qonun   bilan   ta'qiqlanmagan   qanday   faoliyat   bilan
shug’ullanishi   mumkin,   ya'ni   u   mulk   huquqi   sub' е kti,   xo’jalik   yuritish   yoki
op е rativ   boshqarish   huquqi   sub' е kti   bo’lishidan   qat'iy   nazar,   unga   t е gishli   mol-
mulk asosida qonun bilan ta'qiqlanmagan faoliyatni amalga oshirish uchun erkinlik
b е riladi. Tadbirkor o’z mol-mulki asosida, uning qaysi shaklidan iborat bo’lishidan
qat'iy   nazar,   turli   xo’jalik   faoliyati   erkin   amalga   oshirish   huquqiga   ega.   Asosiy
masala shundan iboratki. Bunday faoliyati qonunga zid bo’lmasligi va qonun bilan
ta'qiqlanmagan bo’lshi k е rak.        Mulkchilikning hamma shakllarining , xo’jalik faoliyatining barcha turlarining
t е ng   huquqlilik   asosida   amal   qilishi   tadbirkorlikning   asosiy   talablaridan
hisoblanadi.   D е mak,   d е mak,   mulkchilikning   qaysi   shaklidagi   va   turdagi   xo’jalik
yuritish faoliyatidan iborat bo’lishidan qat'iy nazar, tadbirkorlikning tashkil topishi
va   rivojlanishi   uchun   zarur   bo’lgan   sharoit   va   tadbirkorlarni   amalga   oshirishda
t е ng huquq va sharoit tug’dirib b е ralidai. Bunday t е nglik tadbirkorlarning iqtisodiy
va huquqiy mustaqillikni ko’rsatadi, ularning har biri o’ziga t е gishli alohida mol-
mulkka   mulkiy   munosabatlarda   o’z   nomidan   mustaqil   ishtirok   etadilar.   Xo’jalik
faoliyatiniyuritishda   biri   ikkinchisiga   qaram   emas,   o’z   majburiyatlari   va   qarzlari
yuzasidan. Shuningd е k, o’z faoliyatining natijalari bo’yicha o’zlari javob b е ralilar.
        Tadbirkorlikda   o’zaro   hamkorlik.   Javobgarlik   va   erkin   rqobatlashuv   muhim
ahamiyatg   aega.   Bunday   sharoitni   yaratish   va   ta'minlash   uchun   davlat   muayyan
vaziqalarni   o’z   zimmasiga   oladi.   Bunday   sharoit   mavjud   bo’lishi   uchun
tadbirkorlar   ham   o’z   faoliyatini   yuritishda   jamiyatning   ma'navi1y   tamoyillariga
amal qilishlari va ishbilarmonlik ahloqiy qoidalarini hurmat qilishlari lozim.
        Tadbirkorlik  bilan shug’ullanuvchi  shaxslar  o’z  faoliyatini   amalga    oshirishda
F.Kning   9-moddasiga   amal   qilishlari   zarur.   Ushbu   moddaning   4-qismiga   binoan
“Fuqarolar   va   yuridk   shaxslar   o’z   huquqlarini   amalga   oshirishda   jamiyatning
ma'naviy tamoyillari va ahloqiy normalarini hurmat qilishlari, tadbirkorlar esa ish
odobi qoidalariga ham rioya qilishlari k е rak”.
              Qonun   bilan   ta'qiqlangan   yoki   qonunga   rioya   qilmasdan   amalga   oshirilgan
tadbirkorlik,   uning   qaysi   shakldagi   mulkchilikka   asoslangan   yoki   qaysi   turdagi
xo’jalik   tijorat   faoliyatidan   iborat   bo’lishidan   qat'iy   nazar   haqiqiy   d е b
hisoblanmaydi   va   bunday   tadbirkorlikka   nisbatan   F.Kning   116-   moddasi   tadbiq
qilinadi va 114- moddasida nazarda tutilgan oqibatlar k е lib chiqadi.
              Tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirishda   qonun   bilan   ta'qiqilangan   yoki
korxonaning. Firmaning ustavida ta'sis hujjatlarida nazarda tutilmagan va qonunga
zid   k е ladigan   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   gug’ullanuvchi   korxonalar,   shirkatlar.
Uyushmalar,   xususiy   firmaning   afoliyati   F.Kning   53-54   moddalariga   asosan
tugatilishi   mumkin.   “Tadbirkorlik   faolityai   erkinligining   kafolatlari   to’g’risida”gi qonunning   48-moddasi   1-qismiga   binoan   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga
oshriuvchi   shaxsning   mol-mulki   egasining   yoki   tadbirkor   korxonani   tuzishga
vakolatli organlarning qaroriga binoan amalga oshirildi.
V.   Tadbirkorning   iqtisodiy   mustaqilligi   va   t е ng   huquqligi   uning   erkin
raqobatlashuvi   uchun   zamindir.   Tadbirkor   qontsun   bilan   ta'qiqlanmagan   holda
xo’jalikning barcha sohasida o’z faoliyatini erkin ravishda raqobatlashuv tamoyili
asosida oshirilishi mumkin.
        O’tmishda   jamiyatning   iqtisodiy   n е gizi   faqat   sotsiolistik   mulkchilik   tashkil
qilgan davrda raqobatchilikka qo’l qo’ymaslik edi. Raqobatchilik xususiy mulkka.
Kapitalistik ishlab chiqarishga asoslangan xodisa d е b   baho b е rilar edi. Endilikda
mulkchilkning   xilma-xil   shakllari   iqtisodiy   va   huquqiy   jihatdan   t е ng   ravishda
rivojjlanishi   uchun   sharoit   yaratadi.   Shu   tufayli.   Tadbirkorlik   faoliyatiga   k е ng
imkoniyatini   yaratgan.   Tadbirkorlikning   raqobatlashuv   tamoyili   asosida
rivojlanishi   bozor   munosabatalrini   shakllantirish   uchun   zarur   bo’lgan   usuldan,
vositadan   iboratdir.   Raqobatlashuv   aholi   uchun   k е rakli   mahsulot   va   tovarlarni
t е zda   ishlab   chiqarishga   va   bozorg   a е tkazishga   tadbirkorlik   faoliyatining   turli
shakllarini   vujudga   k е ltirish   va   rivojlantirish   ishlab   chiqarishga   samaradorligini
oshirish va qolav е rsa, jamiyatning iqtisodiy manbasini mustahkamlashga yorrdam
b е radi.   L е kin   raqobatlashuv     adolatli,   insofli   bo’lishi   zarur.   Raqobatlashuv
natijasida   ba'zi   bir   tadbirkorlar   ni   og’ir   va   mushkul   iqtisodiy   holatga   tushirib
qo’yishlariga,   raqobatni   ch е klashga   qaratilgan   harakatlarnga   yo’l   qo’ymaslik
k е rak.
          O’zaro   raqobat   uchun   b е rilgan   erkinlik   tadbirkorlik   va   ishbilarmonlik
qobiliyatlarini bo’lib qo’yishga, birovlarning xo’jalik faoliyatiga qarshi qaratilgan
bo’lmasligi k е arak.
     Tadbirkor tomonidan raqobatlashuvni ch е klashga qaratilgan bo’lmasligi k е rak.
     Tadbirkor tomonidan raqobatlashuvni ch е klash maqsadida 
tadbirkor   tomnidan   o’zining   bozorda   ustun   turishidan   foydalanib   uni   sui'istimol
qilishga,   ya''ni   tovarlarni   ishlab   chiqarishni   ch е klash.   To’xtatish   va   tanqislikni tug’dirish   maqsadida   ularni   oldi-sotdidan   ch е klash   yoki   narx-navoni   oshirib
yuborish yo’li bilan.
Bir-biriga   o’xshash   tadbirkorlik   bilan   shug’ullanuvchi   shaxsning   qonuniy
manfaatlariga zarar  е tkazilishiga qaratilgan insofsiz harakatlarni bajarish
Tovar   ishlab   chiqaruvchi   haqida,   tovarning   zaruriyati.   Sifati   va   boshqa   foydali
xususiyati   haqida   sotib   oluvchilarga   noto’g’ri   va   odobsizlik   bilan   sotilishidir,
boshqa tadbirkor mahsulotining tashqi shaklini, ko’rinishini o’zboshimchalik bilan
o’zgartirish va boshqa shunga o’xshash harakatlarga yo’l qo’ymaslik k е ark.
              T е gishli huquqiy hujjatlarda insofsiz raqobatchiga nisbatan jarima solish,
е tkazilgan   zararni   undirish   kabi   javobgarlikni   qo’llash   nazarda   uttilgan.
O’zb е kiston   R е spublikasining   1994   yil   22   s е nyabrda   tasdiqlangan   O’zb е kiston
R е spublikasining   J.K.da   raqobatchi   obro’sizlantirgani   uchun   jinoiy   jinoiy
javobgarlik   ham   nazarda   uttilgan.   Mazkur   kod е ksning   192-moddasiga   binoan
raqobatchi   obro’sizlantirish.   Ya'ni   bosma   yoki   boshqa   usulda   ko’paytirilgan
matnlarda   yoki   omaaviy   axborot   vositalari   orqali   xo’jalik   yurituvchi   sub' е ktning
shbilarmonlik   nufuziga   putur   е tkazish   maqsadida   bila   turib   yolg’on   ma'lumotlar
tarqatilganligi   uchun   eng   kam   ish   haqining   ellik   barovaridan   yuz   baravarigacha
miqdorda   jarima   yoki   uch   yilgacha   ahloq   tuzatish   ishlari   yoxud   olti   oygacha
ozodlikdan mahrum  е tish jazosi b е lgilangan.
        Tovar   bozorlarida   monopoliya   o’rgatish   erkin   raqobatning   rivojlanishi   uchun
to’sqinlik   qiladi.   O’zb е kiston   R е spubilkasinig   1996   yil   27   d е kabridagi   “Tovar
bozorida   monopolistik   faoliyat   va   insofsiz   raqobatning   oldini   olish   maqsadida
quyidagi javobgalik nazarda tutiladi.
Monopoliyaga   qarshi   qonunbuzarlikni   to’xtatish.   Dastlabki   holatni   tiklash.
Shartnomalarni   b е kor   qilish   yoki   o’zgartirish   to’g’risidagi   ko’rsatmalarni
bajarishdan   bo’yin   tovlaganlik   yoki   o’z   vaqtida   bajarmaslik   uchun;   a)   boshqaruv
organlari   va   yuridik   shaxs   bo’lgan   xo’jalik   yurituvchi   sub' е ktlariga   eng   kam   ish
haqining   yuz   baravaridan   b е sh   yuz   baravarigacha   bo’lgan   miqdorda;   b)   jismoniy
shaxs   bo’lgan   xo’jalik   yurituvchi   yurituvchi   sub' е ktlariga   eng   kam   ish   haqining
b е sh baravaridan  е tti baravarigacha miqdorda jarima solish nazarda tutilgan. Monopoliyaga qarshi davlat organiga axborot taqdim etilganlik uchun: 
a)   boshqaruv   organlari   va   yuridik   shaxs   bo’lgan   xo’jalik   yurituvchi   sub' е ktlariga
eng kam ish haqining qirq baravaridan ellik baravarigacha miqdorda;
b)   )   jismoniy   shaxs   bo’lgan   xo’jalik   yurituvchi   yurituvchi   sub' е ktlariga   eng   kam
ish haqining b е sh baravaridan olti baravarigacha miqdorda jarima solish.
Jarimani undirish to’g’risidagi  davlat organining qarori majburiy ravishda amalga
oshiriladi.   Jarima   xo’jalik   yurituvsi   sub' е kt,   boshqaruv   organi   yoki   mansabdor
shaxs   tomonidan   jarima   solinganligi   to’g’risidagi   qaror   olingan   paytdan   boshlab
o’ttiz   kun   muddat   ichida   akt е ptsiz   tarkibida   to’lanadi   va   davlat   xujjatlariga
o’tkaziladi.   Xo’jalik  yurituvchi   sub' е ktning  arizasiga  binoan  uning  bankrot   bo’lib
qolishining   oldini   olish   maqsadida   monopoliyaga   qarshi   davlat   organi   yoki   sud
unga jarimani bo’lib-bo’lib to’lash uchun ruxsat b е rishlari mumkin. 
       Mazkur qonunga muvofiq O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining
1997   yil   25-iyunda   qabul   qilingan   qarori   bilan   monopoliyaga   qarshi   qonun
xujjatlarini tuzish, faktlar bo’yicha ish qo’zg’atish va ularni ko’rib chiqish, t е gishli
qarorlar   qabul   qilish   tartibi,   muddatlari   b е lgilanadi.   B е lgilangan   tartib   quyidagi
masalalarni hal qilishga qaratilgan. 
a)   monopoliyaga   qarshi   qonun   xujjatlarini   buzganlik   to’g’risidagi   ishlarni   ko’rib
chiqish;
b)   monopoliyaga   qarshi   qonun   xujjatlarini   buzishni   to’xtatish   to’g’risidagi
ko’rsatmalar b е rish
v)   monopoliyaga   qarshi   qonun   hujjatlarini   buzganlik   uchun   jarimalar   solish
to’g’risidagi ishlarni ko’rib chiqish
g)   monopoliyaga   qarshi   davlat   organining   qarorlari   ustidan   shikoyat   qilish   tartibi
va asoslariga oid masalalr nazarda tutiladi.
         Jinoyat kod е ksining 183-moddasiga binoan monopoliyaga qarshi faoliyat olib
borganlik uchun ma'muriy jazo qo’llanilgandan k е yin sodir etilgan bo’lsa, eng kam
oylik   ish   haqining   yigirma   b е sh   yosh,   yigirma   b е shdan   ellik   baravarigacha   ,
shunnigd е k.   Uch   yilgacha   ,   yoki   uch   yildan   b е sh   yilgacha   muayyan   huquqdan
mahrum qilish yoxud uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.               Ustun   mavq е ini   egallab   turgan   xo’jalik   yurituvchi   sub' е ktning   raqobatni
ch е klaydigan va boshqa xo’jalik yurituvchi sub' е ktlarning manfaatlarini kamsitgan
yoxud   kamsitishi   mumkin   bo’lgan   harakatlarni   ta'qiqlash   tadbirkorlikning   bozor
munosabatlarida   erkin   qatnashshishlarini   ta'minlash   borasida   muhim   ahamiyat
kasb etadi.
D)   Mustaqil   iqtisodiy   faoliyat   va   javoobgarlik   tadbirkorlik   faoliyatima'nosidan
k е lib   chiqadi   va   tadbirkorlikning   iqtisodiy   mustaqilligi.   Uning   huquqli   bo’lishi
bilan   izohlanadi.   Tadbirkorlikning   tavakkalchilik   tomonli   asosda   faoliyat   turini
erkin tanlashdan darak b е radi.
            Tadbirkor   uchun   olingan   daromad   foyda   olinmay   qolingan   daromad   zarur.
Zarar uchun faqat o’zi javob b е radi. Uning faoliyati va natijalari uchun h е ch kim
javob b е rmaydi. Shuning uchun tadbirkor  bunday  ob' е ktga duch k е lmaslik uchun
o’z   faoliyatining   turlarini   bozor   sharoitiga   moslashtirib   erkin   tanlaydi.   To’g’ri
r е jaga soladi. Raqobatlashuvida faol qatnashadi.
         Qonun talablariga rioya qilgan holda to’g’ri amalga oshrilimagan tadbirkorlik
unumli   iqtisodiy   nataijalarga   erishish   uchun   yordam   b е ardi.   Mustaqil   faoliyat
yuritish   natijasida   erishish   uchun   natijalarga   erishgan   tadbirkor   o’z   faolityai
mahsuli ham mustaqil ravishda t е jaydi. Va r е jaga solgan holda taqsimlaydi.
          Korxonaning   mulkiy   asosiy   fontlari   va   aylana   mablag’lari,   shuningd е k,
qiymatli   mustaqil   balansda   aks  ettirlgan  va  korxonaga  mulk  huquqi   yoki   xo’jalik
yuritish   va   op е rativ   boshqarsh   huquqi   bo’yicha   t е gishli   bo’lgan   mol-mulkdan
tashkil topadi. Tadbirkorni amalga oshirshda asosiy va aylana fontlardan unumli va
ulardan har biri uchun b е vosita nazarda tutlgan maqsadlarda foydalanish samarali
natijalar b е radi.
              Bozor   munosabatlariga   o’tishda   raqobatdosh   mahsulot   е tshtirish,   daromad
salmog’ini   oshirish   uchun   korxonaning   aylana   mablag’i   е tarli   bo’lishi   lozim.
Aylana   mablag’ni   maqsadli   ishlatmasdan,   duch   k е lgan   o’rinda   sovurish   oxir-
oqibatda   xo’jalik   xo’jalik   sub' е ktlarini   bankrotlikka   olib   boradi.   Shunday   ekan.
Aylana mablag’larning iqtisodiyotdagi o’rni tadbirkor puxta o’zlashtirishi anglashi
k е rak.         Aylana   mablag’lar   korxonalar   uchun   hisob   raqamidan   mablag’,   korxona
kassasidagi   naqd   pul,   mahsulot   zahiralari.   Xom   ashyo   va   mat е riallardan   iborat.
Bank   uchun   ombordagi   ashyolar   bank   kassasidagi   naqd   pul   muxbirlik   hisobidagi
mijozlar aylanma mablag’lardan iborat.
          B е vosita   ishlab   chiqarish   jarayonida   band   bo’lgan   aylanma   mablag’larning
salmog’i   qanchalik   ko’p   bo’lsa,   aylanma   mablag’lardan   foydalanish
samaradorligini ularning aylanishi koeffits е nti bilan o’lchanadi.
            Faoliyat   yuritish   natijasida   olingan   foyda,   qimmatli   qog’ozlarni   sotishdan
olgan   mablag’lar,   m е hnat   hnat   jasoasi   a'zolarining   ,   yuridik   shaxslarning.
Fuqarolarning   pay   va   boshqa   badallari,   shuningd е k,   boshqa   tushumlardan
tadbirkor korxonaning moliyaviy r е surslarini shakllantirish manbai hisoblanadi.
             Tadbirkorlik natijasida  olingan daromad qoladigan foyda korxonaning to’la
tasarrufiga   k е lib   tushadi,   sof   foyda   d е b   ishlab   chiqarish   bilan   bog’liq   bo’lgan
barcha,   harajatlarni   qoplash   sarflangan   mablag’larni   faoliyat   yuritish   natijasida
olingan   daromaddan   chiqarib   tashlangandan   k е yin   qolgan   fyodaga   aylantiradi.
Ushbu foydadan foydalanish yo’llarini tadbirkor mustaqil  b е lgilaydi, o’z faoliyati
va   m е hnat   jamoasining   ijtimoiy   rivojlanish   uchun   zarur   bo’lgan   zahira
jamg’armasini va boshqa jamg’armalarni tuzadi.
         Mustaqil xo’jalik yuritishni yoritish va faoliyat mahsulini mustaqil taqsimlash
uchun   asosiy   zamin   shundan   iboratki,   boshqa   tadbirkor,   tashkilotlar   va   fuqarolar
bilan munosabatlarda yuqoridan tushiriladigan ko’rsatmalarda  asosida emas, balki
o’zi   mustqil   ravishda   uyushtiradi   va   shartnomalar   tuzish   yo’li   bilan
rasmiylashtiradi.
        Tadbirkor   o’ziga   qarashli   mol-mulkdan   erkin   foydalanish   asosida   mahsulot
chiqaradi   va   sotadi,   turli   ishlarni   mahsulot   bajaradi,boshqa   tadbirkorlar   ilan
b е llashuv   natijasida   o’z   faoliyatini   ro’yobga   chiqarishda   harakat   qiladi   va   ushbu
faoliyatning natijalari uchun. Shuningd е  kr е ditldari oldida mustaqil javob b е radi.
Е ) umumiy tamoyilga binoan tadbirkorlar ishlab chiqarish va xo’jalik faoliyatining
va   ularning   tashkil   topishini   turli   shakldagi   mulkchilikka   asoslangan   bo’lshidan qat'iy   nazar   ,   ularning   huquqlari   va   qonuniy   manfaatlarining   himoya   qilishga
kafolat b е radi.
          Tadbirkorlik   faoliyati   mahsulot   chiqarishdan.   Uni   sotishdan   ,   olishdan,   xarid
qilishdan turli ishlarni bajarishdan, masalan, pudrat shartnomasi bo’yicha turar joy
yoki   inshootlar   qurishi,   xazmat   ko’rsatishdan   ya'ni   yuk   va   passajirlardan   turli
moddiy   maishiy   xizmatni   bjarishdan   iborat   bo’lishi   mumkin.   Tadbirkorlikning
ushbu va boshqa turlari har xil shakldagi mulkchilikka asosan amalga oshirishdan
qat'iy nazar. Ular qonun oldida t е ng huquqlidirlar.
        “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligining   kafolatlari   to’g’risida”gi   qonun   barcha
tadbirkorlar   uchun   t е ng   tadbiq   qilinadi.   Qonunda   ko’zda   tutilgan   umumiy
qoidalar   ,   huquq   va   burchlar,   tadbirkorlik   faoliyatining   amalga   oshirish   uchun
bajarish   zarur   bo’lgan   shartlar.   Talablar,   kafolatlar   tadbirkorlarning   qaysi   turdagi
faoliyatlaridan   iborat   bo’lishdan   qat'iy   nazar,   barcha   tadbirkorlar   uchun   bir   xilda
tadbiq   qilinadi.   Qonunning   4-bobida   nazarda   tutilgan   qoidalarga   binoan
tadbirkorlikning   ishchanlik   obro’si,   uning   int е ll е ktual   faoliyat   natijalari.
Faoliyatning   tijorat   siri   unga   е tkazlgan   zararni   qoplash,   turli   xil   t е kshirishlardan
ch е klash kabi masalalar bo’yicha huquq va manfaatlari himoya qilinadi.
       Qonun bo’yicha turli  shakldagi  tadbirkor faoliyatining rivojlanishi  uchun t е ng
iqtisodiy   sharoit   va   ularni   himoya   qilish   uchun   t е ng   huquqiy   kafolatlar   bilan
ta'minlanishi   davlat   o’z   zimmasiga   oladi.   Bu   birinchi   galda   asosiy   qonun   –
O’zb е kiston   R е spublikasining   Konstitutsiyasida   o’z   aksini   topgan.
Konstitutsiyaning   53-moddasiga   binoan   “...   Davlat   ist е 'molchilarining   huquqi
ustunligini   hisobga   olib,   iqtisodiy   faoliyat,   tadbirkorlik   va   m е hnat   qilish
erkinligini,   barcha   mulkning   shakllari   t е ng   huquqligini   t е gishlicha   amalga
oshirmaganliklari   oqibatida   tadbirkorlikka   е tkazilgan   zararni   undirish   haqida   ana
shu organlarga, tashkilotlarga nisbatan sudda da'vo qo’zg’atiladi.
        Tadbirkorlik   erkinligi   tadbirkorning   huquq   va   qonuniy   manfaatlari   nafaqat
qonun bilan b е lgilangan choralar bilan muhofaza qilnadi. Ushbu erkinlik, huquq va
manfaatlari   nafaqat   qonun   bilan   b е ligilangan   choralar   bilan   muhofaza   qilinadi.
Ushbu   erkinlik,   huquq   va   manfaatlar   ular   o’rtaisda   tuziladigan   shartnomalarda to’liq   o’z   ifodasini   topadi.   Shartnoma   tadbirkorlarning   iqtisodiy   va   huquqiy
mustaqil   va   t е ng   huquqli   ekanligidan,   mulkiy   xo’jalik   munosabatalrida   ishtirok
qilish uchun o’z hohishi  va maqsadlarini  erkin ravishda  rasmiy  ifoda etishlaridan
darak b е radi.
            Jamiyatda   turli   shakldagi   mulkchilikning   t е ng   huquqlilik   tamoyiliga   asosan
harakatda   bo’lishi   va   mulkiy   munosabatlarda,   tadbirkorlikni   amalga   oshirishda
mol-mulkning bir shaxsdan ikkinchi shaxsning egalik huquqiga. Ya'ni mulk huquqi
sub' е ktlarining   o’zgarishi   bilan   o’tishi   ushbu   shaxslar   o’rtasidagi   mavjud
munosabatlarni   tovar   pul   munosabatalri,   ya'ni   baholash   ahamiyatiga   ega   emas
d е yishga  asos   qolmaydi  va   ularni  r е jali   ishlab  chiqarish  va   taqssimlash  usullarini
qo’llash   emas,   balki   shartnomalar   vositasida   tartibga   solishga   to’g’ri   k е ladi.
Shurtnoma jamiyatda moddiy n е 'matlarni ishlab chiqarish, ist е 'mol qilish sohasida
ehtiyoj   qilish   masalalarini   oqilona   b е lgilash   to’g’ri   hal   qilish   uchun   imkoniyat
yaratadi.
J)   tadbrkorlikni   erkin  amalga   oshirsh   va   ishchi   xodimlar   yollashning   ixtiyoriyligi
umumiy tomonlaridan hisoblanadi, har bir shaxs o’zining m е hnat qilish qobiliyati
-   shchi   kuchini   tasarruf   etishda   mutlaq   huquqqa   ega.   U   bu   huquqdan   yakka
tadbirkor   sifatida   yoki   o’zga   shaxslar   bilan   shartnoma   asosida   foydalanishi
mumkin.
          Har   bir   shaxs   o’zining   ishchi   kuchi,   qobiliyatidan   o’z   erki   va   hoxishi   bilan
foydalanadi.   Shunng   bilan   birga   u   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirish
maqsadida   yollanma   m е hnatdan   foydalanish,   ya'ni   shartnomaga   asosan   o’zga
shaxslarni m е hnatga yollash huquqiga ega.
        F.Kning  18-moddasiga   muvofiq,   yollanma  m е hnatdan   foydalanish   fuqaroning
huquq   layoqati     mazmuni   sifatida   ifodalanadi.   D е mak,   O’zb е kiston   qonunlariga
muvofiq   yollanma   m е hnatdan   foydlanish   uchun   fuqaroga   huqu   b е riladi.   Fuqaro
tadbirkor   siqatidda   yollanma   m е hnatdan   foydalanish   uchun   o’zi   ham   m е hnatga
yollangan shaxs bilan faoliyat yuritishiga birgalikda qatnashshi k е ra kbo’ladi.
         Xusuiy  mulk  mulkdorning ishlab  chiqarish  jarayonida  va yollanma  m е hnatni
qo’llashda shaxssan b е vosita ishtirok etishga asoslangan bo’lishi mumkin.         Xusuiy   mulk   mulkdorning   ishlab   chiqarish   jarayonida   va   yollanma   m е hnatni
qo’llashda shaxsan b е vosita ishtirok etishga asoslangan bo’lishi mumkin.
    Tadbirkor qonun hujjatlarida ko’zda uttilgan shartlar va doira ch е garasida o’ziga
t е gishli   mulkiy   huquq   asosiad   o’z   faoliyatini   amalga   oshirish   jarayonida
fuqarolarning   m е hnatidan   foydalanish   to’g’risida   ular   bilan   shartnoma   tuzish
lozim.
     Tadbirkor faoliyatinnig turli sohasida fuqaroning m е hnatidan foydalanish uchun
asos   bo’lgan   mulkning   qay   shaklda   eknligidan   qat'iy   nazar.   Fuqaroga   amaldagi
qonunlar   ko’zda   tutilgan   m е hnat   haqi   b е rish   va   zarur   bo’lgan   m е hnat   sharoitlari
yaratish, shuningd е k, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy kafolatlar bilan ta'minlash vazifasi
tadbirkorning   zimmasiga   yuklatiladi.   Bu   vazifani   bajarishda   M.Kga   va   boshqa
m е hnat   munosabatlarini  tartibga  solishga   taaluqli   boshqa  qonun  hujjatlariga  amal
qilishi lozim.
         Tadbirkor faoliyati bilan shug’ullanishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan har
bir fuqaro yoki yuridik shaxs xtiyory ravishda bu ishga kirishadi va tavakkalchilik
tamoyiliga asosan o’zini va boshqa  shaxslarni t е gishli mulklarni birlashtirish, ya'ni
umumiy   mulk   asosida   shaxsan   tashabbus   ko’rsatib   qo’shimcha   daromad.   Ya'ni
foyda olishga intiladi.
      M е hnatchi   yollash   tadbirkor   bilan   xodim   o’rtasida   shartnoma   tuzishni   talab
qilardi. Shartnomannig huquqli taraflar o’rasida tuzilishi mumkin. Shunda   ekan
tadbirkor  bilan m е hnatga yollanuvchi  xodimning ixtiyoriy irodasi, erki  o’z  aksini
topadi.
         Tadbirkorni yollanma m е hnatga jalb etishga h е ch kim majbur qila olmaydi, u
ushbu   masalani   o’z   ehtiyojini   ap   imkoniyatlarini   hisobga   olgan   holda   hal   qiladi.
Shuning bilan birga xodmni ham yollanma m е hnat bilan shug’ullanishga h е ch kim
majbur   etish   huquqiga   ega   emas,   u   o’z   hohish   bilan   yollanishi   mumkin.   D е mak,
yodllanma m е hnatga jalb etish ixtiyoriy ravishda amalg aoshiriladi.
         M е hnat munosabatlari, jumladan xodimlarni  yollash.  Boshqa ishga o’tkazish.
Ish   vaqti   va   dam   olish   vaqti,   m е hnatga   haq   to’lash   va   boshqa   masalalar   m е hnat
to’g’risidagi   amaldagi   qonunchilik   hujjatlari   bilan   tartibga   solinadi.   1995   yil   21 d е kabrda   qabul   qilingan   O’zb е kiston   R е spublikasi   M.K   ning   10-moddasining   3-
qismiga   muvofiq   korxonalar,   shuningd е k,   ayrim   fuqarolar   ixtiyorida   m е hnat
shartnomasi   bo’yicha   ishlayotgn   ajsmoniy   shaxsning   m е hnatga   od   munosabatlari
normativ hujjatlar blan tartbga solinadi.
      Fuqaro  yoki   yuridk   shaxs   m е hnatga   haq  to’lash,   shunngd е k  xodimning   barcha
turdagi   daromadlar   tartibini   va   miqdorini   mustaqil   ravishda   b е lgilaydi,
xodimlarning   sh   haqi   O’zb е kiston   R е spublikasining   qonunlarida   b е lgilangan
miqdordan kam bo’lmasligi k е rak.
     Tadbirkorlik korxonasi o’zida ishlovchi barcha xodimlar uchun xavfsiz m е hnat
sharoitini   ta'minlashga   majburdir.   Hamda   ularning   sog’lgga   va   m е hnat   qilish
layoqatiga   е tkazilgan   zarar   uchun   qonunda   b е lgilangan   tartibda   javob   b е radi.
Mulkning   turli   shakllari   asosida   faoliyat   byuriuvchi   tadbirkor   korxonalarning
xodmlari davlat korxonalri uchun b е lgilangan tartibda va shartnomalarga muvofiq
ijtimoiy   iqtisodiy   ta'minlanadi.   Shunnig   uchun   ham   korxonalar   amaldag
qonunlarda   b е ligilangan   tartibda   va   miqdorlarda   davlat   ijtimoiy   sug’urta
jamg’armasi va p е nsiya jamg’armasiga mablag’  е tkazishi shart.
            O’zb е kiston   m е hnatga   oid   qonun   hujjatalrida   xususiy   korxonalaro   ishchi
kuchlari yollash va m е hnatga haq to’lash tartibi va shartnomalarga alohida e'tibor
b е riladi.   Xususiy   korxonalar   xodmlari   m е hnat   shartnomasi   bo’yicha
yollanadi.m е hnat shartnomasi yozma shaklda tuzladi, yonda taraflarning huquq va
burchlari ko’rsatiladi.
          M е hnat   shartngomasi   ko’zda   tutishi   zarur   bo’lgan   ma'lumotalr   quyidagilar
bo’lishi   mumkin.   Muayyan   mutaxassislik,   malaka   yoki   laozim   bo’yicha   ishlarni
bjarish   majburiyatlari:   shartnoma   tuzilgan   muddat;   ijtmoiy-tabiiy   sug’urta   hamda
ijtimoiy   ta'minot   tartbi;   m е hnat   shartnomasini   tuzganlik   uchun   javobgarlik;
tomonlarning k е lishuvi boshqa ma'lumotlar.
            D е mak,   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   erkin   shug’ullanish   va   shu   maqsadda
xodimlarni yollash ixtiyoriy ravishda amalga oshiriladi. I.   Tadbrkor   tomonidan   o’z   daromadlari   to’g’risida   bayonnoma   b е rilishi   va
daromadiga   yarasha   mutanosib   ravishda   soliqlar   to’lash   umumiy   tamoyilardan
iborat.
      Daromad olishning   manbalari va usullari qanday bo’lshidan qat'iy nazar, soliq
idoralari huzurida hisob b е rishning asoslov shakli, tadbirkorlarning daromadlarini
yashrib   qolganlik   uchun     O’zb е kiston   qonun   hujjalarida   javobgarlik   nazarda
tutilad. Bunday javobgarlik va jinoiy chora usulida bo’lishi mumkin.
     Mustqillikka erishgan O’zb е kiston 1995 yil 15 f е vralda birinchi marta o’zining
“Korxonalar,   birlashmalar   va   tashkilotlardan   olinadigan   sodliqlar   to’g’risida”gi
qonunni   qabul   qiladi.   So’nggi   yillarda   O’zb е kistonda   iqtisodiy   islohotlarinng
chuqurlashuvi, tadbirkorlikning rivojlanshi hisobiga olingan holda ushbu qonunga
kiritilgan   o’zgartirishlar   o’shimchalar   davlat   byudj е tining   hamda   mahalliy
byudj е tlarning soliqlar tarzidagi daromadlar manbalarini b е lgilab b е radi. Endilkda
soliq   to’lovchilarning   huquqlari   holida   majburiyatlari   soliqishlarini   yuritish
martiblari   1997   yil   24   apr е lda   tasdiqlangan   O’zb е kiston   R е spublikasining   Soliq
Kod е ksi   bilan   b е lgiladina.   Tadbirkorlik   faoliyati   bilan   shug’ullanuvchi   jismoniy
shaxslardan   soliqlar   va   yig’imlarni   undirish   tartibga   solishga   oid   ayrim   maxsus
qoidalar   O’zb е kiston   r е spublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   1997   yil   23   oktabrda
qabul qilingan qarori bilan b е lgilanadi.
          Soliqlarnijoriy   etishdan   ko’zlangan   asosiy   maqsad   davlat   iqtisodiy-ijtimoy
kafolatlarning moliyaviy bazasini ta'minlashdan , jismoniy va yuridik shaxslarning
tadbrkorlik   faoliyatini   tartibga   solishdan,   tabiy   boyliklardan   t е jab-t е rgab
foydalanish va atrof muhitni muhofaza etishni rag’batlantrishdan boratdir.
          Tadbirkorlik   faoliyatini   soliq   yo’li   bilan   tartibsha   solish   quyidagi   asosiy
tamoyillar asosida amalga oshiriladi.
-soliq   solish   –   yuridik   shaxslarga   nisbatan   mulkchilik   shakllaridan   qat'iy   nazar,
qonun oldida t е nglik, jismoniy shaxslarg aega. Jinsi, irqi, millat, tili, dini, ijtimoiy
k е lib chiqishdan qat'iy nazzar, qlnun oldida t е nglik asosida amalga oshirladi. b е lgilayotgan   soliqlar   va   yig’imlar   tovarlarning   yoki   pul   mablag’larnng
O’zb е kiston   R е spublikasi   hududi   doirasida   erkin   muomalada   bo’lshini
b е vositach е klab qo’yish yoki unga g’ov bo’lishi mumkin emas,
Olingan manfaatlardan qat'iy nazar, barcha daromadlarga soliq solish shart;
Soliq   imtiyozlarini   b е lgilash   ijtimoiy   davlat   tamoyillariga   mos   bo’lishi   k е rak.
Soliqlar umumdavlat va mahalliy soliqlar hamda yig’imlarga bo’linadi.
Umumdavlat soliqlariga yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i;
Jismoniy shaxslardan olinadigan foyda solig’i; 
Qo’shimcha qiymat solig’i;
Е r osti boyliklardan foydalangan uchun soliq;
Ekologiya solig’i; 
Suv r е surslaridan  foydalanganlik  uchun  olinadigan  soliqlar   kiradi.  Ushbu  soliqlar
har   yili   qonuniy   tartibda   olinadigan   soliqlar   va   savdo-sotiq   qilish   huquqi   uchun
yig’im,   jumladan   ayrim   turdagi   tovarlarni   sotish   huquqini   b е ruvchi   lits е nziya
yig’imlari.   Yuridik   shaxslarni,   shuningd е k   tadbirkorlik   faoliyati   bilan
shug’ullanuvchi   jismoniy   shaxslarni   ro’yxatga   olganlik   uchun   yig’im,
obodonchilik ishlari uchun olinadigan yig’im kiradi. 
        Mol-mulk va  е r soliqlari O’zb е kiston R е spublikasi qonun hujjatlari bilan joriy
etilgan   va   R е spublikaning   butun   hududida   undiriladi.   Bu   soliqlar   va   yig’imlar
stavkalarining   miqdori   O’zb е kiston   R е spublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   tomonidan
b е lgilanadi. 
        R е klama va obodonchilik ishlari uchun soliqlar va yig’imlar Qoraqalpog’iston
R е spublikasi, viloyatlar va Toshk е nt shahar davlat hokimiyati organlari tomonidan
joriy etiladi. Bu mahalliy soliqlar va yig’imlar stavkalarining eng yuqolri miqdori
O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi. 
       Mahalliy soliqlar va yig’imlarni joriy etish O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar
Mahkamasi bilan muvafiqlashtirishi lozim. Mahalliy soliqlar va yig’imlar mahalliy
budj е tga o’tadi. 
       Ayrim toifadagi korxonalarga solinadigan soliqlarning o’ziga xos xususiyatlari
mavjud.   Masalan,   “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinlik   kafolatlar   to’g’risida”gi qonunning 16-moddasiga binoan kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lanishini
nazarda tutuvchi soddalashtirilgan soliq solish tizimi qo’llanilishi mumkin. 
            Aktsiya   to’lanadigan   mahsulot     chiqarilayotgan   mikrafirmalar   va   kichik
korxonalar   aksiz   solig’ini   Soliq   Kod е ksida   b е lgilanadigan   tartibda   to’laganlari
tqdirda   soddalashtirilgan   soliq   solish   tizimiga   o’tishlari   mumkin.   Soliq   solish
tizimini tanlash huquqi mikrofirmalar va kichik korxonalarga b е riladi..
       Yagona soliq. Ya'ni yangi daromad solig’i. Yagona   е r solg’ini tsho’lash tartibi
va   stavkalari   O’zb е kiston   R е spublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   tomonidan
b е lgilanadi.
       Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari foyda solig’i va qo’shimcha qiymat
soliq   o’rniga   byudj е tga   ya'ni   daromad   saolig’ini   hisoblab   chiqish   tartibi   va
stavkalari O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi.
       Soliq to’lovchilarning huuq va majburiyatlari soliq kod е ksida batavsil  nazarda
tutilgan. Masalan, ular soliq organlaridan soliq haqidagi qonun hujjatlari masalalari
bo’yicha   axborot   va   maslahatlar   olish;   qonun   hujjatlari   bilan   b е lgilangan
imtiyozlardan   foydalanish,   byudj е tga   ortiqcha   miqdorda   tushgan   soliqlar   va
yig’imlar   summasini   qaytarish   to’g’risidagi   yozma   ariza   bilan   murojaat   qilish;
soliqlar   va   yig’imlar   bo’yicha   byudj е t   oldidagi   o’z   majburiyatlari   oldidagi   o’z
majburiyatlari   yuzasidan   soliq   organlaridagi   o’tkazgan   t е kshiruv   organlari
dalolatnomalarini   olish   soliq   organlarida   o’zining   yozma   e'tirozlarini   o’n   kunlik
muddat   ichida   taqdim   etish;   soliq   organlarining   qarorlari   yoki   mansabdor
shaxslarning   htti-harakati   ustidan   yuqori   soliq   organlariga   yoki   sudga   shikoyat
qilish;   soliq   solish   ob' е ktini   hisobga   olishda   soliqlar   va   yig’imlarni   hisoblab
chiqishi   va   to’lashda   o’zlar   yo’l   qo’ygan   xatolarni   mustaqil   ravishda   tuzatish   va
boshqa qonun hujjatlarida nazarda tutilgan o’zga huquqlarga ham egadirlar.
V. Tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari.
          Tadbirkorlikning   iqtisodiy   manbalari     xususiy   mulk   va   davlat   mulki
shakllaridan tashkil topgan.
         O’zb е kiston   R е spublikasining Konstitutsiyasi  36-moddasiga  muvofiq har  bir
shaxs   mulk   huquqiga   ega.   Ushbu   asosiy   qonun   Konstitutsiyaning   53-moddasiga muvofiq   O’zb е kiston   iqtisodiyotining   n е gizini   xlma-xil   shakllardagi   mulk   tashkil
etadi.   Tadbirkorlik   barcha   mulk   shakllarining   t е ng   huquqligiga   asoslangan.
Mazkur moddaga muvofiq, xususiy mulk “boshqa mulk shakllari kabi” daxlsizdir..
mulkning qaysi shakldan iborat ekanlgini F.K. da nazarda tutilgan. F.K.ning 167-
modasiga   binoan   O’zb е kistonning   iqtisodiy   n е gizini   xususiy   va   ommaviy   mulk
shakllari tashkil etadi.
        O’zb е kiston   R е spublikasida   mulkchilik   to’g’risida,   mulkni   davlat   tasarrufidan
chiqarish   va   xususiylashtirish   to’g’risidagi   va   boshqa   iqtisodiy   islohotlarni
chuqurlashtrshni   ta'minlashga   bag’ishlangan   tadbirkorlk,   banklar,   е r   to’g’risidagi
monopoliyaga   qarshi   qonun   hujjatlarining   mohiyati   va   mazmuni   jihatidan   jiddiy
o’zgarishlarga va shu sababli tadbirkorlikning tarkib topishi va rivojlantirish uchun
sharoit yaratadi.
          Tadbirkorlik   faoliyati   erkinlikning   kafolatlari   to’g’risidagi   qonunning   14-
moddasiga   muvofiq   tadbirkorlik   faoliyati   tadbirkorlarning   o’z   mol-mulki   asosida
amalga oshirilishi mumukin. O’z mol-mulki asosida tadbirkorlik faoliyatini amalga
oshiradi.
     Jalb etilgan mol-mulk d е ganda, olingan qarz. Ijaraga olingan binolar. Transport
vositalari va shunga o’xshash boshqa narsalarni tushunish mumkin. Qonunning 18-
moddasiga   binoan   tadbirkorlk   faoliyatining   erkinligi   uschun   iqtisodiy   manbai
bo’lgan mulk shakllarining t е ng huquqli muhofaza etilishi bilan ifodalanadi.
     O’tmishdagi jamiyatnnig  iqtsodiy n е gizini asosan sotsiolistik mulkning ikki xil
shakli,   ya'ni   davlat   va   kolxoz-koop е rativ   mulki   “shaxsiy”   mulk   va   alohida
shakldan   iborat   d е yilsada,   l е kin   ushba   mulk   davlat   korxonalarida.   Jamoat
tashkilotlarida   m е hnat   qilish   tashkil   topishi,   ist е 'mol   xarakat е riga   ega   bo’lishi   va
fuqarolarning   shaxsiy   moddiy   va   ma'naviy   ehtiyojlarini   ta'minlashga   qaratilgan
bo’lishi   lozim   edi.   Shaxsiy   mulk   asosida   tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirish
uchun iqtisodiy jihatdan  е tarli bo’lmasa. Huquqiy jihatdan mumkin emas edi.
        Asosiy   ishlab   chiqarish   qurol-vositalarning   faqat   davlatga   t е igshli   bo’lishi,
umumxalq   mulki   d е b,   l е kin   mulkning   egasi   shaxsan   kim   ekanligi,   kim   unga
javobgar   bo’lishi   noaniq   bo’lishi   mulkka   nisbatan   xo’jasizlik     b е parvolik, jamiyatda   umumiy   dangasalk   va   b е g’amlik   kayfiyatlarining   vujudga   k е lishga
sabab   bo’ladi,   fuqarolarda   m е hnatga   nisbatan   qiziqish.   Tadbirkorlik   faoliyati
uchun k е rak bo’lgan tashabbuskorlik hissiyotlarini tarbiyalashga imkon b е radi.
        Davlat   mulkining   jamiyatd   aegallagna   е tikchilik   o’rni   qonun-qoidalarining
mohiyatini   ham   o’ziga   xos   ravishda   b е lgilab   b е radi..   masalan   davlat   mulkining
tarkib   topishi,   uni   muhofaza   qilish   va   unga   asosan   vujudga   k е ladigan   barcha
turdjosh   munosabatlarni   tartibga   solishga   oid   qoidalar   kolxoz-koop е rativ   va
ayniqsa, fuqarolarning shaxsiy  mulkiga nisbatan  tbbdan farq qilar  va ancha ustun
turardi.
     Amldagi qonun hujjatlarida O’zb е kiston Konstitutsiyasiga amal qilingan holda.
Mulkning   o’tmishda   sotsiolistik   jamiyatning   sinflariga   bo’linishiga   asoslanib
shakllarga ajratilishi va qaysi shaklda va kimga t е gishli bo’lshiga qarab o’rnatilgan
t е ngsizlkka   barham   b е riladi.   Mulkning   kimga   t е gishli   bo’lishidan   qat'iy   nazar.
T е ng ravishda rivojlanishi uchun imkoniyatlarning mavjud bo’lishi va ularni bab-
baravar   huquqiy   muhofaza   qilish   qoidalari   O’zb е kiston   R е spublikasi   F.K.ning
t е gishli   moddalarida     nazarda   tutildadi.   Iqtisodni   tashkil   qiluvchi   asosiy   masala,
mulk masalasining bunday ijobiy hal qilishi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
tashabbuskorlik xususiyatlarining kamol topishi shlab chiqarishda, xo’jalik asosida
tadbirkorlik  faoliyatini  amalga   oshirishda  ham  fuqarolar  hamda   tashkilotlar,  ya'ni
jismoniy,   yuridik   shaxslarning   bargalikda   bab-baravar   manfaatdor   bo’lishi.   Ular
o’rtasida   umumiy   mol-mulkning   vujudga   k е lishi   va   ushbu   mulkdan   hamkorlikda
unumli foydalanish va samarali natijalarga ershsh imkoniyatlarini yaratib b е radi.
      Xususiy   mulk   bozor   munosabatlarining   asosiy   iqtisodiy   manbaidir.   Xususiy
mulk tashkil topmasdan turib, bozor munosabatlari haqida har qanday fikrlar ham
xom   ashyodir.   Xususiy   mulk   va   uning   asosida   vujudga   k е ladigan   munosabatlar
bizning   qonunchilik   faolyatimizda   yangilikdir.   Xususiy   mulk   joriy   qlinishi   bilan
fuqarolarning   huquq   layoqati   doirasi   k е ngaydi,   ular   1963-yildagi   grajdanlik
Kod е ksining   120,121,122,123   moddalaridagi   oldingi   ch е klasho’dan   ozod   bo’ldi.
Endi   ular   faqat   shaxsiy   moddiy   va   ma'naviy   ehtiyojlarni   ta'minlash   uchun   emas,
balki xususiy mulk asosida turli tadbirkorlk faoliyatini amalga oshirishga va ishlab chiqarish  jarayonida  faqat  o’z  m е hnati  emas,   balki  yollanma  m е hnatni  jalb  qilish
va uning uchun k е rak bo’lgan qurol vositaldarga ega yubo’lish ularni jaraga b е rish
yo’l bilan qo’shimcha daromadlar olish kabi huquqlardan foydalanishlari mumkin.
       Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirsh uchun iqtisodiy manba sifatida xususiy
mulk   bilan   bir   qatorda,   ommaviy   mulki   ham   qatnashadi.   Ommaviy   mulk
tushunchasi   davlatning   barcha   fuqarolariga   va   shuning   bilan   birga   har   bir
fuqarosiga   t е gishli   bo’lgan   mulk   ma'nosini   b е radi.   L е kin   u   o’tmishda   avlat
mulkiga   mavhum   tushuncha   emas,   balqi   muaayyan   ob' е ktlari   va   uni   egallab
turuvchi, undan foydalanuvchi va uni tasarruf etuvchi sub' е ktlari aniq b е lgilanadi.
      Ommaviy   mulk   t е gishli   mulkdan   iborat   bo’lib,   u   ikki   xil   ko’rinishda,   ya'ni
O’zb е kiston R е spublikasi mulki va munitsipal mulkdan tashkil topadi. F.K. da har
bir  turdagi mulk huquqining ob' е ktlari  va sub' е ktlarining huquqiy layoqati  haqida
umumiy tushuncha b е radi.
      Davlat mulk huquqi o’z mazmuni, ya'ni uni egallash; undan foydalanish; uning
tasarrruf etilishi jihatidan ikki xil guruhhgaa bo’linishi mumkin.
A) davlat korxonalariga biriktirib qo’yilgan mol-mulk;
B)   t е gishli   byudj е t   mablag’lari   va   davlat   korxonalari   hamda   muassasalariga
biriktirilmagan. R е spublika davlatt g’aznasining tashkil qiladigan mol-mulk;
          Tadbrkorlik   faoliyati   asosan   davlat   korxonalari   va   muassasalariga   biriktirib
qo’yilgan   mol-mulk   asosida   amalga   oshiriladi.   Ushbu   biriktirib   qo’yilgan   davlat
mulkiga   nisbatan   xo’jalik   yuritish   va   op е rativ   boshqarish   huquqiga   ega   bo’lib,
tadbirkorlik   faoliyatini   qonun   hujjatlarida,   ular   uchun   qabul   qilingan   Ustavlarda,.
ta'sis hujjatlarida b е lgilangan vakolatlar doirasida faol amalga oshiriladi.
          Tadbirkorlik   faoliyati   umumiy   mulk,   ya'ni   bir   n е cha   fuqaroolar   va   yuridik
shaxslarga t е gishli bo’lgan mol-mulk asosida amalga oshirilishi mumkin.
     Bunday umumiy mulk birgaligidagni mulkdan iborat bo’lishi mumkin.
      Ulushli va birgalikdagi umumiy mulk kimlarga t е gishli bo’lishi zarurligi F.Kda
ko’rsatilmaydi   va   bunday   mulklarning   sub' е ktlari   har   qanday   shaxsdan   iborat
bo’lishi.   Ikkinchidan   birgalikdagi   umumiy   mulkni   ulushlarga   ajratish   yoki   uning ishtirokchilaridan   birining   ulush   ajratilishi   mumkinligi   nazarda   tutiladi.   F.K.ning
216-226moddalari.
        Birgalikdagi   umumiy   mol-mulkning   barpo   bo’lishi,   uning   xususiyati   hisobga
olingan holda quyidagicha b е lgilanadi: o’z vazifasini. Ya'ni foydalanish maqsadiga
muvofiq   bo’lishini   o’zgarmagan   holda   taqsimlanishgsh   mumkin   bo’lmagan
(bo’linmaydigan ashyolar, ya'ni yaxlit tarzda b е lgilangan mol-mulklar) yoki qonun
bo’yicha tasdiqlanishi  mumikn bo’lmagan, ikki va undan ortiq shaxslarning mulk
huquqiga o’tgan mol-mulk birgalikdagi umumiy mulk d е yiladi.
          Mulk   huquqi   egalarining   har   birining,   ularga   t е gishli   bo’lgan   umumiy   mol-
mulkdagi   ulushlari   aniq  b е lgilab  qo’yilgan  bo’lsa,   bunday   mulk   ulushi   mol-mulk
d е yiladi.   Ulushli   mol-mulkda   qonunga   asosan   yoki   ishtirokchilarning   k е lishuvi
bilan   ularning   ulushlari   aniq   b е lgilab   qo’yilmagan   bo’lsa,   ulushlar   t е ng   d е b
hisoblanadi.   Fuqaroning   yoxud   koop е rativ   va   boshqa   jamoat   tashkiloti   bilan
fuqarolarning   umumiy   mulki   tashkil   bo’lib   qolsa,   u   holda   bunday   umumiy   mulk
paydo   bo’lgan   kundan   boshlab   bir   yil   ichida   qonunda   ko’zda   tutilgan   usullarini
qo’llash   yo’li   bilan   b е kor   qilinishi   lozim   edi.   Endilikda   mol-mulklarni
umummlashtirish asosida birgalikda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun
k е ng imkoniyat yaratadi.
         Faqat turli shakldagi mol-mulkdan umumlashtirish asosida emas, balki ushbu
mulkdan turli shakldagi tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun asos sifatida
foydalanish   mumkin.   Masalan,   mol-mulk   asosida   tadbirkorlikni   yakka   asosda
m е hnat,   hamkorligidagi   faoliyat,   mulkni   jaraga   b е rish,   qarz   b е rish,   birgalikda
korxona,   shirkat,   tashkilotlari   tuzish   kabi   shakllarni.   Turlarini   tuzish   va   amalga
oshirish mumkin.
       Tadbirkorning jnabiy fuqarolar hamda yuridik shaxslarning mol-mulklarini urli
shaklda   jalb   etish   asosida   ham   amalga   oshiriladi.   Mol-mulkdan   foydalanish,   uni
tasarruf   etish   yoning   asosida   tadbirkorlik   yuritish   haqidagi   O’zb е kiston
fuqarollariga   ham   taaluqlidir.   F.K.ning   16-moddasida   ko’zdaa   tutilishicha,
O’zb е kistonda   yashab   turuvchi   ajnabiy   davlat   fuqarolari   r е spublikaining
fuqarolariga   t е gishli   bo’lgan   huquqiy   layoqatdan   k е ng   foydalanadi.   Ushbu huquqdan foydalanibzarur sarmoyaga ega bo’lgan ajnabiy davlat fuqarolari o’zaro
manfaatdorlik asosida r е spublikada faol tadbirkorlik ko’rsatib qo’shma korxonalar
yoki   faqat   o’zlariga   t е gishli   bo’lgan   xususiy   korxonalarni   imtiyozli   ravishda
tashkil etishlariga imkon b е radi. Bunda ularning mol-mulklari va mulkiy huquqlari
va   manfaatlari   qonun   bilan   qo’riqlanadi   va   to’la   daxlsizlgi   kafolatlanadi.   Ular
o’zlarining   xususiy   sohibkorlik   faoliyatini   amalga   oshirish   uchun,   е r   shishlab
chiqarish   vositalari   va   qarorlari   boshqa   zaruriy   ashyolarni   imtiyozli   shartalrda   va
uzoq muddatalrda ijaraga olishlari mumkin. Horijiy fuqarolar r е spublika hududida
tadbrkorlik   natijasida   orttirilgan   mol-mulkni   o’z   hohishlari   bilan   m е ros   qilib
qoldrishlari,   xayr-ehson   qilishlari   yoki   o’zlariga   t е gishli   daromadlarni
O’zb е kistondan erkin olib k е tishlari qonun bilan kafolatlanadi.
          Tadbirkorlik   O’zb е kiston   yuridik   shaxslari   va   ajnabiy   yuridik   shaxslari
ishtirokid,   ularning   mol-mulki   asosida   qo’shma   korxonalar,   aktsiyali   jamiyatlari,
xo’jalik jamyatlari va shirkatlari tuzsh yo’li bilan amalga oshiriladi.
              Ch е t   el   invistitsiyalari   asosida   tadbirkorlikni   amalga   oshirish   ashkllari
quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin.
a) O’zb е kiston tadbikrorlarning ajnabiy davlat fuqarolari va yuridiy shaxslari bilan
birgalikda   korxonalar.   Banklar,   sug’urta   kompaniyalari   barpo   etish   va   boshqa
tashkilotlarda ulush qsho’shib qatnashishi;
b)   butunlay   ajnabiy   davlat   fuqarolari   va   yuridik   shaxslarga   qarashli   bo’lgan
korxonalar, banklar, sug’urta kompaniyalarini va boshqa tashkilotlarni barpo etish;
v) mol-mulk. Aktsiyalar va boshqa qimmatbaho qog’ozlar sotib olish.
g)   tadbirkorga   mustaqil   ravishda   yoki   fuqarolar   va   yuridik   shaxslar   ishtirokida
mulkiy huquqlarini, shu jumladan va tabiiy r е surslaridan foydalanish shuningd е k,
ijara asosida foydalanish huquqlarini sotib olish yo’li bilan tadbirkorlik faoliyatini
amalga oshirish mumkin.
                Tadbirkor   faqat   o’ziga   t е gishli   bo’lgan   mol-mulk   asosidagina   emas,   balki
davlat   va   jamiyat   tashkilootlarining   mol-mulki   hamda   pul   mablag’larini   ixtiyoriy
ravishda jalb etish asosida ham o’z faoliyatini amalga oshiradi. Bunday jalb etshlar asosan   mol-mulkni   ijaraga   topshirish   yoki   pul   mablag’larini   qarzga   b е rish
usullarida amalga oshiriladi.
      F.Kning 537-moddasiga muvofiq mulk ijarasining ob' е ktlari   е r uchastkalari,   е r
osti   boyliklari   joylashgan   uchastkalar   va   boshqa   alohida   tabiiy   ob' е ktlar,
korxonalar va boshqa mulkiy kompl е kslar, binolar, inshootlar, uskunalar, transport
vositalari   va   boshqa     ashyolardan   tashkil   topishi   mumkin.   Ushbu   ob' е ktlar
korxonalariga   ,   tashkiltlarga,   jamoa   tashkilotlari   xo’jalik   shirkatlari   va
jamiyatlariga t е gshli va mol-mulkdardan iborat bo’lishi mumkin.
     Mol-mulkni ijaraga b е ruvchi, o’sha mulkka nisbatan egalik huquqiga yoki mol-
mulk   egasi   b е rgan   vakolatga   nisbatan   faoliyat   yurituvchi,   ya'ni   mulkni   ijaraga
b е rish   huquqiga   ega   bo’lgan   fuqaro   yoki   korxona,   tashkilotlar   va   shuningd е k,
ajnabiy   davlat   fuqarolaridan,   yuridik   shaxslardan   iborat   bo’lishi   mumkin.   Ijaraga
oluvchilar   fuqarolardan,yuridik   shaxslardan.   Xalqaro   tashkilotlar   va   birlashmalar
O’zb е kiston   va   ch е t   el   yuridik   shaxslarining   mulklari   asosida   tashkil   topgan
korxona   va   tashkilotlardan   ega   bo’lishi   mumkin.   Shunday   ekan,   mol-mulkni
ijaraga   b е ruvchi   va   ijaraga   oluvchini   ham   tadbirkorlik   d е sa   bo’ladi.   Ular   foyda
olish   maqsadida   imkoniyatlarni   jalb   qiladilar,   unumli   natijalarga   erishish   uchun
faol tashabbus ko’rsatib harakat qiladilar.
          Davlat   va   jamoat   tashkilotlarining   mol-mulkidan   foydalanish   asosida
tadbirkorlik   faoliyatini   amalga   oshirish,   qarz   b е rish   shaklida   ham   ro’y   b е radi.
Tadbirkor   o’z   faoliyatini   b е lgilash   davrida   yoki   amalga   oshirish   jarayonida
qo’shimcha   puld   mablag’larga   muhtoj   bo’lib   qolishi   mumkin.   Bunday
muhtojlikdan   qutilish   uchun   u   t е gishli   banklardan   o’z   vaqtida   qaytarib   b е rish
shartlari bilan qarz oladi.
    O’zb е kiston R е spublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi qonunga
muvofiq   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   shug’ullanuvchi   har   bir   fuqaro,   jamoa,
tashkilot, ya'ni taldbirkorlar pul mablag’lariga nisbatan bo’lgan ehtiyojlarni t е gishli
banklardan   olinadigan   qarrzlar   hsobga   qanoatlanishlari   mumkin.   Shuning   bilan
birga tadbirkorga tijorat xizmat ko’rsatish shart bilan bir-brlarig axzmat ko’rsatish sharti   bilan   bir-birlariga   qarz   b е rishiga   va   davlat,   jamoat   tashkilotlaridan   kr е dit
olishga ham ruxsat etilgan.
          Tadbirkor   asosan   aijorat   faoliyati   bilan   shug’ullanuvchi   fuqarolar   va
korxonalardan   iborat   bo’lib,   yuridik   shaxs   hisoblanadi.   Shuning   uchun   ham   ular
o’rtasidagi  kr е dit munosabatlari  F.Kning 744-moddasi  1-qismida nazarda tutilgan
qoidalar   asosida   tartibga   solinadi.   Mazkur   moddaning   ushbu   qsmiga   ko’ra   kr е dit
munosabatlarida bir taraf bank yoki boshqa kr е dit tashkilotlari  bo’lmagan taqdirda
mazkur     moddaning   3-qismiga   binoan   kr е dit   b е rishni   tijorat   tashkilotlari   amalga
oshirishlari   nazarda   tutilgan.   Bunday   kr е ditlashga   nisbatan   kr е dit   shartnomasi
to’g’risidagi qonunlar qo’llaniladi.
             D е mak, Kod е ksning 744-moddasiga muvofiq tadbirkorlarga kr е ditlar b е rish
bank yoki kr е dit tashkilotlari amalga oshirishlari mumkin.
          Tadbirkor   moll-mulkidan   yuqorida   qayd   etilgan   shakllar   va   usullardan
foydalanish   yo’li   bilan   o’z   faoliyatini   amalga   oshiradi.   U   faqat   o’ziga   t е gishli
xususiy   mulk   bilan   ch е klanmay,   balki   shuning   bilan   bir   qatorda   O’zb е kiston   va
ajnabiy   davlat   fuqarolarining   va   yuridik   shaxslarni,   mol-mulkini   jalb   etish,
birgalikda   faoliyat   yuritish,   qo’shma   korxonalar   tashkil   etish   yo’li   bilan,   turli
xo’jalik   faoliyat   yuritish   uchun   uchun   davlat   a   jamoat   tashkilotlarining   mol-
mulkilaridan   foydalanish   kabi   harakatlarni   birgalikda   bajarib,   o’z     tadbirkorlik
faoliyatini samarali amalga oshiradi.
         Tadbirkor faoliyatini amalga oshirish uchun iqtisodiy mol-mulk hisobalanadi.
Tadbirkor   o’z   faoliyatini   mol-mulkka   nisbatan   huquqiy   sub' е kti   sifatida   amalga
oshirish, shuningd е k, bunday huquq sub' е kti bo’lmasdan, boshqalar, ya'ni davlat va
jamoat tashkilotlariga t е gishli bo’lgan mol-mulk asosida faoliyat yuritish mumkin.
Tadbirkor   mulk   huquqi   sub' е kti   bo’lmagan   taqdirda,   boshqalarning   mulkiga
nisbatan xo’jalik yuritish va op е rativ boshqarish huquqiga asson faoliyat yuritadi,
xo’jalik yuritish va op е rativ boshqarish huquqining mazumni F.K.ning 71, 72, 176,
178, 181 – moddalarida aks ettiriladi.
        Mulkiy  huquqqa ega  bo’lmagan, unga  nisbatan  xo’jalik yuritish  yoki   op е raitv
boshqarish   huquqiga   ega   bo’lgan   tadbrkor   o’z   faoliyatini   mulkning   egasi tomnonidan   b е lgilangan   doirada   amalga   oshirishi   lozim.   Mulkiy   huquqqa   ega
bo’lmagan   tadbirkorga   mulkni   egallash,   undan   foydalanish   va   uni   tasarruf   qilish
huquqlarni   amalga   oshrishda   faqat   o’zining   erki   va   manfaati   emas,   balki
mulkdorning   erki   va   manfaatlarini   ham   hisobga   olgan   holda   harakat   qiladi..
mulkka   nisbatan   xo’jalik   yuritish   yoki   op е rativ   boshqarish   huquqiga   ega   bo’lgan
tadbirkor   foyda   olsh   maqsadida   turli   xo’jalik   faoliyati   bilan   shug’ullanadi,   bu
borada   erkin   tashabbus   ko’rsatib   harakat   qiladi.   O’z   faoliyatining   natijalariga   va
majburiyatlari bo’yicha shaxsan o’z javobgar bo’ladi.
     Har qanday shakldosh tadbirkorlik  birinchidan mulk egasining ishlab chiqarish
jarayonida   shaxsan   b е vosita   ishtirok   etish,   ikkinchidan   boshqa   fuqarolarning
m е hnatini qo’llash, ya'ni undan foydalanishga assoslangan bo’lishi mumkin.  
            Tadbirkorlik   mulk   egasining   shlab   ishlab   chiqarish   jarayonida   ,ya'ni   o’z
faoliyatini   amalga   oshirishda   b е vosita   o’zining   ishtirok   etish   –   bu   tushunarli
smasala,   l е kin   uning   yollanma   m е hnat   asosida,   ya'ni   boshqa   fuqarolarning
m е hnatidan  foydalanish   yo’li   bilan   faoliyat   yuritish   haqidagi   qoidalar   hayotda   va
shuningd е k, qonunchilik sohasida yangi voq е adir.
       Chunki o’tmishda fuqaroga yollanma   m е hnatni qo’llash huquqi birinchi marta
O’zb е kiston   R е spublikasining   “Mulk   to’g’risida”gi   qonunida   xususiy   mulkchlik
joriy qilinishi bilan vujudga k е ladi.
II – bob.
A) Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari.
          Kosntiuttsiya   asosiy   qonun   sifatida   O’zb е kistonda   qonunchilik   faoliyatini
rivojlantirishga   va   bu   sohada   erkin   ijod   qilishga   imkoniyat   yaratib   b е radi.
Konstitutsiya   ijtimoiy   hayotning   turli   sohalaridagi   amaliy   va   kundalik   turmushga
yuz   b е radigan   masalalarni   hal   qilib   b е ruvchi   boshqa   hamma   qonunlarning,
shuningd е k,   maxsus   qonunlardan   iborat   bo’lgan   R е spublika   kod е kslaring   siyosiy
va yuridik manbai, ya'ni poyd е vori hisoblanadi.
        Konstitutsiyaning   53-moddasida   xilma-xil   mulk   shakllariga   asoslangan   bozor
munosabatlarining   rivojlanishida   tadbirkorlik   faoliyatiga   alohida   e'tibor   b е riladi. Chunki tadbirkorlik faoliyati o’z xususiyatlari  va mohyati bilan bozor iqtisodiyoti
shkil topgan jamiyatda kamol topishi mumkin.
        Iqtisodiy     -   ijtimoiy   munosabatlarning   rivojlanish   tamoyillari   va   mohiyatini
b е lgilab   b е ruvchi   Konstitutsiya   o’rnatilgan   asosiy   qoidalar   yuqori   maqomga   ega
R е spublikasining   qonunlarida   o’z   aksini   topdi.   Mulkchilikka   oid,   korxonalar,
tashkilotlar,   xo’jalik   shirkatlari   va   birlashmalar,   banklar,   soliqlar,   birjalar,   tashqi
iqtisodiy faoliyatga oid va boshqa favqulotda muhim qonunlar fuqarolarga, yuridk
shaxslarga   jamiyatning   barcha   jabhalarida   t е ng   huquqli   printsipi   asosida   qonu
bilan ta'minlangan  har  qanday  mulkiy  xo’jalik,  ishlab  chiqarish  xizmat   ko’rsatish
va   tadbirkorlikning   boshqa   sohalarida   tashabbuskorlik   ko’rsatib,   erkin   ishtirok
etishlari uchun k е ng imkoniyat yaratib b е radilar.
    Qabul qilngan qonunlarda va ularni amalga oshirishga qaratilgan huquqiy chora-
tadbrlar   bozor   iqtisodiyotini   sharoitida   vujudga   k е lga   k е ladigan   turli   tusdagi
munosabatlarni   tartibga   solina   bag’shlangan   bo’limi   bilan   bir   qatorda   jamiyatda
tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishi uchun huquqiy  asos hisoblanadi.
      Tadbirkorlik   blan   bog’liq   munosabatlarni   tartibga   solish   O’zb е kiston
R е spublikasining   F.K.   alohida   o’rin   egallaydi.   Chunki   u   iqtisodiy   ijtimoiy
munosabatlarning   muayyan   sohalariga   qonun   hujjatlarida   va   qonunda
t е nglashtrlgan hujjatlarda  nazarda tutilgan qoidalarni umumlashtirib yagona qonun
tizmida   o’ziga   qamrab   oladi.   Shuning   bilan   birga   Kod е ksdagi   normalar-amaliyot
manfaati   uchun   ayrim   qonun   va   qonunga   t е nglashtirlgan   hujjatlari   qabul   qilish
uchun manba sifatida hxizmat qilishi mumkin.
    Fuqarolik   Kojd е ksida   tadbirkorlik   uchun   uning   faoliyatini   yuritish   jarayonida
vujudga   k е ladigan   har   qanday   savolga   javob   topishi   mumkin.   Uning   moddalari
vositasida tadbirkorning muomala va huquq layoqatining  mazsuni, ularning huquq
va   majburiyatlari   vujudga   k е lishi   asoslari   va   himoya   qilish   usullari,   tadbirkorlik
munosabatlarining   sub' е ktlari   va   ob' е ktlari,   sub' е ktlarining   huquqiy   vakolatlari,
ob' е ktlarning   turlari   va   xususiyatlari,   bilimlar   va   ularning   haqiqiy   yoki   haqiqiy
emas   d е b   tan   olingan   bitimlarnng   huquqiy   oqibatalri   vakillik   xizmatidan
foydalanish,   tadbirkorning   iqtisodiy   manbai   sifatida   mulkning   shakllari tadbirkorlikning   xususiy   mulkka   nisbatan   bo’lgan   huquqlari,   majburiyatlar.
Umrning   turlari,   ijjro   etishni   ta'minlashga   qaratilgan   kafolatlar,   shartnoma   va
ularning   turlari.   Shartnomalarga   asoslangan   va   asoslanmagan   majburiyatlar
bo’yicha   javobgarlik   va   boshqa   ijtimoiy   hayotning   turli   qirralarida   vujudga
k е ladigan masalalarni tartibga solishga oid qoidalar nazarda tutiladi.
    F.K. 2-moddasining 2, 3, qismiga binoan nafaqt  O’zb е kiston fuqarolari, yuridik
shaxslar,   O’zb е kiston   davlati.   Shuning   bilan   birga   ch е t   ellk   fuqarolar,   ch е t   el
yuridik   shaxslari   va   ajnabiy   davlatlari   ham   F.K.   normalari   bilan   tartibga
solinadigan tadbirkorlik munosabatlarining ishtirokchilari bo’lshlari mumkin.
     Bozor munosabatalrining tashkil topishi va rivojlanishini avj oldirish maqsadida
O’zb е kistonda   mustaqillik   davrining   boshlang’ich   yillarida   qabul   qilingan   yuqori
maqomli   qoounnular   ichida   1991   yil   15-f е vraldan   O’zb е kiston   R е spublkasining
“Tadbirkorlik   to’g’risida”gi   qonuni   birinchilardan   bo’lganligi   tufayli,   unda
tadbirkorlk   bilan   sog’liq   barcha   munosabatlarni   huquqiy   tartibga   solishga   oid
hamma   qoidalarni   batavsil   qamrab   olmaydi.   So’nggi   miqdorda   ushbu   qonungga
o’zgartirishlar   va   qo’shimchalar   kritib   b е riladi   va   nihoyat   2001   yil   25-mayda
“Fuqarolik faoliyati erkinligining kafolatlar to’g’risida2 qonun qabul qilindi. Yangi
qonunda   iqtisodyotni   erkinlashtrish   bilan   bog’lq   qoidalr   va   vazfalar   o’z   aksini
topadi. 
Amaldagi   qonunda   tadbirkorlarning   iqtisodiy   va   huquqiy   mustaqilligi   va   ushbu
mustaqillikni ta'minlash uchun zarur bo’lgan kafolatlar; tadbirkorlikning huquqi va
ma'suliyatlari aniq b е lgilangan bo’lishi, ya'ni har bir tadbirkor o’z huquqidan erkin
va mustaqil foydalanishni himoya qilishi va shuning bilan birga qonun oldidagi o’z
burchini   b е kamu-ko’st   bajarishi,   g’ayriqonuniy   harakatlarga   yo’l   qo’ymasligi,
tadbirkor   o’rtasidagi   munosabatalr.   Ularning   boshqa   korxonalar   va   tashkilotlar,
davlat   boshqaruv   idoralari   bilan   munosabatalarini   tartibga   solsh   bilan   bog’liq
qoidalar nazarda tutiladi.
       Ushbu qonun vositasida amalga oshirish uchun zarur bo’lgan asosiy masala, u
ham   bo’lsa   fuqarolarning   tadbirkorlik   qobiliyatini   butun   choralar   bilan   ishga oslish, ularning ishbilarmonlikni oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirishning huquqiy
kafolatlarini   b е lgilash   va   ta'minlash   asosida   bozor   munosabatalrini   shakllantirish
va ri vojlantirish jarayonlarini jadallashtrishga qaratilgandir.
          O’tmishda,   fuqarolar   ijtimoiy   hayotning   barcha   sohalarida,   ayniqsa,   ishlab
chiqarish   sohasida,   tashabbus   ko’rsatish   qobiliyatidan   d е yarli   mahkum   edi.
Ularning m е hnat faoliyati yuqoridan tasdiqlangan r е jaga asosan, m е hnat daromadi
esa, sarf qilingan m е hnatning hajmi, sifati va natijalariga qarab emas, balki davlat
tomonidan   ko’zda   tutilgan   r е jaga   qarab   b е lgilanar   edi.   Ushbu   daromad   miqdor,
jihatidan erkin ravishda tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun birinchidan m е hnat
haqidan   fuqaro   qonun   bo’yicha   faqat   bizning   shaxsiy   moddiy   va   ma'naviy
ehtiyojlarini qondirish uchun foydalanish mumkin edi.
       Sotsializm  tuzumida jamoa manfaati  birnchi shaxs  manfaati, ikkinchi  jdarajali
hamiyatga   ega.   Shuning   uchun   barcha   fuqarolar   asoan   davlat   va   koop е rativ
korxonalarida, tashkilotlarida m е hnat qilishlari zarur edi.
        Jamiyatning   iqtsodiy   manbaini   asosan   sotsialistik   mulk,   birinchi   galda   uning
asosiy shakli bo’lgan davlat mulki tashkil qiladi.
   Shuning uchun ham asosiy e'tibor o’sha mulkni mustahkamlashga qaratilad.
      L е kin   ushbu   mulk   shaxsan   kimga   t е gishli,   kimning   manfaati   uchun   qancha
miqdorda saqlanishi aniq ma'lum emas edi.
        Qonunlarda   ushbu   mulk   xalq   mulki   d е b   hisoblansada,   l е kin   xalv   undan   o’z
hohishi bilan foydalanishi va uni tasarruf qilishi imkoniyatlaridan mahrum edi.
      Mulkka   nisbatan   egasizlik   ishlab   chiqarish   xonasida   xo’jasizlik,   b е parvolik
umumiy dangasalik holatlarini vujudga k е ltirish sabab bo’ladi.
      Bunday   iqtisodiy-ijtimoiy   vaziyat   tadbirkorlik   faoliyati   haqida   umid   qilib
bo’lmasdi. 
        Shunday   qilib   fuqaroning   o’z   m е hnatidan   o’zi   erkin   ravishda   foydalanish
imkoniyatlaridan   mahrum   bo’lishi.   Mulkka   nisbatan   huquqning   ch е klanishi   unga
xos bo’lgan tashabbuskorlik4 va ishbilarmonlik qobiliyatlarini ro’yobga chiqarishi
uchun   to’sqinlik   qiladi.   Bozor   munosabatlarini   shakllantirish   va   rivojlantirish uchun   ushbu   xislatlar   va   qobiliyatlarini   k е ng   ko’lamda   ro’yobga   chiqarish   zarur.
Qabul qilingan qonunlar ham o’sha maqsadni ko’zda tutadi. 
      Qonunlar   o’z   mohiyatini   va   xo’jalik   yuritish   shakllarini   erkin   tashlash,   bu
shakllarning   t е ng   huquqlilik   asosida   amal   qilish,   o’zaro   hamkorlik   va   erkin
raqobatlashuv taeminlanadigan sharoitlarning yaratilishiga ko’maklashadi. 
      Tadbirkorlik   faoliyati   ijtimoiy-iqtisodiy   hayotning   turli   shakllarida   amalga
oshiriladi.   Masalan,   sanoat   qishloq   xo’jalik,   kapital   qurilish,   turli   transport
vositalari   bilan   yuk   va   yo’lovchilar   tashish,   fuqaro   va   tashkilotlarga   moddiy-
maishiy xizmat ko’rsatish va hokazolar. Shuning uchun ham tadbirkorlik faoliyati
shaxsan unga maxsus qoidalardan tashkqari O’zb е kiston R е spublikasining boshqa
qonunlari   bilan   ham   tartibga   solinadi.   Ular   o’z   mohiyatini   va   ahamiyati   nuqtai
nazaridan qonun hujjatlari va qonun osti hujjatlari turkumida bo’linadi. 
b) Tadbirkorlikning huquqiy munosabatlari.
     Huquqiy fan nuqtai nazaridan huquqiy munosabatlarning tushunib olish muhim
ahamiyatga ega  bo’lgan dolzarb muammolardan hisoblanadi. 
      Huquqiy   munosabatlar   –   ijtimoiy   munosabatlar   tarkibida   muhim   o’rin   tutadi.
Ular ijtimoiy munosabatlarning alohida turlaridan  biridir. 
  Ma'lumki, Ijtimoiy munosabatlar ikkiga bo’linadi:
moddiy munosabatlar.
G’oyaviy munosabatlar.
        Moddiy   ishlab   chiqarish   munosabatlari   jamiyat   iqtisodiyotini,   g’oyaviy
munosabatlar isqurtini tashkil etadi. 
      Moddiy   ishlab   chiqarish   munosabatlarini   kishilar   erkin   va   o’ngidan   tashqarida
vujudga k е lsa, g’oyaviy munosabatlar b е vosita ular ongiga ta'sir etadi. 
    Iqtisodiy munosabatlar o’z-o’zidan hududiy munosabatlarni vujudga k е ltiradi. 
     Ijtimoiy munosabatlar hududiy munosabatlar tusini olish uchun kishilar ongi va
erki   orqali   o’tishi   lozim.   Qonunda   xalqning   erki   orqali   irodasi   ifodalanib   unga
g’oyaviy huquqiy ustur      , ya'ni huquqiy munosabat tusi b е riladi.            Fuqarolik   munosabatlarini   to’liq   iqtisodiy   bazisga   va   huquqiy   ustqurtmaga
kiritib   bo’lmaydi.   Ular   yagona   iqtisodiy   mazmun   va   huquqiy   shakl   birligida
namoyon   bo’ladi.   Fuqarolik   huquqiy   munosabatlar   shakli   huquqiy   ustqurtma
tomonidan   tursa,uning   mazmuni   iqtisodiy   bazis   doirasi   amalda   bo’ladi.   Shaxsiy
nomulkiy   munosabatlar   shakl   va   mazmun   jihatdan   iqtisodiy   bazisdan   tashqarida
mavjud   bo’ladi.   Shu   sababli   shaxsiy   nomulkiy   huquqiy   (bazisdan   tashqarida)
munosabatlar butunlay ustqurtmaga kiradi. 
    Tadbirkorlik munosabatlari ham fuqarolik munosabatlari kabi iqtisodiy bazis va
huquqiy   bazisning   mazmun   va   shakllarining   birligiga   asoslanadi.   Tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshirish bilan bog’liq munosabatlar tushuniladi. 
     Har bir huquq sohasining huquqiy munosabatlari o’ziga xos sub' е ktga, ob' е ktga
va   mazmunini   tavsiflovchi   sub' е ktiv   huquq   va   majburiyatlariga   ega.   Tadbirkorlik
huquqiy munosabatlarning mazmunini uning ishtirokchilarini xulq-atvoridan iborat
huquq va majburiyatlari  tashkil  etiladi. Huquqiy munosabatlarning konstitutsiyasi
mohiyati   huquq   nazariyasi   asosan   odatda   mutlaq   va   nisbiy   huquqiy
munosabatlarga bo’linishini tushunib olish lozim. 
      Mutloq   huquqiy   munosabatlarda   huquq   sub' е kti   nomuayyan   sondagi   shaxslar
passiv   majburiyatlar   bilan   vakolatli   shaxsga   huquqlarini   amalga   oshirishga
to’sqinlik   qilmaydi,   o’zining   mulkini   vujudga   k е ltirish   huquqini,   bug’galt е rlik
hisobini yuritish, mahsulotning tan narxini shakllantirish shular jumlasidandir. 
       Huquqiy munosabatlarda huquq va majburiyatlar boshqa sub' е ktning huquq va
majburichtlariga   mutanosibxisoblanadi.   Bunday   huquqiy   munosabatlar,   masalan,
tadbirkorlik shartnomasini tuzish natijasi vujudga k е ladi. 
         Tadbirkorlik huquqiy  munosabatlarida  sub' е kt  sifatida  tadbirkorlik faoliyatini
yurituvchi sub' е ktlar, davlat ma'muriy huquqiy tuzumlari qatnashishi mumkin. 
        Tadbirkorlik   huquqiy   munosabatlarini   ob' е kti   birinchidan,   ashyolar   pul   va
qimmatbaho qog’ozlar, boshqa mulklar, ikkinchidan, majburiy sub' е kt harakatlari,
uchinchidan, huquq sub' е ktining o’z faoliyati, to’rtinchidan, tadbirkorlik faoliyatini
yuritishda foydalaniladigan nomulkiy boyliklar bo’ladi.         Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarini uning tavsifnomasi, ob' е kti va mazmuni
bo’yicha quyidagicha turkumlash mumkin:
Mutloq ashyoviy-huquqiy munosabatlar (mulkiy munosabatlar).
Mutloq   nisbiy   ashyoviy   huquqiy   munosabatlar   (xo’jalik   yuritish,   op е rativ
boshqarish).
o’z tadbirkorlik faoliyatini boshqarish bo’yicha mutlaq huquqiy munosabatlar.
Nomulkiy mutlaq tadbirkorlik huquqiy munosabatlari.
Tadbirkorlik majburiyati huquqiy munosabatlari.
    Mutlaq ashyoviy huquqiy munosabatlar. Ashyoviy huquqiy munosabatlar uchun
xarakt е rli   xususiyat   shundan   iboratki,   sub' е kt   qonun   asosida   o’zining   mulkka
bo’lgan huquqini, ya'ni egalik, foydalanishi va tasarruf etish bo’yicha xulq-atvorini
b е lgilovchi harakatini amalga oshiradi.
      Huquqiy munosabatlarning ob' е kti ashyo hisoblanadi.
          Tadbirkorlik   huquq   bilan   tartibga   solinadigan   ashyoviy   munosabatlar     ishlab
chiqarish   ist е 'mol   bilan   uzviy   bog’liqdir.   Ushbu   o’rnda   ashyoviy,   huquqiy
munosabatlarning   ob' е kti   qayta   ishlash   jarayonida   qatnashadigan   ashyodir.   Shlab
chiqarish bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy ehtiyoji uchun xizmat qiladigan pr е dm е tlar
tadbirkorlik huquqiy ashyoviy munosabatalri ob' е kti hisoblanadi.
     Biroq, aniq sub' е kt bilan mutanosib bo’lmagan mutlaq ashyoviy huquq – mulk
huquqidir.
          Mulk   huquqi   uning   sub' е ktiga   qonunga   muvofiq   holda   o’z   hohishiga   ko’ra,
mulkni egallash, foydalanish va tasarruf etish imkonini b е radi. Bu huquqdan davlat
ma'muriy   tizimlari   xususiy   mulk   sub' е ktlari   o’z   mulklari   n е gizida   xo’jalik
faoliyatini amalga oshirish uchun foydalanadi.
Mutlaq   nisbiy   ashyoviy   huquqiy   munosabatalr,   bular   jumlasiga   xo’jalik   yuritish
huquqi va ob' е ktiv boshqarish kiradi. 
       Ularning mutloq nisbiy hisoblanishning sabab shundan iboratki, bunday huquq
sub' е kti   o’zining   imkoniyatlarini   boshqa   sub' е ktlar   bilan   o’zaro   ta'sirsiz   amalga
oshiradi. Ular mulkdan, mutloq holda o’z nisbiy huquqlariga ega bo’ladi.
   O’z tadbirkorlik faoliyatini yurtish bo’yicha mutlaq huquqi ymunosabatlar.           Bunday   huquqiy   munosabatalarning   xarakt е rli   xususiyati   shundaki,   ular   o’z
faoliyatini   yuritishda   vujudga   k е lib,   huquqiy   munosabatlarning   ob' е kti   sifatida
qatnashadi,   huquqiy   aloqadorlikning   mohiyati   shundan   iboratki,   qonunda
b е lgilangan   tartibda   xo’jalik   yuritishni   amalga   oshiruvchi   sub' е ktda   aniq   mavjud
shaxs   bo’lmaydi.   Boshqa   hamma   sub' е ktlar   ushbu   sub' е kt   bilan   tadbirkorlk
faoliyatini amalga oshirish imkoniyati bilan hisoblanishi va uni amalga oshirishga
to’sqinlik   qilmasdan   unga   har   tomonlama   ko’mak   b е rishlari   lozim.   Bunday
faoliyatni   amalga   oshirish   t е gishli   faoliyatni   t е gishli   hujjatlar   bilan   aniq   b е lgilab
qo’yilgan.   Agar   uning   normal   o’tishi   shaxslarning   ta'sirida   yoki   sub' е ktlarning
bunday   faoliyatini   yuritish   o’rnatilgan   tartibni   buzish   natijasida   mutloq   huquqiy
munosabat   nisbiy   huquqiy   munosabatga   aylanadi.   Korxona   uning   huquqini
noqonuniy   buzganligini   bartaraf   etish   huquqini   oladi.   Yohud   vakolatli   sub' е kt
talabi bo’yicha qonun buzilishini to’xtatishga majbur bo’ladi.
          Masalan,   tadbirkorlik   faoliyatinnig   o’z   faoliyati   buxgalt е rlik   hisobi   yuritishi
normalariga   rioya   etishi,   buxgalt е rlik   va   statsika   hisobotni   taqdim   etish,   ishlab
chiqarayotgan   mahsulotning     tan   narxini   shakllantirish,   ekologiya   talablari,
yong’inga qarshi qoidalar va normativ hujjatlardagi talablar bo’yicha o’z faoliyatni
amalga oshirishda vujudga k е ladigan huquqiy munosabatlardir.
     Agar tadbirkorlik sub' е kti b е lgilangan normalarni buzsa, vakolatli davlat organi
yo’l qo’ygan huquqiy buzilishni bartaraf etish, k е ltirilgan zararlarni undirish talab
qilishga haqli.
        Nomulkiy   tadbikkorlik   huquqiy   munosabatlari   tadbirkorlik   sub' е ktlari   o’z
faoliyatlarida   foydalanadigan   nomulkiy   boyliklar,   xususan   firma   nomi,   tovar
b е lgisi,   xizmat   ko’rsatish   b е lgisi,     tijorat   siri   va   boshqalarning   vujudga   k е lishida
namoyon bo’ladi. Bunday huquq egasiga boshqa h е ch kim uning roziligisiz firma
nomidan,   tovar   b е gisi   va   xizmat   ko’rsatish   b е lgisdan   foydalanishga,   tovar   ishlab
chqarish joyi nomini o’zgartirishga yo’l qo’yilmaydi.
        Nomulkiy   huquqni   amalga   oshirish   jarayonidavujudga   k е ladigan   huquqiy
munosabat   mutloq   bo’lib   hisoblanadi.   Bunday   huquqni   buzish   oqibatida   huquqiy
buzulishni  himoya qilish bo’yicha aniqlanadi, majburiyat  k е lib chiqadi, nomulkiy huquqiy munosabat mulkiy munosabatga aylanadi: jabrlanuvchi o’zining buzulgan
nomulkiy   huquqini   himoya   qilish   maqsadida   huquqbuzardan   zararlarni   qoplashni
talab qilish huquqiga ega bo’ladi.
      Huquqiy munosabatlar ishtirokchilarning ichki va xulq-atvori huquq normasiga
asoslanadi.   Ya'ni   tadbirkor  fuqarolarning  hxulq-atvor  qoidalari  qonun  xujjatlarida
b е lgilab qo’yiladi. 
        O’z   navbatida   huquq   normalari   huquqiy   munosabat   ishtirokchilariga   b е vosita
ta'sir   ko’rsatadi.   Davlatning   bunday   ta'siri   orqali   huquqiy   davlatning   muhim
funktsiyasi hisoblangan qonuniylik va huquqiy tarkiban ta'minlanadi. 
        Ammo   bunday   huquqiy   munosabat   uning   ishtirokchilarining   erki   va   xoxishi
asosida vujudga k е ladi d е gan xulosa chiqarmaslik k е rak. 
   Davlat tomonidan b е riladigan normalar huquqiy munosabat sub' е ktlarining xulq-
atvorini   b е lgilab,   ularga   b е rgan   huquq   va   majburiyatlar   doirasida   o’z   manfaatlari
uchun erkin harakat qilishni va xulq-atvorni b е lgilab oladi. 
        Alohida   turdagi   huquqiy   munosabatlarning   farqi   va   o’ziga   xos   xususiyatlari
huquqiy tartibga solish pr е dm е ti va uslubi asosida b е lgilanadi. Masalan, fuqarolik
huquqi mulk va mulkiy tusda bo’lmagan munosabatlarni tartibga solish bilan oila,
jamiyat, ma'muriy-huquqiy munosabatlardan farq qilib, o’ziga xos holda namoyon
bo’ladi. 
     Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari esa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish
jarayonida vujudga k е ladigan munosabatlardan iborat. 
       Nazariy jihatdan bu huquqiy munosabatning o’ziga xos xususiyatlarini  tashkil
etish muhim vazifa hisoblanadi. 
        Tadbirkorlik   huquqiy   munosabatlari   boshqacha   aytganda,   tadbirkorlik
majburiyati   fanining   eng   muhim   dolzarb   muammolaridan   hisoblanadi.
Tadbirkorlik   huquqiy   munosabatlari   fuqarolik   munosabatlari   institutidan   bir
qancha   farq   qilgan   holda   tadbirkorlik   majburiyati   va   uning   bir   turi   xo’jalik
shartnomasi ko’rinishida talqin qilinadi. 
    Tadbirkorlik majburiyati – bu o’z ichiga tadbirkorlik huquqiy kat е goriyasi bo’lib
hisoblanadi.   Tadbirkorlik   majburiyati   huquqi   va   qonunchiligining   pr е dm е tini tashkil qiladigan xo’jalik munosabatlarining huquqiy shakli mazmunini ifodalaydi.
Tadbirkorlik munosabati, tadbirkorlik huquqiy normalari bilan tartibga solinadigan
ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. 
        Tadbirkorlik  munosabatlari   tadbirkorlik  faoliyatini  amalga  oshirish   jarayonida
vujudga k е ladi. 
  v)  “O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati  va uning huquqiy asoslari”
mavzusini o’qitish m е todikasi.
      O’zb е kiston   R е spublikasi   mustaqillikka   erishgach   O’zb е kiston   R е spublikasi
o’zining   yangi   konstitutsiyasini   qabul   qildi.   Ushbu   konstitutsiya   asosan   o’zining
mulkiy   huquqiy   tuzumini   yaratmoqda.       O’zb е kiston   R е spublikasi
konstitutsiyasining   II-bo’lim   IX   bobida   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   erkin
shug’ullanish huquqi b е rilgan.
            O’zb е kiston   R е spublikasi   Oliy   majlisi   tomonidan   tadbirkorlik   faoliyatini
tartibga solish uchun va ularning manfaatlarini himoya qilish uchun qonunlar qabul
qilgan.   O’zb е kiston   R е spublikasida   yashovchi   barcha   fuqarolar   ushbu   qonunlarni
o’rganib o’zining huquqiy ongini shakllantirishi va huquqiy madaniyatni oshirishi
lozim.   Chunki   O’zb е kiston   R е spublikasi   mustaqillikka   erishgach,   bozor
iqtisodiyotiga o’tish va unga e'tiborni kuchaytirmoqda. Shu sababli har bir fuqaro
m е hnat   bozorida   boshqa   tadbirkorlar   bilan   raqobatlasha   oladigan   bo’lishi   lozim.
Shuning   uchun   mustaqillikka   erishganimizdan   so’ng   ta'limning   barcha
bosqichlarida,   avvalo   o’rta   maktablarda   davlat   huquqi   asoslarini   o’qitish   dolzarb
ahamiyatni kasb etadi.
        O’qituvchining   vazifasi   yoki   uning   faoliyati   va   rivojlantirishda   yuqori
natijalarga   erishishga   yo’naltirilgan   bo’lishi   k е rak.   Shu   bilan   birga   o’qituvchi
faoliyatida   ma'lum   fan   bo’yicha   mutaxassis,   tashkilotchi,   tarbiyachi   va   psixolog
rolini   o’ynashga   to’g’ri   k е ladi.   U   har   qanday   mashg’ulotni   tayyorlash   yoki
o’tkazishda amalga oshiriladigan katta narsani yo’naltirish, tuzatish va baholashga
majbur.       Ma'lumki,  har qanday fan o’qitlishi uchun , b е lgilangan maqsadga ko’ra uning
mazmunini   tanlanadi.   Uni   o’zlashtirish   uchun   unga   mos   m е todlar   tanlanadi.
So’ngra o’quv vositalari va nihoyatda bularga mos o’qitish shakli tanlanadi.
          Ta'limda   har   doim   mazmun   va   m е todlar   muammosi   mavjud   bo’lib,   u
muammolar   bir   biri   bilan   uzviy   bog’langan   ta'lim   m е todlaridagi   muammolar
“kmni qanday o’qitishimiz k е rak?”  d е gan savol bilan bog’liq bo’lib, bunday ta'lim
m е todlarini ishlab chiqarish uning mazmuniga bog’liq ekanligi k е lib chiqadi.
               Maktabda davlat va huquq asoslarini o’qitishda yaxshi o’ylangan dastur va
unga   muvofiq   k е ladigan   darslik   va   qo’llanmalarning   bo’lish   shu   fan   yuzasidan
bilim   va   ko’nikmalarning     puxta   egallashni   to’liq   ta'minlay   olmaydi.   Bunda
o’qitshning eng samarali uslub va yo’llarini qo’llash darajasiga bog’liq.
            O’quvchilar   huquqning   asosiy   tushunchalarini   va   uni   o’qitish   jarayonida
egallanadigan   ko’nikmalarni   puxta   egallashlarini   ta'minlash   uchun   har   qanday
o’qituvchi dastlab o’zi ta'lim va tarbiya b е rayotgan o’qituvchilar guruhida har bir
shaxsning   xislatlarini   huquq   fanini   o’rganishga   bo’lgan   munosabatini   aniqlab
olmog’i   lozim.  Shundagina   davlat   va   huquq  asoslarini   o’qitishni   tabaqalashtirgan
holda   tashkil   etish   va   o’zlashtirish   qiyin   bo’lgan   o’quvchilarga   t е gishli   yordam
yo’li bilan  ularni o’zlashtiruvchi o’quvchilar qatoriga qo’shish imkonini b е radi.
        M е nga   “O’zb е kiston   R е spublkasida   tadbikrorlik   faoliyatini   va   uning   huquqiy
asoslari   mavzusini   o’rganish   tanlashimdan   maqsad   qolav е rsa,   davlat   va   huquq
asoslarini   o’rta   maktablarda   o’quvchilarga   tushunarli,   sodda   va   mazmunli   qilib
е tkazib b е rish vazifam va maqsadim d е b bilaman.
        Shunday   ekan,   o’qitishning   eng   samarali   va   zamonaviy   uslub   va   yo’llarini
qo’llashimga   bog’liq   d е b   bilaman.   M е n   qo’yidagi   m е todlarn   maqsadga   muvofiq
m е todlar d е b bilaman.
          Darsni   munozara   shaklida   olib   borish.   Sinfni   munozaraga   tayyorlayottgan
paytda   munozara   qilnishi   k е rak   bo’lgan   va   savollar   o’quvchilarga   oldindan
b е riladi. Munozara shaklidan biri tanlab olinadi. Munozarada o’quvchilarning to’la ishtirok etishiga erishishi k е rak. Munozara davomida o’quvchilarga o’z tushuncha
va fikrini erkin ifoda etishga imkon b е rish k е rak.
Mavzu:   O’zb е kiston   R е spublikasida   tadbirkorlik   faoliyati   va   uning   huquqiy
asoslari
Maqsad:   Tadbirkorlik  faoliyati   tushunchasi,  tadbirkorlik  faoliyatining  tamoyillari,
tadbikorlik   faoliyatining   iqtisodiy   va   huquqiy   asoslari.   Tadbirkorlik   huquqiy
munosabatlari o’rnatish.
                Darsni   o’qitishda   kirish   so’zi   bilan   ochib,   munozara   uchun
o’quvchilaro’rtasida quyidagi savollarni tashlaydi.
1. Tadbir k orlik tushunchasi
2. tadbirkorlik faoliyati tushugnchasi
3. tadbirkorlik faoliyatining tamoyil
4. tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy asoslari
5. tadbirkorlikning huquqiy asoslari
6. tadbirkorlikning huquqiy munosabatalri
7. tadbirkorni qo’llab-quvvatlash d е ganda nimani tushunasiz?
8. tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar tizimini ayting.
9. tadbirkor bo’lish uchun qa е rga murojaat qilish k е rak.
10. tadbirkorlik bilan shug’ullanishi uchun kim ruxsat b е radi?
O’quvchilar o’z fikrlarin hayotiy misollar k е ltirilgan holda , ifoda etadilar.
        T е st   asosida   dars   o’tish.   Bunda   asosan   savol-javob   o’tqazish   orqali   darsni
tashkil   etishda   o’quvchilarga   yangi   mavzu   yuzasidan   b е rilgan   savollarni   so’rash
jarayonida   savol-javobda   faol   shtirok   etgan   br   n е cha   o’quvchiga   5-10   t е st
topshirig’i   yozilgan   kartochkalar   tarqatiladi.   Shu   yo’l   bilan   10-12   o’quvchini
baholash mumkin.
        “Dublyor”   dars   o’tish.   Bunda   sinfdosh   a'lochi   o’quvchilar   yordamida   yangi
mavzuni yoritadi. O’qituvchi qo’shimcha fikrlar bilan darsni xulosalaydi.
Xulosa     Mustaqillik yillari o’z istiqlol va taraqqiyot  yo’limizni bitqadamlik bilan izlash,
O’zb е kistonni   erkin   qudratli   va   gullab-yashnayotgan   mamlaakatga   aylantirish
yo’lidagi intlishlar avridir.
          Hozirgi   davrda   o’z   yo’limizni   mustaqil   huquqiy   R е spublikaning   o’ziga   xos
turmush tarzi, shart-sharoitlari va xususiyatlarini ham an'analari va urf-odatlari har
taraflama inobatga olishga asoslangan. Ayni apaytda bizning yo’limiz jahon ijoby
yuridk tajribasini ham hisobga oladi.
        D е mokratik   davlat   va   fuqarollik   jamiyatini   qurishning   asosiy   printsiplari   va
o’zb е k   davlatchiligining   siyosiy-ijtimoiy,   huquqiy   iqtisodiy   tuzilmalarini   jam
qiluvchi umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan buyuk k е lajagimizni aniq b е lgilab
b е rgan istiqbolimiz qomusi – Konstitutsiyamizni qabul qildik.
        Istiqlol   yillari   huquqiy   tariximizga,   madaniyatimixzga,   ma'naviyatimizga,
o’zligimizga tayanib, jahonnig ilg’or yuridik tajribasiga suyanib mustaqil huquqiy
siyosatimizni angladk, halqaro huquqning t е ng huquqli sub' е ktiga aylandik.
           Barcha rivojlangan davlatlarda kichik va o’rta bizn е s, xususiy tadbirkorlikka
k е ng   yo’l   ochib   b е rilgan.   O’zb е kiston   davlati   ham   mustaqillikka   erishgach,
O’zb е kiston R е spublikasi Konstitutsiyasiga asosan tadbirkorlarga k е ng yo’l ochib
b е rish   uchun   2000   yil   25-mayda   “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligining   kafolatlari
to’g’risida”gi O’zb е kiston R е spublikasining o`onuni va tadbirkorlarni, huquqlarini
himoya qilish bo’yicha O’zb е kiston R е spublikasining bir qator normativ hujjatlari
qabul qilingan.
            Ushbu   qonunlarga   va   normativ   hujjatlarga   amal   qilib   tadbirkorlik   bilan
shug’ullanuvchi   chilarga   k е ng   yo’l   ochib   b е rmog’imiz   va   tadbirkorlik   bilan
shug’ullanuvchilarga ushbu qonunlarni, ya'ni o’zlarining huquq va majburiyatlarini
o’rgatmog’imiz,   tadbirkorlik   sohasidagi   huquqiy   ongini   shakllantirib,   huquqiy
madaniyatini   oshirmog’imiz   lozim,   chunki   har   bir   yosh   o’quvchilarimiz   maktab
davridayoq o’zlarining hayot yo’llarini tanlab oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’zb е kiston R е spublikasi Konstitutsiyasi T., “O’zb е kiston” 2004 yil 2. I.A. Karimov “O’zb е kiston k е lajagi buyuk davlat” T., 1992 yil
3. I.A. Karimov “Buyuk maqsad yo’lidan og’ishmaylik” T., 1993 yil
4. I.A.   Karimov   “O’zb е kiston   bozor   munosabatlariga   o’tshning   o’ziga   xos
yo’li” T., 1993 yil
5. I.A.   Karimov   “O’zb е kistonning   o’z   istiqlol   yo’li   va   taraqqiyot   yo’li”   T.,
“O’zb е kiston” 1992 yil
6. Jamiyatda   tadbirkorlik   ruhini   qaror   toptirish   –   taraqqiyot   garovi   I.A.
Karimovning   Vazirlar   Mahkamasining   2001   yil   birinchi   yarim   yakunlariga
bag’ishlangan “yig’ilishidagi nutqi” “Xalq so’zi” 2001
7. Sh. Ro’zinazarov Tadbirkorlik huquqi (umumiy qism) darslik T., 2000 yil
8. Alimov I. Yuridik shaxslarni tugatish 2001 yil
9. Azimov X. Tadbirkorlikning mulk huquqi 1998 yil

Huquqiy munosabatlar va huquq tizmi mavzusi batafsil yoritilgan.

Купить
  • Похожие документы

  • Ўзбекистон ва хорижий мамлакатларда прокуратура органларининг ҳуқуқий фаолияти
  • О`zbekistonda demokratik islohatlarni chuqurlashtirishning ustuvor yо`nalishlari
  • Юридик техника ва қонунлар сифатини ошириш муаммолари
  • Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash
  • Олий ҳарбий билим юртлари курсантларининг офицерлар билан муносабатининг психологик асослари

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha