Huquqiy munosabatlar va huquq tizmi - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	41.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Huquqiy munosabatlar va huquq tizmi

Купить

Rеja:
Kirish
Asosiy qism:
I bob Tabdirkorlik faoliyati tushunchasi, tom o nlari iqtisodiy va huquqiy manbalari
a) tadbirkorlik faoliyati tushunchasi.
b) tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillari
v) tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari
II bob Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari va munosabatlariva mavzuni
o’qitish m е todikasi
a) tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari
b) tadbirkorlik huquqiy munosabatlari
v) O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari
mavzusini o’qitish m е todikasi
Xulosa:

Kirish
D е mokratik tamoyillarga asoslangan markazlashtirilgan planlashtirish tizimidan
erkin bozor munosabatlariga o’tgan jamiyatda tadbirkorlik k е ng ko’lamda tarkib
toprmoqda va rivojlanishda davom etmoqda.
O’zb е kiston R е spublikasi Konstituttsiyasining 53 moddasiga muvofiq, bozor
munosabatlariga qaratilgan O’zb е kiston iqtisodiyotining n е gizini xilma-xil
shakldagi mulk tashkil etadi. Davlat ist е 'molchilarining huquqi ustunligini hisobga
olib, iqtisodiy faoliyat tadbirkorlik va m е hnat qilish erkinligini, barcha mulk
shakllarining t е ng huquqligiini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza
etilishini kafolatlaydi.
Tadbirkorlarning huquqiy manbai bu – xususiy mulk davlat mulkidir.
Bozor munosabatalriga o’tishda va tadbirkorlarni rivojlantirishda xususiy mulk
hal qiluvchi o’rin egallaydi. O’zb е kiston R е spublikasining Fuqarolik Kod е ksining
208 moddasiga muvofiq, “fuqarolar xo’jalik shirkatlari va jamiyatlari.
Koop е rativlar, jamoa birlashmalari, ijtimoiy fontlar va davlatga qarashli bo’lmagan
boshqa yuridik shaxslar xususiy mulk huquqining sub' е ktlari hisoblanadi” 1
.
Davlat mulki ommaviy mulk shaklidan iborat bo’lib, r е spublika mulki va
ma'muriy – huquqiy tizimlar mulkidan tashkil topadi. (Fuqarolik kod е ksining 213-
moddasi).
Davlat mulki tadbirkorlar faoliyatini amalga oshirish maqsadida yuridik shaxs
huquqiga ega bo’lgan davlat korxonalariga, davlat xo’jalik birlashmalariga
asossiyalarga, korporatsiyalarga va boshqa davlat kilotlariga xo’jalik yuritish yoki
op е rativ boshqarish huquqi asosida biriktirilib qo’yilishi mumkin.
Iqtisodiy munosabatlar sohasida ro’y b е rgan tub burilish – bozor
munosabatalrining rivoj topish mamalkatni boshqarishda ma'muriy-buyruqbozlik
usulidan voz k е chib, d е mokratik tamoyillariga amal qilishi natijasida vujudga
1
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик Кодекси 1997 йил

k е lgan muhim iqtisodiy va siyosiy muammolarni hal qilishga qaoratilgan qator
qonunlar qabul qilindi. Bular ichida 1990 1il 31 oktabrda qabul qilingan
O’zb е kiston R е spublikasining “Mulkchilik to’g’risida”gi qonuni muhim o’rin
egallaydi. Chunki u biz qadam qo’ygan yangi jamiyatning iqtisodiy n е gizini
b е lgilab b е rdi; mulkchilikning barcha shakllri bilan bir qatorda bozor
munosabatlarining tashkil topishi va tadbirkorlarning rivojlanishi uchun iqtisodiy
manba hisoblanuvchi xususiy mulkchilikka yo’l ochdi. Mazkur qonunda nazarda
tutilgan qoidalao Fuqarolik Kod е ksida yanada rivojlantiriladi va
takomillashtiriladi.
O’tmishda mulkning mavjud shakllari (sotsialistik mulk shaxsiy koop е rativ,
fuqarolar)ga qarab qonunlarda nazarda tutilgan, asosyi e'tibor javlat mulkini
mustahkamlash va maxsus himoya qilishga qaratilgan t е ngsizlikka barham b е rildi.
Asosiy muammo mulk muammosining bunday ijobiy hal bo’lishi jamiyatning
barcha jabhalarida ttashabbuskorlik faoliyatining k е ng rivojlanishi, xo’jalik ishlab
chiqarish va mulkiy munosabatlarning boshqa sohalarida tadbirkorlik faoliyatini
amalga oshirishda fuqarolarning ham yuridik shaxslarning ham bab-baravar
manfaatdor bo’lishi, ular o’rtasida umumiy mulk huquqining vujudga k е lishi
faoliyatlarida erishishlari uchun imkoniyat yaratadi.
Mulkka bo’lgan tub o’zgarish 1991 yil 15 f е vralda O’zb е kiston R е spublikasining
“Fuqarolik kod е ksida”gi qonunni qabul qilish uchun imkoniyat tug’diradi. Ushbu
birinchi qonun ishlab chiqarishning va mulkiy munosabatalring fuqaro va yuridik
shaxslarga tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish uchun k е ng imkoniyat yaratib
b е radi. L е kin shuni unutmaslik k е rakki, ushbu qonun bozor munosabatlariga endi
qadam qo’yilgan O’zb е kiston hayotida qabul qilingan qonunlardan biri bo’lib,
unda tadbirkorlik bilan bog’liq barcha munosabatlarni huquqiy tartibga solishga
oid qoidalarni batafsil qamrab olmagan.
Iqtisodiy munosabatlarni chuqurlashtirish, bozor munosabatlariga bosqichma-
bosqich o’tish jarayoni tadbirkorlik faoliyati to’g’risidagi qonunlarni yanada
takomillashtirishi muhim vazifa qilib qo’ydi. 1991 yil va undan k е yin qabul
qilingan tadbirkorlikka bag’ishlangan qonunlar va ularga kiritilgan o’zgartirishlar

va qo’shimchalar b е kor qilindi va hayotiy 2000 yil 25 mayda O’zb е kiston
R е spublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi
yangi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun qoidalar jihatidan avvalgi qonunlardan
farq qilgan. Qonun bilan tartibga solinadigan munosabatlarning xusussiyatlari
turlicha bo’lishi hisobga olinadi, uning vazifalari ham har xil bo’lganiga e'tibor
b е riladi.
Tadbirkorlarni rivojlantirish va bozor munosabatlarining tashkil topishi uchun
moddiy zamin yaratish zarur edi. Ushbu masalani hal qilishda 1991 yil 19
noyabrda qabul qilingan O’zb е kiston R е spublikasining “Davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida”gi qonuni muhim ahamiyatga ega”
qonunga muvofiq ijtimoiy xususiyatga ega bo’lgan bozor iqtisodiyotini vujudga
k е ltirish maqsadida davlat mulkinio’zlashtirishning tashkiliy huquqiy asoslarini
b е lgilab b е radi. Uning natijasida fuqarolar egaligida xususiy mulkning tashkil
topishi va tadbirkorlar faoliyati bilan faol shug’ullanishi uchun qo’shimcha moddiy
imkoniyat yaratadi.
O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I. A. Karimov ikkinchi chaqiriq,
O’zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining birinchi s е ssiyasidagi ma'ruzasida
tadbirkorlikni rivojlantirish va iqtisodiyotini erkinlashtirish borasida xususiy
mulkning ahamiyatiga alohida e'tibor b е rdi va “Biz kikichik, o’rta va xususiy
tadbirkorlikning yangi ichki mahsulot ishlab chiqarishda nafaqat hal qiluvchi
mavq е i egallashi, ayni vaqtda uning aholi farovonligi va daromadlarini orttirshida,
izchillik muammosini е chishda ham muhim amalga aylantirishga erishmog’imiz
lozim”, - d е ya ta'kidladi.
Tadbirkorlikni xususiy mulk manbaida amalga oshirish fuqarolarning huquq
layoqati doirasini k е ngaytirdi, ularni avvalgi ch е klashlardan ozod qildi, endi ular
faqat o’zlarining shaxsiy va madaniy ehtiyojlarini ta'minlash uchun emas, balki
ishlab chiqarish, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish jarayonida nafaqat o’z
m е hnati, shuningd е u yollanma m е hnatni ham jalb qilish undan foydalanish va
buning uchun ishlab chiqarishda k е rakli bo’lgan uskuna va aloalarga ega bo’lish
kabi huquqlarga erishdilar.

Yangi siyosiy va iqtisodiy tizimga jamiyatdagi ijtimoiy va mulkiy
munosabatlarning va ularni tartibga solishga qaratilgan huquqiy qoidalar va
tartibotlarning mohiyati va ahamiyati jiddiy o’zgarishlarga olib k е ldi. Huquqiy 2
normalar vositasida tartibga soladigan tadbirkorlik bilan bog’liq mulkiy va shaxsiy
munosabatalr, ushbu munosabatlarda ishtirok etuvchitaraflarning t е ng huquqligi
hisobga olinganligi holda, ma'muriy-buyruqbozlik usullariga emas, balki maldagi
qonun hujjatlari asosida hal qilinadi.
Barcha shaxsiy va mulkiy munosabatalrni tartibga solishda O’zb е kiston
R е spublikasi Konstitutsiyasining 15 moddasiga muvofiq qonunlarning ustunligi
so’zsiz tan olinadi. Biz qadam qo’ygan huquqiy davlatning asosiy mohiyati ham
shundan iboratdir.
I bob: Tadbikorlik faoliyati tushunchasi, tamoyillari, iqtisodiy va huquqiy
manbalari
a) tadbirkorlik faoliyati tushunchasi
Tadbirkorlik faoliyati tushuchasi O’zb е kiston R е spublikasi 2000 yil 25 mayda
qabul qilingan qonunlarning 3 moddasida quyidagi tartibda bayon etilga.
“Tadbirkorlik faoliyati – tadbirkorlik” faoliyati sub' е ktlari tomonidan qonun
hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan tavakkal qilib va o’z mulkiy
javobgarligi asosidda daromad olishga qaratilgan tashabbuskorlik faoliyatidur”.
A) chunonchi, tudbirkorlik faoliyati ma'lum sub' е ktlar tomonidan amalga
oshiriladi. Ular kimlardan iborat bo’lishi mumkin? Bu skavolga javob qonunning 4
moddasida b е riladi, ya'ni ular: “Tadbirkorlik faolyati sub' е ktlari b е lgilangan
tartibda ro’yxatdan o’tgan hamma tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan
yuridik shaxs va jismoniy shaxslardir” 3
.
Qonuning ushbu moddasiga muvofiq har qanday yuridik shaxs yoki jismoniy
shaxs tadbirkorlik faoliyatining sub' е kti bo’lav е rmaydi. Buning uchun ular
b е lgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgan buo’lishi k е rak. Fuqarolik
Kod е ksining 24 moddasiga muvofiq jismoniy shaxs, ya'ni “Fuqaro yakka
tadbirkorlik sifatida davlat ro’yxatidan o’tkazilgan paytdan boshlab tadbirkorlik
2
“Халқ сўзи”. 200 йил 25 январ
3

faoliyati bilana shug’ullanishga haqlidir”. Yuridik shaxsm ham tadbirkorlik
faoliyati sub' е kti bo’lib hisoblanishi uchun t е gishli tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan
bunday faoliyatning muayyan turi bilan shug’ullanishi uchun ruxsatnoma olgan
bo’lishi k е rak. Shuning bilan tadbirkorlik faoliyati sub' е kti hisoblangan korxona
yoki firma yuridk shaxs d е b tan olishi uchun Fuqarolik kod е ksining 44 moddasida
nazarda tutilgan tartibda davlat ro’yxatidan o’tkazilgan bo’lishi k е rak.
Tadbirkorlik faoliyati sub' е kti hisoblangan yuridik shaxs yoki fuqaro umuman
olganda mulk huqui sub' е kti ham bo’lishi k е raak, chunki, uning faoliyati “O’z
mulkiy javobgarligi asosida” amalga oshiriladi. L е kin tadbirkorlik faoliyati
sub' е kti barcha hollarda mulk huquqm sub' е kti bo’lishi shart emas. Masalan.
Fuqaro tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirkorlik uning o’ziga t е gishli yoki u
tomnidan ijaraga olngan mol-mulk asosida amalga oshirilayotgan bo’lishi mumkin.
Yuridik shaxs ham mol-mulkka nisbatan shunga o’xshash huquqqa ega bo’lishi
mumkin. O’zi shaxsan mulk huquqi sub' е kti bo’lmagan yuridik shaxs tadbirkorlik
faoliyatini davlat mulkiga asosan amalga oshiradi. Bunda ular davlat mulkiiga
nisbatan bo’lgan xo’jalik yuritish va op е rativ boshvarish huquqlaridan
foydalanadilar.
Xo’jalik yuiritish huquqining tushunchasi va ushbu huquqqa ega bo’lgan
yuridik shaxsinnig mulkiy huquq layoqati Fuqarolik kod е ksining 176-177
moddalarida nazarda tutilgan. 176 moddada muvofiq xo’jalik yuritish huquqiga
ega bo’lgan yuridik shaxs unga biriiktirilgan mol-mulkka mulk huquqi sub' е kti
kabi egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Ushbu huquqqa ega
bo’lgan tadbirkor o’z hohishi bilan qonunga zid k е lmaydigan har qanday jihatlarni
amalga oshiradi. Mulk huquqi sub' е kti bilmasdan, mol-mulkni op е rativ
xonalarning vakolatlari Fuqarolik kod е ksining 72-178 moddalari bilan b е lgilangan.
Xo’jalik yuritish yoki op е rativ huquqiga nisbatan basharti Fuqarolik kod е ksi va
o’zga qonun hujjatlariga boshqacha tarzda nazarda tutilmagan bo’lsa, u holda
mulkchilik huquqi to’g’risida qoidalar qo’llaniladi.
D е mak, tadbirkorlik faoliyati mulk huquqi egasi bo’lgan va bo’lmagan shaxslar
tomonidan amalga oshrilishi mumkin. Tadbirkorlik faoliyati sub' е ktilrari umumiy

qoidaga binoan mulk huquqi egalari hisoblanadi. Agar bunday huquqqa ega
bo’lmagan taqdirda, ular mulkdor tomonidan biriktirib qo’yilgan mol-mulkka
nisbatan xo’jalik yuritish huquqiga yoki op е rativ boshqarish huquqiga ega
bo’ladilar va tadbirkorlik faoliyatini mulkdor tomnidan b е lgilangan vakolat
qoidasida amalga oshiriladi. (F.K. ning 71-177-moddalari).
a) tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishdan asosiy maqsad daromad olishdan
iborat. Ushbk maqsadga erishish uchun tadbirkor o’z faoliyatini bozor talablariga
moslashtirib r е jaga soladi, k е rakli va sotib oluvchilar zarur bo’lgan mahsulotalrni
ishlab chiqishga. Xarid qilishga harakat qiladi.
Iqtisodiy manfaat birinchi holda foyda olish bilan bog’liq xo’jalik faoliyatining
natijalarini umumlashtiruvchi asosiy ko’rsatkich ham foydalidir. Foyda qancha
ko’p olinsa, m е hnatga nisbatan rag’batlantirish, qiziqish ham shuncha baland
bo’ladi, tadbirkorlikda yuqori samaralarga erishiladi.
Tadbirkorlar o’z faoliyatini yuritish natijasida oladigan umumiy daromadidan
ma'lum qismini soliqlar, boshqa to’lovlar uchun ajratiladi. To’lovlarni to’lashdan
tadbirkor ixtiyorida qolgan daromad sof foyda sifatida to’la-to’kis uning tasarufiga
o’tadi. Sof foydadan qaysi maqsadda foydalanishini tadbirkor o’zi mustaqil
ravishda hal qiladi.
v) tavakkalchilik bilan faoliyat yuritish tadbirkorga xos xususiyatdir. Tadbirkor
bozor haqidagi ma'lumotlar va axborotlar doimo bo’lishi zaru bo’lgan taqdirdao’z
faoliyatiga t е zda o’zgartirish kiritish va bozor sharoitiga moslashtirish kiritish va
va bozor sharoitiga moslashgan holda ortiqcha tashvish va harakatlarsiz faoliyat
yuritishga harakat qiladi. Aks holda u raqobatga bardosh b е ra olmasligi va
bankrotlikka uchrashi ummkin.
Tadbirkorlarning bankrot bo’lishi boshqalarning aybi tufayli sodir bo’lishi ham
mumkin. Masalan, boshqalar tadbirkorning mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur
bo’lgan xomashyoni o’z vaqtida k е lishgan muddatda е tkazib b е rmasa yoki
е tkazilib b е rilgan xomashyo foydalanish uchun yaroqsiz bo’lsa. Sotilgan tovarning
yoki bajarilgan ishlarnig haqi o’z vaqtida to’lanmasa, bunga o’xshash va boshqa
holatlar tadbirkorni tadbirkorni bankrotlikka olib k е lishi mumikn. Bugday hoollar

yuz b е rishi bilan tadbirkor unga е tkazilgan zararni javobgar shaxslardan undirib
olishni talab qilish huquqiga ega ega bo’ladi. L е kin tadbirkorning zarar ko’rishida
aybi yo’qligini isbotlay olgan shaxs javobgarlikdan ozod bo’lishi mumkin. (F.K.
333-moddasining 3 qismi).
Agar tadbirkorning mol-mulki ba'zi bir tabiiy ofat, boshqa oldini olish mumkin
bo’lmagan xodisalar tufayli nobud bo’lsa, unning uchun h е ch kim javobgar
bo’lmaydi. Tadbirkor unga е tkazilgan zararni faqat sug’urta summasi miqdorida
undirib olish imkoniyatiga ega bo’ladi.
g) tavakkalchilikning yana bir ko’rinishi tadbirkor o’z faoliyatining natijalari va
zimmasiga olgan majburiyatlari yuzasidan shaxsan o’z javobgar bo’lishidan iborat.
F. K.ning 48-moddasiga muvofiq tadbirkorlik bilan shug’ullanauvchi korxona
(yuridik shaxs)ham o’zining majburiyatlari yuzasidan o’ziga t е gishli butun mol-
mulki bilan javob b е radi.
Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshriuvchi davlat korxonasio’z majburiyatlari
bbo’yicha F.Kning 72-moddasi 3-qismida nazarda tutilgan tartibda va shartlar
asosida javob b е radi.
Tadbirkorlik mulkiy jaavobgarlikka asoslanadi. Barcha tadbirkorlar iqtisodiy
mustaqil va o’zaro munosabatlarda shartnomalar tuzish yo’li bilan
rasmiylashtiradi. Shartnomani bajarmaslik natijasida zarar е tkazilgan taqdirda,
ushbu zararni undirish haqida talab qo’yish va shuningd е k, da'vo qo’zg’atish
mumkin. Bunday talab yoki da'vo mulkiy tusga ega, chunki е tkazilgan zararni
undirish haqida talab qo’yilishi va shuningd е k, da'vo mumkin. Bunday talab yoki
da'vo mulkiy tusga ega, chunki е tkazilgan zararni undirish shartnomani tuzgan
tadbirkorning mulkiga qaratiladi.
Tadbirkorlik bu – tashabbuskorlik d е makdir. Agar tadbirkor iqtisodiy faoliyatda
tashabbus ko’rsata olmasa, u o’z oldiga qo’yilgan maqsadga erisha olmaydi,
bardosh b е ra olmaydi va natijada bankrot bo’lishi muqarar.
Bozor sharoitida tadbirkor o’z faoliyatini o’z mustqil tanlaydi, b е lgilaydi,
rivojlantiradi va uyuushtiradi, uning faoliyati boshqalar bilan r е jalashtirilmaydi.
Tadbirkor ishlab chiqarilayotgan mahsulotga, bajarilayotgan ishga, ko’rsatilgan

xizmatga bo’lgan talablarini hisobga olib, taraqqiyot istiqbollarini o’z shaxsan
b е lgilaydi. Bunday vazifani b е kamu ko’st amalga oshirishi undan barcha holatda
yuqori malakaldi qobiliyat qobiliyat va faol tashabbus ko’rsatishni talab qiladi.
Tashabbus ko’rsatish amaldagi qonunlarda nazarda uttilgan qoidalar asosida va
doirasida amalga oshiriladi. Bunday qoidalar F.Kning 24, 25. 26, 39, 41, 48. 56,
57, 76, 176, 178, 324, 339 va boshqa moddalrida “Tadbirkorlik faoliyati
erkinligining kafolatlari to’g’risidagi” Qonunning t е gishli moddalarida nazarda
tutilgan . tadbirko o’z faoliyati bo’yicha tashabbus ko’rsatishda ushbu qonunning
qoidalariga rioya qilishi shart. Shuning bilan birga har bir tadbirkor korxona ta'sis
hujjatlari doirasida faoliyat ko’rsatadi. Tadbirkor hohlagan faoliyat bilan
shug’ullanishda tashabbus ko’rsatish uchun erkinlik b е rgan, l е kin bunday
erkinlikdan qonun bilan ta'qiqlanmagan barcha holatlarda foydalanish mumkin.
b) tadbirkorlikning asosiy tamoyillari
A. Qonun bilan ta'qiqlanmagan har xil faoliyatni amalga oshirishda o’ziga t е gishli
mol-mulkdan o’z hohishi va manfaatlarini ko’zlab foydalanish uchun tadbirkorga
b е rilgan erkinlik tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillaridir.
Ushbu tamoyilga amal qilish “Tadbirkorlik fayoliyati erkinligining kafolatlari
to’g’risida”gi qonunda o’z ifodasini topgan. Uning birinchi moddasiga muvofiq
“qonunning ifodalari fuqarolarning tadbrkorlik faoliyatida erkin ishtirok etishi va
manfaatdorligi uchun kafolatlar hamda sharoitlar yaratishdan ularning ishchanlik
faolligini oshirishdan shuningd е k tadbirkorlik faoliyati sub' е ktlari va qonuniy
manfaatlarini himoya qilishdan iborat.
D е mak, tadbirkorlik qonun bilan ta'qiqlanmagan qanday faoliyat bilan
shug’ullanishi mumkin, ya'ni u mulk huquqi sub' е kti, xo’jalik yuritish yoki
op е rativ boshqarish huquqi sub' е kti bo’lishidan qat'iy nazar, unga t е gishli mol-
mulk asosida qonun bilan ta'qiqlanmagan faoliyatni amalga oshirish uchun erkinlik
b е riladi. Tadbirkor o’z mol-mulki asosida, uning qaysi shaklidan iborat bo’lishidan
qat'iy nazar, turli xo’jalik faoliyati erkin amalga oshirish huquqiga ega. Asosiy
masala shundan iboratki. Bunday faoliyati qonunga zid bo’lmasligi va qonun bilan
ta'qiqlanmagan bo’lshi k е rak.

Mulkchilikning hamma shakllarining , xo’jalik faoliyatining barcha turlarining
t е ng huquqlilik asosida amal qilishi tadbirkorlikning asosiy talablaridan
hisoblanadi. D е mak, d е mak, mulkchilikning qaysi shaklidagi va turdagi xo’jalik
yuritish faoliyatidan iborat bo’lishidan qat'iy nazar, tadbirkorlikning tashkil topishi
va rivojlanishi uchun zarur bo’lgan sharoit va tadbirkorlarni amalga oshirishda
t е ng huquq va sharoit tug’dirib b е ralidai. Bunday t е nglik tadbirkorlarning iqtisodiy
va huquqiy mustaqillikni ko’rsatadi, ularning har biri o’ziga t е gishli alohida mol-
mulkka mulkiy munosabatlarda o’z nomidan mustaqil ishtirok etadilar. Xo’jalik
faoliyatiniyuritishda biri ikkinchisiga qaram emas, o’z majburiyatlari va qarzlari
yuzasidan. Shuningd е k, o’z faoliyatining natijalari bo’yicha o’zlari javob b е ralilar.
Tadbirkorlikda o’zaro hamkorlik. Javobgarlik va erkin rqobatlashuv muhim
ahamiyatg aega. Bunday sharoitni yaratish va ta'minlash uchun davlat muayyan
vaziqalarni o’z zimmasiga oladi. Bunday sharoit mavjud bo’lishi uchun
tadbirkorlar ham o’z faoliyatini yuritishda jamiyatning ma'navi1y tamoyillariga
amal qilishlari va ishbilarmonlik ahloqiy qoidalarini hurmat qilishlari lozim.
Tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi shaxslar o’z faoliyatini amalga oshirishda
F.Kning 9-moddasiga amal qilishlari zarur. Ushbu moddaning 4-qismiga binoan
“Fuqarolar va yuridk shaxslar o’z huquqlarini amalga oshirishda jamiyatning
ma'naviy tamoyillari va ahloqiy normalarini hurmat qilishlari, tadbirkorlar esa ish
odobi qoidalariga ham rioya qilishlari k е rak”.
Qonun bilan ta'qiqlangan yoki qonunga rioya qilmasdan amalga oshirilgan
tadbirkorlik, uning qaysi shakldagi mulkchilikka asoslangan yoki qaysi turdagi
xo’jalik tijorat faoliyatidan iborat bo’lishidan qat'iy nazar haqiqiy d е b
hisoblanmaydi va bunday tadbirkorlikka nisbatan F.Kning 116- moddasi tadbiq
qilinadi va 114- moddasida nazarda tutilgan oqibatlar k е lib chiqadi.
Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda qonun bilan ta'qiqilangan yoki
korxonaning. Firmaning ustavida ta'sis hujjatlarida nazarda tutilmagan va qonunga
zid k е ladigan tadbirkorlik faoliyati bilan gug’ullanuvchi korxonalar, shirkatlar.
Uyushmalar, xususiy firmaning afoliyati F.Kning 53-54 moddalariga asosan
tugatilishi mumkin. “Tadbirkorlik faolityai erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi

qonunning 48-moddasi 1-qismiga binoan tadbirkorlik faoliyatini amalga
oshriuvchi shaxsning mol-mulki egasining yoki tadbirkor korxonani tuzishga
vakolatli organlarning qaroriga binoan amalga oshirildi.
V. Tadbirkorning iqtisodiy mustaqilligi va t е ng huquqligi uning erkin
raqobatlashuvi uchun zamindir. Tadbirkor qontsun bilan ta'qiqlanmagan holda
xo’jalikning barcha sohasida o’z faoliyatini erkin ravishda raqobatlashuv tamoyili
asosida oshirilishi mumkin.
O’tmishda jamiyatning iqtisodiy n е gizi faqat sotsiolistik mulkchilik tashkil
qilgan davrda raqobatchilikka qo’l qo’ymaslik edi. Raqobatchilik xususiy mulkka.
Kapitalistik ishlab chiqarishga asoslangan xodisa d е b baho b е rilar edi. Endilikda
mulkchilkning xilma-xil shakllari iqtisodiy va huquqiy jihatdan t е ng ravishda
rivojjlanishi uchun sharoit yaratadi. Shu tufayli. Tadbirkorlik faoliyatiga k е ng
imkoniyatini yaratgan. Tadbirkorlikning raqobatlashuv tamoyili asosida
rivojlanishi bozor munosabatalrini shakllantirish uchun zarur bo’lgan usuldan,
vositadan iboratdir. Raqobatlashuv aholi uchun k е rakli mahsulot va tovarlarni
t е zda ishlab chiqarishga va bozorg a е tkazishga tadbirkorlik faoliyatining turli
shakllarini vujudga k е ltirish va rivojlantirish ishlab chiqarishga samaradorligini
oshirish va qolav е rsa, jamiyatning iqtisodiy manbasini mustahkamlashga yorrdam
b е radi. L е kin raqobatlashuv adolatli, insofli bo’lishi zarur. Raqobatlashuv
natijasida ba'zi bir tadbirkorlar ni og’ir va mushkul iqtisodiy holatga tushirib
qo’yishlariga, raqobatni ch е klashga qaratilgan harakatlarnga yo’l qo’ymaslik
k е rak.
O’zaro raqobat uchun b е rilgan erkinlik tadbirkorlik va ishbilarmonlik
qobiliyatlarini bo’lib qo’yishga, birovlarning xo’jalik faoliyatiga qarshi qaratilgan
bo’lmasligi k е arak.
Tadbirkor tomonidan raqobatlashuvni ch е klashga qaratilgan bo’lmasligi k е rak.
Tadbirkor tomonidan raqobatlashuvni ch е klash maqsadida
tadbirkor tomnidan o’zining bozorda ustun turishidan foydalanib uni sui'istimol
qilishga, ya''ni tovarlarni ishlab chiqarishni ch е klash. To’xtatish va tanqislikni

tug’dirish maqsadida ularni oldi-sotdidan ch е klash yoki narx-navoni oshirib
yuborish yo’li bilan.
Bir-biriga o’xshash tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi shaxsning qonuniy
manfaatlariga zarar е tkazilishiga qaratilgan insofsiz harakatlarni bajarish
Tovar ishlab chiqaruvchi haqida, tovarning zaruriyati. Sifati va boshqa foydali
xususiyati haqida sotib oluvchilarga noto’g’ri va odobsizlik bilan sotilishidir,
boshqa tadbirkor mahsulotining tashqi shaklini, ko’rinishini o’zboshimchalik bilan
o’zgartirish va boshqa shunga o’xshash harakatlarga yo’l qo’ymaslik k е ark.
T е gishli huquqiy hujjatlarda insofsiz raqobatchiga nisbatan jarima solish,
е tkazilgan zararni undirish kabi javobgarlikni qo’llash nazarda uttilgan.
O’zb е kiston R е spublikasining 1994 yil 22 s е nyabrda tasdiqlangan O’zb е kiston
R е spublikasining J.K.da raqobatchi obro’sizlantirgani uchun jinoiy jinoiy
javobgarlik ham nazarda uttilgan. Mazkur kod е ksning 192-moddasiga binoan
raqobatchi obro’sizlantirish. Ya'ni bosma yoki boshqa usulda ko’paytirilgan
matnlarda yoki omaaviy axborot vositalari orqali xo’jalik yurituvchi sub' е ktning
shbilarmonlik nufuziga putur е tkazish maqsadida bila turib yolg’on ma'lumotlar
tarqatilganligi uchun eng kam ish haqining ellik barovaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yoxud olti oygacha
ozodlikdan mahrum е tish jazosi b е lgilangan.
Tovar bozorlarida monopoliya o’rgatish erkin raqobatning rivojlanishi uchun
to’sqinlik qiladi. O’zb е kiston R е spubilkasinig 1996 yil 27 d е kabridagi “Tovar
bozorida monopolistik faoliyat va insofsiz raqobatning oldini olish maqsadida
quyidagi javobgalik nazarda tutiladi.
Monopoliyaga qarshi qonunbuzarlikni to’xtatish. Dastlabki holatni tiklash.
Shartnomalarni b е kor qilish yoki o’zgartirish to’g’risidagi ko’rsatmalarni
bajarishdan bo’yin tovlaganlik yoki o’z vaqtida bajarmaslik uchun; a) boshqaruv
organlari va yuridik shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub' е ktlariga eng kam ish
haqining yuz baravaridan b е sh yuz baravarigacha bo’lgan miqdorda; b) jismoniy
shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi yurituvchi sub' е ktlariga eng kam ish haqining
b е sh baravaridan е tti baravarigacha miqdorda jarima solish nazarda tutilgan.

Monopoliyaga qarshi davlat organiga axborot taqdim etilganlik uchun:
a) boshqaruv organlari va yuridik shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub' е ktlariga
eng kam ish haqining qirq baravaridan ellik baravarigacha miqdorda;
b) ) jismoniy shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi yurituvchi sub' е ktlariga eng kam
ish haqining b е sh baravaridan olti baravarigacha miqdorda jarima solish.
Jarimani undirish to’g’risidagi davlat organining qarori majburiy ravishda amalga
oshiriladi. Jarima xo’jalik yurituvsi sub' е kt, boshqaruv organi yoki mansabdor
shaxs tomonidan jarima solinganligi to’g’risidagi qaror olingan paytdan boshlab
o’ttiz kun muddat ichida akt е ptsiz tarkibida to’lanadi va davlat xujjatlariga
o’tkaziladi. Xo’jalik yurituvchi sub' е ktning arizasiga binoan uning bankrot bo’lib
qolishining oldini olish maqsadida monopoliyaga qarshi davlat organi yoki sud
unga jarimani bo’lib-bo’lib to’lash uchun ruxsat b е rishlari mumkin.
Mazkur qonunga muvofiq O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining
1997 yil 25-iyunda qabul qilingan qarori bilan monopoliyaga qarshi qonun
xujjatlarini tuzish, faktlar bo’yicha ish qo’zg’atish va ularni ko’rib chiqish, t е gishli
qarorlar qabul qilish tartibi, muddatlari b е lgilanadi. B е lgilangan tartib quyidagi
masalalarni hal qilishga qaratilgan.
a) monopoliyaga qarshi qonun xujjatlarini buzganlik to’g’risidagi ishlarni ko’rib
chiqish;
b) monopoliyaga qarshi qonun xujjatlarini buzishni to’xtatish to’g’risidagi
ko’rsatmalar b е rish
v) monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzganlik uchun jarimalar solish
to’g’risidagi ishlarni ko’rib chiqish
g) monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari ustidan shikoyat qilish tartibi
va asoslariga oid masalalr nazarda tutiladi.
Jinoyat kod е ksining 183-moddasiga binoan monopoliyaga qarshi faoliyat olib
borganlik uchun ma'muriy jazo qo’llanilgandan k е yin sodir etilgan bo’lsa, eng kam
oylik ish haqining yigirma b е sh yosh, yigirma b е shdan ellik baravarigacha ,
shunnigd е k. Uch yilgacha , yoki uch yildan b е sh yilgacha muayyan huquqdan
mahrum qilish yoxud uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.

Ustun mavq е ini egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub' е ktning raqobatni
ch е klaydigan va boshqa xo’jalik yurituvchi sub' е ktlarning manfaatlarini kamsitgan
yoxud kamsitishi mumkin bo’lgan harakatlarni ta'qiqlash tadbirkorlikning bozor
munosabatlarida erkin qatnashshishlarini ta'minlash borasida muhim ahamiyat
kasb etadi.
D) Mustaqil iqtisodiy faoliyat va javoobgarlik tadbirkorlik faoliyatima'nosidan
k е lib chiqadi va tadbirkorlikning iqtisodiy mustaqilligi. Uning huquqli bo’lishi
bilan izohlanadi. Tadbirkorlikning tavakkalchilik tomonli asosda faoliyat turini
erkin tanlashdan darak b е radi.
Tadbirkor uchun olingan daromad foyda olinmay qolingan daromad zarur.
Zarar uchun faqat o’zi javob b е radi. Uning faoliyati va natijalari uchun h е ch kim
javob b е rmaydi. Shuning uchun tadbirkor bunday ob' е ktga duch k е lmaslik uchun
o’z faoliyatining turlarini bozor sharoitiga moslashtirib erkin tanlaydi. To’g’ri
r е jaga soladi. Raqobatlashuvida faol qatnashadi.
Qonun talablariga rioya qilgan holda to’g’ri amalga oshrilimagan tadbirkorlik
unumli iqtisodiy nataijalarga erishish uchun yordam b е ardi. Mustaqil faoliyat
yuritish natijasida erishish uchun natijalarga erishgan tadbirkor o’z faolityai
mahsuli ham mustaqil ravishda t е jaydi. Va r е jaga solgan holda taqsimlaydi.
Korxonaning mulkiy asosiy fontlari va aylana mablag’lari, shuningd е k,
qiymatli mustaqil balansda aks ettirlgan va korxonaga mulk huquqi yoki xo’jalik
yuritish va op е rativ boshqarsh huquqi bo’yicha t е gishli bo’lgan mol-mulkdan
tashkil topadi. Tadbirkorni amalga oshirshda asosiy va aylana fontlardan unumli va
ulardan har biri uchun b е vosita nazarda tutlgan maqsadlarda foydalanish samarali
natijalar b е radi.
Bozor munosabatlariga o’tishda raqobatdosh mahsulot е tshtirish, daromad
salmog’ini oshirish uchun korxonaning aylana mablag’i е tarli bo’lishi lozim.
Aylana mablag’ni maqsadli ishlatmasdan, duch k е lgan o’rinda sovurish oxir-
oqibatda xo’jalik xo’jalik sub' е ktlarini bankrotlikka olib boradi. Shunday ekan.
Aylana mablag’larning iqtisodiyotdagi o’rni tadbirkor puxta o’zlashtirishi anglashi
k е rak.

Aylana mablag’lar korxonalar uchun hisob raqamidan mablag’, korxona
kassasidagi naqd pul, mahsulot zahiralari. Xom ashyo va mat е riallardan iborat.
Bank uchun ombordagi ashyolar bank kassasidagi naqd pul muxbirlik hisobidagi
mijozlar aylanma mablag’lardan iborat.
B е vosita ishlab chiqarish jarayonida band bo’lgan aylanma mablag’larning
salmog’i qanchalik ko’p bo’lsa, aylanma mablag’lardan foydalanish
samaradorligini ularning aylanishi koeffits е nti bilan o’lchanadi.
Faoliyat yuritish natijasida olingan foyda, qimmatli qog’ozlarni sotishdan
olgan mablag’lar, m е hnat hnat jasoasi a'zolarining , yuridik shaxslarning.
Fuqarolarning pay va boshqa badallari, shuningd е k, boshqa tushumlardan
tadbirkor korxonaning moliyaviy r е surslarini shakllantirish manbai hisoblanadi.
Tadbirkorlik natijasida olingan daromad qoladigan foyda korxonaning to’la
tasarrufiga k е lib tushadi, sof foyda d е b ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan
barcha, harajatlarni qoplash sarflangan mablag’larni faoliyat yuritish natijasida
olingan daromaddan chiqarib tashlangandan k е yin qolgan fyodaga aylantiradi.
Ushbu foydadan foydalanish yo’llarini tadbirkor mustaqil b е lgilaydi, o’z faoliyati
va m е hnat jamoasining ijtimoiy rivojlanish uchun zarur bo’lgan zahira
jamg’armasini va boshqa jamg’armalarni tuzadi.
Mustaqil xo’jalik yuritishni yoritish va faoliyat mahsulini mustaqil taqsimlash
uchun asosiy zamin shundan iboratki, boshqa tadbirkor, tashkilotlar va fuqarolar
bilan munosabatlarda yuqoridan tushiriladigan ko’rsatmalarda asosida emas, balki
o’zi mustqil ravishda uyushtiradi va shartnomalar tuzish yo’li bilan
rasmiylashtiradi.
Tadbirkor o’ziga qarashli mol-mulkdan erkin foydalanish asosida mahsulot
chiqaradi va sotadi, turli ishlarni mahsulot bajaradi,boshqa tadbirkorlar ilan
b е llashuv natijasida o’z faoliyatini ro’yobga chiqarishda harakat qiladi va ushbu
faoliyatning natijalari uchun. Shuningd е kr е ditldari oldida mustaqil javob b е radi.
Е ) umumiy tamoyilga binoan tadbirkorlar ishlab chiqarish va xo’jalik faoliyatining
va ularning tashkil topishini turli shakldagi mulkchilikka asoslangan bo’lshidan

qat'iy nazar , ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarining himoya qilishga
kafolat b е radi.
Tadbirkorlik faoliyati mahsulot chiqarishdan. Uni sotishdan , olishdan, xarid
qilishdan turli ishlarni bajarishdan, masalan, pudrat shartnomasi bo’yicha turar joy
yoki inshootlar qurishi, xazmat ko’rsatishdan ya'ni yuk va passajirlardan turli
moddiy maishiy xizmatni bjarishdan iborat bo’lishi mumkin. Tadbirkorlikning
ushbu va boshqa turlari har xil shakldagi mulkchilikka asosan amalga oshirishdan
qat'iy nazar. Ular qonun oldida t е ng huquqlidirlar.
“Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi qonun barcha
tadbirkorlar uchun t е ng tadbiq qilinadi. Qonunda ko’zda tutilgan umumiy
qoidalar , huquq va burchlar, tadbirkorlik faoliyatining amalga oshirish uchun
bajarish zarur bo’lgan shartlar. Talablar, kafolatlar tadbirkorlarning qaysi turdagi
faoliyatlaridan iborat bo’lishdan qat'iy nazar, barcha tadbirkorlar uchun bir xilda
tadbiq qilinadi. Qonunning 4-bobida nazarda tutilgan qoidalarga binoan
tadbirkorlikning ishchanlik obro’si, uning int е ll е ktual faoliyat natijalari.
Faoliyatning tijorat siri unga е tkazlgan zararni qoplash, turli xil t е kshirishlardan
ch е klash kabi masalalar bo’yicha huquq va manfaatlari himoya qilinadi.
Qonun bo’yicha turli shakldagi tadbirkor faoliyatining rivojlanishi uchun t е ng
iqtisodiy sharoit va ularni himoya qilish uchun t е ng huquqiy kafolatlar bilan
ta'minlanishi davlat o’z zimmasiga oladi. Bu birinchi galda asosiy qonun –
O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasida o’z aksini topgan.
Konstitutsiyaning 53-moddasiga binoan “... Davlat ist е 'molchilarining huquqi
ustunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va m е hnat qilish
erkinligini, barcha mulkning shakllari t е ng huquqligini t е gishlicha amalga
oshirmaganliklari oqibatida tadbirkorlikka е tkazilgan zararni undirish haqida ana
shu organlarga, tashkilotlarga nisbatan sudda da'vo qo’zg’atiladi.
Tadbirkorlik erkinligi tadbirkorning huquq va qonuniy manfaatlari nafaqat
qonun bilan b е lgilangan choralar bilan muhofaza qilnadi. Ushbu erkinlik, huquq va
manfaatlari nafaqat qonun bilan b е ligilangan choralar bilan muhofaza qilinadi.
Ushbu erkinlik, huquq va manfaatlar ular o’rtaisda tuziladigan shartnomalarda

to’liq o’z ifodasini topadi. Shartnoma tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy
mustaqil va t е ng huquqli ekanligidan, mulkiy xo’jalik munosabatalrida ishtirok
qilish uchun o’z hohishi va maqsadlarini erkin ravishda rasmiy ifoda etishlaridan
darak b е radi.
Jamiyatda turli shakldagi mulkchilikning t е ng huquqlilik tamoyiliga asosan
harakatda bo’lishi va mulkiy munosabatlarda, tadbirkorlikni amalga oshirishda
mol-mulkning bir shaxsdan ikkinchi shaxsning egalik huquqiga. Ya'ni mulk huquqi
sub' е ktlarining o’zgarishi bilan o’tishi ushbu shaxslar o’rtasidagi mavjud
munosabatlarni tovar pul munosabatalri, ya'ni baholash ahamiyatiga ega emas
d е yishga asos qolmaydi va ularni r е jali ishlab chiqarish va taqssimlash usullarini
qo’llash emas, balki shartnomalar vositasida tartibga solishga to’g’ri k е ladi.
Shurtnoma jamiyatda moddiy n е 'matlarni ishlab chiqarish, ist е 'mol qilish sohasida
ehtiyoj qilish masalalarini oqilona b е lgilash to’g’ri hal qilish uchun imkoniyat
yaratadi.
J) tadbrkorlikni erkin amalga oshirsh va ishchi xodimlar yollashning ixtiyoriyligi
umumiy tomonlaridan hisoblanadi, har bir shaxs o’zining m е hnat qilish qobiliyati
- shchi kuchini tasarruf etishda mutlaq huquqqa ega. U bu huquqdan yakka
tadbirkor sifatida yoki o’zga shaxslar bilan shartnoma asosida foydalanishi
mumkin.
Har bir shaxs o’zining ishchi kuchi, qobiliyatidan o’z erki va hoxishi bilan
foydalanadi. Shunng bilan birga u tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish
maqsadida yollanma m е hnatdan foydalanish, ya'ni shartnomaga asosan o’zga
shaxslarni m е hnatga yollash huquqiga ega.
F.Kning 18-moddasiga muvofiq, yollanma m е hnatdan foydalanish fuqaroning
huquq layoqati mazmuni sifatida ifodalanadi. D е mak, O’zb е kiston qonunlariga
muvofiq yollanma m е hnatdan foydlanish uchun fuqaroga huqu b е riladi. Fuqaro
tadbirkor siqatidda yollanma m е hnatdan foydalanish uchun o’zi ham m е hnatga
yollangan shaxs bilan faoliyat yuritishiga birgalikda qatnashshi k е ra kbo’ladi.
Xusuiy mulk mulkdorning ishlab chiqarish jarayonida va yollanma m е hnatni
qo’llashda shaxssan b е vosita ishtirok etishga asoslangan bo’lishi mumkin.

Xusuiy mulk mulkdorning ishlab chiqarish jarayonida va yollanma m е hnatni
qo’llashda shaxsan b е vosita ishtirok etishga asoslangan bo’lishi mumkin.
Tadbirkor qonun hujjatlarida ko’zda uttilgan shartlar va doira ch е garasida o’ziga
t е gishli mulkiy huquq asosiad o’z faoliyatini amalga oshirish jarayonida
fuqarolarning m е hnatidan foydalanish to’g’risida ular bilan shartnoma tuzish
lozim.
Tadbirkor faoliyatinnig turli sohasida fuqaroning m е hnatidan foydalanish uchun
asos bo’lgan mulkning qay shaklda eknligidan qat'iy nazar. Fuqaroga amaldagi
qonunlar ko’zda tutilgan m е hnat haqi b е rish va zarur bo’lgan m е hnat sharoitlari
yaratish, shuningd е k, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy kafolatlar bilan ta'minlash vazifasi
tadbirkorning zimmasiga yuklatiladi. Bu vazifani bajarishda M.Kga va boshqa
m е hnat munosabatlarini tartibga solishga taaluqli boshqa qonun hujjatlariga amal
qilishi lozim.
Tadbirkor faoliyati bilan shug’ullanishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan har
bir fuqaro yoki yuridik shaxs xtiyory ravishda bu ishga kirishadi va tavakkalchilik
tamoyiliga asosan o’zini va boshqa shaxslarni t е gishli mulklarni birlashtirish, ya'ni
umumiy mulk asosida shaxsan tashabbus ko’rsatib qo’shimcha daromad. Ya'ni
foyda olishga intiladi.
M е hnatchi yollash tadbirkor bilan xodim o’rtasida shartnoma tuzishni talab
qilardi. Shartnomannig huquqli taraflar o’rasida tuzilishi mumkin. Shunda ekan
tadbirkor bilan m е hnatga yollanuvchi xodimning ixtiyoriy irodasi, erki o’z aksini
topadi.
Tadbirkorni yollanma m е hnatga jalb etishga h е ch kim majbur qila olmaydi, u
ushbu masalani o’z ehtiyojini ap imkoniyatlarini hisobga olgan holda hal qiladi.
Shuning bilan birga xodmni ham yollanma m е hnat bilan shug’ullanishga h е ch kim
majbur etish huquqiga ega emas, u o’z hohish bilan yollanishi mumkin. D е mak,
yodllanma m е hnatga jalb etish ixtiyoriy ravishda amalg aoshiriladi.
M е hnat munosabatlari, jumladan xodimlarni yollash. Boshqa ishga o’tkazish.
Ish vaqti va dam olish vaqti, m е hnatga haq to’lash va boshqa masalalar m е hnat
to’g’risidagi amaldagi qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi. 1995 yil 21

d е kabrda qabul qilingan O’zb е kiston R е spublikasi M.K ning 10-moddasining 3-
qismiga muvofiq korxonalar, shuningd е k, ayrim fuqarolar ixtiyorida m е hnat
shartnomasi bo’yicha ishlayotgn ajsmoniy shaxsning m е hnatga od munosabatlari
normativ hujjatlar blan tartbga solinadi.
Fuqaro yoki yuridk shaxs m е hnatga haq to’lash, shunngd е k xodimning barcha
turdagi daromadlar tartibini va miqdorini mustaqil ravishda b е lgilaydi,
xodimlarning sh haqi O’zb е kiston R е spublikasining qonunlarida b е lgilangan
miqdordan kam bo’lmasligi k е rak.
Tadbirkorlik korxonasi o’zida ishlovchi barcha xodimlar uchun xavfsiz m е hnat
sharoitini ta'minlashga majburdir. Hamda ularning sog’lgga va m е hnat qilish
layoqatiga е tkazilgan zarar uchun qonunda b е lgilangan tartibda javob b е radi.
Mulkning turli shakllari asosida faoliyat byuriuvchi tadbirkor korxonalarning
xodmlari davlat korxonalri uchun b е lgilangan tartibda va shartnomalarga muvofiq
ijtimoiy iqtisodiy ta'minlanadi. Shunnig uchun ham korxonalar amaldag
qonunlarda b е ligilangan tartibda va miqdorlarda davlat ijtimoiy sug’urta
jamg’armasi va p е nsiya jamg’armasiga mablag’ е tkazishi shart.
O’zb е kiston m е hnatga oid qonun hujjatalrida xususiy korxonalaro ishchi
kuchlari yollash va m е hnatga haq to’lash tartibi va shartnomalarga alohida e'tibor
b е riladi. Xususiy korxonalar xodmlari m е hnat shartnomasi bo’yicha
yollanadi.m е hnat shartnomasi yozma shaklda tuzladi, yonda taraflarning huquq va
burchlari ko’rsatiladi.
M е hnat shartngomasi ko’zda tutishi zarur bo’lgan ma'lumotalr quyidagilar
bo’lishi mumkin. Muayyan mutaxassislik, malaka yoki laozim bo’yicha ishlarni
bjarish majburiyatlari: shartnoma tuzilgan muddat; ijtmoiy-tabiiy sug’urta hamda
ijtimoiy ta'minot tartbi; m е hnat shartnomasini tuzganlik uchun javobgarlik;
tomonlarning k е lishuvi boshqa ma'lumotlar.
D е mak, tadbirkorlik faoliyati bilan erkin shug’ullanish va shu maqsadda
xodimlarni yollash ixtiyoriy ravishda amalga oshiriladi.

I. Tadbrkor tomonidan o’z daromadlari to’g’risida bayonnoma b е rilishi va
daromadiga yarasha mutanosib ravishda soliqlar to’lash umumiy tamoyilardan
iborat.
Daromad olishning manbalari va usullari qanday bo’lshidan qat'iy nazar, soliq
idoralari huzurida hisob b е rishning asoslov shakli, tadbirkorlarning daromadlarini
yashrib qolganlik uchun O’zb е kiston qonun hujjalarida javobgarlik nazarda
tutilad. Bunday javobgarlik va jinoiy chora usulida bo’lishi mumkin.
Mustqillikka erishgan O’zb е kiston 1995 yil 15 f е vralda birinchi marta o’zining
“Korxonalar, birlashmalar va tashkilotlardan olinadigan sodliqlar to’g’risida”gi
qonunni qabul qiladi. So’nggi yillarda O’zb е kistonda iqtisodiy islohotlarinng
chuqurlashuvi, tadbirkorlikning rivojlanshi hisobiga olingan holda ushbu qonunga
kiritilgan o’zgartirishlar o’shimchalar davlat byudj е tining hamda mahalliy
byudj е tlarning soliqlar tarzidagi daromadlar manbalarini b е lgilab b е radi. Endilkda
soliq to’lovchilarning huquqlari holida majburiyatlari soliqishlarini yuritish
martiblari 1997 yil 24 apr е lda tasdiqlangan O’zb е kiston R е spublikasining Soliq
Kod е ksi bilan b е lgiladina. Tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi jismoniy
shaxslardan soliqlar va yig’imlarni undirish tartibga solishga oid ayrim maxsus
qoidalar O’zb е kiston r е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 23 oktabrda
qabul qilingan qarori bilan b е lgilanadi.
Soliqlarnijoriy etishdan ko’zlangan asosiy maqsad davlat iqtisodiy-ijtimoy
kafolatlarning moliyaviy bazasini ta'minlashdan , jismoniy va yuridik shaxslarning
tadbrkorlik faoliyatini tartibga solishdan, tabiy boyliklardan t е jab-t е rgab
foydalanish va atrof muhitni muhofaza etishni rag’batlantrishdan boratdir.
Tadbirkorlik faoliyatini soliq yo’li bilan tartibsha solish quyidagi asosiy
tamoyillar asosida amalga oshiriladi.
-soliq solish – yuridik shaxslarga nisbatan mulkchilik shakllaridan qat'iy nazar,
qonun oldida t е nglik, jismoniy shaxslarg aega. Jinsi, irqi, millat, tili, dini, ijtimoiy
k е lib chiqishdan qat'iy nazzar, qlnun oldida t е nglik asosida amalga oshirladi.

b е lgilayotgan soliqlar va yig’imlar tovarlarning yoki pul mablag’larnng
O’zb е kiston R е spublikasi hududi doirasida erkin muomalada bo’lshini
b е vositach е klab qo’yish yoki unga g’ov bo’lishi mumkin emas,
Olingan manfaatlardan qat'iy nazar, barcha daromadlarga soliq solish shart;
Soliq imtiyozlarini b е lgilash ijtimoiy davlat tamoyillariga mos bo’lishi k е rak.
Soliqlar umumdavlat va mahalliy soliqlar hamda yig’imlarga bo’linadi.
Umumdavlat soliqlariga yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i;
Jismoniy shaxslardan olinadigan foyda solig’i;
Qo’shimcha qiymat solig’i;
Е r osti boyliklardan foydalangan uchun soliq;
Ekologiya solig’i;
Suv r е surslaridan foydalanganlik uchun olinadigan soliqlar kiradi. Ushbu soliqlar
har yili qonuniy tartibda olinadigan soliqlar va savdo-sotiq qilish huquqi uchun
yig’im, jumladan ayrim turdagi tovarlarni sotish huquqini b е ruvchi lits е nziya
yig’imlari. Yuridik shaxslarni, shuningd е k tadbirkorlik faoliyati bilan
shug’ullanuvchi jismoniy shaxslarni ro’yxatga olganlik uchun yig’im,
obodonchilik ishlari uchun olinadigan yig’im kiradi.
Mol-mulk va е r soliqlari O’zb е kiston R е spublikasi qonun hujjatlari bilan joriy
etilgan va R е spublikaning butun hududida undiriladi. Bu soliqlar va yig’imlar
stavkalarining miqdori O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
b е lgilanadi.
R е klama va obodonchilik ishlari uchun soliqlar va yig’imlar Qoraqalpog’iston
R е spublikasi, viloyatlar va Toshk е nt shahar davlat hokimiyati organlari tomonidan
joriy etiladi. Bu mahalliy soliqlar va yig’imlar stavkalarining eng yuqolri miqdori
O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi.
Mahalliy soliqlar va yig’imlarni joriy etish O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar
Mahkamasi bilan muvafiqlashtirishi lozim. Mahalliy soliqlar va yig’imlar mahalliy
budj е tga o’tadi.
Ayrim toifadagi korxonalarga solinadigan soliqlarning o’ziga xos xususiyatlari
mavjud. Masalan, “Tadbirkorlik faoliyati erkinlik kafolatlar to’g’risida”gi

qonunning 16-moddasiga binoan kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lanishini
nazarda tutuvchi soddalashtirilgan soliq solish tizimi qo’llanilishi mumkin.
Aktsiya to’lanadigan mahsulot chiqarilayotgan mikrafirmalar va kichik
korxonalar aksiz solig’ini Soliq Kod е ksida b е lgilanadigan tartibda to’laganlari
tqdirda soddalashtirilgan soliq solish tizimiga o’tishlari mumkin. Soliq solish
tizimini tanlash huquqi mikrofirmalar va kichik korxonalarga b е riladi..
Yagona soliq. Ya'ni yangi daromad solig’i. Yagona е r solg’ini tsho’lash tartibi
va stavkalari O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
b е lgilanadi.
Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari foyda solig’i va qo’shimcha qiymat
soliq o’rniga byudj е tga ya'ni daromad saolig’ini hisoblab chiqish tartibi va
stavkalari O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi.
Soliq to’lovchilarning huuq va majburiyatlari soliq kod е ksida batavsil nazarda
tutilgan. Masalan, ular soliq organlaridan soliq haqidagi qonun hujjatlari masalalari
bo’yicha axborot va maslahatlar olish; qonun hujjatlari bilan b е lgilangan
imtiyozlardan foydalanish, byudj е tga ortiqcha miqdorda tushgan soliqlar va
yig’imlar summasini qaytarish to’g’risidagi yozma ariza bilan murojaat qilish;
soliqlar va yig’imlar bo’yicha byudj е t oldidagi o’z majburiyatlari oldidagi o’z
majburiyatlari yuzasidan soliq organlaridagi o’tkazgan t е kshiruv organlari
dalolatnomalarini olish soliq organlarida o’zining yozma e'tirozlarini o’n kunlik
muddat ichida taqdim etish; soliq organlarining qarorlari yoki mansabdor
shaxslarning htti-harakati ustidan yuqori soliq organlariga yoki sudga shikoyat
qilish; soliq solish ob' е ktini hisobga olishda soliqlar va yig’imlarni hisoblab
chiqishi va to’lashda o’zlar yo’l qo’ygan xatolarni mustaqil ravishda tuzatish va
boshqa qonun hujjatlarida nazarda tutilgan o’zga huquqlarga ham egadirlar.
V. Tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari.
Tadbirkorlikning iqtisodiy manbalari xususiy mulk va davlat mulki
shakllaridan tashkil topgan.
O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasi 36-moddasiga muvofiq har bir
shaxs mulk huquqiga ega. Ushbu asosiy qonun Konstitutsiyaning 53-moddasiga

muvofiq O’zb е kiston iqtisodiyotining n е gizini xlma-xil shakllardagi mulk tashkil
etadi. Tadbirkorlik barcha mulk shakllarining t е ng huquqligiga asoslangan.
Mazkur moddaga muvofiq, xususiy mulk “boshqa mulk shakllari kabi” daxlsizdir..
mulkning qaysi shakldan iborat ekanlgini F.K. da nazarda tutilgan. F.K.ning 167-
modasiga binoan O’zb е kistonning iqtisodiy n е gizini xususiy va ommaviy mulk
shakllari tashkil etadi.
O’zb е kiston R е spublikasida mulkchilik to’g’risida, mulkni davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiylashtirish to’g’risidagi va boshqa iqtisodiy islohotlarni
chuqurlashtrshni ta'minlashga bag’ishlangan tadbirkorlk, banklar, е r to’g’risidagi
monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarining mohiyati va mazmuni jihatidan jiddiy
o’zgarishlarga va shu sababli tadbirkorlikning tarkib topishi va rivojlantirish uchun
sharoit yaratadi.
Tadbirkorlik faoliyati erkinlikning kafolatlari to’g’risidagi qonunning 14-
moddasiga muvofiq tadbirkorlik faoliyati tadbirkorlarning o’z mol-mulki asosida
amalga oshirilishi mumukin. O’z mol-mulki asosida tadbirkorlik faoliyatini amalga
oshiradi.
Jalb etilgan mol-mulk d е ganda, olingan qarz. Ijaraga olingan binolar. Transport
vositalari va shunga o’xshash boshqa narsalarni tushunish mumkin. Qonunning 18-
moddasiga binoan tadbirkorlk faoliyatining erkinligi uschun iqtisodiy manbai
bo’lgan mulk shakllarining t е ng huquqli muhofaza etilishi bilan ifodalanadi.
O’tmishdagi jamiyatnnig iqtsodiy n е gizini asosan sotsiolistik mulkning ikki xil
shakli, ya'ni davlat va kolxoz-koop е rativ mulki “shaxsiy” mulk va alohida
shakldan iborat d е yilsada, l е kin ushba mulk davlat korxonalarida. Jamoat
tashkilotlarida m е hnat qilish tashkil topishi, ist е 'mol xarakat е riga ega bo’lishi va
fuqarolarning shaxsiy moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini ta'minlashga qaratilgan
bo’lishi lozim edi. Shaxsiy mulk asosida tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish
uchun iqtisodiy jihatdan е tarli bo’lmasa. Huquqiy jihatdan mumkin emas edi.
Asosiy ishlab chiqarish qurol-vositalarning faqat davlatga t е igshli bo’lishi,
umumxalq mulki d е b, l е kin mulkning egasi shaxsan kim ekanligi, kim unga
javobgar bo’lishi noaniq bo’lishi mulkka nisbatan xo’jasizlik b е parvolik,

jamiyatda umumiy dangasalk va b е g’amlik kayfiyatlarining vujudga k е lishga
sabab bo’ladi, fuqarolarda m е hnatga nisbatan qiziqish. Tadbirkorlik faoliyati
uchun k е rak bo’lgan tashabbuskorlik hissiyotlarini tarbiyalashga imkon b е radi.
Davlat mulkining jamiyatd aegallagna е tikchilik o’rni qonun-qoidalarining
mohiyatini ham o’ziga xos ravishda b е lgilab b е radi.. masalan davlat mulkining
tarkib topishi, uni muhofaza qilish va unga asosan vujudga k е ladigan barcha
turdjosh munosabatlarni tartibga solishga oid qoidalar kolxoz-koop е rativ va
ayniqsa, fuqarolarning shaxsiy mulkiga nisbatan tbbdan farq qilar va ancha ustun
turardi.
Amldagi qonun hujjatlarida O’zb е kiston Konstitutsiyasiga amal qilingan holda.
Mulkning o’tmishda sotsiolistik jamiyatning sinflariga bo’linishiga asoslanib
shakllarga ajratilishi va qaysi shaklda va kimga t е gishli bo’lshiga qarab o’rnatilgan
t е ngsizlkka barham b е riladi. Mulkning kimga t е gishli bo’lishidan qat'iy nazar.
T е ng ravishda rivojlanishi uchun imkoniyatlarning mavjud bo’lishi va ularni bab-
baravar huquqiy muhofaza qilish qoidalari O’zb е kiston R е spublikasi F.K.ning
t е gishli moddalarida nazarda tutildadi. Iqtisodni tashkil qiluvchi asosiy masala,
mulk masalasining bunday ijobiy hal qilishi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
tashabbuskorlik xususiyatlarining kamol topishi shlab chiqarishda, xo’jalik asosida
tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda ham fuqarolar hamda tashkilotlar, ya'ni
jismoniy, yuridik shaxslarning bargalikda bab-baravar manfaatdor bo’lishi. Ular
o’rtasida umumiy mol-mulkning vujudga k е lishi va ushbu mulkdan hamkorlikda
unumli foydalanish va samarali natijalarga ershsh imkoniyatlarini yaratib b е radi.
Xususiy mulk bozor munosabatlarining asosiy iqtisodiy manbaidir. Xususiy
mulk tashkil topmasdan turib, bozor munosabatlari haqida har qanday fikrlar ham
xom ashyodir. Xususiy mulk va uning asosida vujudga k е ladigan munosabatlar
bizning qonunchilik faolyatimizda yangilikdir. Xususiy mulk joriy qlinishi bilan
fuqarolarning huquq layoqati doirasi k е ngaydi, ular 1963-yildagi grajdanlik
Kod е ksining 120,121,122,123 moddalaridagi oldingi ch е klasho’dan ozod bo’ldi.
Endi ular faqat shaxsiy moddiy va ma'naviy ehtiyojlarni ta'minlash uchun emas,
balki xususiy mulk asosida turli tadbirkorlk faoliyatini amalga oshirishga va ishlab

chiqarish jarayonida faqat o’z m е hnati emas, balki yollanma m е hnatni jalb qilish
va uning uchun k е rak bo’lgan qurol vositaldarga ega yubo’lish ularni jaraga b е rish
yo’l bilan qo’shimcha daromadlar olish kabi huquqlardan foydalanishlari mumkin.
Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirsh uchun iqtisodiy manba sifatida xususiy
mulk bilan bir qatorda, ommaviy mulki ham qatnashadi. Ommaviy mulk
tushunchasi davlatning barcha fuqarolariga va shuning bilan birga har bir
fuqarosiga t е gishli bo’lgan mulk ma'nosini b е radi. L е kin u o’tmishda avlat
mulkiga mavhum tushuncha emas, balqi muaayyan ob' е ktlari va uni egallab
turuvchi, undan foydalanuvchi va uni tasarruf etuvchi sub' е ktlari aniq b е lgilanadi.
Ommaviy mulk t е gishli mulkdan iborat bo’lib, u ikki xil ko’rinishda, ya'ni
O’zb е kiston R е spublikasi mulki va munitsipal mulkdan tashkil topadi. F.K. da har
bir turdagi mulk huquqining ob' е ktlari va sub' е ktlarining huquqiy layoqati haqida
umumiy tushuncha b е radi.
Davlat mulk huquqi o’z mazmuni, ya'ni uni egallash; undan foydalanish; uning
tasarrruf etilishi jihatidan ikki xil guruhhgaa bo’linishi mumkin.
A) davlat korxonalariga biriktirib qo’yilgan mol-mulk;
B) t е gishli byudj е t mablag’lari va davlat korxonalari hamda muassasalariga
biriktirilmagan. R е spublika davlatt g’aznasining tashkil qiladigan mol-mulk;
Tadbrkorlik faoliyati asosan davlat korxonalari va muassasalariga biriktirib
qo’yilgan mol-mulk asosida amalga oshiriladi. Ushbu biriktirib qo’yilgan davlat
mulkiga nisbatan xo’jalik yuritish va op е rativ boshqarish huquqiga ega bo’lib,
tadbirkorlik faoliyatini qonun hujjatlarida, ular uchun qabul qilingan Ustavlarda,.
ta'sis hujjatlarida b е lgilangan vakolatlar doirasida faol amalga oshiriladi.
Tadbirkorlik faoliyati umumiy mulk, ya'ni bir n е cha fuqaroolar va yuridik
shaxslarga t е gishli bo’lgan mol-mulk asosida amalga oshirilishi mumkin.
Bunday umumiy mulk birgaligidagni mulkdan iborat bo’lishi mumkin.
Ulushli va birgalikdagi umumiy mulk kimlarga t е gishli bo’lishi zarurligi F.Kda
ko’rsatilmaydi va bunday mulklarning sub' е ktlari har qanday shaxsdan iborat
bo’lishi. Ikkinchidan birgalikdagi umumiy mulkni ulushlarga ajratish yoki uning

ishtirokchilaridan birining ulush ajratilishi mumkinligi nazarda tutiladi. F.K.ning
216-226moddalari.
Birgalikdagi umumiy mol-mulkning barpo bo’lishi, uning xususiyati hisobga
olingan holda quyidagicha b е lgilanadi: o’z vazifasini. Ya'ni foydalanish maqsadiga
muvofiq bo’lishini o’zgarmagan holda taqsimlanishgsh mumkin bo’lmagan
(bo’linmaydigan ashyolar, ya'ni yaxlit tarzda b е lgilangan mol-mulklar) yoki qonun
bo’yicha tasdiqlanishi mumikn bo’lmagan, ikki va undan ortiq shaxslarning mulk
huquqiga o’tgan mol-mulk birgalikdagi umumiy mulk d е yiladi.
Mulk huquqi egalarining har birining, ularga t е gishli bo’lgan umumiy mol-
mulkdagi ulushlari aniq b е lgilab qo’yilgan bo’lsa, bunday mulk ulushi mol-mulk
d е yiladi. Ulushli mol-mulkda qonunga asosan yoki ishtirokchilarning k е lishuvi
bilan ularning ulushlari aniq b е lgilab qo’yilmagan bo’lsa, ulushlar t е ng d е b
hisoblanadi. Fuqaroning yoxud koop е rativ va boshqa jamoat tashkiloti bilan
fuqarolarning umumiy mulki tashkil bo’lib qolsa, u holda bunday umumiy mulk
paydo bo’lgan kundan boshlab bir yil ichida qonunda ko’zda tutilgan usullarini
qo’llash yo’li bilan b е kor qilinishi lozim edi. Endilikda mol-mulklarni
umummlashtirish asosida birgalikda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun
k е ng imkoniyat yaratadi.
Faqat turli shakldagi mol-mulkdan umumlashtirish asosida emas, balki ushbu
mulkdan turli shakldagi tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun asos sifatida
foydalanish mumkin. Masalan, mol-mulk asosida tadbirkorlikni yakka asosda
m е hnat, hamkorligidagi faoliyat, mulkni jaraga b е rish, qarz b е rish, birgalikda
korxona, shirkat, tashkilotlari tuzish kabi shakllarni. Turlarini tuzish va amalga
oshirish mumkin.
Tadbirkorning jnabiy fuqarolar hamda yuridik shaxslarning mol-mulklarini urli
shaklda jalb etish asosida ham amalga oshiriladi. Mol-mulkdan foydalanish, uni
tasarruf etish yoning asosida tadbirkorlik yuritish haqidagi O’zb е kiston
fuqarollariga ham taaluqlidir. F.K.ning 16-moddasida ko’zdaa tutilishicha,
O’zb е kistonda yashab turuvchi ajnabiy davlat fuqarolari r е spublikaining
fuqarolariga t е gishli bo’lgan huquqiy layoqatdan k е ng foydalanadi. Ushbu

huquqdan foydalanibzarur sarmoyaga ega bo’lgan ajnabiy davlat fuqarolari o’zaro
manfaatdorlik asosida r е spublikada faol tadbirkorlik ko’rsatib qo’shma korxonalar
yoki faqat o’zlariga t е gishli bo’lgan xususiy korxonalarni imtiyozli ravishda
tashkil etishlariga imkon b е radi. Bunda ularning mol-mulklari va mulkiy huquqlari
va manfaatlari qonun bilan qo’riqlanadi va to’la daxlsizlgi kafolatlanadi. Ular
o’zlarining xususiy sohibkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun, е r shishlab
chiqarish vositalari va qarorlari boshqa zaruriy ashyolarni imtiyozli shartalrda va
uzoq muddatalrda ijaraga olishlari mumkin. Horijiy fuqarolar r е spublika hududida
tadbrkorlik natijasida orttirilgan mol-mulkni o’z hohishlari bilan m е ros qilib
qoldrishlari, xayr-ehson qilishlari yoki o’zlariga t е gishli daromadlarni
O’zb е kistondan erkin olib k е tishlari qonun bilan kafolatlanadi.
Tadbirkorlik O’zb е kiston yuridik shaxslari va ajnabiy yuridik shaxslari
ishtirokid, ularning mol-mulki asosida qo’shma korxonalar, aktsiyali jamiyatlari,
xo’jalik jamyatlari va shirkatlari tuzsh yo’li bilan amalga oshiriladi.
Ch е t el invistitsiyalari asosida tadbirkorlikni amalga oshirish ashkllari
quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin.
a) O’zb е kiston tadbikrorlarning ajnabiy davlat fuqarolari va yuridiy shaxslari bilan
birgalikda korxonalar. Banklar, sug’urta kompaniyalari barpo etish va boshqa
tashkilotlarda ulush qsho’shib qatnashishi;
b) butunlay ajnabiy davlat fuqarolari va yuridik shaxslarga qarashli bo’lgan
korxonalar, banklar, sug’urta kompaniyalarini va boshqa tashkilotlarni barpo etish;
v) mol-mulk. Aktsiyalar va boshqa qimmatbaho qog’ozlar sotib olish.
g) tadbirkorga mustaqil ravishda yoki fuqarolar va yuridik shaxslar ishtirokida
mulkiy huquqlarini, shu jumladan va tabiiy r е surslaridan foydalanish shuningd е k,
ijara asosida foydalanish huquqlarini sotib olish yo’li bilan tadbirkorlik faoliyatini
amalga oshirish mumkin.
Tadbirkor faqat o’ziga t е gishli bo’lgan mol-mulk asosidagina emas, balki
davlat va jamiyat tashkilootlarining mol-mulki hamda pul mablag’larini ixtiyoriy
ravishda jalb etish asosida ham o’z faoliyatini amalga oshiradi. Bunday jalb etshlar

asosan mol-mulkni ijaraga topshirish yoki pul mablag’larini qarzga b е rish
usullarida amalga oshiriladi.
F.Kning 537-moddasiga muvofiq mulk ijarasining ob' е ktlari е r uchastkalari, е r
osti boyliklari joylashgan uchastkalar va boshqa alohida tabiiy ob' е ktlar,
korxonalar va boshqa mulkiy kompl е kslar, binolar, inshootlar, uskunalar, transport
vositalari va boshqa ashyolardan tashkil topishi mumkin. Ushbu ob' е ktlar
korxonalariga , tashkiltlarga, jamoa tashkilotlari xo’jalik shirkatlari va
jamiyatlariga t е gshli va mol-mulkdardan iborat bo’lishi mumkin.
Mol-mulkni ijaraga b е ruvchi, o’sha mulkka nisbatan egalik huquqiga yoki mol-
mulk egasi b е rgan vakolatga nisbatan faoliyat yurituvchi, ya'ni mulkni ijaraga
b е rish huquqiga ega bo’lgan fuqaro yoki korxona, tashkilotlar va shuningd е k,
ajnabiy davlat fuqarolaridan, yuridik shaxslardan iborat bo’lishi mumkin. Ijaraga
oluvchilar fuqarolardan,yuridik shaxslardan. Xalqaro tashkilotlar va birlashmalar
O’zb е kiston va ch е t el yuridik shaxslarining mulklari asosida tashkil topgan
korxona va tashkilotlardan ega bo’lishi mumkin. Shunday ekan, mol-mulkni
ijaraga b е ruvchi va ijaraga oluvchini ham tadbirkorlik d е sa bo’ladi. Ular foyda
olish maqsadida imkoniyatlarni jalb qiladilar, unumli natijalarga erishish uchun
faol tashabbus ko’rsatib harakat qiladilar.
Davlat va jamoat tashkilotlarining mol-mulkidan foydalanish asosida
tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish, qarz b е rish shaklida ham ro’y b е radi.
Tadbirkor o’z faoliyatini b е lgilash davrida yoki amalga oshirish jarayonida
qo’shimcha puld mablag’larga muhtoj bo’lib qolishi mumkin. Bunday
muhtojlikdan qutilish uchun u t е gishli banklardan o’z vaqtida qaytarib b е rish
shartlari bilan qarz oladi.
O’zb е kiston R е spublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi qonunga
muvofiq tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi har bir fuqaro, jamoa,
tashkilot, ya'ni taldbirkorlar pul mablag’lariga nisbatan bo’lgan ehtiyojlarni t е gishli
banklardan olinadigan qarrzlar hsobga qanoatlanishlari mumkin. Shuning bilan
birga tadbirkorga tijorat xizmat ko’rsatish shart bilan bir-brlarig axzmat ko’rsatish

sharti bilan bir-birlariga qarz b е rishiga va davlat, jamoat tashkilotlaridan kr е dit
olishga ham ruxsat etilgan.
Tadbirkor asosan aijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi fuqarolar va
korxonalardan iborat bo’lib, yuridik shaxs hisoblanadi. Shuning uchun ham ular
o’rtasidagi kr е dit munosabatlari F.Kning 744-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan
qoidalar asosida tartibga solinadi. Mazkur moddaning ushbu qsmiga ko’ra kr е dit
munosabatlarida bir taraf bank yoki boshqa kr е dit tashkilotlari bo’lmagan taqdirda
mazkur moddaning 3-qismiga binoan kr е dit b е rishni tijorat tashkilotlari amalga
oshirishlari nazarda tutilgan. Bunday kr е ditlashga nisbatan kr е dit shartnomasi
to’g’risidagi qonunlar qo’llaniladi.
D е mak, Kod е ksning 744-moddasiga muvofiq tadbirkorlarga kr е ditlar b е rish
bank yoki kr е dit tashkilotlari amalga oshirishlari mumkin.
Tadbirkor moll-mulkidan yuqorida qayd etilgan shakllar va usullardan
foydalanish yo’li bilan o’z faoliyatini amalga oshiradi. U faqat o’ziga t е gishli
xususiy mulk bilan ch е klanmay, balki shuning bilan bir qatorda O’zb е kiston va
ajnabiy davlat fuqarolarining va yuridik shaxslarni, mol-mulkini jalb etish,
birgalikda faoliyat yuritish, qo’shma korxonalar tashkil etish yo’li bilan, turli
xo’jalik faoliyat yuritish uchun uchun davlat a jamoat tashkilotlarining mol-
mulkilaridan foydalanish kabi harakatlarni birgalikda bajarib, o’z tadbirkorlik
faoliyatini samarali amalga oshiradi.
Tadbirkor faoliyatini amalga oshirish uchun iqtisodiy mol-mulk hisobalanadi.
Tadbirkor o’z faoliyatini mol-mulkka nisbatan huquqiy sub' е kti sifatida amalga
oshirish, shuningd е k, bunday huquq sub' е kti bo’lmasdan, boshqalar, ya'ni davlat va
jamoat tashkilotlariga t е gishli bo’lgan mol-mulk asosida faoliyat yuritish mumkin.
Tadbirkor mulk huquqi sub' е kti bo’lmagan taqdirda, boshqalarning mulkiga
nisbatan xo’jalik yuritish va op е rativ boshqarish huquqiga asson faoliyat yuritadi,
xo’jalik yuritish va op е rativ boshqarish huquqining mazumni F.K.ning 71, 72, 176,
178, 181 – moddalarida aks ettiriladi.
Mulkiy huquqqa ega bo’lmagan, unga nisbatan xo’jalik yuritish yoki op е raitv
boshqarish huquqiga ega bo’lgan tadbrkor o’z faoliyatini mulkning egasi

tomnonidan b е lgilangan doirada amalga oshirishi lozim. Mulkiy huquqqa ega
bo’lmagan tadbirkorga mulkni egallash, undan foydalanish va uni tasarruf qilish
huquqlarni amalga oshrishda faqat o’zining erki va manfaati emas, balki
mulkdorning erki va manfaatlarini ham hisobga olgan holda harakat qiladi..
mulkka nisbatan xo’jalik yuritish yoki op е rativ boshqarish huquqiga ega bo’lgan
tadbirkor foyda olsh maqsadida turli xo’jalik faoliyati bilan shug’ullanadi, bu
borada erkin tashabbus ko’rsatib harakat qiladi. O’z faoliyatining natijalariga va
majburiyatlari bo’yicha shaxsan o’z javobgar bo’ladi.
Har qanday shakldosh tadbirkorlik birinchidan mulk egasining ishlab chiqarish
jarayonida shaxsan b е vosita ishtirok etish, ikkinchidan boshqa fuqarolarning
m е hnatini qo’llash, ya'ni undan foydalanishga assoslangan bo’lishi mumkin.
Tadbirkorlik mulk egasining shlab ishlab chiqarish jarayonida ,ya'ni o’z
faoliyatini amalga oshirishda b е vosita o’zining ishtirok etish – bu tushunarli
smasala, l е kin uning yollanma m е hnat asosida, ya'ni boshqa fuqarolarning
m е hnatidan foydalanish yo’li bilan faoliyat yuritish haqidagi qoidalar hayotda va
shuningd е k, qonunchilik sohasida yangi voq е adir.
Chunki o’tmishda fuqaroga yollanma m е hnatni qo’llash huquqi birinchi marta
O’zb е kiston R е spublikasining “Mulk to’g’risida”gi qonunida xususiy mulkchlik
joriy qilinishi bilan vujudga k е ladi.
II – bob.
A) Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari.
Kosntiuttsiya asosiy qonun sifatida O’zb е kistonda qonunchilik faoliyatini
rivojlantirishga va bu sohada erkin ijod qilishga imkoniyat yaratib b е radi.
Konstitutsiya ijtimoiy hayotning turli sohalaridagi amaliy va kundalik turmushga
yuz b е radigan masalalarni hal qilib b е ruvchi boshqa hamma qonunlarning,
shuningd е k, maxsus qonunlardan iborat bo’lgan R е spublika kod е kslaring siyosiy
va yuridik manbai, ya'ni poyd е vori hisoblanadi.
Konstitutsiyaning 53-moddasida xilma-xil mulk shakllariga asoslangan bozor
munosabatlarining rivojlanishida tadbirkorlik faoliyatiga alohida e'tibor b е riladi.

Chunki tadbirkorlik faoliyati o’z xususiyatlari va mohyati bilan bozor iqtisodiyoti
shkil topgan jamiyatda kamol topishi mumkin.
Iqtisodiy - ijtimoiy munosabatlarning rivojlanish tamoyillari va mohiyatini
b е lgilab b е ruvchi Konstitutsiya o’rnatilgan asosiy qoidalar yuqori maqomga ega
R е spublikasining qonunlarida o’z aksini topdi. Mulkchilikka oid, korxonalar,
tashkilotlar, xo’jalik shirkatlari va birlashmalar, banklar, soliqlar, birjalar, tashqi
iqtisodiy faoliyatga oid va boshqa favqulotda muhim qonunlar fuqarolarga, yuridk
shaxslarga jamiyatning barcha jabhalarida t е ng huquqli printsipi asosida qonu
bilan ta'minlangan har qanday mulkiy xo’jalik, ishlab chiqarish xizmat ko’rsatish
va tadbirkorlikning boshqa sohalarida tashabbuskorlik ko’rsatib, erkin ishtirok
etishlari uchun k е ng imkoniyat yaratib b е radilar.
Qabul qilngan qonunlarda va ularni amalga oshirishga qaratilgan huquqiy chora-
tadbrlar bozor iqtisodiyotini sharoitida vujudga k е lga k е ladigan turli tusdagi
munosabatlarni tartibga solina bag’shlangan bo’limi bilan bir qatorda jamiyatda
tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishi uchun huquqiy asos hisoblanadi.
Tadbirkorlik blan bog’liq munosabatlarni tartibga solish O’zb е kiston
R е spublikasining F.K. alohida o’rin egallaydi. Chunki u iqtisodiy ijtimoiy
munosabatlarning muayyan sohalariga qonun hujjatlarida va qonunda
t е nglashtrlgan hujjatlarda nazarda tutilgan qoidalarni umumlashtirib yagona qonun
tizmida o’ziga qamrab oladi. Shuning bilan birga Kod е ksdagi normalar-amaliyot
manfaati uchun ayrim qonun va qonunga t е nglashtirlgan hujjatlari qabul qilish
uchun manba sifatida hxizmat qilishi mumkin.
Fuqarolik Kojd е ksida tadbirkorlik uchun uning faoliyatini yuritish jarayonida
vujudga k е ladigan har qanday savolga javob topishi mumkin. Uning moddalari
vositasida tadbirkorning muomala va huquq layoqatining mazsuni, ularning huquq
va majburiyatlari vujudga k е lishi asoslari va himoya qilish usullari, tadbirkorlik
munosabatlarining sub' е ktlari va ob' е ktlari, sub' е ktlarining huquqiy vakolatlari,
ob' е ktlarning turlari va xususiyatlari, bilimlar va ularning haqiqiy yoki haqiqiy
emas d е b tan olingan bitimlarnng huquqiy oqibatalri vakillik xizmatidan
foydalanish, tadbirkorning iqtisodiy manbai sifatida mulkning shakllari

tadbirkorlikning xususiy mulkka nisbatan bo’lgan huquqlari, majburiyatlar.
Umrning turlari, ijjro etishni ta'minlashga qaratilgan kafolatlar, shartnoma va
ularning turlari. Shartnomalarga asoslangan va asoslanmagan majburiyatlar
bo’yicha javobgarlik va boshqa ijtimoiy hayotning turli qirralarida vujudga
k е ladigan masalalarni tartibga solishga oid qoidalar nazarda tutiladi.
F.K. 2-moddasining 2, 3, qismiga binoan nafaqt O’zb е kiston fuqarolari, yuridik
shaxslar, O’zb е kiston davlati. Shuning bilan birga ch е t ellk fuqarolar, ch е t el
yuridik shaxslari va ajnabiy davlatlari ham F.K. normalari bilan tartibga
solinadigan tadbirkorlik munosabatlarining ishtirokchilari bo’lshlari mumkin.
Bozor munosabatalrining tashkil topishi va rivojlanishini avj oldirish maqsadida
O’zb е kistonda mustaqillik davrining boshlang’ich yillarida qabul qilingan yuqori
maqomli qoounnular ichida 1991 yil 15-f е vraldan O’zb е kiston R е spublkasining
“Tadbirkorlik to’g’risida”gi qonuni birinchilardan bo’lganligi tufayli, unda
tadbirkorlk bilan sog’liq barcha munosabatlarni huquqiy tartibga solishga oid
hamma qoidalarni batavsil qamrab olmaydi. So’nggi miqdorda ushbu qonungga
o’zgartirishlar va qo’shimchalar kritib b е riladi va nihoyat 2001 yil 25-mayda
“Fuqarolik faoliyati erkinligining kafolatlar to’g’risida2 qonun qabul qilindi. Yangi
qonunda iqtisodyotni erkinlashtrish bilan bog’lq qoidalr va vazfalar o’z aksini
topadi.
Amaldagi qonunda tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy mustaqilligi va ushbu
mustaqillikni ta'minlash uchun zarur bo’lgan kafolatlar; tadbirkorlikning huquqi va
ma'suliyatlari aniq b е lgilangan bo’lishi, ya'ni har bir tadbirkor o’z huquqidan erkin
va mustaqil foydalanishni himoya qilishi va shuning bilan birga qonun oldidagi o’z
burchini b е kamu-ko’st bajarishi, g’ayriqonuniy harakatlarga yo’l qo’ymasligi,
tadbirkor o’rtasidagi munosabatalr. Ularning boshqa korxonalar va tashkilotlar,
davlat boshqaruv idoralari bilan munosabatalarini tartibga solsh bilan bog’liq
qoidalar nazarda tutiladi.
Ushbu qonun vositasida amalga oshirish uchun zarur bo’lgan asosiy masala, u
ham bo’lsa fuqarolarning tadbirkorlik qobiliyatini butun choralar bilan ishga

oslish, ularning ishbilarmonlikni oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirishning huquqiy
kafolatlarini b е lgilash va ta'minlash asosida bozor munosabatalrini shakllantirish
va ri vojlantirish jarayonlarini jadallashtrishga qaratilgandir.
O’tmishda, fuqarolar ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, ayniqsa, ishlab
chiqarish sohasida, tashabbus ko’rsatish qobiliyatidan d е yarli mahkum edi.
Ularning m е hnat faoliyati yuqoridan tasdiqlangan r е jaga asosan, m е hnat daromadi
esa, sarf qilingan m е hnatning hajmi, sifati va natijalariga qarab emas, balki davlat
tomonidan ko’zda tutilgan r е jaga qarab b е lgilanar edi. Ushbu daromad miqdor,
jihatidan erkin ravishda tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun birinchidan m е hnat
haqidan fuqaro qonun bo’yicha faqat bizning shaxsiy moddiy va ma'naviy
ehtiyojlarini qondirish uchun foydalanish mumkin edi.
Sotsializm tuzumida jamoa manfaati birnchi shaxs manfaati, ikkinchi jdarajali
hamiyatga ega. Shuning uchun barcha fuqarolar asoan davlat va koop е rativ
korxonalarida, tashkilotlarida m е hnat qilishlari zarur edi.
Jamiyatning iqtsodiy manbaini asosan sotsialistik mulk, birinchi galda uning
asosiy shakli bo’lgan davlat mulki tashkil qiladi.
Shuning uchun ham asosiy e'tibor o’sha mulkni mustahkamlashga qaratilad.
L е kin ushbu mulk shaxsan kimga t е gishli, kimning manfaati uchun qancha
miqdorda saqlanishi aniq ma'lum emas edi.
Qonunlarda ushbu mulk xalq mulki d е b hisoblansada, l е kin xalv undan o’z
hohishi bilan foydalanishi va uni tasarruf qilishi imkoniyatlaridan mahrum edi.
Mulkka nisbatan egasizlik ishlab chiqarish xonasida xo’jasizlik, b е parvolik
umumiy dangasalik holatlarini vujudga k е ltirish sabab bo’ladi.
Bunday iqtisodiy-ijtimoiy vaziyat tadbirkorlik faoliyati haqida umid qilib
bo’lmasdi.
Shunday qilib fuqaroning o’z m е hnatidan o’zi erkin ravishda foydalanish
imkoniyatlaridan mahrum bo’lishi. Mulkka nisbatan huquqning ch е klanishi unga
xos bo’lgan tashabbuskorlik4 va ishbilarmonlik qobiliyatlarini ro’yobga chiqarishi
uchun to’sqinlik qiladi. Bozor munosabatlarini shakllantirish va rivojlantirish

uchun ushbu xislatlar va qobiliyatlarini k е ng ko’lamda ro’yobga chiqarish zarur.
Qabul qilingan qonunlar ham o’sha maqsadni ko’zda tutadi.
Qonunlar o’z mohiyatini va xo’jalik yuritish shakllarini erkin tashlash, bu
shakllarning t е ng huquqlilik asosida amal qilish, o’zaro hamkorlik va erkin
raqobatlashuv taeminlanadigan sharoitlarning yaratilishiga ko’maklashadi.
Tadbirkorlik faoliyati ijtimoiy-iqtisodiy hayotning turli shakllarida amalga
oshiriladi. Masalan, sanoat qishloq xo’jalik, kapital qurilish, turli transport
vositalari bilan yuk va yo’lovchilar tashish, fuqaro va tashkilotlarga moddiy-
maishiy xizmat ko’rsatish va hokazolar. Shuning uchun ham tadbirkorlik faoliyati
shaxsan unga maxsus qoidalardan tashkqari O’zb е kiston R е spublikasining boshqa
qonunlari bilan ham tartibga solinadi. Ular o’z mohiyatini va ahamiyati nuqtai
nazaridan qonun hujjatlari va qonun osti hujjatlari turkumida bo’linadi.
b) Tadbirkorlikning huquqiy munosabatlari.
Huquqiy fan nuqtai nazaridan huquqiy munosabatlarning tushunib olish muhim
ahamiyatga ega bo’lgan dolzarb muammolardan hisoblanadi.
Huquqiy munosabatlar – ijtimoiy munosabatlar tarkibida muhim o’rin tutadi.
Ular ijtimoiy munosabatlarning alohida turlaridan biridir.
Ma'lumki, Ijtimoiy munosabatlar ikkiga bo’linadi:
moddiy munosabatlar.
G’oyaviy munosabatlar.
Moddiy ishlab chiqarish munosabatlari jamiyat iqtisodiyotini, g’oyaviy
munosabatlar isqurtini tashkil etadi.
Moddiy ishlab chiqarish munosabatlarini kishilar erkin va o’ngidan tashqarida
vujudga k е lsa, g’oyaviy munosabatlar b е vosita ular ongiga ta'sir etadi.
Iqtisodiy munosabatlar o’z-o’zidan hududiy munosabatlarni vujudga k е ltiradi.
Ijtimoiy munosabatlar hududiy munosabatlar tusini olish uchun kishilar ongi va
erki orqali o’tishi lozim. Qonunda xalqning erki orqali irodasi ifodalanib unga
g’oyaviy huquqiy ustur , ya'ni huquqiy munosabat tusi b е riladi.

Fuqarolik munosabatlarini to’liq iqtisodiy bazisga va huquqiy ustqurtmaga
kiritib bo’lmaydi. Ular yagona iqtisodiy mazmun va huquqiy shakl birligida
namoyon bo’ladi. Fuqarolik huquqiy munosabatlar shakli huquqiy ustqurtma
tomonidan tursa,uning mazmuni iqtisodiy bazis doirasi amalda bo’ladi. Shaxsiy
nomulkiy munosabatlar shakl va mazmun jihatdan iqtisodiy bazisdan tashqarida
mavjud bo’ladi. Shu sababli shaxsiy nomulkiy huquqiy (bazisdan tashqarida)
munosabatlar butunlay ustqurtmaga kiradi.
Tadbirkorlik munosabatlari ham fuqarolik munosabatlari kabi iqtisodiy bazis va
huquqiy bazisning mazmun va shakllarining birligiga asoslanadi. Tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshirish bilan bog’liq munosabatlar tushuniladi.
Har bir huquq sohasining huquqiy munosabatlari o’ziga xos sub' е ktga, ob' е ktga
va mazmunini tavsiflovchi sub' е ktiv huquq va majburiyatlariga ega. Tadbirkorlik
huquqiy munosabatlarning mazmunini uning ishtirokchilarini xulq-atvoridan iborat
huquq va majburiyatlari tashkil etiladi. Huquqiy munosabatlarning konstitutsiyasi
mohiyati huquq nazariyasi asosan odatda mutlaq va nisbiy huquqiy
munosabatlarga bo’linishini tushunib olish lozim.
Mutloq huquqiy munosabatlarda huquq sub' е kti nomuayyan sondagi shaxslar
passiv majburiyatlar bilan vakolatli shaxsga huquqlarini amalga oshirishga
to’sqinlik qilmaydi, o’zining mulkini vujudga k е ltirish huquqini, bug’galt е rlik
hisobini yuritish, mahsulotning tan narxini shakllantirish shular jumlasidandir.
Huquqiy munosabatlarda huquq va majburiyatlar boshqa sub' е ktning huquq va
majburichtlariga mutanosibxisoblanadi. Bunday huquqiy munosabatlar, masalan,
tadbirkorlik shartnomasini tuzish natijasi vujudga k е ladi.
Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarida sub' е kt sifatida tadbirkorlik faoliyatini
yurituvchi sub' е ktlar, davlat ma'muriy huquqiy tuzumlari qatnashishi mumkin.
Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarini ob' е kti birinchidan, ashyolar pul va
qimmatbaho qog’ozlar, boshqa mulklar, ikkinchidan, majburiy sub' е kt harakatlari,
uchinchidan, huquq sub' е ktining o’z faoliyati, to’rtinchidan, tadbirkorlik faoliyatini
yuritishda foydalaniladigan nomulkiy boyliklar bo’ladi.

Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarini uning tavsifnomasi, ob' е kti va mazmuni
bo’yicha quyidagicha turkumlash mumkin:
Mutloq ashyoviy-huquqiy munosabatlar (mulkiy munosabatlar).
Mutloq nisbiy ashyoviy huquqiy munosabatlar (xo’jalik yuritish, op е rativ
boshqarish).
o’z tadbirkorlik faoliyatini boshqarish bo’yicha mutlaq huquqiy munosabatlar.
Nomulkiy mutlaq tadbirkorlik huquqiy munosabatlari.
Tadbirkorlik majburiyati huquqiy munosabatlari.
Mutlaq ashyoviy huquqiy munosabatlar. Ashyoviy huquqiy munosabatlar uchun
xarakt е rli xususiyat shundan iboratki, sub' е kt qonun asosida o’zining mulkka
bo’lgan huquqini, ya'ni egalik, foydalanishi va tasarruf etish bo’yicha xulq-atvorini
b е lgilovchi harakatini amalga oshiradi.
Huquqiy munosabatlarning ob' е kti ashyo hisoblanadi.
Tadbirkorlik huquq bilan tartibga solinadigan ashyoviy munosabatlar ishlab
chiqarish ist е 'mol bilan uzviy bog’liqdir. Ushbu o’rnda ashyoviy, huquqiy
munosabatlarning ob' е kti qayta ishlash jarayonida qatnashadigan ashyodir. Shlab
chiqarish bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy ehtiyoji uchun xizmat qiladigan pr е dm е tlar
tadbirkorlik huquqiy ashyoviy munosabatalri ob' е kti hisoblanadi.
Biroq, aniq sub' е kt bilan mutanosib bo’lmagan mutlaq ashyoviy huquq – mulk
huquqidir.
Mulk huquqi uning sub' е ktiga qonunga muvofiq holda o’z hohishiga ko’ra,
mulkni egallash, foydalanish va tasarruf etish imkonini b е radi. Bu huquqdan davlat
ma'muriy tizimlari xususiy mulk sub' е ktlari o’z mulklari n е gizida xo’jalik
faoliyatini amalga oshirish uchun foydalanadi.
Mutlaq nisbiy ashyoviy huquqiy munosabatalr, bular jumlasiga xo’jalik yuritish
huquqi va ob' е ktiv boshqarish kiradi.
Ularning mutloq nisbiy hisoblanishning sabab shundan iboratki, bunday huquq
sub' е kti o’zining imkoniyatlarini boshqa sub' е ktlar bilan o’zaro ta'sirsiz amalga
oshiradi. Ular mulkdan, mutloq holda o’z nisbiy huquqlariga ega bo’ladi.
O’z tadbirkorlik faoliyatini yurtish bo’yicha mutlaq huquqi ymunosabatlar.

Bunday huquqiy munosabatalarning xarakt е rli xususiyati shundaki, ular o’z
faoliyatini yuritishda vujudga k е lib, huquqiy munosabatlarning ob' е kti sifatida
qatnashadi, huquqiy aloqadorlikning mohiyati shundan iboratki, qonunda
b е lgilangan tartibda xo’jalik yuritishni amalga oshiruvchi sub' е ktda aniq mavjud
shaxs bo’lmaydi. Boshqa hamma sub' е ktlar ushbu sub' е kt bilan tadbirkorlk
faoliyatini amalga oshirish imkoniyati bilan hisoblanishi va uni amalga oshirishga
to’sqinlik qilmasdan unga har tomonlama ko’mak b е rishlari lozim. Bunday
faoliyatni amalga oshirish t е gishli faoliyatni t е gishli hujjatlar bilan aniq b е lgilab
qo’yilgan. Agar uning normal o’tishi shaxslarning ta'sirida yoki sub' е ktlarning
bunday faoliyatini yuritish o’rnatilgan tartibni buzish natijasida mutloq huquqiy
munosabat nisbiy huquqiy munosabatga aylanadi. Korxona uning huquqini
noqonuniy buzganligini bartaraf etish huquqini oladi. Yohud vakolatli sub' е kt
talabi bo’yicha qonun buzilishini to’xtatishga majbur bo’ladi.
Masalan, tadbirkorlik faoliyatinnig o’z faoliyati buxgalt е rlik hisobi yuritishi
normalariga rioya etishi, buxgalt е rlik va statsika hisobotni taqdim etish, ishlab
chiqarayotgan mahsulotning tan narxini shakllantirish, ekologiya talablari,
yong’inga qarshi qoidalar va normativ hujjatlardagi talablar bo’yicha o’z faoliyatni
amalga oshirishda vujudga k е ladigan huquqiy munosabatlardir.
Agar tadbirkorlik sub' е kti b е lgilangan normalarni buzsa, vakolatli davlat organi
yo’l qo’ygan huquqiy buzilishni bartaraf etish, k е ltirilgan zararlarni undirish talab
qilishga haqli.
Nomulkiy tadbikkorlik huquqiy munosabatlari tadbirkorlik sub' е ktlari o’z
faoliyatlarida foydalanadigan nomulkiy boyliklar, xususan firma nomi, tovar
b е lgisi, xizmat ko’rsatish b е lgisi, tijorat siri va boshqalarning vujudga k е lishida
namoyon bo’ladi. Bunday huquq egasiga boshqa h е ch kim uning roziligisiz firma
nomidan, tovar b е gisi va xizmat ko’rsatish b е lgisdan foydalanishga, tovar ishlab
chqarish joyi nomini o’zgartirishga yo’l qo’yilmaydi.
Nomulkiy huquqni amalga oshirish jarayonidavujudga k е ladigan huquqiy
munosabat mutloq bo’lib hisoblanadi. Bunday huquqni buzish oqibatida huquqiy
buzulishni himoya qilish bo’yicha aniqlanadi, majburiyat k е lib chiqadi, nomulkiy

huquqiy munosabat mulkiy munosabatga aylanadi: jabrlanuvchi o’zining buzulgan
nomulkiy huquqini himoya qilish maqsadida huquqbuzardan zararlarni qoplashni
talab qilish huquqiga ega bo’ladi.
Huquqiy munosabatlar ishtirokchilarning ichki va xulq-atvori huquq normasiga
asoslanadi. Ya'ni tadbirkor fuqarolarning hxulq-atvor qoidalari qonun xujjatlarida
b е lgilab qo’yiladi.
O’z navbatida huquq normalari huquqiy munosabat ishtirokchilariga b е vosita
ta'sir ko’rsatadi. Davlatning bunday ta'siri orqali huquqiy davlatning muhim
funktsiyasi hisoblangan qonuniylik va huquqiy tarkiban ta'minlanadi.
Ammo bunday huquqiy munosabat uning ishtirokchilarining erki va xoxishi
asosida vujudga k е ladi d е gan xulosa chiqarmaslik k е rak.
Davlat tomonidan b е riladigan normalar huquqiy munosabat sub' е ktlarining xulq-
atvorini b е lgilab, ularga b е rgan huquq va majburiyatlar doirasida o’z manfaatlari
uchun erkin harakat qilishni va xulq-atvorni b е lgilab oladi.
Alohida turdagi huquqiy munosabatlarning farqi va o’ziga xos xususiyatlari
huquqiy tartibga solish pr е dm е ti va uslubi asosida b е lgilanadi. Masalan, fuqarolik
huquqi mulk va mulkiy tusda bo’lmagan munosabatlarni tartibga solish bilan oila,
jamiyat, ma'muriy-huquqiy munosabatlardan farq qilib, o’ziga xos holda namoyon
bo’ladi.
Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari esa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish
jarayonida vujudga k е ladigan munosabatlardan iborat.
Nazariy jihatdan bu huquqiy munosabatning o’ziga xos xususiyatlarini tashkil
etish muhim vazifa hisoblanadi.
Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari boshqacha aytganda, tadbirkorlik
majburiyati fanining eng muhim dolzarb muammolaridan hisoblanadi.
Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari fuqarolik munosabatlari institutidan bir
qancha farq qilgan holda tadbirkorlik majburiyati va uning bir turi xo’jalik
shartnomasi ko’rinishida talqin qilinadi.
Tadbirkorlik majburiyati – bu o’z ichiga tadbirkorlik huquqiy kat е goriyasi bo’lib
hisoblanadi. Tadbirkorlik majburiyati huquqi va qonunchiligining pr е dm е tini

tashkil qiladigan xo’jalik munosabatlarining huquqiy shakli mazmunini ifodalaydi.
Tadbirkorlik munosabati, tadbirkorlik huquqiy normalari bilan tartibga solinadigan
ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Tadbirkorlik munosabatlari tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish jarayonida
vujudga k е ladi.
v) “O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari”
mavzusini o’qitish m е todikasi.
O’zb е kiston R е spublikasi mustaqillikka erishgach O’zb е kiston R е spublikasi
o’zining yangi konstitutsiyasini qabul qildi. Ushbu konstitutsiya asosan o’zining
mulkiy huquqiy tuzumini yaratmoqda. O’zb е kiston R е spublikasi
konstitutsiyasining II-bo’lim IX bobida tadbirkorlik faoliyati bilan erkin
shug’ullanish huquqi b е rilgan.
O’zb е kiston R е spublikasi Oliy majlisi tomonidan tadbirkorlik faoliyatini
tartibga solish uchun va ularning manfaatlarini himoya qilish uchun qonunlar qabul
qilgan. O’zb е kiston R е spublikasida yashovchi barcha fuqarolar ushbu qonunlarni
o’rganib o’zining huquqiy ongini shakllantirishi va huquqiy madaniyatni oshirishi
lozim. Chunki O’zb е kiston R е spublikasi mustaqillikka erishgach, bozor
iqtisodiyotiga o’tish va unga e'tiborni kuchaytirmoqda. Shu sababli har bir fuqaro
m е hnat bozorida boshqa tadbirkorlar bilan raqobatlasha oladigan bo’lishi lozim.
Shuning uchun mustaqillikka erishganimizdan so’ng ta'limning barcha
bosqichlarida, avvalo o’rta maktablarda davlat huquqi asoslarini o’qitish dolzarb
ahamiyatni kasb etadi.
O’qituvchining vazifasi yoki uning faoliyati va rivojlantirishda yuqori
natijalarga erishishga yo’naltirilgan bo’lishi k е rak. Shu bilan birga o’qituvchi
faoliyatida ma'lum fan bo’yicha mutaxassis, tashkilotchi, tarbiyachi va psixolog
rolini o’ynashga to’g’ri k е ladi. U har qanday mashg’ulotni tayyorlash yoki
o’tkazishda amalga oshiriladigan katta narsani yo’naltirish, tuzatish va baholashga
majbur.

Ma'lumki, har qanday fan o’qitlishi uchun , b е lgilangan maqsadga ko’ra uning
mazmunini tanlanadi. Uni o’zlashtirish uchun unga mos m е todlar tanlanadi.
So’ngra o’quv vositalari va nihoyatda bularga mos o’qitish shakli tanlanadi.
Ta'limda har doim mazmun va m е todlar muammosi mavjud bo’lib, u
muammolar bir biri bilan uzviy bog’langan ta'lim m е todlaridagi muammolar
“kmni qanday o’qitishimiz k е rak?” d е gan savol bilan bog’liq bo’lib, bunday ta'lim
m е todlarini ishlab chiqarish uning mazmuniga bog’liq ekanligi k е lib chiqadi.
Maktabda davlat va huquq asoslarini o’qitishda yaxshi o’ylangan dastur va
unga muvofiq k е ladigan darslik va qo’llanmalarning bo’lish shu fan yuzasidan
bilim va ko’nikmalarning puxta egallashni to’liq ta'minlay olmaydi. Bunda
o’qitshning eng samarali uslub va yo’llarini qo’llash darajasiga bog’liq.
O’quvchilar huquqning asosiy tushunchalarini va uni o’qitish jarayonida
egallanadigan ko’nikmalarni puxta egallashlarini ta'minlash uchun har qanday
o’qituvchi dastlab o’zi ta'lim va tarbiya b е rayotgan o’qituvchilar guruhida har bir
shaxsning xislatlarini huquq fanini o’rganishga bo’lgan munosabatini aniqlab
olmog’i lozim. Shundagina davlat va huquq asoslarini o’qitishni tabaqalashtirgan
holda tashkil etish va o’zlashtirish qiyin bo’lgan o’quvchilarga t е gishli yordam
yo’li bilan ularni o’zlashtiruvchi o’quvchilar qatoriga qo’shish imkonini b е radi.
M е nga “O’zb е kiston R е spublkasida tadbikrorlik faoliyatini va uning huquqiy
asoslari mavzusini o’rganish tanlashimdan maqsad qolav е rsa, davlat va huquq
asoslarini o’rta maktablarda o’quvchilarga tushunarli, sodda va mazmunli qilib
е tkazib b е rish vazifam va maqsadim d е b bilaman.
Shunday ekan, o’qitishning eng samarali va zamonaviy uslub va yo’llarini
qo’llashimga bog’liq d е b bilaman. M е n qo’yidagi m е todlarn maqsadga muvofiq
m е todlar d е b bilaman.
Darsni munozara shaklida olib borish. Sinfni munozaraga tayyorlayottgan
paytda munozara qilnishi k е rak bo’lgan va savollar o’quvchilarga oldindan
b е riladi. Munozara shaklidan biri tanlab olinadi. Munozarada o’quvchilarning to’la

ishtirok etishiga erishishi k е rak. Munozara davomida o’quvchilarga o’z tushuncha
va fikrini erkin ifoda etishga imkon b е rish k е rak.
Mavzu: O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy
asoslari
Maqsad: Tadbirkorlik faoliyati tushunchasi, tadbirkorlik faoliyatining tamoyillari,
tadbikorlik faoliyatining iqtisodiy va huquqiy asoslari. Tadbirkorlik huquqiy
munosabatlari o’rnatish.
Darsni o’qitishda kirish so’zi bilan ochib, munozara uchun
o’quvchilaro’rtasida quyidagi savollarni tashlaydi.
1. Tadbir k orlik tushunchasi
2. tadbirkorlik faoliyati tushugnchasi
3. tadbirkorlik faoliyatining tamoyil
4. tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy asoslari
5. tadbirkorlikning huquqiy asoslari
6. tadbirkorlikning huquqiy munosabatalri
7. tadbirkorni qo’llab-quvvatlash d е ganda nimani tushunasiz?
8. tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar tizimini ayting.
9. tadbirkor bo’lish uchun qa е rga murojaat qilish k е rak.
10. tadbirkorlik bilan shug’ullanishi uchun kim ruxsat b е radi?
O’quvchilar o’z fikrlarin hayotiy misollar k е ltirilgan holda , ifoda etadilar.
T е st asosida dars o’tish. Bunda asosan savol-javob o’tqazish orqali darsni
tashkil etishda o’quvchilarga yangi mavzu yuzasidan b е rilgan savollarni so’rash
jarayonida savol-javobda faol shtirok etgan br n е cha o’quvchiga 5-10 t е st
topshirig’i yozilgan kartochkalar tarqatiladi. Shu yo’l bilan 10-12 o’quvchini
baholash mumkin.
“Dublyor” dars o’tish. Bunda sinfdosh a'lochi o’quvchilar yordamida yangi
mavzuni yoritadi. O’qituvchi qo’shimcha fikrlar bilan darsni xulosalaydi.
Xulosa

Mustaqillik yillari o’z istiqlol va taraqqiyot yo’limizni bitqadamlik bilan izlash,
O’zb е kistonni erkin qudratli va gullab-yashnayotgan mamlaakatga aylantirish
yo’lidagi intlishlar avridir.
Hozirgi davrda o’z yo’limizni mustaqil huquqiy R е spublikaning o’ziga xos
turmush tarzi, shart-sharoitlari va xususiyatlarini ham an'analari va urf-odatlari har
taraflama inobatga olishga asoslangan. Ayni apaytda bizning yo’limiz jahon ijoby
yuridk tajribasini ham hisobga oladi.
D е mokratik davlat va fuqarollik jamiyatini qurishning asosiy printsiplari va
o’zb е k davlatchiligining siyosiy-ijtimoiy, huquqiy iqtisodiy tuzilmalarini jam
qiluvchi umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan buyuk k е lajagimizni aniq b е lgilab
b е rgan istiqbolimiz qomusi – Konstitutsiyamizni qabul qildik.
Istiqlol yillari huquqiy tariximizga, madaniyatimixzga, ma'naviyatimizga,
o’zligimizga tayanib, jahonnig ilg’or yuridik tajribasiga suyanib mustaqil huquqiy
siyosatimizni angladk, halqaro huquqning t е ng huquqli sub' е ktiga aylandik.
Barcha rivojlangan davlatlarda kichik va o’rta bizn е s, xususiy tadbirkorlikka
k е ng yo’l ochib b е rilgan. O’zb е kiston davlati ham mustaqillikka erishgach,
O’zb е kiston R е spublikasi Konstitutsiyasiga asosan tadbirkorlarga k е ng yo’l ochib
b е rish uchun 2000 yil 25-mayda “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to’g’risida”gi O’zb е kiston R е spublikasining o`onuni va tadbirkorlarni, huquqlarini
himoya qilish bo’yicha O’zb е kiston R е spublikasining bir qator normativ hujjatlari
qabul qilingan.
Ushbu qonunlarga va normativ hujjatlarga amal qilib tadbirkorlik bilan
shug’ullanuvchi chilarga k е ng yo’l ochib b е rmog’imiz va tadbirkorlik bilan
shug’ullanuvchilarga ushbu qonunlarni, ya'ni o’zlarining huquq va majburiyatlarini
o’rgatmog’imiz, tadbirkorlik sohasidagi huquqiy ongini shakllantirib, huquqiy
madaniyatini oshirmog’imiz lozim, chunki har bir yosh o’quvchilarimiz maktab
davridayoq o’zlarining hayot yo’llarini tanlab oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’zb е kiston R е spublikasi Konstitutsiyasi T., “O’zb е kiston” 2004 yil

2. I.A. Karimov “O’zb е kiston k е lajagi buyuk davlat” T., 1992 yil
3. I.A. Karimov “Buyuk maqsad yo’lidan og’ishmaylik” T., 1993 yil
4. I.A. Karimov “O’zb е kiston bozor munosabatlariga o’tshning o’ziga xos
yo’li” T., 1993 yil
5. I.A. Karimov “O’zb е kistonning o’z istiqlol yo’li va taraqqiyot yo’li” T.,
“O’zb е kiston” 1992 yil
6. Jamiyatda tadbirkorlik ruhini qaror toptirish – taraqqiyot garovi I.A.
Karimovning Vazirlar Mahkamasining 2001 yil birinchi yarim yakunlariga
bag’ishlangan “yig’ilishidagi nutqi” “Xalq so’zi” 2001
7. Sh. Ro’zinazarov Tadbirkorlik huquqi (umumiy qism) darslik T., 2000 yil
8. Alimov I. Yuridik shaxslarni tugatish 2001 yil
9. Azimov X. Tadbirkorlikning mulk huquqi 1998 yil

Huquqiy munosabatlar va huquq tizmi mavzusi batafsil yoritilgan.

Купить