Иқтисодиёт давлат аттестатсия синови саволлари ва жавоблари Iqtisodiyot Fanidan Yakuniy Davlat Attestatsiya Sinovi Savollari va Javoblari 100 ta - Экономика - Тесты

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	110.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Июнь 2025
Расширение	docx
Раздел	Тесты
Предмет	Экономика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

117 Продаж

Иқтисодиёт давлат аттестатсия синови саволлари ва жавоблари Iqtisodiyot Fanidan Yakuniy Davlat Attestatsiya Sinovi Savollari va Javoblari 100 ta

Купить

1 dan - 100 gacha Iqtisod
5230100 - “IQTISODIYOT” (TARMOQLAR VA SOHALAR BO‘YICHA)
TA’LIM YO‘NALISHI TALABALARI UCHUN “MUTAXASSISLIK”
FANIDAN YAKUNIY DAVLAT ATTESTATSIYA SINOVI
SAVOLLARI JAVOBLARI
1. Iqtisodiyotga oid bilimlarning shakllanishi va rivojlanishi
Iqtisodiyot fanining shakllanishi insoniyat tarixining eng qadimiy davrlariga
borib taqaladi. Odamlar kundalik ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqarish
va taqsimot masalalarini hal etishga majbur bo‘lganlar. Bu jarayonda jamiyatda
turli iqtisodiy munosabatlar vujudga kelgan. Dastlabki iqtisodiy fikrlar qadimgi
Yunonistonda Platon va Arastu asarlarida uchraydi. O‘rta asrlarda esa musulmon
olimlar, jumladan, Ibn Xaldun iqtisodiy munosabatlarni chuqur tahlil qilgan. U
iqtisodiy rivojlanish omillari, mehnat taqsimoti va davlatning iqtisodiy hayotdagi
o‘rni haqida muhim g‘oyalarni ilgari surgan. Yangi davrda esa Adam Smit
“Millatlar boyligi” asari bilan iqtisodiyotni alohida fan sifatida rivojlantirdi.
Uning g‘oyalari asosida klassik iqtisodiy maktab vujudga keldi. XIX asrda Karl
Marks iqtisodiyotga ijtimoiy nuqtai nazardan yondashib, ishlab chiqarish
munosabatlarini tahlil qildi. XX asrda Jon Meynard Keyns davlat aralashuvi
nazariyasini ilgari surdi. Uning fikricha, bozor iqtisodiyoti inqirozdan chiqish
uchun davlat boshqaruviga muhtoj. Bugungi kunda esa iqtisodiyot fani turli
yo‘nalishlarda: mikro, makro va xalqaro darajada o‘rganilmoqda. O‘zbekistonda
ham mustaqillik yillarida iqtisodiy bilimlar milliy manfaatlarga yo‘naltirilib,
mustahkam ilmiy asosda shakllanmoqda.
2. Iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar (ilmiy tushunchalar)
Iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar iqtisodiy fan asosini tashkil etadi. Qonunlar –
bu iqtisodiy hodisalarning takrorlanuvchi, barqaror va obyektiv bog‘liqligidir.
Ular jamiyatdagi ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste’mol
jarayonlarini tushunishga yordam beradi. Masalan, talab va taklif qonuni bozor
narxlarini belgilaydi. Marjinal foyda qonuni esa iste’molchining tanloviga ta’sir

1 dan - 100 gacha Iqtisod
etadi. Iqtisodiy kategoriyalar esa ilmiy tushunchalar bo‘lib, ular orqali
iqtisodiyotni tahlil qilish osonlashadi. Foyda, daromad, xarajat, qiymat, mehnat,
kapital, yer, soliq, bozor, raqobat – bularning barchasi iqtisodiy kategoriyalardir.
Har bir tushuncha real iqtisodiy jarayonlarning mohiyatini anglatadi. Masalan,
qiymat mahsulotning jamiyat uchun foydaliligi va ishlab chiqarish xarajatlari
bilan bog‘liq. Kapital esa ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan resurslar majmuidir.
Iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar o‘rtasida bevosita aloqadorlik mavjud bo‘lib,
ular bir-birini to‘ldiradi. Ular nazariy jihatdan o‘rganilib, amaliyotda qo‘llaniladi.
Talab va taklif qonunini anglamasdan bozor iqtisodiyotida faoliyat yuritish qiyin.
Iqtisodiy kategoriyalar esa strategik rejalashtirish, moliyaviy tahlil va iqtisodiy
siyosatni belgilashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, har bir iqtisodchi bu
qonun va kategoriyalarni puxta egallashi lozim.
3. Ishlab chiqarish omillari va ularning tarkibi
Ishlab chiqarish omillari iqtisodiy faoliyatning ajralmas qismlaridir. Mahsulot va
xizmatlar yaratishda inson resurslardan foydalangan, bu esa ishlab chiqarish
omillari tushunchasini shakllantirgan. An’anaviy tarzda ishlab chiqarish omillari
to‘rt turga bo‘linadi: yer, mehnat, kapital va tadbirkorlik. Yer tabiiy resurslar –
suv, havo, foydali qazilmalar, yer osti va yer usti boyliklarini o‘z ichiga oladi.
Mehnat insonning jismoniy va aqliy faoliyatini anglatadi. Kapital ishlab chiqarish
vositalari: mashinalar, texnika, infratuzilma va mablag‘lardir. Tadbirkorlik esa
barcha omillarni uyg‘unlashtiruvchi boshqaruv faoliyatidir. Har bir omil ishlab
chiqarishda o‘ziga xos vazifani bajaradi. Masalan, yer resurssiz ishlab chiqarish
imkonsiz, mehnat esa uni jonlantiruvchi kuchdir. Kapital ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi, tadbirkorlik esa riskni o‘z zimmasiga olib, boshqaruvni
amalga oshiradi. Zamonaviy iqtisodiyotda axborot va texnologiya ham muhim
omillar sifatida qaralmoqda. Bu omillarni to‘g‘ri kombinatsiyalash iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlaydi. Shuningdek, ishlab chiqarish omillarining sifati va
miqdori iqtisodiy o‘sishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, har bir ishlab
chiqaruvchi resurslardan oqilona foydalanishni o‘rganishi kerak.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
4. Ishlab chiqarish jarayonining mazmuni
Ishlab chiqarish jarayoni moddiy boylik va xizmatlarni yaratish bilan bog‘liq
bo‘lgan asosiy iqtisodiy faoliyatdir. Bu jarayon mehnat predmetiga inson
mehnatini qo‘llash orqali uni foydali mahsulotga aylantirishdan iborat. Ishlab
chiqarish jarayoni 3 asosiy tarkibiy qismdan iborat: mehnat, mehnat vositalari va
mehnat predmetlari. Mehnat – bu inson faoliyati, ya’ni ishlab chiqarishdagi
asosiy harakatlantiruvchi kuchdir. Mehnat vositalari texnika, uskunalar va boshqa
jihozlar bo‘lib, ular yordamida mehnat samarali amalga oshiriladi. Mehnat
predmetlari esa qayta ishlanadigan xom ashyolardir. Ishlab chiqarish jarayoni
vaqt va fazoga bog‘liq bo‘lib, texnologik ketma-ketlik asosida olib boriladi. Bu
jarayonda inson aqliy va jismoniy kuch sarflaydi, shuningdek, texnik bilimlarni
amaliyotga tatbiq qiladi. Ishlab chiqarish jarayonining samaradorligi mehnat
unumdorligiga, texnologik yangiliklarga va resurslardan oqilona foydalanishga
bog‘liq. Unda ishtirok etuvchi resurslarning muvofiqligi muhim ahamiyatga ega.
Shu sababli, ishlab chiqarishni tashkil etishda ilmiy yondashuv talab etiladi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirish ishlab chiqarish
jarayonini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Rivojlangan iqtisodiyotlarda ishlab
chiqarish jarayoni nafaqat mahsulot yaratadi, balki innovatsiya va xizmat
ko‘rsatish asosida ham shakllanmoqda.
5. Ishlab chiqarishning umumiy va pirovard natijalari
Ishlab chiqarishning asosiy maqsadi — inson ehtiyojlarini qondiruvchi mahsulot
va xizmatlarni yaratishdir. Ishlab chiqarish jarayoni tugagach, uning natijalari
baholanadi. Bu natijalar ikki xil bo‘ladi: umumiy (yalpi) va pirovard (so‘nggi)
natijalar. Umumiy natija — bu barcha ishlab chiqarilgan mahsulot va ko‘rsatilgan
xizmatlarning umumiy hajmidir. U iqtisodiy faoliyatning hajmini ko‘rsatadi.
Pirovard natija esa iste’molchiga yetib boradigan tayyor mahsulot va xizmatlar
qiymatini bildiradi. Bu natija iqtisodiyotda real foyda keltiradigan natijadir.
Umumiy natija ichida oraliq mahsulotlar ham bo‘lishi mumkin, pirovard natijada

1 dan - 100 gacha Iqtisod
esa faqat tayyor mahsulotlar hisobga olinadi. Masalan, bir korxona avtomobil
ishlab chiqarayotgan bo‘lsa, umumiy natijada barcha ehtiyot qismlar, yig‘ish
jarayonlari hisoblanadi. Pirovard natijada esa yakuniy avtomobil qiymati olinadi.
Bu ko‘rsatkichlar yalpi ichki mahsulot (YAIM) va yalpi milliy mahsulot
(YAMM) kabi indikatorlar orqali o‘lchanadi. Iqtisodiy tahlil, rejalashtirish va
baholashda ushbu natijalar muhim ahamiyatga ega. Pirovard natijalar
iqtisodiyotning iste’mol sektoriga qanchalik ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, u iqtisodiy o‘sish darajasini aniqlashda ham asosiy mezondir.
6. Ishlab chiqarish imkoniyatlari va uning chegarasi
Har bir jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatlari cheklangan bo‘ladi. Bu
chegaralar mavjud resurslar va texnologiyalar bilan belgilanadi. Ishlab chiqarish
imkoniyatlari egri chizig‘i — iqtisodiy fanlardagi muhim tushuncha bo‘lib, u turli
mahsulotlarni maksimal ishlab chiqarish nisbatini ko‘rsatadi. Ushbu egri chiziq
“Ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasi” (PPF) deb ataladi. Bu grafikda ikki
mahsulotning optimal nisbatda ishlab chiqarilishi tasvirlanadi. Agar iqtisodiyot
to‘liq va samarali faoliyat yuritsa, u egri chiziq ustida harakatlanadi. Chegaradan
pastdagi nuqtalar resurslardan to‘liq foydalanilmayotganini bildiradi. Chegaradan
tashqaridagi nuqtalar esa mavjud resurslar bilan erishib bo‘lmaydigan holatni
anglatadi. Bu tushuncha tanlov va imkoniyat xarajatlarini tushunishda muhim rol
o‘ynaydi. Har bir tanlov boshqa imkoniyatdan voz kechish evaziga amalga
oshiriladi. Masalan, ko‘proq harbiy mahsulot ishlab chiqarilsa, fuqarolik
mahsulotlaridan voz kechishga to‘g‘ri keladi. Bu iqtisodiy dilemmalar PPF
modeli orqali tushuntiriladi. Resurslar ko‘paygan yoki texnologiya rivojlangan
sari ishlab chiqarish imkoniyatlari kengayadi. Shu boisdan, har bir jamiyat
resurslardan oqilona foydalanish va innovatsiyalarni rivojlantirishga intiladi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
7. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar va ularning modellari
Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar — bu jamiyatda ishlab chiqarish, taqsimot va iste’mol
jarayonlarini tashkil etish usullaridir. Har bir tizim o‘ziga xos iqtisodiy modelga
ega. Tarixda bir nechta asosiy tizimlar shakllangan: an’anaviy, buyruqbozlik
(markazlashtirilgan), bozor va aralash tizimlar. An’anaviy tizim qadimiy
jamiyatlarda mavjud bo‘lib, urf-odatlar asosida faoliyat yuritgan. Buyruqbozlik
tizimi esa davlat tomonidan barcha iqtisodiy faoliyatning boshqarilishi bilan
ajralib turadi. Bozor tizimida esa ishlab chiqarish va narxlar talab va taklif
asosida shakllanadi. Aralash tizimda esa bozor mexanizmlari bilan birga davlat
aralashuvi ham mavjud. Har bir modelning o‘ziga xos afzalliklari va
kamchiliklari mavjud. Masalan, bozor tizimi samaradorlikni oshiradi, lekin
ijtimoiy tengsizlikka olib kelishi mumkin. Buyruqbozlik tizimi tenglikni saqlaydi,
lekin samarasizlik kuzatiladi. Zamonaviy dunyoda ko‘plab davlatlar aralash
iqtisodiyotni tanlagan. O‘zbekistonda ham bozor iqtisodiyoti tamoyillari asosida
rivojlanayotgan aralash model amalda. Bu tizimda xususiy mulk, tadbirkorlik
erkinligi va davlat tartibga solishi uyg‘unlashtirilgan.
8. Mulkchilik munosabatlari mohiyati, shakllari va turlari
Mulkchilik — bu iqtisodiy resurslar va mahsulotlar ustidan egalik, foydalanish va
tasarruf qilish huquqidir. Mulkchilik munosabatlari jamiyatda ishlab chiqarish va
taqsimotni belgilovchi asosiy omillardandir. Ular moddiy va nomoddiy boyliklar
ustidan insonlar va guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarni anglatadi. Mulkchilikning
asosiy shakllari: davlat, xususiy va jamoaviy mulkdir. Davlat mulki — bu
hukumatga tegishli bo‘lgan resurslar va korxonalar. Xususiy mulk — yakka
shaxslar yoki xususiy kompaniyalarga tegishli bo‘lgan mulkdir. Jamoaviy mulk
esa bir guruh kishilarga (masalan, kooperativlar) tegishlidir. Mulkchilik turlari
esa uning faoliyat yuritish shakliga bog‘liq: iste’molchi mulki, ishlab chiqarish
mulki, mol-mulk, intellektual mulk va boshqalar. Har bir shakl jamiyatdagi
iqtisodiy mexanizmni belgilaydi. Mulkchilik shakli va turlari bozor

1 dan - 100 gacha Iqtisod
munosabatlarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Mulkni himoya qilish va
qonuniy kafolatlar iqtisodiy barqarorlikning garovidir. Bozor iqtisodiyotida
xususiy mulk asosiy rol o‘ynaydi. Ammo davlat strategik sohalarda egalik qilish
orqali umumiy manfaatni ta’minlaydi. Shu boisdan, mulkchilik munosabatlari
iqtisodiy siyosatning asosiy tarkibiy qismidir.
9. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish maqsadi,
yo‘llari va usullari
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish — bu davlatga tegishli mulklarni xususiy
qo‘llarga o‘tkazish jarayonidir. Bu jarayonning maqsadi bozor munosabatlarini
rivojlantirish, raqobat muhitini yaratish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishdan
iborat. Xususiylashtirish orqali davlat iqtisodiyotda bevosita ishtirokini
kamaytiradi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, iqtisodiyotda keng ko‘lamli
xususiylashtirish siyosatini amalga oshirdi. Bu jarayon bosqichma-bosqich olib
borildi: kichik korxonalar birinchi navbatda sotildi, keyin esa yirik sanoat
korxonalari. Xususiylashtirishning asosiy yo‘llari: ochiq savdolar, aksiyadorlik
jamiyatlarini tashkil etish, ijaraga berish orqali o‘tkazish va boshqalar. Usullariga
esa to‘liq, qisman va aralash shakldagi xususiylashtirish kiradi. Bu jarayonda
fuqarolarga aksiyalar tarqatildi, chet ellik investorlar jalb qilindi. Mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish tadbirkorlikni rivojlantirishga va ish o‘rinlarini yaratishga
xizmat qildi. Lekin bu jarayon ochiqlik, adolat va qonuniylik asosida amalga
oshirilishi zarur. Aks holda, ijtimoiy noroziliklar va iqtisodiy muammolar yuzaga
keladi. Shu sababli, xususiylashtirish doim davlat nazorati va tartibga solinishi
asosida amalga oshiriladi.
10. Natural ishlab chiqarishdan tovar ishlab chiqarishga o‘tish va uning
rivojlanishi
Natural ishlab chiqarish — bu mahsulotlar faqat ishlab chiqaruvchining ehtiyoji
uchun yaratiladigan iqtisodiy tizimdir. Bunday ishlab chiqarishda ayirboshlash va

1 dan - 100 gacha Iqtisod
bozor munosabatlari mavjud emas. Tarixda ilk jamiyatlar aynan natural ishlab
chiqarish asosida yashagan. Asta-sekin ishlab chiqarish hajmi ortib, mahsulotlar
boshqa kishilarga ham kerak bo‘la boshladi. Bu esa tovar ishlab chiqarishning
paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Tovar ishlab chiqarish — bu mahsulotlar bozorga
chiqarilib, ayirboshlash maqsadida yaratiladigan tizimdir. Unda har bir mahsulot
foydali bo‘lishi va sotilishi lozim. Tovar ishlab chiqarish jarayoni talab va taklif
qonunlariga asoslanadi. Pul muomalasi, bozordagi raqobat va ixtisoslashuv tovar
ishlab chiqarishni rivojlantirdi. Bu jarayon sanoat inqilobi davrida tezlashdi,
texnologiyalarning rivojlanishi bilan ko‘lam kengaydi. Natural ishlab
chiqarishdan tovar ishlab chiqarishga o‘tish iqtisodiy taraqqiyotning muhim
bosqichi hisoblanadi. Bu o‘zgarish jamiyatda mehnat taqsimoti, savdo-sotiq va
ixtisoslashuvni rivojlantirdi. Hozirgi davrda esa xizmat ko‘rsatish va raqamli
mahsulotlar tovar ishlab chiqarishning yangi shakllari sifatida shakllanmoqda.
11. Tovar va uning xususiyatlari
Tovar – bu bozorga sotish uchun yaratilgan mahsulot yoki xizmatdir. Har qanday
tovar inson ehtiyojini qondirish xususiyatiga ega bo‘lishi lozim. Tovarlar moddiy
va nomoddiy bo‘lishi mumkin: masalan, avtomobil moddiy tovar bo‘lsa, xizmat –
nomoddiy tovardir. Tovarning asosiy xususiyatlari foydalilik va ayirboshlash
imkoniyatidir. Foydalilik degani – u iste’molchiga qandaydir naf keltiradi.
Ayirboshlash imkoniyati esa uni boshqa tovar yoki pulga almashtirish imkonidir.
Tovar ikki xil qiymatga ega: iste’mol qiymati va ayirboshlash qiymati. Iste’mol
qiymati – bu tovarning foydalilik darajasi. Ayirboshlash qiymati esa – boshqa
tovarlar yoki pulda ifodalanadigan qiymatidir. Har bir tovar bozor qonunlariga
bo‘ysunadi: ya’ni uning narxi talab va taklif asosida shakllanadi. Tovarlarning
bozorda erkin aylanishi iqtisodiyotni rivojlantiradi. Ularning sifat darajasi va
raqobatbardoshligi ishlab chiqaruvchilar uchun muhim mezondir. Bugungi global
iqtisodiyotda raqamli tovarlar (masalan, dasturiy ta’minot) ham keng tarqalgan.
Tovar tushunchasi bozor munosabatlarining asosiy bo‘g‘inidir.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
12. Pulning kelib chiqishi, mohiyati va vazifalari
Pul insoniyat taraqqiyoti jarayonida tovar ayirboshlash zarurati natijasida vujudga
kelgan. Dastlabki jamiyatlarda ayirboshlash bevosita tovar-tovar asosida amalga
oshirilgan. Biroq bu usul noqulay bo‘lgani sababli, universal ekvivalent – pul
paydo bo‘ldi. Ilk pullar qimmatbaho metallardan – oltin va kumushdan
tayyorlangan. Pul – bu ayirboshlash vositasi, qiymat o‘lchovi, jamg‘arish vositasi
va to‘lov vositasidir. Uning asosiy mohiyati shundaki, u tovarlar qiymatini
ifodalovchi umumiy vositadir. Pul yordamida barcha tovar va xizmatlar
baholanadi. U bozor iqtisodiyotining yuragidir – tovar aylanmasi pularsiz
mumkin emas. Pul nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy munosabatlarni tartibga
soladi. Hozirda aksariyat mamlakatlarda fiat pullar – ya’ni davlat tomonidan
chiqarilgan qog‘oz pullar muomalada. Raqamli iqtisodiyotda esa elektron pul va
kriptovalyutalar ham keng tarqalmoqda. Pulning barqarorligi iqtisodiy o‘sish va
inflyatsiyani nazorat qilishda muhim omildir
13. Bozor iqtisodiyoti tizimining mazmuni, afzalliklari va kamchiliklari
Bozor iqtisodiyoti – bu iqtisodiy faoliyatning asosiy ishtirokchilari o‘rtasida erkin
raqobat asosida tashkil etiladigan tizimdir. Bu tizimda ishlab chiqarish, taqsimot,
ayirboshlash va iste’mol jarayonlari talab va taklif asosida boshqariladi. Bozor
iqtisodiyotining asosida xususiy mulk, erkin tadbirkorlik va raqobat yotadi.
Uning afzalliklari – resurslardan samarali foydalanish, innovatsiyalarni
rag‘batlantirish, iste’molchi ehtiyojlarini tezroq qondirishdir. Bundan tashqari,
bozor iqtisodiyoti inson mehnati mahsulining erkin baholanishiga imkon beradi.
Biroq bu tizimda kamchiliklar ham mavjud: ijtimoiy tengsizlik,
monopoliyalarning shakllanishi, tashqi effektlarni hisobga olmaslik. Shuningdek,
bozor o‘z-o‘zidan barcha ijtimoiy muammolarni hal eta olmaydi. Shu sababli,
davlat aralashuvi muhim – tartibga solish, soliq siyosati va ijtimoiy himoya orqali
muvozanat saqlanadi. Rivojlangan davlatlarda aynan aralash bozor iqtisodiyoti

1 dan - 100 gacha Iqtisod
samarali ishlamoqda. Bozor iqtisodiyoti innovatsiya va erkin raqobatni qo‘llab-
quvvatlashi bilan tan olingan.
14. Bozor tushunchasi, turlari va uning tuzilishi
Bozor – bu tovar va xizmatlarning sotuvchilari hamda xaridorlari o‘rtasida
ayirboshlash amalga oshiriladigan joy yoki tizimdir. Bozorda narxlar talab va
taklif asosida shakllanadi. Bozorlarning turlari turlicha asoslar bo‘yicha ajratiladi.
Tovar turi bo‘yicha: iste’mol tovarlari bozori, sanoat tovarlari bozori, mehnat
bozori, moliya bozori va boshqalar. Hududiy jihatdan: mahalliy, milliy va xalqaro
bozorlar. Raqobat darajasi bo‘yicha: erkin bozor, monopolistik bozor,
oligopoliya, sof monopoliya. Bozor tuzilmasi asosan to‘rtta asosiy elementdan
iborat: talab, taklif, narx va raqobat. Bu elementlar o‘zaro bog‘liq holda iqtisodiy
muvozanatni ta’minlaydi. Har bir bozor segmentining o‘ziga xos qonuniyatlari
mavjud. Bozor barqaror rivojlanishi uchun infratuzilma va qonunchilik asoslari
yaxshi shakllangan bo‘lishi zarur. Raqamli texnologiyalar bilan onlayn bozorlar,
elektron savdo platformalari paydo bo‘ldi. Bugungi kunda bozor nafaqat joy,
balki elektron maydon sifatida ham mavjud.
15. Bozor infratuzilmasi va uning elementlari
Bozor infratuzilmasi – bu bozor tizimining samarali faoliyat yuritishini
ta’minlovchi tashkilotlar, xizmatlar va mexanizmlar majmuidir. Bozorning to‘g‘ri
ishlashi uchun zarur bo‘lgan infratuzilma uning asosiy tayanchidir. Unga
quyidagilar kiradi: moliya-kredit muassasalari, sug‘urta tashkilotlari, axborot
markazlari, transport-logistika tarmoqlari, reklama agentliklari va boshqalar.
Masalan, banklar kredit berish orqali ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarga
yordam beradi. Sug‘urta kompaniyalari esa risklarni kamaytiradi. Axborot
markazlari bozor ishtirokchilarini kerakli ma’lumotlar bilan ta’minlaydi. Bozor
infratuzilmasi raqobat muhitini shakllantirish, narxlarni barqarorlashtirish va
savdo hajmini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Samarali infratuzilma bozor

1 dan - 100 gacha Iqtisod
iqtisodiyotining rivojlanishiga katta turtki beradi. Elektron tijorat infratuzilmasi
ham zamonaviy bozorning ajralmas qismiga aylangan. Bozor infratuzilmasi
rivojlangan davlatlar iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi.
16. O‘tish davri iqtisodiyoti, uning belgilari, turlari va qonuniyatlari
O‘tish davri iqtisodiyoti – bu markazlashgan rejali iqtisodiyotdan bozor
iqtisodiyotiga o‘tish jarayonidir. Bu davrda iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy tizimda
tub islohotlar amalga oshiriladi. Asosiy belgilar: xususiylashtirish, narxlarni
erkinlashtirish, erkin savdo va raqobat muhitining yaratilishi. Bu davrda
davlatning iqtisodiyotdagi roli qayta ko‘rib chiqiladi. O‘tish iqtisodiyoti turlari:
keskin (sho‘ng‘ish yo‘li bilan) va bosqichma-bosqich (evolyutsion) model
asosida kechadi. Har bir davlat o‘z tarixiy, siyosiy va iqtisodiy sharoitiga mos
yo‘lni tanlaydi. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish
tamoyili asosida islohotlar olib borildi. O‘tish davrida muqobil institutlar
yaratilib, iqtisodiy barqarorlik ta’minlanadi. Bu jarayonda inflyatsiya, ishsizlik va
ijtimoiy tengsizlik kuchayishi mumkin. Shuning uchun davlat tomonidan ijtimoiy
himoya choralari ko‘riladi. Bozor iqtisodiyotiga muvaffaqiyatli o‘tish uchun
qonunchilik bazasi mustahkamlanadi. O‘tish davrining qonuniyatlari – bu
iqtisodiy islohotlar izchil va bosqichma-bosqich amalga oshirilishidir.
17. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish modellari, ularning xususiyatlari
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning bir necha modellari mavjud bo‘lib, ular
mamlakatning siyosiy va iqtisodiy sharoitiga qarab tanlanadi. Eng mashhur
modellardan biri – "sho‘ng‘ish" yoki shok terapiyasi modeli, bu Polshada va
Rossiyada qo‘llanilgan. Bu modelda barcha islohotlar qisqa vaqt ichida amalga
oshiriladi: narxlar erkinlashtiriladi, subsidiya va davlat tartiblari bekor qilinadi.
Biroq bu model ko‘plab ijtimoiy muammolar – ishsizlik, inflyatsiya, tanazzulga
olib kelgan. Ikkinchi model – bosqichma-bosqich o‘tish, bu esa O‘zbekiston,
Xitoy va boshqa ayrim Osiyo davlatlari tajribasida qo‘llangan. Bu modelda

1 dan - 100 gacha Iqtisod
iqtisodiy islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshiriladi va ijtimoiy himoya
mexanizmlari saqlab qoliladi. Har bir modelda xususiylashtirish, raqobat
muhitining shakllanishi, pul-kredit islohotlari asosiy yo‘nalish bo‘lib qoladi.
Ularning farqi – vaqt, tezlik va davlatning boshqaruvdagi roli darajasidadir.
O‘zbekistonda "evolyutsion yo‘l" tanlanib, ijtimoiy barqarorlikni saqlagan holda
o‘tish amalga oshirilmoqda. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishda har bir bosqich
oldindan rejalashtirilgan bo‘lishi lozim.
18. Talab va uning hajmiga ta’sir qiluvchi omillar
Talab – bu iste’molchilarning ma’lum bir narxda mahsulot yoki xizmat sotib
olish istagi va imkoniyatidir. Talab miqdori narxga bevosita bog‘liq: narx oshsa –
talab kamayadi, narx tushsa – talab ortadi. Buni “talab qonuni” deb atashadi.
Biroq talab faqat narxga emas, boshqa omillarga ham bog‘liq. Asosiy omillar:
iste’molchi daromadi, tovarning sifati, unga bo‘lgan moda yoki urf, o‘rnini
bosuvchi mahsulotlarning mavjudligi. Misol uchun, agar odamlarning daromadi
oshsa – talab ham ortadi. Yoki bir tovar arzonroq bo‘lsa, unga o‘xshash
boshqasiga talab kamayadi. Shuningdek, aholining soni va tarkibi, reklama,
mavsumiy omillar ham talabga ta’sir qiladi. Bozorda muvaffaqiyatga erishish
uchun ishlab chiqaruvchilar aynan shu omillarni tahlil qilishlari zarur. Talab
tahlili korxona strategiyasini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Davlat ham ayrim
hollarda talabni rag‘batlantirish siyosatini olib borishi mumkin, masalan
subsidiyalar orqali.
19. Taklifning mazmuni va uning hajmiga ta’sir qiluvchi omillar
Taklif – bu ishlab chiqaruvchilarning ma’lum bir narxda mahsulot yoki xizmatni
sotish istagi va imkoniyatidir. Taklif hajmi narxga bog‘liq: narx oshsa – taklif
ko‘payadi, chunki ishlab chiqaruvchilar ko‘proq foyda olishni xohlashadi. Bu
“taklif qonuni” deb yuritiladi. Biroq narxdan tashqari boshqa omillar ham taklif
hajmiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ishlab chiqarish xarajatlari – xomashyo,

1 dan - 100 gacha Iqtisod
mehnat, energiya narxi. Agar xarajatlar oshsa, taklif kamayadi. Texnologik
yutuqlar esa taklifni ko‘paytiradi, chunki mahsulot tezroq va arzonroq ishlab
chiqariladi. Soliq va bojxona siyosati ham muhim: yuqori soliqlar taklifni
kamaytiradi. Boshqa omillar – ob-havo (ayniqsa qishloq xo‘jaligida), davlat
tartibga soluvi, ishlab chiqaruvchilar soni va ularning hajmi. Taklifni boshqarish
uchun ishlab chiqaruvchilar bozor signallarini to‘g‘ri tahlil qilishlari zarur. Taklif
egiluvchanligi – u narx o‘zgarishiga qanchalik tez javob berishiga bog‘liq. Taklif
va talab uyg‘unligi esa bozordagi muvozanatni belgilaydi.
20. Talab va taklifning mos kelishi. Bozor muvozanati
Bozor muvozanati – bu talab va taklifning bir-biriga mos kelgan holatidir. Bu
holatda xaridorlar qancha tovar sotib olishni xohlasa, ishlab chiqaruvchilar ham
shuncha miqdorda taklif etadilar. Muvozanat narxi – bu talab va taklif miqdori
teng bo‘lgan narxdir. Agar narx muvozanatdan yuqori bo‘lsa – ortiqcha mahsulot
paydo bo‘ladi, ya’ni taklif talabdan ortib ketadi. Aksincha, narx past bo‘lsa –
mahsulot yetishmovchiligi yuzaga keladi. Shuning uchun bozor o‘z-o‘zini
tartibga solib, narxni muvozanat darajasiga olib keladi. Bu jarayonni "ko‘rinmas
qo‘l" deb ham atashadi (Adam Smit tomonidan). Bozor muvozanatining yuzaga
kelishi uchun talab va taklif doimiy o‘zgarishda bo‘ladi. Ularning kesishgan
nuqtasi bozorni barqarorlashtiradi. Raqobatli bozorda muvozanat tezroq
shakllanadi, monopolistik bozorda esa bu sekin kechadi. Bozor muvozanati
iqtisodiy barqarorlik va samarali resurs taqsimoti uchun asosiy shartdir.
21. Talab va taklif elastikligi
Talab va taklif elastikligi – bu narx o‘zgarishiga nisbatan talab yoki taklif
hajmining qanday o‘zgarishini ko‘rsatadigan iqtisodiy tushuncha. Talab
elastikligi shuni bildiradiki, agar narx o‘zgarsa, xaridorlar qancha mahsulot sotib
olishga tayyor bo‘lishadi. Agar narx ozgina oshsa, lekin talab kuchli kamayib
ketsa – bu talabning yuqori elastikligini bildiradi. Aksincha, narx o‘zgarishiga

1 dan - 100 gacha Iqtisod
talab javob bermasa – bu noelastiklikdir. Taklif elastikligi esa ishlab
chiqaruvchilarning narx o‘zgarishiga qanday javob berishini anglatadi. Mahsulot
ishlab chiqarishning murakkabligi va zaxiralar mavjudligi bu yerda muhim rol
o‘ynaydi. Elastiklik koeffitsienti son jihatdan o‘lchanadi: agar u 1 dan katta
bo‘lsa – elastik, 1 dan kichik bo‘lsa – noelastik deb baholanadi. Zaruriy tovarlar
odatda noelastik bo‘ladi, hashamatbop tovarlar esa elastik. Talab va taklif
elastikligi soliq siyosati, narx belgilash strategiyasi va bozor muvozanatini
aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu tushunchalar yordamida ishlab chiqaruvchilar
va davlat aniq qarorlar qabul qilishi mumkin. Misol uchun, benzin talabining
elastikligi past, chunki undan voz kechish qiyin. Elastiklikni tushunish iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. U bozor tahlilida asosiy vositalardan
biridir.
22. Raqobatning iqtisodiy asoslari va rivojlanish xususiyatlari
Raqobat – bu bozordagi xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida foyda, xaridor va
resurslar uchun olib boriladigan kurashdir. Uning iqtisodiy asosi – resurslarning
cheklanganligi va ehtiyojlarning cheksizligidir. Raqobat ishlab chiqaruvchilarni
samarali faoliyat yuritishga majbur qiladi. Bozorda raqobat mavjud bo‘lsa,
mahsulot sifati ortadi, narxlar barqarorlashadi va innovatsiyalar tezroq joriy
qilinadi. Raqobatning rivojlanishi uchun ochiq bozor, teng imkoniyatlar va erkin
kirish-chiqish shartlari kerak. Rivojlangan mamlakatlarda raqobat siyosati qat’iy
nazorat ostida bo‘ladi. U yerda monopoliyalarning oldini olish va adolatli o‘yin

1 dan - 100 gacha Iqtisod
qoidalarini ta’minlash muhim hisoblanadi. Raqobat mahsulot xilma-xilligini
oshiradi va xaridorlarga tanlov imkonini beradi. Bozor iqtisodiyotida raqobat
markaziy o‘ringa ega. U nafaqat mahsulotlar, balki xizmatlar, texnologiyalar va
mehnat bozorida ham o‘z aksini topadi. Raqobatni cheklovchi omillar bozorga
kirishdagi to‘siqlar, monopoliyalarning kuchayishi va davlatning haddan tashqari
aralashuvidir. Raqobat rivojlanishi uchun normativ-huquqiy baza mustahkam
bo‘lishi zarur. Shuningdek, raqobat ijtimoiy tenglik va iqtisodiy barqarorlik
uchun ham zarurdir.
23. Raqobatning shakllari va usullari
Raqobat shakllari ikki asosiy turga bo‘linadi: narx bo‘yicha raqobat va narxdan
tashqari raqobat. Narx bo‘yicha raqobatda ishlab chiqaruvchilar mahsulot narxini
pasaytirish orqali xaridorlarni jalb qilishga harakat qilishadi. Bu raqobat turi
ko‘proq ommaviy va standart mahsulotlarda uchraydi. Narxdan tashqari
raqobatda esa ishlab chiqaruvchilar mahsulot sifati, dizayni, xizmat ko‘rsatish,
reklama va brend orqali kurash olib borishadi. Raqobat shakllari quyidagicha
farqlanadi: to‘liq raqobat, monopolistik raqobat, oligopoliya va monopoliya.
To‘liq raqobatda juda ko‘p ishlab chiqaruvchilar mavjud bo‘lib, hech kim narxga
ta’sir qila olmaydi. Monopolistik raqobatda esa mahsulotlar farqlanadi, ammo
ko‘plab ishlab chiqaruvchilar bor. Oligopoliya holatida bozorda bir nechta yirik
ishlab chiqaruvchi bo‘ladi, ular narx va hajmga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
Monopoliya esa yagona ishlab chiqaruvchining ustunligini bildiradi. Raqobat
usullari – bu mahsulotni sotishga yordam beradigan vositalardir: reklama,
yangilik joriy qilish, servis, kafolat, chegirmalar. Zamonaviy raqobat texnologik
innovatsiyalar va xizmat sifatiga asoslanmoqda. Har bir bozor turida o‘ziga xos
raqobat usullari mavjud. Raqobatni chuqur tushunish iqtisodiy faoliyatda
muvaffaqiyat garovidir.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
24. Monopoliyalarning iqtisodiy asosi, turlari va ijtimoiy oqibatlari
Monopoliya – bu bozorda yagona sotuvchi yoki ishlab chiqaruvchi mavjud
bo‘lgan holatdir. Bunday korxona mahsulot narxini mustaqil belgilaydi va
iste’molchilarga tanlov imkoniyati bermaydi. Monopoliyaning iqtisodiy asosi –
bozorga kirishdagi to‘siqlar, maxsus litsenziyalar, xomashyo manbalariga egalik,
ilmiy yangiliklar va intellektual mulkdir. Monopoliya turlari: tabiiy, huquqiy, va
sun’iy monopoliya. Tabiiy monopoliya, masalan, gaz yoki suv ta’minoti kabi
sohalarda paydo bo‘ladi, bu yerda raqobat iqtisodiy jihatdan maqsadsiz. Huquqiy
monopoliya patent yoki davlat ruxsati asosida shakllanadi. Sun’iy monopoliya
esa birlashmalar, kartellar yoki trestlar orqali yuzaga keladi. Monopoliyaning
ijtimoiy oqibatlari salbiy bo‘lishi mumkin: narxlar oshadi, mahsulot sifati
pasayadi, tanlov kamayadi. Iste’molchilar va jamiyat manfaatiga zarar yetadi.
Shu sababli monopoliyaga qarshi qonunchilik mavjud. Raqobatga qarshi xatti-
harakatlar qonun bilan cheklanadi. Ammo ba’zi holatlarda, ayniqsa tabiiy
monopoliya sohalarida, davlat nazorati ostida bo‘lish sharti bilan monopoliya
ma’qullanadi. Monopoliya va raqobat o‘rtasidagi muvozanat iqtisodiy adolat va
samaradorlikni ta’minlaydi.
25. Monopoliyaga qarshi qonunchilik va ularning amal qilishi
Monopoliyaga qarshi qonunchilik – bu bozor iqtisodiyoti barqaror rivojlanishini
ta’minlash maqsadida raqobatni himoya qilishga qaratilgan huquqiy tizimdir. Bu
qonunlar yordamida narxlarni sun’iy oshirish, bozorga kirishdagi to‘siqlarni
yaratish, iste’molchilarni aldatish kabi holatlar oldi olinadi. Monopoliyaga qarshi
qonunlar birinchi bo‘lib AQShda 1890-yilda qabul qilingan (Sherman qonuni).
Keyinchalik Yevropa va boshqa mamlakatlarda ham bu borada huquqiy tizim
shakllandi. O‘zbekiston Respublikasida “Raqobat to‘g‘risida”gi qonun mavjud
bo‘lib, u 2012-yil 6-yanvarda kuchga kirgan. Ushbu qonun orqali
monopoliyalarning adolatsiz ustunliklari cheklanadi. Davlat raqobatni
rag‘batlantirish orqali korxonalar o‘rtasida sog‘lom muhit yaratishga harakat

1 dan - 100 gacha Iqtisod
qiladi. Monopoliyaga qarshi qonunlar orqali narxlar sun’iy usulda
o‘zgartirilishining oldi olinadi. Shuningdek, iste’molchilar huquqlari himoya
qilinadi. Davlat organlari raqobatga qarshi xatti-harakatlarni aniqlab, choralar
ko‘radi. Bozor muvozanatini ta’minlashda bu qonunchilik muhim rol o‘ynaydi. U
iqtisodiy adolat, tenglik va samaradorlikni kafolatlaydi. Raqobat bo‘lmagan joyda
taraqqiyot bo‘lmaydi.
26. Narxning hajmiga ta’sir etuvchi omillar va narxning vazifalari
Narx – bu tovar va xizmatlar qiymatini pulda ifodalovchi ko‘rsatkich bo‘lib,
bozorda muhim iqtisodiy vosita hisoblanadi. Narxga bir nechta omillar ta’sir
qiladi. Eng avvalo, talab va taklif – asosiy omillardan biridir. Agar talab ortsa va
taklif kamaysa, narx oshadi; aksincha, taklif ko‘p, talab esa kam bo‘lsa, narx
pasayadi. Tovarni ishlab chiqarish xarajatlari ham narxga ta’sir qiladi. Ishchi
kuchi, xomashyo, energiya resurslari narxi oshsa – yakuniy narx ham yuqori
bo‘ladi. Bozordagi raqobat darajasi ham narx shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
Raqobat kuchli bo‘lsa, narxlar pasayadi, monopoliyalarda esa narx yuqoriroq
bo‘ladi. Bundan tashqari, davlatning soliqlar, subsidiyalar orqali aralashuvi ham
narxga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Narxning bir necha vazifalari bor: u axborot
berish (bozordagi holat haqida signal), taqsimlovchi, rag‘batlantiruvchi
(resurslarni samarali taqsimlashga undaydi) va muvofiqlashtiruvchi vazifalarni
bajaradi. Narx yordamida ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘z qarorlarini
shakllantiradi. Bu esa butun iqtisodiy tizimni uyg‘un ishlashini ta’minlaydi.
27. Narx turlari va ularning mazmuni
Bozor iqtisodiyotida narxlarning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ular o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Eng avvalo, bozor narxi – talab va taklif asosida erkin
shakllanadigan narx turidir. Bu erkin raqobat sharoitida belgilanadi va eng
barqaror narx hisoblanadi. Davlat tomonidan tartibga solinadigan narx esa
hukumat yoki mutasaddi tashkilotlar tomonidan belgilanadi. Masalan, kommunal

1 dan - 100 gacha Iqtisod
xizmatlar, energiya va transport sohalaridagi narxlar. Eng yuqori va eng past
narxlar esa ijtimoiy himoya maqsadida belgilanadi – ular narxlar haddan
oshmasligi yoki tushib ketmasligi uchun qo‘yiladi. Chakana narx – bu mahsulot
do‘konda xaridorga sotiladigan oxirgi narxdir. Ulgurji narx esa yirik miqdordagi
mahsulotlar uchun ishlab chiqaruvchilar yoki savdo tashkilotlari o‘rtasidagi
narxdir. Sof narx (xarajatlar narxi) – faqat ishlab chiqarish xarajatlarini
qoplaydigan narxni bildiradi. Tenglama narx – talab va taklif muvozanatlashgan
nuqtada shakllangan narxdir. Bundan tashqari, eksport-import narxlari ham
mavjud bo‘lib, xalqaro savdoda qo‘llaniladi. Narxlarning bu turlari iqtisodiy
faoliyatda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
28. Raqobatning turli ko‘rinishlari sharoitida narxning shakllanish
xususiyatlari
Raqobat turiga qarab narxlar turlicha shakllanadi. To‘liq raqobat sharoitida
ko‘plab ishlab chiqaruvchilar mavjud bo‘lib, ular narxga ta’sir o‘tkaza olmaydi.
Bu holatda narx – bozordagi talab va taklif asosida erkin belgilanadi. Har bir
korxona “berilgan narx”ni qabul qiladi. Monopolistik raqobatda esa mahsulotlar
farqlanadi (brend, dizayn, xizmat sifati orqali). Bu holatda har bir ishlab
chiqaruvchi o‘z mahsulotiga alohida narx belgilaydi. Oligopoliya holatida esa
bozorda kam sonli yirik ishlab chiqaruvchilar mavjud bo‘lib, ular narxlar
bo‘yicha kelishuvga borishi mumkin. Bu esa narxlar barqaror bo‘lib qolishiga
olib keladi. Monopoliya sharoitida yagona ishlab chiqaruvchi mavjud bo‘lib,
narxni o‘zi belgilaydi, bu esa ko‘pincha yuqori narxlarga olib keladi. Har bir
raqobat shaklida narx strategiyasi har xil bo‘ladi. Narx shakllanishiga qo‘shimcha
omillar – xarajatlar, soliq yuklamalari, davlat tartiboti, import-eksport shartlari
ta’sir qiladi. Raqobat sharoitida ishlab chiqaruvchilar xaridorni jalb qilish uchun
narxni moslashtiradi. Bu jarayon iqtisodiyotda narx mexanizmining
moslashuvchanligini ifodalaydi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
29. Tadbirkorlik faoliyati mohiyati va asosiy belgilari
Tadbirkorlik – bu foyda olish maqsadida tashkil etiladigan, tavakkalchilik va
tashabbuskorlikka asoslangan iqtisodiy faoliyatdir. Tadbirkorlik faoliyatining
mohiyati – erkin qaror qabul qilish, o‘z g‘oyalarini amalga oshirish, yangi
mahsulot yoki xizmatlar yaratishdan iborat. Bu faoliyatning asosiy belgilaridan
biri – mustaqillikdir. Tadbirkor o‘z faoliyatini o‘zi rejalashtiradi, resurslarni
tanlaydi, natijaga javob beradi. Ikkinchi belgi – tavakkalchilik bo‘lib, bu
moliyaviy yo‘qotishlar ehtimoli bilan bog‘liq. Barcha investitsiyalar natija
bermasligi mumkin. Uchinchidan, foyda olish – asosiy maqsaddir. Barcha
xarajatlarni qoplagan holda daromad olish tadbirkorlik muvaffaqiyatini
ko‘rsatadi. To‘rtinchi belgi – yangilik kiritish, ya’ni innovatsiyalarni joriy etish
orqali bozorni zabt etish. Tadbirkorlik faoliyati jamiyatda ish o‘rinlari yaratadi,
iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. Tadbirkorlar bozor muvozanatini saqlashda, tovar
va xizmatlar taklifini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Davlat tomonidan
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturlari mavjud bo‘lib, ular faoliyatni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
30. Tadbirkorlik faoliyatining shakllari
Tadbirkorlik faoliyati bir nechta shakllarda amalga oshiriladi va bu shakllar
tashkiliy-huquqiy asoslariga ko‘ra farqlanadi. Eng oddiy shakl bu – yakka
tartibdagi tadbirkorlik bo‘lib, uni bir kishi o‘z nomidan amalga oshiradi. Bu shakl
kam xarajatli, ammo tavakkal butunlay tadbirkorning o‘z zimmasidadir. Oilaviy
tadbirkorlik – bu bir oilaga tegishli bo‘lgan xo‘jalik yuritish shaklidir, ko‘p
hollarda dehqonchilik, xizmat ko‘rsatish sohalarida uchraydi. Keyingi shakl –
korxona shaklida tashkil etilgan tadbirkorlik bo‘lib, bu yerda yuridik shaxs
tashkil etiladi. Mas’uliyati cheklangan jamiyat (MChJ) – eng keng tarqalgan
korxona shaklidir. MChJda ishtirokchilarning javobgarligi faqat ulush miqdoriga
bog‘liq bo‘ladi. Aksiyadorlik jamiyati (AJ) – yirik biznes shakli bo‘lib, u
aksiyalar chiqarish orqali mablag‘ to‘playdi. Kooperativlar – bir necha

1 dan - 100 gacha Iqtisod
shaxslarning umumiy manfaatlar asosida birlashgan faoliyati. Shuningdek, davlat
va xususiy sheriklik asosida ham tadbirkorlik shakllari mavjud. Har bir shaklning
afzallik va kamchiliklari bor. Tadbirkor tanlovda o‘z imkoniyatlari va
maqsadlariga qarab qaror qabul qiladi.
31. Tadbirkorlik kapitali harakati va doiraviy aylanishi
Tadbirkorlik kapitali — bu ishlab chiqarishni tashkil etish uchun zarur bo‘lgan
pul mablag‘lari va boshqa moddiy resurslardir. Kapitalning harakati doiraviy
bo‘lib, uch bosqichda amalga oshadi: pul shakli, ishlab chiqarish shakli va tovar
(foyda) shakli. Dastlab tadbirkor pul kapitali bilan ishlab chiqarish vositalari va
ishchi kuchini sotib oladi. Bu jarayon – kapitalning puldan ishlab chiqarish
shakliga o‘tishi. Keyin bu resurslar yordamida tovar yoki xizmatlar yaratiladi –
bu ishlab chiqarish bosqichi. So‘ngra tayyor mahsulot bozorga chiqariladi va
sotiladi, natijada foyda olinadi. Bu – kapitalning tovar shaklidan yana pul
shakliga qaytishidir. Kapitalning bu aylanishi uzluksiz bo‘lishi kerak, chunki
to‘xtovlar korxonaning moliyaviy barqarorligiga tahdid soladi. Doimiy aylanish
ishlab chiqarish sur’atini va foyda hajmini oshiradi. Kapital aylanishi samarali
bo‘lishi uchun uni oqilona rejalashtirish va boshqarish talab etiladi.
32. Tadbirkorlik kapitalining turlari: asosiy va aylanma kapital, ulardan
foydalanish samaradorligi
Tadbirkorlik kapitali ikki asosiy turga bo‘linadi: asosiy kapital va aylanma
kapital. Asosiy kapital – bu uzoq muddat foydalaniladigan vositalar: binolar,
uskunalar, transport vositalari. Ular bir necha yillarda eskiradi va asta-sekin
qiymatini mahsulot tannarxiga o‘tkazadi. Aylanma kapital esa ishlab chiqarish
jarayonida bir martalik ishtirok etadi – xomashyo, materiallar, energiya, ish haqi
va boshqalar. Aylanma kapital tez aylanadi, asosiy kapital esa sekinroq. Ikkala
turdagi kapitaldan samarali foydalanish ishlab chiqarish samaradorligini
belgilaydi. Asosiy kapital samaradorligi – uni to‘liq yuklab ishlatish va

1 dan - 100 gacha Iqtisod
modernizatsiyadan iborat. Aylanma kapital samaradorligi – uni aylanish tezligini
oshirish va zaxiralarni optimallashtirish orqali erishiladi. Kapitaldan unumli
foydalanish korxona raqobatbardoshligini oshiradi va foyda hajmini ko‘paytiradi.
33. Ishlab chiqarish harajatlari tushunchasi, uning tarkibi va turlari
Ishlab chiqarish harajatlari – bu tovar yoki xizmat yaratish uchun sarflangan
barcha moddiy va nomoddiy resurslarning yig‘indisidir. Ularning asosiy tarkibi
quyidagilardan iborat: xomashyo va materiallar, ishchi kuchi (ish haqi), energiya,
amortizatsiya, transport, soliqlar va boshqalar. Harajatlar ikki turga bo‘linadi:
doimiy harajatlar (ijara, ma’muriy xarajatlar) va o‘zgaruvchi harajatlar
(xomashyo, energiya, ish haqi). Doimiy xarajatlar ishlab chiqarish hajmiga
bog‘liq emas, o‘zgaruvchi xarajatlar esa ishlab chiqarish hajmi bilan birga ortadi.
Harajatlarni tahlil qilish korxona faoliyatini rejalashtirish va tannarxni
pasaytirishda muhim ahamiyatga ega. Samarali ishlab chiqarish harajatlarini
kamaytirish orqali korxona raqobatbardoshligini oshiradi. Buning uchun
zamonaviy texnologiyalar, resurslarni tejash usullari joriy etilishi kerak.
34. Foydaning iqtisodiy mazmuni, uning taqsimlanishi va ishlatilishi
Foyda – bu korxona o‘z mahsulotini sotib, barcha xarajatlarni qoplagandan keyin
qolgan musbat moliyaviy natijadir. Foyda – korxonaning asosiy maqsadi va
moliyaviy faoliyatining natijasidir. U bir necha bosqichda taqsimlanadi: eng
avvalo, davlatga soliqlar to‘lanadi (foyda solig‘i, QQS va boshqalar), so‘ngra
qolgan sof foyda korxonaning ixtiyorida qoladi. Bu foyda quyidagi yo‘nalishlarda
ishlatiladi: ishlab chiqarishni kengaytirish (investitsiyalar), texnologik
modernizatsiya, ishchilarga mukofot va bonuslar, zaxira jamg‘armalari,
dividendlarga to‘lov. Foydaning bir qismi ijtimoiy loyihalarga (xodimlar
farovonligi, madaniy tadbirlar) yo‘naltiriladi. Foydani to‘g‘ri taqsimlash –
korxonaning uzoq muddatli rivoji va barqarorligini ta’minlaydi. U samaradorlik

1 dan - 100 gacha Iqtisod
ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, uning o‘sishi raqobatbardoshlik va investitsion
jozibadorlikni oshiradi.
35. Daromadlarning taqsimlanish tamoyillari
Daromadlarning taqsimlanishi – bu mamlakatda yaratilgan umumiy boylikni turli
ijtimoiy qatlamlar va iqtisodiy subyektlar o‘rtasida taqsimlash jarayonidir. Asosiy
tamoyillardan biri – mehnatga ko‘ra to‘lash, ya’ni kim ko‘proq va sifatli ishlasa,
ko‘proq daromad oladi. Ikkinchisi – kapital egaligiga qarab taqsimlash, ya’ni
kimda ishlab chiqarish vositalari bo‘lsa, u ko‘proq foyda oladi. Uchinchi tamoyil
– ijtimoiy adolat, bu kam ta’minlangan qatlamlarni himoyalash maqsadida davlat
tomonidan daromadni qayta taqsimlashni nazarda tutadi. Bu jarayonda soliqlar,
subsidiya va ijtimoiy yordamlar muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Daromad
taqsimoti davlatning iqtisodiy siyosatiga bevosita bog‘liq bo‘lib, uning
muvozanatsizligi ijtimoiy tengsizlik va notinchlikka olib kelishi mumkin. Shu
sababli, adolatli va samarali taqsimlash iqtisodiy barqarorlikning asosiy omilidir.
36. Ish haqining iqtisodiy mazmuni, uni tashkil etish shakllari va tizimlari
Ish haqi – bu xodimning mehnatiga to‘lanadigan pul mukofoti bo‘lib, u ishlab
chiqarilgan mahsulot yoki xizmatga nisbatan to‘lanadi. Ish haqi mehnat
munosabatlarining asosiy elementi hisoblanadi. Uni tashkil qilishda ikki asosiy
shakl qo‘llaniladi: vaqtbay va ishbay. Vaqtbay ish haqi – xodimning ishlagan soat
yoki kuniga qarab to‘lanadi. Ishbay ish haqi – ishlab chiqarilgan mahsulot
hajmiga bog‘liq bo‘ladi. Ish haqi tizimlari esa asosiy, qo‘shimcha, mukofotlar,
rag‘batlantiruvchi bonuslar va natural to‘lovlardan iborat. Davlat minimal ish
haqini belgilash orqali ijtimoiy himoyani ta’minlaydi. Ish haqi mehnat
unumdorligini oshirishda muhim vosita bo‘lib, xodimlarning motivatsiyasiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Adolatli va raqobatbardosh ish haqi tizimi yuqori malakali
kadrlarni saqlab qolish va rivojlantirish uchun zarur.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
37. Mehnat munosabatlarining iqtisodiy mazmuni va kasaba
uyushmalarining roli
Mehnat munosabatlari – bu ishchi va ish beruvchi o‘rtasidagi huquqiy, iqtisodiy
va ijtimoiy aloqalarning majmuasidir. Ularning iqtisodiy mazmuni ishlab
chiqarish jarayonida mehnat resurslarini samarali taqsimlash va boshqarishdan
iborat. Mehnat munosabatlari ishchilarni mehnatga rag‘batlantirish, ularning
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Kasaba uyushmalari esa ishchilar
manfaatlarini himoya qiluvchi ijtimoiy tashkilotlardir. Ular mehnat shartnomalari
tuzishda, ish sharoitlarini yaxshilashda, ish haqining oshirilishida faol ishtirok
etadi. Kasaba uyushmalari ijtimoiy adolatni ta’minlash va mehnat nizolarini hal
qilishda muhim vositadir. Ularning roli nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va
huquqiy sohalarda ham keng ko‘lamda namoyon bo‘ladi. Samarali mehnat
munosabatlari va kasaba uyushmalari korxona barqarorligini oshiradi.
38. Agrar munosabatlar va ularning xususiyatlari
Agrar munosabatlar qishloq xo‘jaligida hosil bo‘ladigan ishlab chiqarish va
taqsimlash jarayonidagi iqtisodiy munosabatlardir. Ular yer, mehnat, kapital va
ishlab chiqarish vositalarining taqsimlanishi, egalik shakllari bilan bog‘liq. Agrar
munosabatlar asosan yer egaligi va undan foydalanish bilan belgilanadi. Ular
o‘ziga xos xususiyatlarga ega: tabiiy sharoitlarga bog‘liqlik, mehnatning sezilarli
darajada qo‘lda bo‘lishi, hosildorlik pastligi. Bu munosabatlar qishloq joylarda
ijtimoiy struktura va siyosiy munosabatlarga ham ta’sir qiladi. Zamonaviy agrar
munosabatlar xo‘jaliklarni samarali boshqarish, erni oqilona taqsimlash, qishloq
iqtisodiyotini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ularning islohoti va modernizatsiyasi
mamlakat iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
39. Renta munosabatlari, turlari va ularga tavsif
Renta – bu yer yoki boshqa tabiiy resurslardan foydalanish uchun to‘lanadigan
doimiy daromaddir. Renta munosabatlari yer egaligi va undan foydalanish

1 dan - 100 gacha Iqtisod
sharoitida yuzaga keladi. Renta ikki asosiy turga bo‘linadi: yer renta va iqtisodiy
renta. Yer renta tabiiy resurslarga egalikdan kelib chiqadi va bozor sharoitida
shakllanadi. Iqtisodiy renta esa ishlab chiqarish jarayonida yaratiladigan ortiqcha
daromaddir. Renta munosabatlari yer taqsimoti, ijaraga berish, yer soliqlari tizimi
bilan chambarchas bog‘liq. Ular iqtisodiyotda ijtimoiy tengsizlikka sabab bo‘lishi
mumkin, shuning uchun davlat tomonidan tartibga solinadi. Samarali renta
munosabatlari yer resurslarini samarali ishlatish va qishloq xo‘jaligi rivojiga
xizmat qiladi.
40. Agrosanoat integratsiyasi. Agrosanoat majmuasi va uning tarkibi
Agrosanoat integratsiyasi – bu qishloq xo‘jaligi va sanoat korxonalarining o‘zaro
bog‘langan tizimi bo‘lib, u mahsulot ishlab chiqarish, qayta ishlash va taqsimlash
jarayonlarini birlashtiradi. Agrosanoat majmuasi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yetishtirish, ularni qayta ishlash va iste’molga tayyorlash bilan shug‘ullanadi.
Majmuaga yer xo‘jaligi korxonalari, oziq-ovqat sanoati, qishloq xizmatlari kiradi.
Bu tizim ishlab chiqarishni yanada samarali qiladi, resurslarni tejash va mahsulot
sifatini oshirishga yordam beradi. Agrosanoat integratsiyasi iqtisodiy barqarorlik
va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Uning
rivojlanishi qishloq hududlarining ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxshilaydi.
41. Agrobiznes va uning turlari
Agrobiznes — bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash,
saqlash va sotishni o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli iqtisodiy faoliyatdir. U nafaqat
ekin yetishtirish va chorvachilikni, balki agrotexnika vositalari ishlab chiqarish,
agroservis xizmatlari, logistika, marketing va savdoni ham qamrab oladi.
Agrobiznes turlari: dehqonchilik, chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik,
qishloq xo‘jaligi texnikalari ishlab chiqarish va oziq-ovqat sanoati. Har bir tur
bir-biriga bog‘langan zanjir sifatida iqtisodiy tizimda o‘z o‘rniga ega. Zamonaviy
agrobiznesda innovatsiyalar, biologik resurslardan samarali foydalanish, raqamli

1 dan - 100 gacha Iqtisod
texnologiyalar keng joriy etiladi. Bu soha aholi uchun oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash, eksportni rivojlantirish va ish o‘rinlarini yaratishda muhimdir. Shu
sababli davlatlar agrar sektorni qo‘llab-quvvatlash siyosatini olib boradi.
42. Milliy iqtisodiyotning qaror topishi va uning makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlari
Milliy iqtisodiyotning qaror topishi mamlakat iqtisodiy tizimining umumiy
holatini ifodalovchi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar yordamida amalga oshiriladi.
Ushbu ko‘rsatkichlar iqtisodiy faoliyatning samaradorligini o‘lchash, siyosatni
shakllantirish va iqtisodiy o‘sishni rejalashtirishda asos bo‘ladi. Asosiy
makroko‘rsatkichlarga yalpi ichki mahsulot (YaIM), yalpi milliy mahsulot
(YaMM), milliy daromad, inflyatsiya darajasi, ishsizlik, investitsiyalar va tashqi
savdo balanslari kiradi. Ushbu ko‘rsatkichlar milliy iqtisodiyotning qaysi sohalari
rivojlanganini, qaysi yo‘nalishlarda muammolar mavjudligini aniqlashga yordam
beradi. Iqtisodiy siyosat ularni nazorat qilish va tartibga solishga qaratiladi. Shu
bilan birga, makroiqtisodiy barqarorlik iqtisodiy o‘sish va jamiyat farovonligi
uchun muhimdir. Milliy iqtisodiyotning samarali qaror topishi uchun to‘g‘ri va
aniq ma’lumotlar zarur.
43. Yalpi milliy mahsulotning mazmuni, tarkibiy qismlari va harakat
shakllari
Yalpi milliy mahsulot (YaMM) – bu ma’lum davrda mamlakat fuqarolari
tomonidan ishlab chiqarilgan barcha yakuniy tovarlar va xizmatlarning bozor
qiymatining yig‘indisidir. YaMM tarkibiga ichki ishlab chiqarishdan tashqari,
xorijda fuqarolar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar ham kiradi. Uning
asosiy tarkibiy qismlari – iste’mol xarajatlari, investitsiyalar, davlat xarajatlari,
eksport va import farqidir. YaMM iqtisodiy samaradorlik va fuqarolarning
turmush darajasini o‘lchashda muhim ko‘rsatkichdir. Harakat shakllari mamlakat
ichidagi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish zanjiri orqali amalga oshadi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
YaMM o‘sishi iqtisodiy barqarorlik va milliy boylikni oshirishga xizmat qiladi.
Shu bois davlat iqtisodiy siyosatida YaMM ni oshirish muhim vazifalardan
biridir.
44. YaIMni hisoblash usullari
Yalpi ichki mahsulot (YaIM)ni hisoblashning uch asosiy usuli mavjud: ishlab
chiqarish, daromad va xarajatlar usullari. Ishlab chiqarish usulida mamlakatda
ishlab chiqarilgan barcha yakuniy mahsulotlarning umumiy qiymati yig‘iladi.
Daromad usuli ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘lgan barcha daromadlarni (ish
haqi, foyda, soliqlar) jamlaydi. Xarajatlar usuli esa umumiy xarajatlarni (iste’mol,
investitsiyalar, davlat xarajatlari, eksport-import farqi) hisobga oladi. Har uchala
usul iqtisodiyotning turli jihatlarini aks ettirib, to‘liq rasmni beradi. Ularning
natijalari o‘zaro solishtiriladi va iqtisodiy tahlil uchun asos bo‘ladi. YaIM ni
hisoblash orqali iqtisodiyotning holati va rivojlanish sur’atlari aniqlanadi.
Zamonaviy usullar xalqaro standartlarga mos kelishi muhimdir.
YaIM - bu biror-bir mamlakat xududida joylashgan korxona va tashkilotlarda
ishlabchirarilgan tovar va xizmatlarning umumiy yig‘indisidan iboratdir. Yalpi
ichki mahsulot 3 xil usul asosida aniqlanadi ; 1. Ishlab chiqarish usuli - bunda
yalpi ichki mahsulot barcha qo‘shilgan qiymatlar yig’indisi sifatida aniqlanadi.
Yalpi ichki mahsulot = ∑ QQ 2. Xarajatlar usuli - bunda yakuniy
iste’molchilarning xarajatlari yig’indisi sifatidaaniqlanadi. Yalpi ichki mahsulot =
C + I + G + Xn Bu erda S – shaxsiy iste’mol xarajatlari; I– investitsiya xarajatlari
ya’ni xususiyichki investitsiyalar ; G - davlat xarajatlari ya’ni tovar va
xizmatlarnin davlat xaridi ; Xn–chet elliklarning xarajatlari, ya’ni sof eksport; 3.
Daromadlar usuli - bunda yalpi ichki mahsulot barcha yakuniy
iste’molchilarningdaromadlari yig’indisi sifatida aniqlanadi. Shu bilan birga yalpi
ichki mahsulot tarkibiga biznesga egri soliqlar va amortizatsiya ham kiritiladi.
YaIM = amortizatsiya + biznesga egri soliqlar + ijara haqi + foiz ko‘rinishidagi
daromadlar + yollanma ishchilarning ish haqi + yakka tartibdagi qo‘yilmalardan

1 dan - 100 gacha Iqtisod
daromadlar +korporatsiya foydasiga soliqlar + dividentlar + korporatsiyaning
taqsimlanmagan foydasi.
45. Iqtisodiy o‘sishning mazmuni, mezonlari, ko‘rsatkichlari va turlari
Iqtisodiy o‘sish – bu mamlakat iqtisodiyotining ishlab chiqarish quvvatlari va
resurslarining kengayishi, milliy daromad va YaIM ning ko‘payishini anglatadi.
Iqtisodiy o‘sish mezonlari sifatida iqtisodiy barqarorlik, ishlab chiqarish
samaradorligi va yashash darajasi ko‘riladi. Asosiy ko‘rsatkichlar – YaIM o‘sish
sur’ati, aholi daromadi, investitsiya hajmi va ish bilan bandlikdir. Iqtisodiy o‘sish
turlari kengayuvchi (resurslar ko‘payishi) va intensiv (samaradorlikni oshirish)
bo‘lib, har biri turli yo‘nalishlarga ega. Sifatli o‘sish iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlab, ijtimoiy farovonlikni oshiradi. Shu bois, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-
quvvatlash davlat siyosatining asosiy maqsadidir. O‘sish omillari va
yo‘nalishlarini to‘g‘ri aniqlash samarali iqtisodiy rivojlanish uchun zarur.
46. Iqtisodiy o‘sishning maqsadi, omillari va yo‘nalishlari
Iqtisodiy o‘sish – bu mamlakat iqtisodiyotining umumiy ishlab chiqarish
quvvatlarini oshirish jarayonidir. Asosiy maqsadi – aholi turmush darajasini
yaxshilash, yangi ish o‘rinlari yaratish va davlat byudjetini mustahkamlashdir.
Iqtisodiy o‘sish mamlakat resurslarini samarali ishlatish, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va innovatsiyalarni joriy etishni talab qiladi. Bunda
asosiy omillar sifatida kapital investitsiyalari, mehnat resurslari, tabiiy resurslar
va ilm-fan-texnika rivoji ko‘rsatiladi. Shuningdek, siyosiy barqarorlik va ijtimoiy
muhit ham o‘sishga ta’sir qiladi. Iqtisodiy o‘sish yo‘nalishlari ikki turga
bo‘linadi: kengayuvchi va intensiv. Kengayuvchi yo‘nalishda ishlab chiqarish
hajmi ko‘paytirilsa, intensiv yo‘nalishda mavjud resurslardan samaraliroq
foydalanish yo‘lga qo‘yiladi. Barqaror iqtisodiy o‘sish uchun ham har ikki
yo‘nalish uyg‘un ishlashi muhimdir. Davlatning iqtisodiy siyosati ham o‘sishning

1 dan - 100 gacha Iqtisod
shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodiy o‘sish orqali jamiyatdagi ijtimoiy
tengsizliklar kamayadi va xalq farovonligi ortadi.
47. Milliy boylik tushunchasi va uning tarkibiy tuzilishi
Milliy boylik – bu mamlakatda mavjud bo‘lgan barcha iqtisodiy resurslar va
moddiy qiymatlarning yig‘indisidir. U moddiy va nomoddiy boyliklardan tashkil
topgan bo‘lib, tabiiy resurslar, ishlab chiqarish vositalari, infratuzilma va inson
kapitalini o‘z ichiga oladi. Milliy boylik tarkibiga sanoat korxonalari, qishloq
xo‘jaligi erlari, uy-joy fondi, moliyaviy aktivlar, intellektual mulk va ilmiy-
texnikaviy salohiyat kiradi. Shuningdek, milliy boylikka inson resurslari ham
kiritiladi, chunki malakali mehnat kuchi iqtisodiyotning asosiy omilidir. Milliy
boylikni samarali boshqarish va uni saqlab qolish davlat siyosatining ustuvor
vazifasi hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligi aynan
milliy boylikning to‘g‘ri boshqarilishiga bog‘liq. Milliy boylik o‘sishi aholining
ijtimoiy farovonligini oshirish va iqtisodiy salohiyatni kuchaytirishga xizmat
qiladi.
48. O‘zbekistoning iqtisodiy salohiyatdan samarali foydalanishi va iqtisodiy
o‘sish omillari
O‘zbekiston o‘zining boy tabiiy resurslari, strategik geografik joylashuvi va
mehnat salohiyati bilan katta iqtisodiy salohiyatga ega mamlakatdir. Biroq, ushbu
salohiyatni to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun samarali boshqaruv va innovatsion
yondashuv zarur. Iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun ishlab chiqarish
quvvatlarini modernizatsiya qilish, yuqori texnologiyalarni joriy etish va
investitsiyalarni jalb etish muhimdir. Shuningdek, ta’lim tizimini
takomillashtirish, mehnat bozorini rivojlantirish va infratuzilmani yaxshilash
iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan hisoblanadi. O‘zbekiston hukumati
so‘nggi yillarda iqtisodiy islohotlarni amalga oshirayotgan bo‘lib,
xususiylashtirish va bozor mexanizmlarini kuchaytirish orqali iqtisodiy faollikni

1 dan - 100 gacha Iqtisod
oshirmoqda. Tashqi savdo va investitsiyalarni kengaytirish ham iqtisodiy
salohiyatdan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, iqtisodiy o‘sish
barqaror va inklyuziv bo‘lishi uchun ijtimoiy muhitni yaxshilash zarur. Barcha bu
omillar O‘zbekistonning global iqtisodiyotdagi o‘rnini mustahkamlashga yordam
beradi.
49. Iste’mol va jamg‘armaning mazmuni va shakllanishi
Iste’mol – bu fuqarolar va korxonalar tomonidan tovarlar va xizmatlarga
ehtiyojni qondirish jarayonidir. Iste’mol iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi
kuchlaridan biri bo‘lib, ishlab chiqarishni yo‘naltiradi va uning hajmini
belgilaydi. Jamg‘arma esa tejash va mablag‘larni to‘plash jarayonini ifodalaydi.
Iste’mol va jamg‘arma o‘rtasidagi muvozanat iqtisodiy barqarorlik uchun
zarurdir. Iste’mol ko‘payganda, ishlab chiqarish faollashadi, lekin jamg‘arma
kamayishi mumkin, va aksincha. Jamg‘arma moliyaviy barqarorlikni ta’minlash,
investitsiyalarni moliyalashtirish va iqtisodiy inqirozlardan himoya qilishda
muhim rol o‘ynaydi. Shaxsiy jamg‘armalar, bank depozitlari, davlat
jamg‘armalari kabi shakllar mavjud. Iste’molning shakllanishi esa daromadlar,
narxlar, ijtimoiy odatlar va demografik omillarga bog‘liq. Mamlakat iqtisodiy
siyosatida iste’mol va jamg‘arma balansini saqlashga katta e’tibor qaratiladi.
50. Jamg‘arishning mohiyati, omillari va samaradorligi
Jamg‘arish – bu daromadning iste’moldan ortiq qismi bo‘lib, uni keyingi
investitsiyalar yoki tejash uchun ajratish jarayonidir. Jamg‘arishning mohiyati
shundaki, u iqtisodiyotning o‘sishiga xizmat qiladi va investitsiyalar uchun
mablag‘lar bazasini yaratadi. Jamg‘arishning asosiy omillari sifatida daromad
darajasi, narxlar darajasi, kredit sharoitlari va iste’mol madaniyati ko‘rsatish
mumkin. Bundan tashqari, soliqlar, inflyatsiya va siyosiy barqarorlik ham
jamg‘arishga ta’sir qiladi. Samarali jamg‘arish esa iqtisodiy o‘sish uchun zamin
yaratadi, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini barpo etish imkonini beradi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
Jamg‘arishning yuqori darajasi investitsiya faolligini oshiradi, bu esa ish o‘rinlari
yaratish va milliy daromadni ko‘paytirishga yordam beradi. Biroq, juda yuqori
jamg‘arish iste’molning kamayishiga olib kelishi mumkin, bu esa iqtisodiy
faollikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun, jamg‘arish va iste’mol
o‘rtasidagi muvozanatni saqlash muhimdir.
51. Investitsiyalarning mazmuni, vazifalari va turlari
Investitsiya — bu iqtisodiy faoliyatning eng muhim omillaridan biri bo‘lib, ishlab
chiqarish quvvatlarini kengaytirish, yangi texnologiyalar joriy etish,
infratuzilmani rivojlantirish uchun sarflanadigan moliyaviy yoki moddiy resurslar
hisoblanadi. Investitsiyaning mazmuni shundaki, u uzoq muddatli moliyaviy
mablag‘larni ishlab chiqarish jarayoniga yo‘naltirishdir. U iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi, yangi ish o‘rinlari yaratadi va mamlakat raqobatbardoshligini
oshiradi. Investitsiyalarning vazifalari ko‘p qirrali: ishlab chiqarish quvvatlarini
modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish, eksport salohiyatini
oshirish, ijtimoiy sohalarni rivojlantirish, atrof-muhitni muhofaza qilish va
boshqalar. Investitsiyalar turlari juda keng bo‘lib, ularni asosan quyidagicha
tasniflash mumkin: asosiy va joriy investitsiyalar; to‘g‘ridan-to‘g‘ri (maqsadli) va
portfel investitsiyalari; davlat, xususiy va xorijiy investitsiyalar. Asosiy
investitsiyalar yangi ishlab chiqarish ob’ektlarini qurish, texnik jihozlar sotib
olishga sarflanadi. Joriy investitsiyalar esa mavjud ishlab chiqarish vositalarini
ta’mirlash va yangilash uchun ajratiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar ishlab
chiqarish jarayoniga bevosita jalb qilinadi, portfel investitsiyalari esa moliyaviy
bozor orqali amalga oshiriladi. Investitsiyalarning samaradorligi ularning
iqtisodiyotga keltiradigan foydasi bilan baholanadi. Shuningdek,
investitsiyalarning muvaffaqiyati uchun ularni rejalashtirish va boshqarish muhim
ahamiyatga ega.
52. Investitsiyalar hajmiga ta’sir etuvchi omillar va ularning ahamiyati

1 dan - 100 gacha Iqtisod
Investitsiyalar hajmi ko‘p omillarga bog‘liq bo‘lib, ularni chuqur o‘rganish va
nazorat qilish iqtisodiy rivojlanish uchun zarurdir. Eng avvalo, iqtisodiy
barqarorlik investitsiyalar hajmiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, chunki noaniqlik va
siyosiy beqarorlik investorlarni hayajonga soladi. Moliyaviy bozorning
rivojlanganligi, kredit resurslarining mavjudligi va foiz stavkalari ham
investitsiyalarni jalb qilishga yordam beradi. Soliq siyosati, jumladan imtiyozlar
va subsidiyalar, investitsiya faoliyatini rag‘batlantiradi. Innovatsion imkoniyatlar
va ilmiy-texnikaviy daraja investitsiyalar sifatini oshiradi, yangi loyihalarni
amalga oshirishga zamin yaratadi. Ijtimoiy omillar, jumladan mehnat kuchining
malakasi, aholi soni va demografik holat investitsiya hajmini belgilaydi. Tashqi
savdo va investitsiyalar uchun qulay sharoitlar, ya’ni bojxona imtiyozlari,
infratuzilmaning rivojlanishi ham muhim hisoblanadi. Mamlakatning tashqi
siyosati va xalqaro aloqalari investorlar uchun ishonch muhitini yaratadi.
Shuningdek, korrupsiya darajasi va qonun ustuvorligi ham investitsiyalarni jalb
qilishda ahamiyatli rol o‘ynaydi. Bu omillarning har biri investitsiyalar hajmiga
va mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
53. Iqtisodiy muvozanatlik, uni ta’minlash shart-sharoitlari va aniqlash
usullari
Iqtisodiy muvozanatlik – bu iqtisodiyotning barcha bo‘limlari va tarmoqlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va uyg‘unlik holati bo‘lib, unda ishlab chiqarish,
taqsimlash, almashish va iste’mol jarayonlari barqaror tarzda rivojlanadi.
Iqtisodiy muvozanatlikni ta’minlash uchun resurslardan samarali foydalanish,
makroiqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirish, inflyatsiya va ishsizlik darajasini
nazorat qilish zarur. Shuningdek, davlat tomonidan soliqlar, byudjet siyosati,
kredit va pul-kredit siyosati orqali iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish muhim.
Muvozanatni aniqlashda ishlab chiqarish hajmi, yalpi milliy mahsulot, yalpi talab
va taklif, ish bilan bandlik, inflyatsiya darajasi kabi ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi.
Makroiqtisodiy tenglamalar va modelar yordamida muvozanat holati matematik

1 dan - 100 gacha Iqtisod
jihatdan ifodalanadi. Misol uchun, yalpi taklif va yalpi talabning tengligi iqtisodiy
muvozanatni ko‘rsatadi. Iqtisodiy muvozanatlikni saqlash uchun ichki va tashqi
iqtisodiy shoklarga chidamlilikka ega bo‘lish muhimdir. Muvozanat buzilganda
iqtisodiy inqiroz yoki barqaror o‘sishning pasayishi kuzatilishi mumkin. Shu
sababli, iqtisodiy muvozanatni monitoring qilish va prognozlash tizimlari
yaratilgan.
54. Iqtisodiy muvozanatlikni aniqlash usullari
Iqtisodiy muvozanatlikni aniqlash uchun turli usullar mavjud bo‘lib, ular
makroiqtisodiy tahlilning asosini tashkil qiladi. Birinchi usul – statistik
indikatorlarni tahlil qilish, bunda yalpi ichki mahsulot (YaIM), yalpi milliy
mahsulot (YaMM), ish bilan bandlik darajasi, inflyatsiya va savdo balansining
holati o‘rganiladi. Ikkinchi usul – makroiqtisodiy tenglamalar va modellar
yordamida muvozanat holatini matematik ravishda aniqlash. Bu modellar yalpi
talab va taklifni, pul-kredit siyosatining ta’sirini ko‘rsatadi. Uchinchi usul –
iqtisodiy muvozanatni dinamik ravishda kuzatish bo‘lib, bu usulda vaqt o‘tishi
bilan iqtisodiy jarayonlarning o‘zgarishlari tahlil qilinadi. To‘rtinchi usul –
iqtisodiy barqarorlikni baholash uchun indekslar va ko‘rsatkichlardan
foydalanish, masalan, iqtisodiy barqarorlik indeksi. Beshinchi usul – ekspert
baholash va prognozlar, bunda iqtisodchilar va mutaxassislar tomonidan iqtisodiy
vaziyat haqida fikrlar yig‘iladi. Ushbu usullar birgalikda qo‘llanilganda iqtisodiy
muvozanatning to‘liq va aniq tasvirini olish imkonini beradi. Aniqlangan
muvozanat holatiga qarab iqtisodiy siyosat shakllantiriladi va zarur chora-
tadbirlar qo‘llaniladi.
55. Iqtisodiy mutanosiblik va uning turlari
Iqtisodiy mutanosiblik – bu iqtisodiyotning turli sohalari, tarmoqlari va bo‘limlari
o‘rtasidagi nisbatlar va o‘zaro bog‘liqliklarning uyg‘unligi, muvofiqligi
hisoblanadi. U iqtisodiy tizimning samarali ishlashini ta’minlaydi va resurslarni

1 dan - 100 gacha Iqtisod
optimal taqsimlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy mutanosiblik ikki asosiy turga
bo‘linadi: ichki va tashqi. Ichki mutanosiblik ishlab chiqarish sohalari, ishchi
kuchi, infratuzilma va moliyaviy resurslar o‘rtasidagi muvofiqlikni bildiradi.
Tashqi mutanosiblik esa mamlakatning tashqi savdo, investitsiyalar va iqtisodiy
aloqalar bilan bog‘liqligini ifodalaydi. Bundan tashqari, funksional mutanosiblik,
ya’ni ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi muvozanat ham muhimdir. Iqtisodiy
mutanosiblik barqaror iqtisodiy o‘sish uchun shart hisoblanadi, chunki
mutanosiblik buzilganda ishlab chiqarish samaradorligi pasayadi, bozorlar ishi
qiyinlashadi va iqtisodiy inqirozlar yuzaga kelishi mumkin. Mutanosiblikni
saqlash uchun davlat iqtisodiy siyosati, soliqlar, investitsiyalar va boshqaruv
tizimlari muvofiqlashtiriladi.
56. Yalpi talab va yalpi taklif o‘rtasidagi muvozanatlik
Yalpi talab (aggregate demand) va yalpi taklif (aggregate supply) iqtisodiyotning
asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari bo‘lib, ularning o‘zaro muvozanati iqtisodiy
barqarorlik va rivojlanishning asosiy sharti hisoblanadi. Yalpi talab – bu
mamlakatda ma’lum bir davrda xarid qilinadigan barcha tovarlar va xizmatlar
miqdori. Yalpi taklif esa ishlab chiqarilgan umumiy mahsulot hajmini bildiradi.
Agar yalpi talab yalpi taklifdan oshib ketsa, iqtisodiyotda inflyatsiya bosimi
paydo bo‘lishi mumkin, chunki talab ortib boradi, ammo taklif cheklangan
bo‘ladi. Aksincha, yalpi taklif yalpi talabdan ko‘p bo‘lsa, bu iqtisodiy pasayish va
ishsizlik xavfini oshiradi. Muvozanat holatida yalpi talab va taklif teng bo‘lib,
narxlar barqaror va iqtisodiyot samarali ishlaydi. Bu muvozanatni saqlash uchun
davlat tomonidan pul-kredit va fiskal siyosat yo‘nalishlari orqali ta’sir
ko‘rsatiladi. Misol uchun, markaziy bank foiz stavkalarini boshqarish orqali yalpi
talabni tartibga solishi mumkin. Yalpi talab va taklifning o‘zgarishlari iqtisodiy
sikllar, ish bilan bandlik, inflyatsiya darajasiga ta’sir qiladi. Shu sababli, ularning
muvozanatini nazorat qilish makroiqtisodiy siyosatning muhim vazifasi
hisoblanadi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
57. Iqtisodiy sikl haqida turlicha nazariyalar
Iqtisodiy sikl — bu iqtisodiy faollikning muntazam o‘zgarib turadigan davrlari
bo‘lib, ularning har birida iqtisodiyot o‘sish, cho‘qqi, pasayish va qayta tiklanish
bosqichlarini boshdan kechiradi. Iqtisodiy sikl tushunchasi turli iqtisodchilar
tomonidan turlicha talqin qilingan. Klassik nazariyada, iqtisodiy sikllar bozor
kuchlarining tabiiy o‘zgarishi sifatida ko‘riladi va ular o‘z-o‘zidan muvozanatga
qaytadi deb hisoblanadi. Keynesian nazariyada esa, iqtisodiy sikllar bozor
muammolari, talabning o‘zgarishi, investitsiya va iste’moldagi tebranishlar
natijasida yuzaga keladi va davlat aralashuvi zarur deb ta’kidlanadi. Monetaristlar
esa pul miqdori va uning o‘zgarishi asosida sikllar yuzaga keladi deb hisoblaydi.
Shuningdek, hayotiy sikl nazariyasi, ishlab chiqarish vositalarining yangilanishi
va innovatsiyalar iqtisodiy sikllarni shakllantiradi degan fikrni ilgari suradi. Turli
nazariyalar iqtisodiy sikllarning sabablari, davomiyligi va ularni boshqarish
usullarini o‘rganishga qaratilgan. Ularning har biri iqtisodiy siyosatda turli
qarorlarni qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
58. Iqtisodiy siklning fazalari va ularning tebranishlarning oqibatlari
Iqtisodiy sikl to‘rt asosiy fazadan iborat: o‘sish (ekspansiya), cho‘qqi, pasayish
(recessiya), va tiklanish. O‘sish bosqichida iqtisodiy faoliyat kuchayadi, ishlab
chiqarish hajmi oshadi, ish o‘rinlari ko‘payadi va daromadlar o‘sadi. Bu
bosqichda talab va taklif muvozanatda bo‘ladi yoki talab biroz yuqoriroq bo‘ladi.
Cho‘qqi — iqtisodiy faollikning eng yuqori nuqtasi bo‘lib, bu vaqtda ishlab
chiqarish maksimal darajada, ammo iqtisodiy bosim ham ortadi. Keyinchalik
pasayish bosqichi boshlanadi, unda iqtisodiy faoliyat susayadi, ishlab chiqarish
kamayadi, ishsizlik ortadi va talab pasayadi. Bu davrda inflyatsiya pasayishi yoki
deflyatsiya yuzaga kelishi mumkin. Tiklanish bosqichi esa iqtisodiy faollik sekin-
asta tiklanishi bilan tavsiflanadi, ishlab chiqarish va bandlik asta-sekin oshadi.
Har bir fazaning o‘ziga xos ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari mavjud bo‘lib, ular
davlat siyosatini shakllantirishda muhim hisoblanadi. Tebranishlar, ya’ni o‘sish

1 dan - 100 gacha Iqtisod
va pasayish davrlaridagi o‘zgarishlar iqtisodiyotda noaniqlikni oshiradi,
investorlar va iste’molchilar ishonchini ta’sir qiladi. Shu sababli, iqtisodiy siklni
boshqarish va yumshatish uchun makroiqtisodiy vositalar qo‘llaniladi.
59. Iqtisodiy siklning turlari
Iqtisodiy sikllar turlicha o‘lcham va davomiylikka ega bo‘lib, ularni bir necha
turlarga bo‘lish mumkin. Birinchi navbatda, kichik (business cycle) sikllar 3-5 yil
davom etib, qisqa muddatli iqtisodiy tebranishlarni ifodalaydi. Ular ko‘pincha
talab va taklifdagi o‘zgarishlar, pul-kredit siyosatidagi tebranishlar natijasida
yuzaga keladi. Ikkinchi navbatda, uzun muddatli sikllar — Kondratiev sikllari,
40-60 yil davomida texnologik innovatsiyalar va ishlab chiqarish asosiy
o‘zgarishlari bilan bog‘liq. Ushbu sikllar iqtisodiy inqiloblar va texnik
taraqqiyotga asoslanadi. Uchinchisi, o‘rta muddatli sikllar mavjud bo‘lib, ular 10-
20 yil davomida investitsiyalar va ishlab chiqarish o‘zgarishlariga bog‘liq bo‘ladi.
Bundan tashqari, iqtisodiy sikllar bozorning tabiiy qoidalari, siyosiy voqealar,
tashqi shoklar natijasida ham shakllanadi. Har bir sikl turi iqtisodiy siyosatni va
strategiyalarni ishlab chiqishda hisobga olinadi, chunki har xil davomiylikdagi
sikllar turli chora-tadbirlarni talab qiladi.
60. Iqtisodiy inqirozlarning vujudga kelish sabablari va turlari
Iqtisodiy inqiroz — bu iqtisodiyotning keskin pasayishi va barqarorlikning
buzilishi holati bo‘lib, u ko‘plab sabablar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Birinchi
sabab — talabning keskin pasayishi, bunda iste’molchilar va korxonalar xaridni
kamaytiradi, ishlab chiqarish to‘xtaydi. Ikkinchi sabab — moliyaviy sektordagi
muammolar, masalan, banklarning qiyinchiliklarga duch kelishi yoki kredit
bozorining torayishi. Uchinchi sabab — tashqi omillar, jumladan, global iqtisodiy
inqirozlar, narxlarning pasayishi yoki tashqi qarzning ortishi. To‘rtinchi sabab —
siyosiy beqarorlik va iqtisodiy siyosatdagi xatolar, masalan, inflyatsiya
nazoratining yo‘qligi yoki fiskal siyosatning noto‘g‘ri qo‘llanilishi. Iqtisodiy

1 dan - 100 gacha Iqtisod
inqirozlar turlicha bo‘lib, ular teskari (ya’ni pasayish bosqichidagi inqiroz),
barqaror inqiroz (uzoq davom etadigan iqtisodiy qiyinchilik), va moliyaviy
inqirozlar (bankrotlik va moliyaviy bozorlardagi beqarorlik) kabi turlarga
bo‘linadi. Har bir tur iqtisodiyotga turlicha zarar yetkazadi va uni bartaraf etish
uchun maxsus siyosatlar ishlab chiqiladi.
61. Ishchi kuchining ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni. Ishchi kuchini takror hosil
qilish
Ishchi kuchi – bu mehnat qobiliyatiga ega bo‘lgan, ishlab chiqarishda faol
qatnashadigan odamlarning jamlanmasidir. Ijtimoiy-iqtisodiy nuqtai nazardan,
ishchi kuchi – ishlab chiqarish jarayonining eng asosiy omili hisoblanadi. Ishchi
kuchining takror hosil qilinishi deganda – yangi ishchi kuchining tayyorlanishi,
ya’ni ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar orqali inson resursining
uzluksiz yangilanishi tushuniladi. Ishchi kuchi sifati uning malakasi, sog‘ligi va
mehnatga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. Zamonaviy iqtisodiyotda ishchi
kuchining sifati va miqdori mamlakatning raqobatbardoshligini belgilovchi
asosiy omillardandir. Ishchi kuchining uzluksiz takror hosil qilinishi ijtimoiy
siyosat va iqtisodiy strategiyalar orqali ta’minlanadi. Masalan, kasb-hunar ta’limi,
malaka oshirish kurslari, ish sharoitlarini yaxshilash, ish haqi va ijtimoiy
kafolatlar bu jarayonga xizmat qiladi. Ishchi kuchining ijtimoiy ahamiyati
shundaki, u jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni saqlashga, bandlikni ta’minlashga va
odamlarning farovonligini oshirishga hissa qo‘shadi. Shuningdek, ishchi
kuchining mehnat samaradorligi iqtisodiy o‘sish va milliy daromad
shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, ishchi kuchini samarali boshqarish
va rivojlantirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir.
62. Ishchi kuchi bozorining mohiyati
Ishchi kuchi bozori – bu mehnat resurslarini sotish va sotib olish jarayoni bo‘lib,
unda ish beruvchilar ishchi kuchi uchun talabni, ishchilar esa o‘z mehnat

1 dan - 100 gacha Iqtisod
qobiliyatlarini taklif qiladi. Bu bozor iqtisodiy mexanizmlar asosida ishlaydi,
bunda ish haqi mehnat narxi sifatida shakllanadi. Ishchi kuchi bozori
iqtisodiyotda mehnat resurslarining samarali taqsimlanishini ta’minlaydi.
Bozorning talab qismi – ish beruvchilardan, taklif qismi esa ishchilar va ish
izlovchilardan iborat. Ishchi kuchi bozori mehnat sharoitlari, mehnat
qonunchiligi, ijtimoiy himoya va kasaba uyushmalari faoliyati ta’sirida
rivojlanadi. Bozorda raqobat kuchaygani sayin, ishchilar o‘z malaka va
qobiliyatlarini oshirishga intiladi. Ishchi kuchi bozorida ish haqi darajasi ishchi
kuchining sifati, talab va taklifning nisbatiga qarab o‘zgaradi. Shuningdek,
iqtisodiy sikllar, ish o‘rinlari soni va iqtisodiy siyosat ishchi kuchi bozorining
holatini belgilaydi. Bozor mexanizmi ishchi kuchining samarali joylashuvi va
mehnat unumdorligini oshirishga yordam beradi.
63. Ishsizlikning mohiyati va uning turlari
Ishsizlik – bu mehnat qobiliyatiga ega bo‘lib, ish qidirayotgan, ammo ish topa
olmayotgan aholi qatlami. Ishsizlik iqtisodiy va ijtimoiy muammo bo‘lib,
jamiyatda iqtisodiy resurslarning yetarlicha ishlatilmasligiga olib keladi.
Ishsizlikning asosiy turlari quyidagilardir: tsiklik (iqtisodiy sikllar ta’sirida
yuzaga keladigan), friksion (ish qidirish yoki ish o‘zgartirish jarayonidagi
vaqtinchalik), tuzilish (iqtisodiy struktura o‘zgarishlari sababli) va yashirin
(rassmiy ro‘yxatdan o‘tmagan) ishizlik. Tsiklik ishslilik iqtisodiy pasayish va
bo‘ysunuvchanlik davrlarida ko‘payadi. Tuzilish ishsliligi iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish jarayonida eski kasblarning yo‘qolishi bilan bog‘liq.
Ishsizlik darajasi mamlakat iqtisodiy holatini aks ettiradi va ijtimoiy
barqarorlikka ta’sir qiladi. Ishsizlik yuqori bo‘lsa, jamiyatda ijtimoiy
muammolar, jinoyatchilik va kambag‘allik oshadi. Shu sababli, davlat ishchi
kuchi siyosati doirasida bandlikni oshirish va ish o‘rinlarini yaratish muhim
hisoblanadi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
64. Ishsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari. Ouken qonuni
Ishsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari keng qamrovli va jiddiydir. U birinchi
navbatda, aholi daromadining kamayishi va ijtimoiy farovonlikning pasayishiga
olib keladi. Ishsizlar daromad manbaidan mahrum bo‘lib, iqtisodiy faollik
darajasi pasayadi. Bu esa iste’mol va investitsiyalar kamayishiga sabab bo‘ladi,
iqtisodiy o‘sish sekinlashadi. Ijtimoiy jihatdan, ishssizlik stress, ruhiy tushkunlik,
oilaviy nizolar va jinoyatchilik ko‘rsatkichlarining oshishiga olib keladi. Ouken
qonuni ishssizlik va inflyatsiya orasidagi teskari bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu
qonunga ko‘ra, ishssizlik darajasi pasayganda inflyatsiya darajasi ko‘tariladi va
aksincha. Shu bois, makroiqtisodiy siyosat ishssizlik va inflyatsiya o‘rtasida
muvozanatni ta’minlashga qaratiladi. Ishsizlikni kamaytirish uchun davlat
faoliyati bandlik dasturlari, malaka oshirish, ish o‘rinlarini yaratish va iqtisodiy
stimullarni ta’minlashga yo‘naltiriladi.
Ouken qonuni — qisqa mudsatli ishsizlik darajasining o sishi bilan ishlabʻ
chiqarish hajmidagi yo qotishlar o rtasidagi bog liqni ifodalaydigan qonun.
ʻ ʻ ʻ
Amerikalik iqtisodchi Artur Ouken (1929— 1979) aniqlangan. Bu qonunga ko ra,
ʻ
yalpi milliy mahsulotning yillik o sishi 2,5%ni tashkil etganda ishsizlik darajasi
ʻ
amalda doimiy bo lib qoladi. Ishsizlik darajasidagi o zgarishlarga qarab yalpi
ʻ ʻ
milliy mahsulot real hajmining potensial hajmiga nisbati o zgarishlari (elastikligi)
ʻ
doimiy va taxminan 3% ga teng. Mac., ishsizlikning 1% ga o sishi real ishlab
ʻ
chiqarish hajmida 3% ga teng qisqarishga olib keladi yoki aksincha.
Shu sababli mamlakatda ishsizlikni tabiiy darajasida saqlash va tartibga solib
turish muhim ahamiyatga ega. Muayyan milliy iqtisodiyot barcha ishlashni
xohlovchilarga va mehnatga layo-qatli fuqarolarga yangi ish joylarini yaratib bera
olmas ekan, bu iqtisodiyot tovar va xizmatlar ishlab chiqarish potensialini to liq
ʻ
ishga sola olmaydi. Ouken qonuni dunyodagi deyarli barcha mamlakatlar
iqtisodiyotidagi ishsizlik muammolarini tartibga solishda katta ahamiyatga ega.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
65. Moliyaning mohiyati va vazifalari
Moliya – bu davlat, korxona va oilalar tomonidan mablag‘larni yig‘ish,
taqsimlash va foydalanish jarayonlarini ifodalovchi iqtisodiy munosabatlar
tizimidir. Moliyaning mohiyati – iqtisodiy resurslarni jamlash va taqsimlash
orqali ishlab chiqarish, ijtimoiy xizmatlar va davlat faoliyatini
moliyalashtirishdir. Moliyaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
iqtisodiyotda pul oqimini tashkil etish, davlat byudjetini shakllantirish va uning
ijrosini ta’minlash, iqtisodiy barqarorlik va o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy
ta’minotni moliyalashtirish, investitsiyalarni rag‘batlantirish va soliq siyosatini
amalga oshirish. Moliyaviy tizim ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarining
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Moliya vazifalari davlat iqtisodiy
siyosatining muhim instrumentidir, chunki moliyaviy resurslar iqtisodiyotning
rivojlanish sur’atlarini belgilaydi.
66. Moliya tizimi va uning tarkibiy bo‘g‘inlari
Moliya tizimi – bu mamlakat iqtisodiyotida moliyaviy resurslarni yig‘ish,
taqsimlash va boshqarishning tashkiliy-huquqiy mexanizmlari majmuasidir. U
davlat moliyasi, korxona moliyasi, oilaviy moliya, bank tizimi va sug‘urta
tizimidan iborat. Davlat moliyasi – byudjet, soliq, davlat kredit va xarajatlar
jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Korxona moliyasi – korxona daromadlari,
xarajatlari va investitsiyalarini boshqarish jarayonidir. Oilaviy moliya esa oila
daromadlari va xarajatlarini rejalashtirish va boshqarish bilan bog‘liq. Bank
tizimi moliyaviy vositalarni jamlash, kreditlash va pul oqimini ta’minlaydi.
Sug‘urta tizimi moliyaviy xavflardan himoya qiladi. Moliya tizimi iqtisodiy
o‘sish va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Uning samarali ishlashi
iqtisodiyotdagi pul oqimlarini optimallashtiradi va investitsiya jarayonlarini
rag‘batlantiradi. Moliya tizimining asosiy vazifasi – iqtisodiy resurslarni samarali
taqsimlash va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni saqlashdir.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
67. Byudjet xarajatlari va daromadlari tarkibi
Davlat byudjeti daromadlar va xarajatlardan tashkil topadi. Daromadlar tarkibiga
soliqlar, bojxona yig‘imlari, davlat mulkidan tushgan daromadlar, davlat
xizmatlari uchun to‘lovlar kiradi. Soliqlar byudjet daromadlarining asosiy qismi
bo‘lib, iqtisodiyotdagi asosiy moliyaviy manba hisoblanadi. Xarajatlar esa
ijtimoiy soha, mudofaa, davlat boshqaruvi, infratuzilma, ta’lim, sog‘liqni saqlash
va boshqa sohalarga yo‘naltiriladi. Xarajatlarning samarali taqsimlanishi davlat
siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy maqsadlariga bog‘liq. Byudjet daromadlari va
xarajatlari o‘rtasidagi muvozanat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun
muhimdir. Agar xarajatlar daromadlardan oshib ketsa, byudjet defitsiti yuzaga
keladi, bu esa qarz olish yoki pul chiqarish yo‘li bilan qoplanadi. Byudjet siyosati
orqali davlat iqtisodiyotni rag‘batlantirish yoki cheklash imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Shuningdek, byudjet jarayoni ochiqlik va hisobdorlik tamoyillariga
asoslanishi kerak.
68. Soliqqa tortish tamoyillari
Soliqqa tortish – bu davlat tomonidan jismoniy va yuridik shaxslardan soliq va
yig‘imlar yig‘ish jarayoni. Soliq siyosatining samarali ishlashi uchun uning
tamoyillarini to‘g‘ri tashkil etish muhimdir. Asosiy soliqqa tortish tamoyillari
quyidagilardan iborat: adolatlilik (soliqlar fuqarolarning iqtisodiy imkoniyatlariga
mos bo‘lishi), aniqlik (soliq miqdori aniq va tushunarli bo‘lishi), qulaylik
(to‘lovchilar uchun soliq to‘lash oson bo‘lishi), samaradorlik (soliq yig‘ish
jarayoni minimal xarajatlar bilan amalga oshishi), iqtisodiy samaradorlik (soliqlar
iqtisodiy rivojishga salbiy ta’sir qilmasligi). Shuningdek, soliqqa tortishda soliq
stavkalari mos, o‘zgaruvchan va barqaror bo‘lishi lozim. Soliqqa tortish
tamoyillari mamlakatning iqtisodiy holati va rivojlanish bosqichiga qarab
o‘zgaradi. Ular davlat byudjetini shakllantirish va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
69. O‘zbekistonda byudjet va soliq tizimini takomillashtirish yo‘nalishlari
O‘zbekistonda byudjet va soliq tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari
iqtisodiyotni rivojlantirish, soliq bazasini kengaytirish, soliqlarni yig‘ish
samaradorligini oshirish va byudjet xarajatlarini optimallashtirishga qaratilgan.
Soliq tizimini soddalashtirish va elektronlashtirish orqali soliq to‘lovchilar uchun
qulaylik yaratish muhim. Byudjet siyosatida ijtimoiy xarajatlarni oshirish,
infratuzilma va iqtisodiy sektorlarni qo‘llab-quvvatlashga e’tibor qaratiladi.
Shuningdek, korrupsiyaga qarshi kurashish va moliyaviy nazoratni kuchaytirish
lozim. Davlat byudjeti balansini saqlash, defitsitni kamaytirish va qarzlarni
boshqarish ham dolzarb vazifalardandir. Takomillashtirish jarayonida xalqaro
standartlarga mos keladigan moliyaviy hisobot tizimlarini joriy etish muhim.
Ushbu yo‘nalishlar mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga
xizmat qiladi.
70. Pul muomalasi va uning amal qilish qonuniyatlari
Pul muomalasi – bu pul vositalarining iqtisodiyotdagi aylanish jarayoni bo‘lib, u
tovarlar va xizmatlar almashinuvini osonlashtiradi. Pul muomalasi qonuniyatlari
– bu pulning aylanishi va uning iqtisodiyotga ta’sirini belgilovchi asosiy
tamoyillar. Asosiy qonuniyatlar: pul miqdori iqtisodiyotdagi tovarlar va xizmatlar
qiymatiga mos kelishi kerak; pulning qiymati mustahkam bo‘lishi lozim; pul
muomalasi doimiy bo‘lishi va uning tezligi iqtisodiy faoliyat sur’atini belgilaydi.
Pul muomalasi iqtisodiy barqarorlikka, inflyatsiya va deflyatsiya jarayonlariga
bevosita ta’sir qiladi. Pul muomalasi qonuniyatlarini tushunish va ularga rioya
qilish iqtisodiy siyosatni samarali olib borishga yordam beradi. Shuningdek, pul
muomalasi qonuniyatlari pul tizimining rivojlanishi va innovatsiyalar bilan
bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
71. Pulga bo‘lgan talab va pul taklifi
Pulga bo‘lgan talab va pul taklifi iqtisodiyotning muhim tushunchalaridan biri
bo‘lib, pul muomalasining asosiy jihatlarini ifodalaydi. Pulga bo‘lgan talab – bu
iqtisodiyotda aholining va korxonalarning pulga bo‘lgan ehtiyoji yoki istagi
hisoblanadi. Ushbu talab asosan iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan pul miqdorini anglatadi. Pulga bo‘lgan talabni shakllantiruvchi omillar
qatoriga narxlar darajasi, foiz stavkalari, iqtisodiy faollik darajasi, inflyatsiya
kutishlari va pulning qimmatligi kiradi. Masalan, foiz stavkalari past bo‘lsa,
odamlar ko‘proq pul ushlab turishni xohlaydi, chunki qarz olish arzonlashadi, bu
esa talabni oshiradi. Pulga bo‘lgan talab ikki turga bo‘linadi: tranzaksion talab,
ya’ni kunlik operatsiyalar uchun zarur bo‘lgan pul, va spekulyativ talab, ya’ni
pulni boshqa aktivlarga nisbatan ushlab turish istagi.
Pul taklifi esa mamlakatda mavjud bo‘lgan pul massasini ifodalaydi. Pul taklifi
markaziy bank va tijorat banklari tomonidan nazorat qilinadi. U iqtisodiyotda pul
muomalasi hajmini belgilaydi va monetar siyosat orqali boshqariladi. Markaziy
bank tomonidan pul taklifi foiz stavkalarini va iqtisodiy o‘sishni ta’sir qilish
uchun sozlanadi. Pul taklifi iqtisodiy barqarorlik uchun muhim ahamiyatga ega,
chunki juda ko‘p pul taklifi inflyatsiyani keltirib chiqarishi mumkin, kam pul
taklifi esa iqtisodiy faollikning susayishiga olib keladi.
Pulga bo‘lgan talab va taklif o‘rtasidagi muvozanat pul bozorining asosiy
qonunidir. Agar talab pul taklifidan oshsa, foiz stavkalari ko‘tariladi, bu esa
iqtisodiy faollikni sekinlashtiradi. Aksincha, pul taklifi talabdan ko‘p bo‘lsa, foiz
stavkalari tushadi va iqtisodiyot rivojlanadi. Shu tarzda pulga bo‘lgan talab va
taklif iqtisodiyotning rivojlanish sur’atlarini va inflyatsiya darajasini belgilaydi.
Shu bilan birga, texnologik taraqqiyot, xalqaro pul oqimlari va davlat siyosati
ham pulga bo‘lgan talab va taklifni o‘zgartiradi. Misol uchun, elektron to‘lov
vositalarining kengayishi pulga bo‘lgan talabni kamaytirishi mumkin.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
Shuningdek, moliyaviy inqirozlar pul bozorida talab va taklifni keskin
o‘zgartiradi.
Natijada, pulga bo‘lgan talab va taklifni tahlil qilish iqtisodchilar va siyosatchilar
uchun muhim, chunki bu iqtisodiy barqarorlik va o‘sish uchun asosiy ko‘rsatkich
hisoblanadi. Davlatning pul-kredit siyosati orqali ushbu talab va taklifni
muvozanatlash unga erishish uchun samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
72. Inflyatsiya, uning mohiyati va turlari
Inflyatsiya — bu umumiy narxlar darajasining uzluksiz oshishi, pulning
qadrsizlanishi jarayonidir. Bu holat iqtisodiyotdagi pul va tovarlar o‘rtasidagi
nomuvofiqlikdan kelib chiqadi. Inflyatsiyaning asosiy sababi pul massasining
ortishi yoki tovar va xizmatlar ishlab chiqarishining kamayishi bo‘lishi mumkin.
Inflyatsiya turlari ko‘p, jumladan talab inflyatsiyasi, taklif inflyatsiyasi va aralash
inflyatsiya mavjud. Talab inflyatsiyasi aholining xarid qilish qobiliyati oshganda
yuzaga keladi, ya’ni talab ko‘payadi va narxlar oshadi. Taklif inflyatsiyasi esa
ishlab chiqarish xarajatlari ko‘tarilganda, masalan, ish haqi yoki xom ashyo narxi
oshganda yuzaga chiqadi. Aralash inflyatsiyada talab va taklif omillari bir vaqtda
ta’sir qiladi. Inflyatsiyaning darajasi ham farq qiladi — yengil inflyatsiya, o‘rta
darajali va yuqori (giperinflyatsiya). Inflyatsiya iqtisodiyotga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, masalan, iste’mol kuchining pasayishi, tejashning kamayishi va
investitsiyalar darajasining tushishi. Shuning uchun davlat inflyatsiyani nazorat
qilish uchun monetar va fiskal siyosatni qo‘llaydi. Inflyatsiya darajasini
kamaytirish uchun markaziy bank pul massasini boshqaradi, foiz stavkalarini
o‘zgartiradi. Shuningdek, davlat soliq va byudjet siyosati orqali ham iqtisodiyotni
barqarorlashtirishga harakat qiladi.
73. Kreditning mohiyati, manbalari va vazifalari
Kredit – bu pul yoki boshqa moddiy boyliklarni vaqtinchalik foydalanishga
berish, keyinchalik asosiy summani va foizlarni qaytarishni o‘z ichiga olgan

1 dan - 100 gacha Iqtisod
moliyaviy munosabatdir. Kredit iqtisodiyotda ishlab chiqarishni moliyalashtirish,
investitsiyalarni rag‘batlantirish va iste’molni qo‘llab-quvvatlashda muhim vosita
hisoblanadi. Kredit manbalari turlicha bo‘lib, davlat, banklar, xalqaro moliyaviy
tashkilotlar va korxonalardan olinishi mumkin. Kreditning asosiy vazifasi
iqtisodiy resurslarni vaqtincha taqsimlash, ishlab chiqarishni kengaytirish va
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdan iborat. Kredit iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi,
shuningdek, aholining ehtiyojlarini qondirishga yordam beradi. Kredit turlari
orasida iste’mol kreditlari, investitsion kreditlar va davlat kreditlari mavjud.
Iste’mol kreditlari asosan shaxsiy xarajatlar uchun, investitsion kreditlar esa
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini rivojlantirish uchun
mo‘ljallangan. Kredit tizimi yaxshi ishlashi uchun qarz oluvchi va beruvchi
o‘rtasidagi ishonch muhimdir. Shuningdek, kredit siyosati va nazorati davlat
tomonidan amalga oshiriladi, bu iqtisodiyotda barqarorlikni ta’minlashga xizmat
qiladi. Kredit bozorining samaradorligi iqtisodiy o‘sish va investitsiyalarning
yuqori darajasi bilan belgilanadi.
74. Markaziy va tijorat banklari hamda ularning vazifalari
Markaziy bank – davlatning pul-kredit siyosatini boshqaruvchi asosiy moliyaviy
institut bo‘lib, u mamlakat iqtisodiyotida barqarorlikni ta’minlashga mas’ul.
Markaziy bankning asosiy vazifalari – pul massasini boshqarish, foiz stavkalarini
belgilash, valyuta kursini nazorat qilish va moliyaviy tizim xavfsizligini
ta’minlashdir. Shuningdek, markaziy bank tijorat banklariga kredit beradi, ularni
nazorat qiladi va likvidlikni boshqaradi. Tijorat banklari esa aholiga va
korxonalarga kredit berish, depozitlarni qabul qilish va to‘lov operatsiyalarini
amalga oshirish kabi kundalik moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatadi. Tijorat banklari
iqtisodiyotda pul oqimini tashkil etadi, biznes va iste’mol ehtiyojlarini
moliyalashtiradi. Markaziy bank va tijorat banklari o‘rtasida o‘zaro hamkorlik
bo‘lib, iqtisodiyotda pul-kredit siyosatini amalga oshirishda ular bir-birini
to‘ldiradi. Markaziy bank iqtisodiyotni nazorat qilish va inflyatsiyani kamaytirish

1 dan - 100 gacha Iqtisod
uchun monetar siyosat vositalaridan foydalanadi. Tijorat banklari esa bozorda
raqobatni ta’minlab, mijozlarga turli moliyaviy xizmatlarni taklif qiladi. Bu tizim
iqtisodiyotni samarali boshqarish va rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
75. Davlatning milliy iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli to‘grisidagi
nazariyalar
Davlat iqtisodiyotdagi roli va uning tartibga solish usullari bo‘yicha turli
nazariyalar mavjud. Klassik maktab nazariyasida bozor iqtisodiyoti o‘z-o‘zini
tartibga soladi, davlatning aralashuvi minimal bo‘lishi kerak deb hisoblanadi.
Keynsianlik nazariyasiga ko‘ra, davlat iqtisodiy faoliyatga faol aralashishi,
ayniqsa iqtisodiy inqiroz paytida bandlikni oshirish va inflyatsiyani nazorat qilish
uchun fiskal va monetar siyosatni qo‘llashi kerak. Neoklassik nazariyalar
davlatning rolini qisqartirish tarafdori bo‘lib, bozor mexanizmlariga ko‘proq
ishonadi. Zamonaviy yondashuvlar esa davlatning iqtisodiyotdagi barqarorlik,
ijtimoiy adolat va raqobatni ta’minlashdagi faol ishtirokini ta’kidlaydi. Shu bilan
birga, davlat bozor nuqsonlarini bartaraf etishda, tabiiy monopoliyalarni tartibga
solishda va ijtimoiy himoya tizimini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek,
davlat investitsiyalarni rag‘batlantirish, infratuzilmani rivojlantirish va soliq
siyosati orqali iqtisodiyotni boshqaradi. Har bir nazariya davlatning iqtisodiyotni
tartibga solishdagi o‘ziga xos vazifalari va usullarini belgilaydi.
76. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning maqsad va vazifalari
Davlat iqtisodiyotni tartibga solishda asosiy maqsadi barqaror o‘sish,
inflyatsiyani nazorat qilish, bandlikni ta’minlash va ijtimoiy adolatni himoya
qilishdir. Bu maqsadlarni amalga oshirish uchun davlat fiskal va monetar siyosat
vositalaridan foydalanadi. Davlatning vazifalari orasida resurslarni samarali
taqsimlash, raqobatni himoya qilish, ijtimoiy xavfsizlikni ta’minlash va ekologik
barqarorlikni saqlash kiradi. Shuningdek, davlat ta’lim, sog‘liqni saqlash va
infratuzilmani rivojlantirishga investitsiyalar kiritadi. Iqtisodiyotni tartibga solish

1 dan - 100 gacha Iqtisod
orqali davlat bozor nuqsonlarini bartaraf etadi, monopoliyalarni nazorat qiladi va
iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlaydi. Davlatning faoliyati ijtimoiy tengsizlikni
kamaytirishga, iqtisodiy o‘sish va raqobatbardoshlikni oshirishga qaratilgan.
Ushbu jarayonda davlat va bozor o‘rtasida muvozanatni saqlash muhimdir. Bu
esa jamiyatning farovonligini oshirishga xizmat qiladi.
77. Davlatning iqtisodiyotga ta’sir qilish usullari va vositalari
Davlat iqtisodiyotga turli usullar va vositalar orqali ta’sir qiladi, maqsadi –
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy maqsadlarni amalga oshirishdir. Bu
usullar fiskal siyosat (byudjet daromadlari va xarajatlarini boshqarish), monetar
siyosat (pul massasini nazorat qilish), valyuta siyosati, soliq siyosati va mehnat
bozori tartibga solishni o‘z ichiga oladi. Fiskal siyosat orqali davlat soliqlarni
belgilaydi, byudjet xarajatlarini rejalashtiradi, investitsiyalarni yo‘naltiradi.
Monetar siyosat markaziy bank tomonidan pul massasini, foiz stavkalarini
boshqarish orqali amalga oshiriladi. Soliq siyosati esa iqtisodiyotning turli
sohalarida rag‘batlantirish yoki cheklovlar yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Davlat
tomonidan davlat buyurtmalari, subsidiyalar, tarif va bojxona siyosati yordamida
ham ta’sir ko‘rsatiladi. Raqobatni himoya qilish va monopoliyalarni nazorat
qilish ham davlatning iqtisodiyotdagi ta’sir usullaridan biridir. Iqtisodiyotni
tartibga solishda davlat qat’iy me’yoriy bazani yaratib, qonunlar orqali bozorda
adolatni ta’minlaydi. Ushbu vositalar orqali davlat iqtisodiy o‘sish, inflyatsiyani
pasaytirish, bandlikni oshirish va ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishga harakat
qiladi. Shuningdek, davlat ijtimoiy siyosat orqali aholi turmush darajasini
yaxshilashga xizmat qiladi. Ta’sir usullari davlat siyosatining maqsadlariga
muvofiq doimiy takomillashib boradi.
78. Bozor iqtisodiyotini tartibga solishda davlatning o‘rni
Bozor iqtisodiyotida davlatning o‘rni muhim va murakkabdir. Bozor mexanizmi
o‘z-o‘zini boshqarish xususiyatiga ega bo‘lsa-da, uning nuqsonlarini bartaraf

1 dan - 100 gacha Iqtisod
etish uchun davlat faol aralashadi. Davlat bozordagi monopoliyalarni nazorat
qiladi, raqobatni rag‘batlantiradi va iste’molchilar huquqlarini himoya qiladi.
Shuningdek, ijtimoiy himoya tizimini yaratish orqali kam ta’minlangan
qatlamlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Davlat investitsiyalarni amalga oshirish orqali
infratuzilmani rivojlantiradi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarini qo‘llab-
quvvatlaydi. Bozor iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun davlat fiskal va
monetar siyosatni samarali amalga oshiradi. Bozor sharoitida iqtisodiy o‘sish va
barqarorlikni ta’minlash uchun davlat va biznes o‘rtasida hamkorlik muhim.
Davlat tomonidan qabul qilinadigan qonunlar va me’yoriy hujjatlar bozorni
tartibga solishda asosiy vosita hisoblanadi. Shuningdek, ekologik va ijtimoiy
muammolarni hal qilishda davlatning faol ishtiroki talab qilinadi. Bozor
iqtisodiyotida davlat roli doimo yangilanib, o‘zgarib boradi, chunki iqtisodiy
muhit va global jarayonlar ta’sirida siyosat ham moslashadi. Shu tariqa, davlat
bozor mexanizmini to‘ldiruvchi va uni barqarorlashtiruvchi kuch sifatida xizmat
qiladi.
79. Aholi daromadlari, ularning turlari va manbalari
Aholi daromadlari – bu odamlar va oilalarning ma’lum bir vaqt ichida oladigan
pul yoki boshqa moddalardagi qiymat hisoblanadi. Daromadlar asosiy turlari –
ish haqi, biznesdan olingan foyda, mulkdan olingan ijara haqi, pensiyalar va
ijtimoiy yordamlar. Ish haqi eng keng tarqalgan daromad turi bo‘lib, ishchi va
xodimlarning mehnatidan kelib chiqadi. Biznes faoliyatidan tushgan daromad
tadbirkorlik faoliyatidan olinadi va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. Mulk
daromadlari – mulk egalarining mulklaridan (masalan, ko‘chmas mulk, qimmatli
qog‘ozlar) olinadigan daromad hisoblanadi. Pensiyalar va ijtimoiy yordamlar esa
davlat tomonidan ta’minlangan, ayniqsa, nogironlar, nafaqaxo‘rlar va kam
ta’minlanganlar uchun mo‘ljallangan daromadlar. Daromadlar manbalari orasida
qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalari ham muhim o‘rin tutadi. Aholi
daromadlarining darajasi va taqsimoti iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlik

1 dan - 100 gacha Iqtisod
uchun muhim omildir. Daromadlar darajasi aholi turmush darajasini aniqlaydi, u
ijtimoiy tengsizlik va kambag‘allikni kamaytirishda asosiy rol o‘ynaydi. Shuning
uchun davlat daromadlar taqsimotini adolatli qilishga, soliq siyosati orqali
daromadlarni boshqarishga harakat qiladi. Daromadlarning barqarorligi va o‘sishi
iqtisodiy rivojlanish uchun zamin yaratadi.
80. Aholi turmush darajasi mezon va sifat ko`rsatkichlari
Aholi turmush darajasi – bu odamlarning hayot sifatini, ijtimoiy-iqtisodiy
farovonligini o‘lchovchi ko‘rsatkichdir. Turmush darajasining asosiy mezonlari:
daromad miqdori, iste’mol darajasi, ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlariga
kirish imkoniyati, uy-joy sharoitlari va ekologik holat. Daromadlar yuqori bo‘lsa,
odamlarga sifatli oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa zarur ehtiyojlarni qondirish
imkoniyati oshadi. Iste’molning o‘ziga xosligi, uning barqarorligi va xilma-xilligi
ham muhim mezondir. Ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimidagi xizmatlarga
kengroq kirish esa odamlarning hayot sifatini yaxshilaydi. Uy-joy sharoitlari va
kommunal xizmatlar ko‘rsatkichi ham turmush darajasining ko‘rsatkichidir.
Ekologik toza muhitda yashash imkoniyati odamlarning sog‘lig‘i va
farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Turmush darajasining sifat ko‘rsatkichlari
orasida ishsizlik darajasi, kambag‘allik ko‘rsatkichi, umr ko‘rish davomiyligi va
ijtimoiy xizmatlar sifati ham bor. Davlat turmush darajasini yaxshilash uchun
ijtimoiy siyosat, iqtisodiy rivojlanish va infratuzilma yaratishga e’tibor beradi.
Shu tarzda, turmush darajasi ko‘rsatkichlari jamiyat farovonligining muhim
o‘lchovidir.
81. Ijtimoiy himoya shakllari va davlatning ijtimoiy siyosati
Ijtimoiy himoya jamiyatdagi zaif qatlamlarni, xususan, nogironlar, pensionerlar,
ishsizlar va kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash tizimidir. U pul
shaklida (pensiyalar, nafaqalar), xizmat ko‘rsatish shaklida (tibbiy yordam,
ta’lim) yoki moddiy yordam tarzida bo‘lishi mumkin. Davlatning ijtimoiy

1 dan - 100 gacha Iqtisod
siyosati ushbu himoyani tashkil etish va samarali amalga oshirish uchun
mo‘ljallangan strategik yo‘nalishlar yig‘indisidir. Ijtimoiy himoya shakllari:
pensiyalar, nafaqalar, ijtimoiy yordamlar, ish o‘rinlarini yaratish dasturlari, tibbiy
sug‘urta, ijtimoiy xizmatlar tizimi. Davlat ijtimoiy siyosat orqali ijtimoiy adolat
va barqarorlikni ta’minlashga harakat qiladi. Bu siyosat kambag‘allikni
kamaytirish, bandlikni oshirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash sifatini yaxshilashga
qaratilgan. Ijtimoiy himoya tizimi davlat byudjetidan moliyalashtiriladi, ba’zan
xususiy sektor va xalqaro tashkilotlar yordamida ham amalga oshiriladi. Samarali
ijtimoiy siyosat ijtimoiy notenglik va diskriminatsiyani kamaytiradi, jamiyatda
ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Shuningdek, u iqtisodiy o‘sish va inson
kapitalining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
82. Qashshoqlikning sabablari va oqibatlari
Qashshoqlik – bu shaxs yoki oilaning asosiy hayotiy ehtiyojlarini qondirish
uchun yetarli daromadga ega emasligi holatidir. Qashshoqlikning sabablari ko‘p
qirrali: iqtisodiy (ishsizlik, kam maosh), ijtimoiy (ta’limning pastligi, sog‘liqni
saqlash xizmatlarining yetishmasligi), siyosiy (nohaq taqsimot, korrupsiya),
demografik (aholi ko‘payishi) va tabiiy (iqlim sharoitlari, tabiiy ofatlar).
Qashshoqlikning asosiy oqibatlari sifatida kambag‘allik avloddan-avlodga o‘tishi,
sog‘liqning yomonlashuvi, ta’limning pastligi, ijtimoiy izolyatsiya va
jinoyatchilikning oshishi ko‘rsatiladi. Qashshoqlik insonlarning ijtimoiy faolligini
kamaytirib, iqtisodiy rivojlanishga to‘siq bo‘ladi. Shu bilan birga, qashshoqlik
ijtimoiy beqarorlik va siyosiy muammolarni kuchaytiradi. Davlatlar va xalqaro
tashkilotlar qashshoqlikka qarshi kurashishda ijtimoiy yordam, bandlik dasturlari,
ta’limni kengaytirish va sog‘liqni yaxshilash kabi chora-tadbirlarni amalga
oshiradilar. Qashshoqlikni kamaytirish uzoq muddatli va kompleks yondashuvni
talab qiladi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
83. Qashshoqlikni kamaytirish va daromadlarni qayta taqsimlash siyosati
Qashshoqlikni kamaytirish siyosati – ijtimoiy notenglik va kambag‘allikni
kamaytirishga qaratilgan davlat va jamiyat choralari majmuasidir. Bu siyosat
asosida ijtimoiy yordam tizimlari, ta’lim va sog‘liqni saqlash imkoniyatlarini
kengaytirish, ish o‘rinlarini yaratish dasturlari joy oladi. Daromadlarni qayta
taqsimlash esa soliqlar, subsidiyalar, nafaqalar va boshqa fiskal vositalar orqali
amalga oshiriladi. Bu jarayonda yuqori daromadli qatlamlardan soliqlar yig‘ilib, u
kambag‘al qatlamlarga ijtimoiy yordam sifatida beriladi. Soliq tizimining
progressivligi daromadlarni tengroq taqsimlashga yordam beradi. Shuningdek,
davlat iqtisodiyotni rivojlantirish va ish o‘rinlarini yaratish orqali odamlarning
daromad darajasini oshirishga harakat qiladi. Qashshoqlikni kamaytirishda ta’lim
va kasb-hunar o‘qitishni yaxshilash ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu siyosat
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishda asosiy
vosita hisoblanadi. Samarali daromadlarni qayta taqsimlash tizimi jamiyatdagi
ijtimoiy beqarorlik xavfini kamaytiradi va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi.
84. Ishlab chiqarishning baynalminallashuvi
Ishlab chiqarishning baynalminallashuvi – bu ishlab chiqarish jarayonining
davlatlar va hududlar bo‘yicha taqsimlanishi, ya’ni turli bosqichlari va
komponentlari turli mamlakatlarda amalga oshirilishini anglatadi. Bu jarayon
global savdo, texnologik rivojlanish va investitsiyalar oqimi bilan chambarchas
bog‘liq. Baynalminallashuv mahsulotlarning ishlab chiqarish samaradorligini
oshiradi, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi va yangi bozorlar yaratadi.
Shu bilan birga, baynalminallashuv iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun
imkoniyatlar yaratadi, lekin ba’zan ijtimoiy va ekologik muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Baynalminallashuv natijasida xalqaro mehnat taqsimoti
chuqurlashadi, mamlakatlar o‘zining raqobatbardosh sohalariga e’tibor qaratadi.
Bu jarayon transmilliy kompaniyalar faoliyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,

1 dan - 100 gacha Iqtisod
ular ishlab chiqarish tarmoqlarini global miqyosda boshqaradilar.
Baynalminallashuvga qarshi va uni tartibga soluvchi siyosatlar ham mavjud
bo‘lib, davlatlar o‘z iqtisodiyotlarini himoya qilish va barqaror rivojlantirishga
intiladi.
85. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning shakllari
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar turli shakllarda namoyon bo‘ladi: savdo,
investitsiyalar, moliyaviy almashinuvlar, texnologiyalar transferi va mehnat
migratsiyasi. Eng keng tarqalgan shakllardan biri xalqaro savdo bo‘lib,
mamlakatlar o‘zlarining o‘ziga xos mahsulotlarini eksport va import qiladilar.
Xalqaro investitsiyalar mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishini tezlashtiradi va
yangi ish o‘rinlari yaratadi. Moliyaviy almashinuvlar – bu valyuta, qarz va
boshqa moliyaviy resurslar oqimi bo‘lib, u global iqtisodiy barqarorlik uchun
muhim. Texnologiyalar transferi mamlakatlar rivojlanishida innovatsiyalarni joriy
etishda yordam beradi. Mehnat migratsiyasi esa malakali va malakasiz ishchi
kuchining mamlakatlar orasida harakatlanishini ta’minlaydi. Xalqaro iqtisodiy
munosabatlar hukumatlar, kompaniyalar va xalqaro tashkilotlar tomonidan
boshqariladi. Bu munosabatlar ko‘plab qonunlar va bitimlar bilan tartibga
solinadi. Ular global iqtisodiyotning integratsiyasi va rivojlanishida muhim omil
hisoblanadi.
86. Jahon infratuzilmasining rivojlanishi holati
Jahon infratuzilmasi iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan asosiy
tizimlar, ob'ektlar va xizmatlar yig‘indisidir. Bu infratuzilmaga transport
tarmoqlari (yo‘llar, temir yo‘llar, aeroportlar, dengiz portlari), energetika (elektr
energiyasi, gaz, neft), aloqa tizimlari (internet, telefon, telekommunikatsiya), suv
ta'minoti va sanitariya xizmatlari kiradi. XXI asrda infratuzilmaning rivojlanishi
global iqtisodiyotning integratsiyasi va raqobatbardoshligini oshirishda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Rivojlangan davlatlarda infratuzilma zamonaviy

1 dan - 100 gacha Iqtisod
texnologiyalar asosida barpo etilgan, yuqori samaradorlik va barqarorlikka ega.
Aksincha, rivojlanayotgan mamlakatlarda infratuzilmaning holati ko‘pincha
eskirgan, kam ta'minlangan va texnik jihatdan zaif. Jahon bo‘yicha infratuzilma
sohasida innovatsiyalar – aqlli transport tizimlari, raqamli kommunikatsiyalar va
qayta tiklanuvchi energiya manbalari kengaymoqda. Jahon banki va boshqa
xalqaro tashkilotlar infratuzilmani rivojlantirishga katta sarmoya kiritmoqda.
Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun infratuzilmani yaxshilash – iqtisodiy o‘sish,
bandlikni oshirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash uchun asosiy vazifa
hisoblanadi. Shuningdek, infratuzilmaning barqarorligi va ekologik xavfsizligi
masalalari global miqyosda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu sohada yangi
standartlar va siyosatlar ishlab chiqilmoqda.
87. Jahon xo‘jaligi globallashuvi jarayonlarining ziddiyatli tomonlari
Jahon xo‘jaligining globallashuvi – bu iqtisodiy, madaniy, siyosiy va texnologik
jarayonlarning global darajada integratsiyasi. Ushbu jarayon ko‘plab ijobiy
tomonlarga ega bo‘lsa-da, uning ziddiyatli jihatlari ham mavjud. Birinchidan,
globallashuv rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy
notenglikni kuchaytirishi mumkin. Rivojlangan davlatlar ko‘pincha yuqori
texnologiyali sohalarda ustunlikka ega bo‘lib, rivojlanayotgan mamlakatlar esa
asosan xomashyo eksportiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Ikkinchidan, transmilliy
kompaniyalar mahalliy sanoat va kichik bizneslarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi,
mahalliy madaniyat va an’analarni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Uchinchi
muammo – mehnat bozorida migratsiya va ishchi kuchining ekspluatatsiyasi, bu
esa ijtimoiy notenglikni oshiradi. To‘rtinchidan, global miqyosdagi iqtisodiy
krizislar, masalan, moliyaviy bo‘ronlar, tez va keng tarqalishi mumkin, bu esa
mamlakat iqtisodiyotlariga katta zarar yetkazadi. Shuningdek, globallashuv
ekologik muammolarni kuchaytirishi, tabiiy resurslarning haddan tashqari
ekspluatatsiyasiga olib kelishi mumkin. Ushbu ziddiyatlar global boshqaruv va
tartibga solish mexanizmlarini yaratishni taqozo etadi. Biroq, globallashuv

1 dan - 100 gacha Iqtisod
jarayonlarini boshqarishda muvozanatni saqlash va adolatli rivojlanishni
ta’minlash uchun xalqaro hamkorlik va siyosiy iroda zarur.
88. Transmilliy kompaniyalar (TMK)ning globallashuv jarayonlariga ta’siri
Transmilliy kompaniyalar (TMK) – bu bir nechta mamlakatlarda faoliyat
yurituvchi yirik korxonalar bo‘lib, ular global iqtisodiyotning asosiy
harakatlantiruvchilaridan biridir. TMKlar globallashuv jarayonida texnologiyalar
tarqalishi, investitsiyalar oqimi va bozorlarning integratsiyasiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Ular ishlab chiqarish zanjirlarini turli mamlakatlarga taqsimlab,
samaradorlikni oshiradi va xarajatlarni kamaytiradi. Shu bilan birga, TMKlar
yangi ish o‘rinlari yaratib, mahalliy iqtisodiyotlarni rivojlantirishga yordam
beradi. Biroq, TMKlarning faoliyati ba’zan mahalliy sanoatni siqib chiqarishi,
ishchilarning huquqlarini buzishi va atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin.
TMKlar o‘z faoliyatida ba’zan davlatlarning iqtisodiy suverenitetiga aralashadi
va siyosiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, TMKlarning global raqobati ba’zi
mamlakatlarda iqtisodiy notenglik va resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga olib
keladi. Ammo, ularning investitsiyalari va texnologik innovatsiyalari global
rivojlanish uchun muhim omil hisoblanadi. Davlatlar TMKlarni tartibga solish va
ularning ijobiy ta’sirini oshirishga qaratilgan siyosatlarni ishlab chiqmoqda.
Shuningdek, xalqaro tashkilotlar TMKlarning mas’uliyatli faoliyatini
rag‘batlantirish uchun qoidalar va standartlar belgilaydi.
89. Xalqaro iqtisodiy integratsiya to‘g‘risida turli nazariyalar tahlili
Xalqaro iqtisodiy integratsiya — bu mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlik va
yaqinlashuv jarayonidir. Ushbu jarayonni tushuntirish uchun bir qancha
nazariyalar mavjud. Klassik nazariyalar (masalan, Adam Smitning erkin savdo
nazariyasi) integratsiyani bozor samaradorligini oshirish va resurslarni optimal
taqsimlash vositasi sifatida ko‘radi. Neoklassik nazariyalar integratsiyani
davlatlarning o‘zaro manfaatlariga xizmat qiluvchi hamkorlik deb baholaydi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
Modern nazariyalar integratsiyani institutsional va siyosiy jarayon sifatida
qaraydi, u yerda xalqaro tashkilotlar va siyosiy kelishuvlar muhim o‘rin tutadi.
Shu bilan birga, ba’zi nazariyalar (masalan, merkantilizm) integratsiyaga shubha
bilan qaraydi va uni milliy iqtisodiyotning mustaqilligini xavf ostiga qo‘yuvchi
omil sifatida ko‘radi. Tarixiy nazariyalar integratsiya jarayonining bosqichlarini
va ularning har birining o‘ziga xos xususiyatlarini ta’kidlaydi. Tahlil shuni
ko‘rsatadiki, integratsiya jarayoni murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, iqtisodiy,
siyosiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli, mamlakatlar
o‘z manfaatlarini maksimal ta’minlash uchun integratsiyaga moslashuvchan va
strategik yondashuvlarni qo‘llashi lozim.
90. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning shakllari va amal qilish xususiyatlari
Xalqaro iqtisodiy integratsiya bir nechta shakllarda namoyon bo‘ladi, ularning
har biri o‘ziga xos daraja va xususiyatlarga ega. Eng kam integratsiyalangan
shakl erkin savdo zonalari bo‘lib, bu yerda savdo to‘siqlari kamaytiriladi, lekin
bojxona siyosati mustaqil bo‘ladi. Keyingi daraja bo‘lib bojxona ittifoqi turadi,
bunda a’zolar o‘rtasida bojxona to‘siqlari bekor qilinadi va tashqi bojlar
birlashtiriladi. Yanada chuqurroq shakl umumiy bozor bo‘lib, bunda erkin harakat
— tovar, xizmat, kapital va ishchi kuchi uchun keng imkoniyatlar yaratiladi. Eng
rivojlangan shakl iqtisodiy ittifoq va hatto siyosiy ittifoq bo‘lib, bu yerda
mamlakatlar iqtisodiy siyosatlarni muvofiqlashtiradi. Har bir shaklning o‘ziga
xos ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Masalan, erkin savdo zonalari
suverenitetni saqlash imkonini beradi, lekin samaradorligi pastroq bo‘lishi
mumkin. Iqtisodiy ittifoqlarda esa samaradorlik yuqori, lekin siyosiy mustaqillik
chegaralangan bo‘ladi. Xalqaro integratsiya davlatlararo ishonch va hamkorlikka
asoslanadi va global iqtisodiy barqarorlik uchun muhim vositadir. Shu bilan
birga, uning muvaffaqiyati mamlakatlarning o‘z manfaatlarini qanday
muvozanatlashiga bog‘liq.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
91. Xalqaro mehnat taqsimoti va xalqaro savdo to‘g‘risidagi turlicha
nazariyalar
Xalqaro mehnat taqsimoti – bu iqtisodiy jarayon bo‘lib, turli mamlakatlar
o‘zlarining tabiiy, iqtisodiy va texnologik resurslariga qarab, ma’lum tovarlar
yoki xizmatlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashadi. Bu jarayon natijasida
mamlakatlar o‘zaro o‘ziga xos mahsulotlarni almashish orqali iqtisodiy
samaradorlikni oshiradi. Masalan, bir mamlakat qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini,
boshqasi sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarishga ko‘proq ixtisoslashadi. Bu
xalqaro savdoning asosiy tayanchidir. Xalqaro mehnat taqsimoti inson resurslari,
tabiiy resurslar, texnologiya, ishlab chiqarish xarajatlari, kapital mavjudligi kabi
omillarga bog‘liq.Xalqaro savdo nazariyalari ko‘p yillar davomida rivojlanib
kelmoqda. Klassik nazariyalardan biri — Adam Smitning "to‘liq ustunlik"
nazariyasi. Unga ko‘ra, har bir mamlakat o‘zining eng samarali ishlab
chiqaradigan mahsulotlariga ixtisoslashishi kerak. David Rikardonining "qiyosiy
ustunlik" nazariyasi esa shuni ta’kidlaydiki, hattoki boshqa mahsulotlarni
samaraliroq ishlab chiqaradigan mamlakat ham o‘ziga nisbatan kamroq samarali
mahsulotni ishlab chiqarishda ixtisoslashishi va uni savdo qilishi maqsadga
muvofiq. Shu tariqa, xalqaro savdo barcha ishtirokchilar uchun foyda keltiradi.
Heckscher-Ohlin modeli mamlakatlarning mehnat va kapital kabi ishlab chiqarish
omillariga ko‘ra maxsuslashtirilishini tushuntiradi. Mamlakatlar ko‘proq mavjud
bo‘lgan resurslar bo‘yicha ishlab chiqarishni kengaytiradi va shu mahsulotlarni
eksport qiladi. Yangi zamonaviy nazariyalar esa monopolistik raqobat, texnologik
yangiliklar va global miqyosdagi integratsiyani hisobga oladi. Masalan, Dixit-
Stiglits nazariyasi mahsulotlarning turli variantlari va brendlarning xalqaro
savdoga ta’sirini ko‘rsatadi.Shuningdek, globalizatsiya jarayonida xalqaro savdo
tizimi murakkablashdi, bu esa mehnat taqsimotining yangi shakllarini, masalan,
global ta’minot zanjirlarini paydo qildi. Bu tizimda har bir mamlakat yoki
kompaniya ishlab chiqarishning ma’lum bosqichlariga ixtisoslashadi. Bu esa
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bilan birga, yangi raqobat sharoitlarini

1 dan - 100 gacha Iqtisod
ham yaratadi. Shu bilan birga, xalqaro mehnat taqsimoti global iqtisodiy o‘sish,
texnologik rivojlanish va boylik taqsimotida muhim omil hisoblanadi.
92. Xalqaro savdoning mazmuni, tuzilishi va xususiyatlari
Xalqaro savdo – bu mamlakatlar o‘rtasida tovarlar, xizmatlar, kapital va
texnologiyalar almashinuvi jarayoni bo‘lib, u global iqtisodiyotning ajralmas
qismidir. Xalqaro savdo milliy iqtisodiyotlarni bir-biriga bog‘lab, ularning o‘sishi
va rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro savdoning mazmuni mamlakatlar
o‘zining ixtisoslashuvi asosida mahsulotlarni import va eksport qilishini bildiradi.
Bu jarayon orqali har bir mamlakat o‘zining resurslari va ishlab chiqarish
imkoniyatlariga ko‘ra eng samarali tovarlarni ishlab chiqaradi va sotadi.
Xalqaro savdoning tuzilishi asosan eksport va importdan tashkil topadi. Eksport –
bu mamlakatda ishlab chiqarilgan mahsulot yoki xizmatlarning boshqa
davlatlarga sotilishi, import esa chet eldan mahsulot yoki xizmatlarni xarid
qilishdir. Savdo balansi mamlakatning eksport va import o‘rtasidagi farqni
ko‘rsatadi. Mamlakatlarda savdo balansi musbat (eksport importdan ko‘p) yoki
manfiy (import eksportdan ko‘p) bo‘lishi mumkin.
Xalqaro savdo strukturasida tovarlar, xizmatlar, kapital va intellektual mulk
ob’yektlari ishtirok etadi. Tovarlar savdosi an’anaviy va eng keng tarqalgan
shakldir. Bunga sanoat mahsulotlari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, xomashyo va
yarim tayyor mahsulotlar kiradi. Xizmatlar savdosi esa transport, turizm, moliya,
sug‘urta va boshqa sohalarni qamrab oladi. Kapital savdosi xorijiy investitsiyalar
shaklida amalga oshadi.
Xalqaro savdoning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Birinchidan, bu jarayon
millatlararo farqlarni hisobga oladi, ya’ni mamlakatlar o‘zining iqtisodiy
resurslari, texnologik darajasi, ishlab chiqarish madaniyati va siyosiy
sharoitlariga qarab faoliyat yuritadi. Ikkinchidan, xalqaro savdo murakkab
mexanizmlarga ega bo‘lib, ko‘plab davlatlararo shartnomalar, bojxona tariflari va
eksport-import reglamentlari orqali tartibga solinadi. Uchinchidan, xalqaro

1 dan - 100 gacha Iqtisod
savdoda valuta kurslari va moliyaviy bozorlarning o‘rni katta bo‘lib, ular savdo
oqimlariga ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro savdo nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va
ijtimoiy ta’sirga ham ega. Savdo orqali davlatlar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlik
rivojlanadi, bu esa global xavfsizlik va barqarorlikka xizmat qiladi. Biroq, ba’zan
savdo urushlari, tariflar va kvotalar kabi cheklovlar sababli savdo jarayonlari
murakkablashadi va mamlakatlar o‘rtasida nizolar yuzaga keladi. Shu bois
xalqaro savdoni tartibga soluvchi institutsiyalar, masalan, Jahon Savdo Tashkiloti
(WTO) muhim ahamiyat kasb etadi.
93. To‘lov balansi, uning tuzilishi va taqchilligi
To‘lov balansi – bu mamlakatning ma’lum bir davr ichida tashqi iqtisodiy
operatsiyalarini aks ettiruvchi muhim makroiqtisodiy ko‘rsatkich hisoblanadi. U
mamlakatning chet el bilan moliyaviy va savdo munosabatlarini hisobga oladi.
To‘lov balansining asosiy maqsadi – mamlakatga kiruvchi va undan chiqayotgan
pul oqimlarini aniqlash va muvozanatni ta’minlashdir. To‘lov balansining
tuzilishi odatda uch asosiy qismdan iborat: joriy hisob, kapital hisob va moliyaviy
hisob. Joriy hisob savdo balansi, xizmatlar balansi, daromadlar balansi va
transferlarni o‘z ichiga oladi. Savdo balansi tovarlarning eksport va importining
farqini ko‘rsatadi, bu mamlakat iqtisodiyotining asosiy ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Kapital hisobi investitsiyalar va qarzlar orqali mamlakatga kirib-chiqayotgan
mablag‘larni aks ettiradi. Moliyaviy hisob esa xorijiy investitsiyalar va aktivlar
sotib olish, sotish kabi moliyaviy operatsiyalarni o‘z ichiga oladi. To‘lov
balansining taqchilligi yoki ortiqchiligi mamlakat iqtisodiy holatining ijobiy yoki
salbiy tomonlarini ko‘rsatadi. Taqchillik – bu mamlakat eksportidan kam import
qilgani yoki investitsiyalar oqimi bilan ta’minlanmayotganini bildiradi, bu esa
valyuta kursining tushishiga, tashqi qarzlarning ko‘payishiga olib kelishi
mumkin. Shu sababli, davlatlar to‘lov balansining barqarorligini ta’minlashga
harakat qiladi, chunki bu iqtisodiy mustahkamlik va xalqaro savdo
munosabatlarining sog‘lomligini bildiradi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
94. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari va valyuta tizimlari
Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari global iqtisodiy tizimning asosiy qismi
bo‘lib, davlatlar o‘rtasida valyuta almashinuvi, kredit berish va olish, shuningdek,
moliyaviy resurslar oqimini ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Bu munosabatlar
dunyo bo‘ylab moliyaviy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Valyuta
tizimi esa davlatlarning o‘zaro valyuta kurslarini belgilash, nazorat qilish va
tartibga solish mexanizmi hisoblanadi. Tarixan valyuta tizimlari ko‘p shakllarda
bo‘lgan: oltin standarti, valyuta basketi, mustahkam yoki erkin kurs tizimlari
kabi. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari rivojlanishi bilan birga, global bank
tizimlari, xalqaro moliyaviy tashkilotlar (IMF, Jahon banki) ham muhim o‘rin
egalladi. Ular davlatlarga valyuta barqarorligini ta’minlash, moliyaviy
inqirozlarni bartaraf etish va investitsiyalarni rag‘batlantirishda yordam beradi.
Valyuta tizimlari barqarorligi esa investitsiya muhitini yaxshilash va xalqaro
savdoni rag‘batlantirish uchun juda zarurdir.
95. Jahon valuta tizimining rivojlanish bosqichlari
Jahon valuta tizimi tarixan bir necha bosqichlardan o‘tgan. Dastlab, XVIII-XIX
asrlarda oltin standarti davri hukmron bo‘lib, bunda valyutalar oltin qiymatiga
bog‘langan edi. Bu tizim xalqaro savdo va investitsiyalar uchun barqarorlik
yaratdi. 1930-yillardagi Buyuk depressiya va Ikkinchi jahon urushi esa ushbu
tizimning qulashiga sabab bo‘ldi. 1944-yilda Bretton-Vud tizimi tashkil etildi,
unda AQSh dollari oltin standarti bilan bog‘landi, boshqa valyutalar esa dollar
kursiga bog‘landi. Bu tizim 1971-yilda AQSh oltin zaxiralarini to‘xtatishi bilan
yakunlandi. Shundan so‘ng, valyutalar erkin almashinuv kurslariga o‘tishga
majbur bo‘ldi. Bugungi kunda jahon valuta tizimi globallashtirilgan bo‘lib,
xalqaro valyutalar almashinuvi, elektron to‘lov tizimlari va markaziy banklarning
faoliyati bilan tartibga solinadi. Bu tizim xalqaro moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash uchun doimiy ravishda yangilanib boradi.

1 dan - 100 gacha Iqtisod
96. Xalqaro valuta tizimining tarkibiy unsurlari
Xalqaro valuta tizimi bir necha tarkibiy qismlardan iborat bo‘lib, ularning har biri
global moliyaviy barqarorlik va valyuta almashinuvi uchun zarur hisoblanadi.
Eng muhimi – valyuta kurslari tizimi, bu erda valyutalar qanday shaklda bir-
biriga nisbatan kurs belgilashlari ko‘rsatiladi. Bu erkin kurs, mustahkam kurs
yoki aralash tizim bo‘lishi mumkin. Ikkinchi muhim unsur – xalqaro rezerv
valyutalar va zaxiralar bo‘lib, ular davlatlar tomonidan moliyaviy favqulodda
vaziyatlarda foydalaniladi. Uchinchi unsur – xalqaro moliyaviy institutlar,
xususan Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF), Jahon Banki va mintaqaviy
rivojlanish banklari bo‘lib, ular davlatlarga kreditlar va maslahatlar beradi, valuta
tizimini muvofiqlashtiradi. To‘rtinchi unsur – valyuta bozorlaridir, bu erda
valyutalar sotib olinadi va sotiladi, ularning kurslari shakllanadi. Ushbu tarkibiy
elementlar birgalikda jahon valuta tizimining samarali va barqaror ishlashini
ta’minlaydi.
96. Xalqaro valuta tizimining tarkibiy unsurlari
Xalqaro valuta tizimi — bu global iqtisodiyotda valyuta almashinuvini, valyuta
kurslarini, moliyaviy oqimlarni boshqarish uchun tashkil qilingan mexanizmdir.
Uning tarkibiy unsurlari bir necha asosiy elementlardan iborat. Birinchi unsur –
valyuta kurslari tizimi bo‘lib, unda valyutalar qanday kursda almashtirilishi
belgilangan. Bu tizim erkin (float), mustahkam (fixed) yoki aralash (managed
float) kurs tizimlarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi unsur – xalqaro valyuta zaxiralari,
ya’ni davlatlar favqulodda vaziyatlarda foydalanish uchun saqlaydigan valyutalar,
oltin va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining maxsus tortishish huquqlari (SDR)
kabi aktivlar. Uchinchi unsur – xalqaro moliyaviy tashkilotlar: Xalqaro Valyuta
Jamg‘armasi, Jahon Banki, mintaqaviy rivojlanish banklari kabi tashkilotlar
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va muvofiqlashtirishga xizmat qiladi.
To‘rtinchi unsur – valyuta bozori, u orqali valyutalar sotilib sotiladi, kurslar
shakllanadi va moliyaviy oqimlar nazorat qilinadi. Ushbu unsurlar birgalikda

1 dan - 100 gacha Iqtisod
xalqaro valuta tizimining samarali ishlashiga xizmat qilib, global iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi.
97. Valuta bozori va valuta kurslari
Valuta bozori – bu global moliyaviy bozor bo‘lib, unda turli mamlakatlarning
valyutalari sotilib, sotib olinadi. Bu bozor 24 soat davomida faoliyat yuritadi va u
juda likvid bo‘lib, asosiy markazlari London, Nyu-York, Tokio va Singapurda
joylashgan. Valuta bozori tovar bozori kabi aniq joyga ega emas, u asosan
elektron platformalar orqali amalga oshiriladi. Valuta kurslari bu bozorda talab va
taklifga ko‘ra shakllanadi va ular iqtisodiyotning turli ko‘rsatkichlariga, jumladan
foiz stavkalari, inflyatsiya, siyosiy barqarorlikka bog‘liq. Kurslar erkin (float)
yoki mustahkam (fixed) bo‘lishi mumkin. Erkin kursda valyuta qiymati bozorda
belgilanadi, mustahkam kursda esa davlat yoki markaziy bank uni belgilaydi yoki
cheklaydi. Valuta kurslarining o‘zgarishi eksport-import faoliyatiga,
investitsiyalarga, inflyatsiyaga va mamlakat iqtisodiyotining barqarorligiga ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun davlatlar valuta bozori va kurslarini diqqat bilan
nazorat qilishadi.
98. Eksportni rag‘batlantirishning kredit-moliyaviy usullari
Eksportni rag‘batlantirish uchun davlatlar va moliyaviy institutlar turli kredit-
moliyaviy vositalardan foydalanadilar. Bular orasida eng keng tarqalgani –
eksport kreditlari bo‘lib, ular eksport qiluvchilarga mahsulot ishlab chiqarish va
eksport xarajatlarini qoplashga yordam beradi. Bu kreditlar imtiyozli foiz
stavkalari bilan berilishi mumkin. Shuningdek, davlatlar eksportni
rag‘batlantirish uchun eksport kredit agentliklarini tashkil etadilar, ular eksport
risklarini sug‘urtalash va kafolatlash vazifasini bajaradi. Subsidiyalar va soliq
imtiyozlari ham eksportni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Eksportchilar uchun taqdim etiladigan sug‘urta xizmatlari – to‘lovlarni qoplash
yoki tashqi bozorlarda yuzaga keladigan xavflarni kamaytirish uchun. Kredit-

1 dan - 100 gacha Iqtisod
moliyaviy rag‘batlar eksport hajmini oshirish, yangi bozorlarga chiqish va milliy
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun zarur vositadir.
99. Xalqaro savdoda qiyosiy ustunlik nazariyasi qanday shartli farazlarga
asoslanadi
Qiyosiy ustunlik nazariyasi xalqaro savdoni tahlil qilishda asosiy konseptlardan
biri hisoblanadi. Nazariyaga ko‘ra, har bir mamlakat o‘ziga nisbatan samaraliroq
ishlab chiqaradigan mahsulotlarga ixtisoslashishi va boshqa mamlakatlar bilan
aynan shu mahsulotlar bo‘yicha savdo qilishi iqtisodiy foyda keltiradi.
Nazariyaning asosiy shartli farazlari quyidagilar: (1) faqat ikki mamlakat va ikki
tovar mavjud, (2) ishlab chiqarish samaradorligi va resurslar to‘liq shaffof, (3)
transport xarajatlari va savdo to‘siqlari yo‘q, (4) barcha resurslar samarali
taqsimlangan va o‘zgaruvchan emas. Bu farazlar real hayotda to‘liq amal
qilmasa-da, nazariya xalqaro savdoni o‘rganish va tushunishda muhim iqtisodiy
printsiplarni ko‘rsatadi. Qiyosiy ustunlik mamlakatlarga resurslarni samarali
taqsimlash, ishlab chiqarishni optimallashtirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash
imkonini beradi.
100. Xalqaro savdo va uning o‘ziga xos xususiyatlari
Xalqaro savdo – bu davlatlar o‘rtasida tovarlar va xizmatlarning almashinuvi
jarayoni bo‘lib, global iqtisodiyotning ajralmas qismidir. Uning o‘ziga xos
xususiyatlari bir necha jihatlarda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, xalqaro savdo
turli mamlakatlarning siyosiy, iqtisodiy va madaniy farqlariga duch keladi, bu esa
savdo munosabatlarini murakkablashtiradi. Ikkinchidan, savdo ko‘plab tartibga
solish mexanizmlari, jumladan bojxona tariflari, kvotalar, import cheklovlari
bilan boshqariladi. Uchinchidan, xalqaro savdo global iqtisodiy integratsiyani
kuchaytiradi, yangi bozorlarni ochadi va iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, savdo davlatlar o‘rtasidagi raqobatni oshiradi, mahsulot sifatini
yaxshilash va narxlarni pasaytirishga undaydi. Shuningdek, xalqaro savdo uzoq

1 dan - 100 gacha Iqtisod
muddatli barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan iqtisodiy va siyosiy
hamkorlikni shakllantiradi.

“Iqtisodiyot (Tarmoqlar va Sohalar Bo‘yicha)” Ta’lim Yo‘nalishi Talabalari Uchun
Mutaxassislik Fanidan Yakuniy Davlat Attestatsiya Sinovi Savollari va Javoblari

Купить