Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ibn Sinoning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 3 I.BOB.IBN SIN ON IN G TILSHUN OSLIKK A BA G‘ISHLA N GA N A SA RLA RI VA ULA R HA QIDA QISQA CHA MA ’LUMOT. 1.1.Ibn Sinoning " Kit ob al-Shifa" (Shifo kitobi) va " Kit ob al-N ajot " (Najot kitobi) asarlarida tilshunoslik masalalari……………………………………………5 1.2.Tilning ma’nosi, ta’rifi va uning ijtimoiy ahamiyatiga oid qarashlar…………9 II.BOB. ABU ALI IBN SIN ON IN G TILSHUN OSLIKDA GI BOSHQA QA RA SHLA RI 2.1.Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari: so‘zlarning ma’nosi, semantik tuzilmalari va kontekstdagi ahamiyati……………………………………………..13 2.2.Ibn Sinoning leksikologiya sohasidagi tadqiqotlari va so‘z boyligi…………21 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 25 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … … … ..26 1 KIRISH Abu Ali ibn Sino (980–1037) – Buyuk Forsiyalik olim, faylasuf, tibbiyotchi, astronom, matematika, mantiq, psixologiya va boshqa ko‘plab ilmiy sohalarda qimmatli ilmiy meros qoldirgan buyuk shaxsdir. Uning asarlari ko‘plab ilmiy yo‘nalishlar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan, va u o‘z davrining eng mashhur olimlaridan biri bo‘lgan. Ibn Sino "Shifo kitobi" (al-Shifa) va "Najot kitobi" (al-Najot) kabi asarlarida ko‘plab ilmiy yo‘nalishlarga, jumladan, tilshunoslikka oid g‘oyalarga ham o‘rin bergan. Ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlari, uning ilmiy qarashlari va tilshunoslikka qo‘shgan hissasi juda muhimdir. U, o‘zining tafakkur va ilmiy tadqiqotlari orqali, tilning mohiyatini, uning ijtimoiy ahamiyatini va uning mantiqiy tuzilishini o‘rgangan. Ibn Sino tilni faqat kommunikatsiya vositasi sifatida emas, balki inson tafakkurining asosiy vositasi, fikrlash va bilimlarni izohlash vositasi sifatida ko‘rgan. Ibn Sinoning tilshunoslik haqidagi qarashlari ko‘plab yirik ilmiy yo‘nalishlarning shakllanishiga turtki bo‘lgan. Uning tilshunoslikka oid fikrlari faqat o‘z davrida emas, balki keyingi asrlarda ham tilshunoslik ilmida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Shu bois, Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlarini o‘rganish, uning ilmiy merosini yanada chuqurroq anglash va bugungi kunda tilshunoslik ilmiga ta’sirini ko‘rish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu ishda Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlarini tahlil qilish, uning asarlarini o‘rganish va uning tilshunoslik sohasiga qo‘shgan hissasini ko‘rsatish maqsad qilingan. Kurs ishining dolzarbligi: Abu Ali ibn Sino — o‘z davrining eng buyuk ilm-fan arboblaridan biri bo‘lib, uning ilmiy merosi bugungi kunda ham katta ahamiyatga ega. Ibn Sino nafaqat tibbiyot, astronomiya, falsafa va matematika kabi sohalarda ilmiy yutuqlarni qo‘lga kiritgan, balki tilshunoslikka ham alohida e'tibor 2 qaratgan. Uning tilshunoslikka oid qarashlari nafaqat o‘z zamonasi, balki keyingi asrlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Hozirgi kunda tilshunoslik, shu jumladan lingvistika, semantika, fonetika, sintaksis kabi sohalar jahonda jadal rivojlanmoqda. Shu bois, Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid fikrlarini o‘rganish zamonaviy tilshunoslik ilmiga katta hissa qo‘shishi mumkin. Uning til haqidagi g‘oyalari, tilning ijtimoiy va kognitiv rolini tushunishda, shu bilan birga tilshunoslikning asosiy tamoyillarini shakllantirishda juda dolzarbdir. Ibn Sinoning ilmiy qarashlari va ularning tilshunoslikka ta’siri nafaqat ilmiy doiralarda, balki turli ijtimoiy sohalarda ham dolzarb. U tilni faqat kommunikatsiya vositasi sifatida emas, balki inson tafakkurining asosi sifatida ko‘rgan. Shuningdek, uning semantika va leksikologiya sohasidagi yondashuvlari, so‘zlar va ularning ma'nolari haqida olib borgan izlanishlari, tilshunoslarning o‘z ishlarida amaliy jihatdan foydalanishlari mumkin bo‘lgan qimmatli g‘oyalar yaratgan. Shu bilan birga, Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid merosi zamonaviy ilmiy tadqiqotlar uchun yangi istiqbollar ochadi. Bugungi kunda uning tilshunoslik haqidagi qarashla rini o‘rganis h, nafaqat tarixiy merosni tiklash, balki tilshunoslikda yangi nazariy yondashuvlarni shakllantirish uchun ham muhimdir. Shuning uchun, Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlarini o‘rganish, uning ilmiy faoliyatini yanada chuqurroq anglash va uning ta’sirini zamonaviy tilshunoslik ilmiga qo‘shish dolzarb masala bo‘lib qoladi. Kurs ishining Maqsadi: Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlarini o‘rganish va uning ilmiy merosining tilshunoslik ilmiga qo‘shgan hissasini tahlil qilishdir. Kurs ishining v azifasi: 1. Ibn Sinoning t ilshunoslik k a qo‘shgan hissasini o‘rganish : Uning tilshunoslikka bo‘lgan ilmiy qarashlarining o‘z davri va keyingi zamonlar uchun qanday ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatish. 3 2. Ibn Sinoning asarlarida t ilshunoslik masalalarining o‘rni : Ibn Sinoning asosiy ilmiy asarlarini (masalan, "Kitob al-Shifa", "Kitob al- Najot") o‘rganish orqali uning tilshunoslikka bo‘lgan qarashlarini ochib berish. 3. Zamonav iy t ilshunoslik bilan bog‘liqligini k o‘rsat ish : Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid fikrlarini bugungi tilshunoslik ilmiga ta’siri va uning zamonaviy tilshunoslikka qo‘shgan yutuqlarini tahlil qilish. 4. Tilshunosli k da Ibn Sinoning y ondashuv l arini qo‘llash imk oniy at larini aniqlash : Uning til va mantiqni birlashtirishga bo‘lgan yondashuvlari, semantika va leksikologiya masalalariga oid fikrlarini amaliy tadqiqotlarda qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qilish. Kurs ishining obek i v a predmet i : Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslik sohasidagi qarashlarini chuqur o‘rganish, uning ilmiy merosining bugungi kunda qanday ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatish va zamonaviy tilshunoslik ilmiga qanday ta’sir ko‘rsatganini aniqlashdan iborat. Kurs ishining t uzilishi: Kirish, 2bob, 4 reja xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I.BOB. IBN SIN ON IN G TILSHUN OSLIKKA BA G‘ISHLA N GA N A SA RLA RI VA ULA R HA QIDA QISQA CHA MA ’LUMOT. 1.1Ibn Sinoning " Kit ob al-Shifa" (Shifo k it obi) v a " Kit ob al- Najot " (N ajot k it obi) asarlarida t ilshunoslik masalalari. O‘rta asrlarda Sharq olamida yashab ijod etgan buyuk alloma va mutafakkirlarning ilmiy merosini chuqur muhokama qilish va anglash, uning zamonaviy sivilizatsiya tarixida tutgan o‘rni va roliga baho berish bugungi kun falsafasining dolzarb masalalaridan biridir. Ana shu bebaho ilmiy merosni yanada teran tadqiq etish va ommalashtirishga qaratilgan sa’y-harakatlarga yangi turtki berish, Sharqning ulug‘ allomalari tomonidan amalga oshirilgan kashfiyotlar zamonaviy ilm-fan va taraqqiyot uchun naqadar dolzarb va zarur ekanini ochib berishning ahamiyati ham shunchalik muhimdir. Abu Ali ibn Sino O’rta asrlar madaniyati daholari qatoriga kiradi, ularni o’z ruhiyati, kuchi qomusiy aqli, ilmiy-falsafiy intilishlari va talablari bilan uyg’onish davrining buyuk mutafakkirlari bilan qiyoslash mumkin. Ularning asarlarida ilmiy teranlik, tabiatni o’rganishdagi tajribaga asoslangan ijodiy yechim, falsafiy tahlil kengligi, mehnatkash inson manfaati haqida qayg’urish chuqur va uzviy bog’liqligi ko’zga tashlanadi. Ko’p tomli qomusiy “Shifo” hamda mashhur 5 kitobdan iborat “Tib qonunlari” asarlari buning yaqqol isbotidir. O’z asarlarida mantiqiy madaniyat yutuqlarini umumlashtirib hamda ularni o’zining shaxsiy yangiliklari bilan to’ldirilgan holda, Ibn Sino YUNESKO ning Bosh konferensiyasini XX sessiyasi qarorida ko’rsatib o’tilganidek, falsafa, mantiq, tibbiyot, tabiatshuno slik, sotsiologiy a, adabiyotshunoslik, tilshunoslik she’riyati rivojlanishiga o’zining ulkan hissasini qo’shib, dunyoning barcha mamlakatlarida ilm-fan taraqqiy etishiga katta ta’sir o’tkazgan Ibn Sino davridan keyin 10 asr vaqt o’tdi. Bu davr ichida falsafa va ilm-fan oldinga salmoqli qadam tashladi: falsafaning yuqori shakli-dialektik va tarixiy materialism vujudga keldi, fan atom sirini ocha oldi, hamda uning kuchini insonga 5 xizmat qilishiga erisha oldi. Barcha tirik jonzotlarni maqsadli ravishda boshqarish imkonini beradigan irsiyat kodi topildi. Biologiya jonsizdan jonlini sintez qilish bo’sag’asida turibdi, tabobatda profilaktika va kasallikni davolashning o’ta yangicha uslublari va nazariyasi ishlab chiqildi, kosmik parvozlar oddiy hodisaga aylandi va boshqa ko’plam inson ongi shu tariqa rivojlandi. Bugungi kunda Ibn Sinoning qarashlaridagi ko’plab narsalar zamonaviy tushunchalarga hamohangligi va dolzarbligi bilan ajralib turadi. Uning go’yalari zamonaviy ilmiy bilimlar xazinasiga ham kiritilmoqda. Uning olamning abadiyligi hamda materiya buzulmasligini ta’minlovchi atributlar haqidagi g’oyalari, tabiiy qonuniyat, hodisalarining sababli bog’liqligi va umumiy o’zgaruvchanligi, olamni anglash va boshqa g’oyalari bunga misoldir. Mustaqilligimiz tufayli yurtimizda sharq allomalarining ilmiy merosini o’rganishga e’tibor kuchaytirilgan. Jahonning turli kutubxonalarida Abu Ali ibn Sino asarlarining qo’lyozmalari saqlanadi. Shu jumladan, yurtimizda O’zbekiston FASHI da alloma qalamiga mansub 50 asarning 60 ta qo’lyozmasi mavjud. Ushbu maqola bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar jarayonida asosan arab tilida 1332 , نبا , نارهت تا هىبنت و تارا شا“, انى س ” Jumladan .foydalanildi adabiyotlardan yozilgan “Al- Ishorat va at-tanbihot” asari va bu asar asosida yozilgan muhokamalar va Ibn Sinoning ilmiy asarlarini tarjima qilib, bugungi kunda ilm-fan taraqqiy otiga katta hissa qo’shayo tgan buyuk tadqiqotchilarimizning ilmiy maqolalaridan keng foydalanildi. Ibn Sinoning g’oyalari rivojini va qarashlari evolyutsiyasini tushunish uchun uning 20 tomlik “Kitab al-Insaf” (“Adolatlilik kitobi”) ayniqsa muhim ahamiyatga ega bo’lgan. Ming afsuski, u yo’qolib ketgan. O’zining oxirgi asarlaridan bo’lgan “ Mubaxisat” (“Bahslar”) kitobining kirish qismida olim shunday yozadi: “Men “Insaf” (“Adolat”) nomli kitob yozdim. Bu kitob men olimlarni 2 guruhga bo’ldim: sharqliklar va g’arbliklar. Ular doimo bahs-munozara yuritishadi. Har bir bahsda men ularning qarama qarshi fikrlarini ko’rsataman va shundan so’ng ushbu masalaning adolatli yechimi yo’lini ko’rsataman. Kitobda taxminan 28 ming ta muammo ko’rib chiqilgan”. 6 Mazkur Kurs ishida prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning nutqlari va asarlari tadqiqotning metodologik asosi sifatida olindi. Abu Ali ibn Sinoning “Al-Ishorat va at-tanbihot” asarini o’rganishda tarixiylik metodi asosida tahlil qilindi. Kurs ishini yoritish jarayonida mantiqiylik, ob’yektivlik, tizimlilik metodlaridan foydalangan holda baxt-saodat masalasining qiyosiy tahlili ochib berildi.1 Ibn Sinoning, ayniqsa insonparvarlik konsepsiyasi o’ta dolzarb bo’lib, uning asosiy mazmuni ruhiy va jismoniy sog’liq haqida qayg’urishga qaratilgan. “O’tmishga ehtirom bilan qarash, Engels ta’rifi bilan aytganda, chinakam ma’rifatparvarlik belgisidir”2. Sharq meditsinasi IX – XI asrlarda o’z taraqqiyotining yuqori bosqichiga ko’tarilgan bir paytda Abu Ali ibn Sino tom ma’noda universal zakovati bilan ilm – fan rivojiga ulkan hissa qo’shdi desak yanglishmagan bo’lamiz. Olim o’z davrida turli sohalarda erishgan ilmiy yutuqlarni falsafiy umumlashtirish, ularni izchil bayon etish va tartibga solish bilan birga, fanning turli masalalarida ajoyib yutuqlarni qo’lga kirita oldi. Faylasuf o’z davri uchun ilg’or g’oyalarni olg’a surdi. Mutafakkirning serqirra ijodi, hayoti va ilmiy faoliyati keng o’rganilgan, dunyoning turli tillarida qator asar va maqolalar nashr etilgan.3 Abu Ali ibn Sinoning “Al-Ishorat va at-Tanbihot” asaridagi ilohiyotga doir qarashlari xususida: Ibn Sino yashagan davrda islom dinining aqidalariga binoan tanosuh ta’limoti tanqid qilinib, tan olinmas edi. Islom dinida xuddi xristian dinidagidek, jonning tanadan tanaga o’tish ta’limoti inkor etilib, jon tanaga faqat bir marta kiradi, deb hisoblangan. Ibn Sino “Nurlanish”(As’haviya) asarida qayta tirilish va jonni tanadan tanaga o’tish masalasini ko’taradi. Bu masalani tahlil qilish uchun Ibn Sino ma’ad tushunchasini kiritadi. Ibn Sino ma’ad tushunchasini quyidagicha ta’riflaydi: “Ma’ad – bu narsalar va holatlarning dastlabki joyi bo’lib, narsalar va holatlar bu joydan ajralib keyin unga yana qaytib keladi” – deydi. Ibn Sino ma’ad tushunchasining xilma – xil ta’riflarini ko’rib chiqadi. Bu masala bo’yicha O’rta asr mualliflari o’rtasida qarama –qarshi fikrlar paydo bo’ladi. Bir qism mualliflarning fikricha, ma’ad makoniga faqat tana qaytar ekan, boshqa bir 1 Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. – T.: O’zbekiston, 2016. 7 qism mualliflar fikriga binoan, ma’adga ham tana, ham jon qaytadi. “Nurlanish” asarida Ibn Sino tanosuh ta’limotining asoslarini tahlil qilib, ularga mantiqiy yondashadi. Ibn Sinoning fikricha, jon mohiyati bilan bog’liq bo’lmaydi va jon tanadan tashqarida ham mavjud bo’lishi mumkin. Demak, jon tana paydo bo’lishidan ham oldin mavjud bo’lgan 4 deb hisoblaydi. Ibn Sino deyarli barcha asarlarida jon, ruh, mumkin bo’lgan vujud kabi masalalarga doir asarlar yozgan. Jumladan, “Hayy ibn Yaqzon”, “Qush” risolasi, “ash – Shifo” ning “Ilohiyot” qismi, “Nurlanish” kabilardir. Ibn Sino o’zining “Ash – Shifo” asarining “Ilohiyot” (Mahluqot lar va yaratish to’g’risida. Beshinchi sharh) qismida keltirishicha:“Insonlar tasavvurida maxluqot, ya’ni yaratilgan narsalar yaratuvchi deb atalmish narsa bilan bog’liqligi muhim ahamiyatga ega, chunki yaratuvchi maxluqotlarni yaratadi. Yaratuvchi yaratadi, bunyod etadi, ishlab chiqaradi, maxluqot(yaratilgan) esa yaratiladi, bunyod etiladi, ishlab chiqariladi. Bundan kelib chiqadiki, avval mavjud bo’lmagan narsa mavjud bo’lgan narsa tufayli shakllanadi. Ular aytadilar:2 Maxluqot yaratilganidan so’ng, yaratuvchisiga ehtiyoji qolmaydi, hatto yaratuvchi mahv etilsa ham maxluqot yashashda davom etadi, xuddi quruvchi yo’qolsa ham bino saqlanib qolgandek. Aksariyat kishilar quyidagilarni ta’kidlaydilar: Agar Yaratuvchi Zot yo’qolib qolgan taqdirda ham dunyoning mavjudligiga zarar yetmaydi. Dunyo faqat shakllanish jarayonida, ya’ni y’oqlik borliqqa, reallikka aylanayotganligida Yaratuvchi Zotga ehtiyoj sezadi. Dunyo qachon Yaratuvchi Zotga ehtiyoj sezish uchun shakllanadi va yo’qlikdan borliqqa, reallikka aylanadi? Ibn Sino esa quyidagilarni bayon etadi: “Ular aytadilar:deydi, o’zining “Ishorat va Tanbihot” asarida – “ Agar dunyo mavjudligi uchun yaratilgan zotga ehtiyoj sezsa, har bir mavjudot shu jumladan yaratuvchi zot ham boshqa bir yaratuvchiga ehtiyoj sezadi va bu hol cheksiz davom etadi. Biz ushbu muammoning mohiyatini tushuntiramiz va qanday xulosaga kelishni ko’rsatamiz.5 Nasihat. Biz “yaratdi”, “yasadi, qildi”, “bunyod etdi” kabi 2 Ro’zmatova G, Qobilniyozova G., O’zbekistonda ijtimoiy fikrlar. (4 – son), 2003. 60-61 bet 8 atamalar ni sodda tarkibiy qismgac ha tahlil qilishimi z kerak, bizning maqsadlarimizga mos kelmaganidan foydalanmasligimiz kerak 1.2.Tilning ma’nosi, t a’rifi v a uning ijt imoiy ahamiy at iga oid qarashlar. . Agar biror bir narsa avval mavjud bo’lmagan bo’lsa, va boshqa bir narsa tufayli shakllangan bo’lsa, biz uni yaratilgan ya’ni mahluqot deb ataymiz, uning boshqa yaratilganlar bilan tengligi yoki umumiyligi, boshqa alohida xususiyatga ega ekanligi biz uchun ahamiyatga ega emas. Mavjud bo’lmagan narsa o’zi kelib chiqqan narsa tufayli xohish- istak yoki tabiat yoki tabiiy ko’payish, yoki umuman bulardan boshqa bir vosita yordamida shakllanadi. Lekin hozir biz bunga to’xtalmaymiz. Balki bular yaratilgan narsalar uchun ortiqchalik qilar. Yaratilganning teskari tushunchasi va uning mavjudligiga sabab bo’lgan narsani yoki birlikni yaratuvchi deb ataymiz. Bu muvozanatni isboti sifatida quyidagini keltirish mumkin. U (yaratuvchi) narsani biror bir vosita, harakat, xoxishistak yoki tabiat yordamida yaratgan. Ushbu to’ldirishlarning keltirilishi harakat borlig’iga zid kelmaydi yoki ushbu tushuncha (tarkibi) takrorlanishiga yo’l qo’ymaydi. Ziddiyatga keladigan bo’lsak yaratmoq tushunch asi tabiatda bo’lgan tushunchalarni istisno qiladi. Kimdir tabiatan yaratdi (tabiat vositasida yaratdi) deyish mumkin va bu holat oddiygina yaratdi lafzi bilan ham ifodalanishi mumkin. Yaratmoq tushunchasining tarkibida xohish-istak tushunchasi mavjud. Kimdir aytishi mumkin (xohish-istagiga ko’ra yaratdi) ushbu holat “inson hayvondir” lafziga muvofiq kelishi mumkin.3 Yaratmoq tushunchasi yoki harakatni ifodalovchi boshqa tushunchalar yuqoridagidek bo’lsa, bizning maqsadimizga ziyon yetkazmaydi. Yaratmoq 3 O’sha asar., 269-273 – betlar 9 tushunchasi o’zida borliq va noborliq (yo’qlik) tushunchalarini o’zida jamlaydi. Borliqning noborliqdan shakllanishi uning tuzilishiga yoki xususiyatiga muvofiq keladi. Noborliqqa keladigan bo’lsak u yaratilganning (maluqotning) yaratguvchisi bilan bog’liq emas. Borliqning kelib chiqishiga to’xtaladigan bo’lsak u yo’qlikdan so’ng shakllangan ya’ni yaratguvchi zotning harakati natijasida emas, balki yo’qlikdan (noborliqdan) shakllangan. Borliqning yaratguvchi bilan aloqasi uning vojibul vujud emasligi bilan belgilanadi. Borliqning mavjudligi noborliq (yo’qlik) bilan kafolatlanadi. To’ldirish va ko’rsatma. Endi fikrlab ko’ramiz, ushbu ikki shartning qaysi birida yaratilgan (mahluqot) yaratuvchi zotga bog’liqligi belgilanadi. Narsaning o’z o’zicha vojibul vujud bo’lolmasligi, boshqa vosita orqali bo’lishi mumkinligi to’g’risidagi tushuncha borliqning ikkiyoqlamali bo’lishi mumkinligini ifodalaydi: birinchidan, abadiy vojibul vujud boshqa vosita orqali, ikkinchidan, muvaqqat vojibul vujudning boshqa vosita orqali ifoda etilishi ularning “boshqa bir vosita orqali vojibul vujud” deb nomlanishiga sabab bo’ldi, ularni “o’z o’zicha vojibul vujud” deb atash xatolikka olib keladi. Noborliq (yo’qlik)dan so’ng shakllangan tushuncha faqat bir holatni ifoda etadi va u abadiy boshqa bir vosita orqali vojibul vujuddir. Bu ikkala tushuncha boshqa vositaga qaram bo’ladi. Bu ikki tushunchadan biri ikkinchisiga nisbatan umumiy ma’noga ega bo’lsa, ushbu umumiylik xususiy holatdan avval namoyon bo’ladi. Tushunchaning xususiy holati esa umumiy tushunchaga taalluqli bo’lganda umumiy tushunchani namoyon qiladi, aks harakat bo’lishining imkoni yo’q. Agar noborliq uning mavjudligiga sabab bo’lmasa va uning mavjudligi boshqa vosita orqali zaruriyatga aylansa, u holda ular o’rtasidagi aloqa mavjud emas ekanda? Ushbu bog’liqlik ikkinchi shart bilan shartlangan. Chunki ushbu holat nafaqat shakllanish, yaratilish paytiga taalluqli, balki bu aloqa abadiy davom etadi. Agar narsaning borlig’i noborliq (yo’qlik) tufayli shakllangan bo’lsa, ushbu borliq yo’qlikdan so’ng shakllangan holat bilan aloqador bo’lmas edi va u yaratuvchi zotga ehtiyoj sezmas edi. “Nomavjudlikdan so’ng shakllangan borliqdan avval hech narsa mavjud bo’lmagan zamon bo’lib o’tgan. Lekin u o’tib ketayotgan va ayni paytda keladigan zamondagi jismlarning bir vaqtda mavjud bo’lishini 10 ifodalovchi ikkilik birligining o’tib ketganligi bilan muvofiq kelmaydi”, deya ta’kidlaydi Ibn Sino va “aksincha u “avval”ning “so’ng, keyin” bilan bir vaqtda mavjud bo’lmasligi va o’tib ketishida mujassamdir. Ya’ni navbatdagi jism keyin shakllansa, undan avval o’tgan birlik nihoyalanadi. Bu o’tish noborliqning o’zi emas, noborliq “so’ng, keyin” xususiyatiga ega bo’lishi mumkin. Shuningdek, o’tish (vaqtga nisbatan) yaratuvchi zotning mohiyatida ham yo’q. Chunki yaratuvchining mohiyati “avval”, “endi” va “so’ng, keyin” ham mavjud bo’lishi mumkin. Noborliq to’xtovsiz davom etadigan va yangilanib turadigan xususiyatga ega. Ma’lumki, ushbu davomiylik bo’linmas mohiyatlardan shakllanadigan harakatlar soniga muvofiq keladi.”6 Ibn Sino yuqoridagi fikrlariga shu asarida “Nasihat” va “Ko’satma”larni berishi bilan ularni to’ldirib borgan. “Holatning o’zgarishisiz yangilanish mumkin emas. Holatini o’zgartirish kuchiga ega bo’lgan narsalargina holatni o’zgartirish mumkin. Men substraktni nazarda tutyapman. Ushbu aloqa harakat va harakat qiluvchiga ya’ni o’zgarish va o’zgaruvchiga, xususan, doimiy mavjud bo’lgan birlikka bog’liq bo’ladi. Bu holat bir doira tarafida muntazam aylanib turish holatidir. Bu davomiylik miqdorga ega, aks holda “avval” yoki uzoq bo’lardi yoki yaqin bo’lardi. Bu ikkalasi o’zgarishni aniqlab beruvchi miqdor hisoblanadi. Va bu harakat miqdori hisoblangan vaqtning o’zidir. Ushbu harakat miqdori masofani emas, sabab-oqibatni o’zida aks ettiradi. Ko’rsatma. Har bir mahluqot yaratilishiga (shakllanishiga) qadar mumkinul vujud bo’lgan va uning yaratilish ehtimoli reallikka aylangan. Lekin ehtimollik yaratguvchi zotning boshqa jismlar ustidan qudratini ifodalab berolmaydi, ehtimolsiz lik o’z-o’zicha bo’la olmaydi. Jismning mavjudlik ehtimoli yaratuvchining narsa ustidan qudratidan boshqa tushunchadir. Mavjudlikning ehtimoligi o’z-o’zidan g’ayri aqliy bo’lib, uning mavjudligi substratda namoyon bo’lmaydi, aksincha u o’zaro munosabatda bo’lib, substraktga ehtiyoj sezadi. Yaratiluvchi narsalar mavjudlik va substrakt narsalar layoqatidan oldin bo’ladi. Jism boshqa bir jism bilan ko’plab sabablar masalan, vaqtli va fazoviy ketmaketlik ta’siri natijasida, sabab- oqibat munosabatiga kirishishi mumkin. Lekin biz ulardan borliq afzalliklaridan kelib chiqadiganini tekshirishimiz kerak, bunda ikkita jism 11 bir vaqtda mavjud bo’lishligi istisno qilinmaydi. Agar biror jism boshqa bir jism tifayli shakllan gan bo’lsa ham ikkinchin ing mavjudli gi birinchi bilan shartlanmaydi. Ikkinchi jism mavjudlikka ega bo’lmasa, birinchi jism mavjud bo’lolmasdi. Ya’ni birinchisi ikkinchisi tufayli shakllangan. Ikkinchi jism esa birinchisi bilan shartlangan va uning mavjudligi ikkinchisidan kelib chiqqan. Bunga misol qilib quyidagini keltirish mumkin:4 “Men qo’limni harakatga keltirdim va kalit harakatlandi (buraldi)”, yoki: so’ng kalit harakatlandi. Lekin quyidagicha aytish mumkin emas: “kalit harakatlandi va mening qo’lim harakatlana boshladi” (yoki: so’ng mening qo’lim harakatlana boshladi), vaholanki, qo’l va kalitning harakati bir vaqtda sodir bo’ladi. Bu mohiyatan ketma-ketlikning o’zidir. Jismlarning holati uning mohiyatiga muvofiq tarzda o’zi kelib chiqqan jism holatidan kelib chiqqan. Bu mohiyatan bog’liqlikdir. Jismlar noborliqdan so’ng mavjud bo’ladi, agar noborliq sababdan uzilib qolgan bo’lsa, u mavjudlikka ega bo’lmaydi. Boshqa narsa orqali shakllanuvchi jism mavjudli (borliq) ka ega bo’lmasa, mavjud bo’lmaydi. Mavjudlik (borliq) ning oqibati sababga bog’liqdir, sababning shakllanishi tabiat, biror bir tashqi omil yoki kimningdir irodasi tufayli ro’y beradi. Ushbu sabab dolzarb sababga aylanadi. Masalan, duradgorning bolg’aga, yog’ochga yoki yordamchiga ehtiyoji, insonning ozuqaga yoki yoz fasliga ehtiyoji kabidir. Agar sabab dolzarb sababga aylana olmasa va uning mohiyati shakllanmasa, oqibat kelib chiqmaydi. Agar tashqi to’siq bo’lmasa, yaratguvchi o’z-o’zicha mavjud bo’la olmaydi. Lekin u mohiyatiga ko’ra sabab bo’la olmaydi va oqibatning mavjudligi yuqorida keltirilgan holat mavjudligiga bog’liq bo’ladi. Bunday holat paydo bo’lganda, tabiat kimningdir irodasi bo’ladimi, oqibatning mavudligi zaruratga aylanadi. Agar u bo’lmasa, noborliq (yo’qlik) zaruratga aylanadi. Agar jismlar holati turli xil sharoitda bir xil bo’lsa va oqibatga ega bo’lsa, ushbu oqibat abadiy undan kelib chiqadi. Agar jismni undan avval noborliq bo’lmaganligi uchun yaratilgan deb atamasak, jismlar nomi uning mohiyatini tushunishda qiyinchilik tug’dirmaydi. “Bir narsadan hech 4 Abu Ali Ibn Sino. “Al-ishorat va at-tanbihot” (Nasriddin at-Tusiy sharhi) Qohira 1365. – B 337 12 qanday qurol moddiyat va vaqt vositasisiz boshqa bir unga bog’liq jismning mavjudligi kelib chiqsa, buni yaratish (ilohiyot) deb ataymiz. Muvaqqat noborliqdan avval o’tgan narsa vositachiga ehtiyoj sezadi. Yaratish darajasi moddiylikdan va ma’lum vaqtda shakllanish darajalaridan yuqori turadi,7 deb e’tirof etadi. II.BOB. ABU ALI IBN SIN ON IN G TILSHUN OSLIKDA GI BOSHQA QA RA SHLA RI 2.1.Ibn Sinoning semant ik aga oid qarashlari: so‘zlarning ma’nosi, semant ik t uzilmalari v a k ont ek st dagi ahamiy at i. Ma’lumotlarga ko‘ra, buyuk mutafakkir, faylasuf, qomusiy olim Abu Ali Husayn ibn Abdullah ibn Hasan ibn Ali 450 dan ortiq asar yaratgan bo‘lib, shundan 242 tasi shu kungacha yetib kelgan. Ularning 43tasi tibbiyot, 19tasi mantiq, 26tasi psixologiya, 23tasi fizika, 7tasi astronomiya, 1tasi matematika, 1tasi musiqa, 2tasi kimyo, 4tasi adabiyot sohalariga tegishli sanaladi. Uning meditsina sohasida yozgan asarlari alohida ajralib turadi. Abu Ali ibn Sino jahon tibbiyot ilmiga asos solgan alloma sanaladi. Shu bois uni Yevropada Avitsenna nomi bilan e’zozlashadi. Uyg‘onish davrining buyuk daholaridan biri Mikelanjelo u haqda shunday deb yozgan edi: ”...Boshqalarni maqtab haq bo‘lishdan ko‘ra, Galen va Avitsennani maqtab nohaq bo‘lgan afzalroq”. (Petrov, 1962, 12 b.) Tibbiyotning rivojlanish tendensiyalari va uning fan sifatida shakllanish tarixi haqida gapirganda, “Tib qonunlari”ni e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi. 1020 yil atrofida tugallangan, tibbiyotdagi asosiy asar hisoblanuvchi “Tib qonunlari” eng muhim ishlardan biri sifatida e’tirof etilgan va dunyo shifokorlari uchun bosh 13 qo‘llanma bo‘lgan. “Tib qonunlari” XII asrda Toledoda arab tilidan lotin tiliga tarjima qilinib, butun Yevropa bo‘ylab ko‘plab arab, ibroniy va lotin nusxalarida tarqatildi. Bosma nashr paydo bo‘lgach, Yevropada 30 martadan ortiq bosib chiqarildi. Asar universitetlarning tibbiyot fakultetlarida XVII asrgacha, oftalmologiya sohasida XVIII asrgacha asosiy darslik bo‘lib xizmat qilgan hamda ibn Sinoga dunyo miqyosida shuhrat olib kelgan. “Tib qonunlari” – qadimgi dunyo tibbiy bilimlarining qomusiy to‘plami bo‘lib, unda qadimgi Yunon, Rim, Hind va O‘rta Osiyo shifokorlarining qarashlari va tajribasi umumlashgan. 8 “Tib qonunlari” o‘n bir asrdan ko‘proq vaqt mobaynida shakllangan tibbiy atamalar tizimini sistemalashtirishga qodir bo‘lgan noyob manbadir. U yunon, lotin, rim, hind va arab tillaridangi so‘zlarning etimologiyalarini3 , atamalarning o‘ziga xos jihatlarini o‘z ichiga olgan va umumlashtirgan manba sanaladi. Ibn Sino mazkur asari bilan XI asr boshlarida tibbiyot sohasidagi tajribalarni, qarashlarini, oqimlarni bir yerga jamladi. Shu tufayli “Tib qonunlari” tibbiyot va uning terminologiyasini yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqdi. Ibn Sino bu asarida chechak, vabo, o‘lat, maxov kabi epidemiologik kasalliklarning nomlari va ularning belgilari haqida ishonarli fikr-mulohazalarni ilgari surdi. Dunyo ilm- fanida birinchi bo‘lib, chechakning yuqishiga e’tiborni qaratdi, vabo va o‘latning farqini aniqladi, moxovni boshqa kasalliklardan ajratib, ta’rifladi. Bu esa kasllik nomlarini bir-biriga solishtirish, ularning ma’no qirralari haqida o‘ylash imkonini berdi. Ibn Sino “Tib qonunlari”ning birinchi bandidayoq tibbiyotning ta’rifini va uning vazifalarini belgilab bergan: “Men aytamanki: tibbiyot – inson organizmining holatini o‘rganuvchi fandir. Chunki, inosn sog‘lom bo‘ladi yoki sog‘lig‘ini yo‘qotadi, tibbiyot inosn sog‘lig‘ini saqlab qolish yoki yo‘qotilsa uni qaytarish uchun xizmat qiladi”. “Tib qonunlari” tibbiyot fani uchun katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lishiga qaramasdan, hozirgacha uning lingvistik jihatlariga, ayniqsa, asarda qo‘llangan terminlar o‘rganilmagan va tahlilga tortilmagan. So‘nggi o‘n yilliklarda o‘zbek tilshunosligida kognitiv tilshunoslik, lingvomadaniyatshunoslik, gender lingvistikasi kabi zamonaviy sohalar tobora rivojlanib borayotganida bu holat yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Biz o‘zbek tilida ilk bor “Tib qonunlari”ning 14 linggvistik qirralarini aniqlashga, xususan, yurak-qon tomir sohasiga oid terminologik tizimni tahlil qilishga intilib ko‘rdik, arab tilidan kirib kelgan atamalarni aniqladik. Bu holat tibbiyot fani tarixidagi qorong‘i sahifalarni oydinlashtirishga ham yaqindan yordam berishi mumkin. Chunki, IX-X asrlarda antik davr shifokorlarining deyarli barcha asarlari yunon tilidan arab tiliga tarjima qilingan. Bu esa arab tilida ko‘plab tibbiy adabiyotlarning paydo bo‘lishiga va tibbiyot terminologiyasining xorijiy so‘zlar bilan boyishiga olib kelgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, arab tilidan dastlabki lotin tiliga tarjimalar Solern tibbiyot maktabi o‘qituvchisi Konstantin Afrikanskiy tomonidan o‘n ikkinchi asrda bajarilgan. XII asrda Gerard Kremonskiy (1114- 1187) arab tilidan lotin tiliga 70 dan ortiq asarni, ular qatorida “Tib qonunlari”ni ham tarjima qilgan. Muhimi, u tibbiyot sohasiga oid maxsus iboralarning mukammal lug‘atini ham tuzgan. Biroq, mazkur tarjimalar sifati qoniqarsiz bo‘lib, ular har ikkala tilda yagona terminologik qatlamning yaratilishi uchun to‘siq bo‘lgan. Bir tildan ikkinchi tilga amalga oshirilgan ko‘p martalik va ko‘p bosqichli yuqoridagi kabi tarjimalar tufayli faqat tibbiyot terminologiyasi jabr tortgan. Tarjimonlarning aksariyati arab tilini va tibbiy terminologiyani yaxshi bilmaganliklari va yunon so‘zlarining arabcha transkripsiyasini adashtirganliklari, nusxa qo‘chiruvchilarning aybi tufayli juda ko‘p xatoliklar sodir bo‘lgan.5 Abu Ali ibn Sino, o‘zining ilmiy faoliyati davomida, semantika (so‘zlarning ma'nosi va ularning o‘zgarishi) sohasiga katta e'tibor qaratgan. Uning semantikaga oid qarashlari, asosan, tilning ma’no tizimi va til orqali fikrlashni tushunishga qaratilgan. Ibn Sinoning semantikaga oid fikrlarini o‘rganish, uning tilshunoslik ilmiga qo‘shgan hissasini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Quyida Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlarining asosiy jihatlari keltiriladi: Ibn Sino, tilning asosiy elementi sifatida so‘zlarni va ularning ma'nolarini o‘rganishga katta e’tibor bergan. U so‘zlarni faqat vosita sifatida ko‘rmasdan, ularda ichki mantiqiy ma'no va tushunchalar yotganini ta'kidladi. So‘zlarning 5 Ibn Sino o‘z asarlarida tibbiyotdagi ba’zi termin va tushunchalarga o‘z ta’riflarini berib ketgan. Ularning bir nechtasi xalqaro tibbiyot terminshunosligida hozirga qadar faol qo‘llanmoqda. 15 ma'nosi ularning mazmuni va kontekstiga qarab o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatdi. Ibn Sino so‘z va ma'no o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishni izohlab, semantikani tilning tuzilishi bilan uzviy bog‘liq deb hisoblagan. Ibn Sinoning semantika siga oid qarashlari da, so‘zlarnin g qat'iy (o‘zgarishsiz) va o‘zgaruvchan (kontekstga qarab o‘zgaradigan) ma'nolari o‘rtasidagi farqni ajratish muhim o‘rin tutadi. Ibn Sino, ba'zi so‘zlar o‘z ma’nosini doimiy saqlasa (masalan, "yong‘in" so‘zi doim o‘zgarmas ma'no anglatadi), boshqalar esa kontekstga qarab turlicha talqin etilishi mumkinligini ta'kidlagan. Bu yondashuv semantikaning rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan va tilshunoslar tomonidan zamonaviy semantikada qo‘llaniladigan muhim tushunchalarga asos solgan. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlarida ma'no va tasavvur (imaj) o‘rtasidagi aloqalar muhim o‘rin tutadi. U tilni inson tafakkuri bilan bog‘lab ko‘rgan va til orqali tasavvur qilingan narsalar va ularning ma’nolari bir-biriga bog‘langanligini ta'kidlagan. Ibn Sinoning fikriga ko‘ra, til orqali tasavvur qilingan narsalar, ularning ma'nosi va muhokama qilish jarayonida hosil bo‘ladigan tushunchalar bir-birini to‘ldiradi va boshqaradi. Ibn Sino, so‘zlarning aniq va noaniq ma'nolarini ajratib ko‘rsatgan. U tilning noaniq va ko‘p ma'noli tomonlarini tahlil qildi va so‘zlar orqali uzatilgan ma'nolarning to‘g‘ri va aniq bo‘lishi kerakligini ta'kidladi. Shu bilan birga, u tilning noaniqligi va ma'no o‘zgarishini insonning fikrlash jarayonlari bilan bog‘lab ko‘rdi. Uning semantika bo‘yicha qarashlari, tilning noaniqligi va so‘zlarning turli ma'nolarda ishlatilishining ilmiy o‘rganilishi uchun katta zamin yaratdi. Ibn Sino, semantikaning asosiy prinsiplaridan biri sifatida ma'no va kontekstning o‘zaro bog‘liqligini ta'kidlagan. U, biror so‘zning aniq ma'nosini to‘g‘ri anglash uchun uning ishlatilgan kontekstini tushunish zarurligini bildirgan. Ibn Sinoning bu fikri, tilshunoslikda semantikani tahlil qilishda kontekstning muhimligini ko‘rsatdi va tilshunoslar uchun so‘z va ma'no o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashda asosiy tamoyillardan biriga aylandi. 16 Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari, tilning fikrlash jarayoniga ta'siri haqida ham alohida fikr yuritadi. U tilni insonning fikrlash, anglash va ma'no hosil qilish jarayonining asosiy vositasi sifatida ko‘rgan. Ibn Sinoning fikricha, til insonning tafakkurini shakllantiradi va til orqali anglangan ma'no fikrlarning o‘zaro bog‘liqligini ta'minlaydi. Abu Ali ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari tilshunoslik tarixida katta ahamiyatga ega. U so‘z va ma'no o‘rtasidagi o‘zgaruvchan va qat'iy bog‘lanishlarni, semantikani kontekst bilan ajratib ko‘rsatgan va tilning fikrlash jarayonidagi rolini tushungan. Uning bu sohadagi yondashuvlari, nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham semantikani rivojlantirishda muhim asos bo‘lgan. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari hozirgi zamon tilshunosligida, ayniqsa ma'no, kontekst va so‘zlarning o‘zgaruvchan ma'nolarini tahlil qilishda amaliy ahamiyatga ega. Abu Ali ibn Sinoning tilshunoslikka oid qarashlarida so‘zlarning ma’nosi, semantik tuzilmalari va kontekstning ahamiyati alohida o‘rin tutadi. U tilni inson tafakkurining asosi sifatida ko‘rgan va til orqali ma'no hosil qilishni tushunishga qaratgan. Ibn Sinoning so‘zlarning ma’nosi va semantikasiga oid fikrlari, zamonaviy tilshunoslikda ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, so‘zlar, ularning ma'nolari va kontekstda qanday ishlatilishi haqida muhim tushunchalarni taqdim etgan. So‘zlarning ma'nosi — tilshunoslikda eng asosiy va markaziy tushuncha hisoblanadi. Ibn Sino so‘zlarning ma'nosini faqat ularning tasviriy ifodasi sifatida ko‘rmagan, balki ularning semantik tuzilishini va mazmunidagi chuqur mantiqiy aloqalarni ham tahlil qilgan. Ibn Sinoning fikriga ko‘ra, so‘zning ma’nosi uning qo‘llanilishiga va kontekstiga bog‘liq bo‘ladi. U so‘zning ma'no anglashini ikki asosiy omilga ajratgan: • Semant ik ma'no — so‘zning ma’nosi yoki leksik ma'nosi, ya'ni so‘zning tabiiy va o‘zgarishsiz ma'nosi (masalan, "uy" so‘zi "turar joy" degan ma'noni anglatadi). 17 • Kont ek st ual ma'no — so‘zning kontekstga qarab o‘zgaruvchi ma'nosi, ya'ni so‘zning aniq ma'nosi faqat u qo‘llanilgan joyga qarab shakllanadi. Shunday qilib, Ibn Sino so‘zning ma'nosini faqat uning leksik (katta ma’nosi) jihatidan emas, balki uning ishlatilgan muhitiga qarab ham tushunishga intilgan. Semantikaning tuzilishi so‘zlarning va ifodalarining ma’nosini o‘rganishdan iborat bo‘lgan ilmiy soha sifatida, Ibn Sinoning asarlarida alohida yoritilgan. Ibn Sino tilni faqat so‘zlarning ma'nolaridan tashkil topgan tuzilma sifatida emas, balki murakkab va mantiqiy tizim sifatida ko‘rgan. So‘zlar bir-biri bilan semantik aloqada bo‘lib, ular birgalikda ma'no hosil qiladi. Uning semantik tuzilmalari va mantiqiy bog‘liqliklar haqidagi fikrlari hozirgi zamon tilshunoslik ilmida tilning tuzilishini o‘rganish uchun asosiy tushunchalarga aylanadi. Ibn Sinoning fikricha, til faqat individual so‘zlardan iborat emas, balki so‘zlar bir-biri bilan mantiqiy va semantik bog‘lanishlarga ega bo‘lgan strukturalarni hosil qiladi. Misol uchun, jumlalar, iboralar va matnlarning ma'nosi faqat ularning tarkibidagi so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi orqali shakllanadi. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlarida kontekstning o‘rni alohida e'tiborga molik. U, biror so‘zning yoki iboraning to‘g‘ri ma'nosini anglash uchun uning qo‘llanilgan konteksti muhim ekanligini ta'kidlagan. Ibn Sinoning fikricha, biror so‘zning aniq ma'nosi va tafsiri faqat uning ishlatilgan vaqti va joyiga qarab to‘g‘ri aniqlanishi mumkin. Masalan, "oy" so‘zi faqat bitta ma'no anglatmaydi. U astronomik ob'ektni, biror narsaning yorqinligini (masalan, "oy nur"), yoki ma'rifatli bir holatni (masalan, "oy ko‘rish") anglatishi mumkin. Ibn Sinoning semantikasi bo‘yicha, bu so‘zlarning to‘g‘ri talqin etilishi uchun, uni qo‘llagan kontekstni hisobga olish zarur. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlarida so‘zlarning ko‘p ma'noliligi ham muhim ahamiyatga ega. U so‘zlarning turli ma'nolarda ishlatilishini va bu holatlarning kontekstga bog‘liq bo‘lishini tan olgan. Masalan, "qalam" so‘zi nafaqat yozish asbobi, balki ma'noni ifodalash, ta'lim va ijodkorlikni anglatuvchi ko‘plab ma'nolarga ega bo‘lishi mumkin. 18 Bu holat Ibn Sinoning semantikani o‘rganishdagi yondashuvlarini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. So‘zlar kontekstdan va ijtimoiy muhitdan qanchalik bog‘liq ekanligini tushunish, tilshunoslarga so‘zlarning aniq va to‘g‘ri ma'nolarini aniqlashda yordam beradi. Ibn Sinoning so‘zlarning ma’nosi, semantik tuzilmalari va kontekstdagi ahamiyatiga oid qarashlari zamonaviy lingvistik tadqiqotlar bilan mos keladi. Hozirgi semantika, so‘zlarning turli ma'nolarini, ularning o‘zgarishini va kontekstga qarab qanday o‘zgarganini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Ibn Sinoning fikrlari, ayniqsa, ma'no va kontekst o‘rtasidagi bog‘liqlik, ko‘p ma'nolilik va semantik tuzilma masalalari bugungi tilshunoslikda keng qo‘llaniladigan tamoyillarga asos bo‘lgan. Abu Ali ibn Sinoning so‘zlarning ma’nosi, semantik tuzilmalari va kontekstdagi ahamiyati haqidagi qarashlari tilshunoslik ilmida katta ahamiyatga ega. Uning fikrlari so‘z va ma'no o‘rtasidagi bog‘liqlik, semantik tuzilmalar, ko‘p ma'nolilik va kontekstual ma'no tushunchalarini zamonaviy tilshunoslikda qo‘llash uchun asosiy tamoyillardan hisoblanadi. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari, tilning ma'no tizimini anglashda va uning ijtimoiy ahamiyatini tushunishda katta rol o‘ynaydi. 2.2. Ibn Sinoning lek sik ologiy a sohasidagi t adqiqot lari v a so‘z boy ligi. Dunyo tilshunosligida til taraqqiyoti va uning qonuniyatlarini genetik jihatdan bog‘liq va tipologik jihatdan yaqin bo‘lgan tillar guruhlari doirasida qiyosiy o‘rganish keng tarqalgan. Olib borilgan tadqiqotlar eroniy tillari guruhiga mansub dariy tili qariyb 2000 yillik tarixga ega ekanligini ko‘rsatdi, u haqidagi maʼlumotlar X asrdan boshlab manbalarda keltirila boshlangan. Uzoq yillar davomida bu til turli nomlar (ilmiy adabiyotlarda “forsiy”6 , “forsi-ye kobuliy” 7 , 6 Фархади Р. Разговорный фарси в Афганистане. – Москва: Изд-во «Наука», 1974. – С. 4. 7 орофеева Л.Н. Язык фарси-кабули. – Москва: Изд-во «Восточная литература», 1960. – С. 6; Эдельман Д.И. Категории времени и вида. Категория наклонения // Опыт историко-типологического исследования иранских языков. Том 2. – Москва, 1975. – С. 337. 19 “Kābulī Persian” 8 terminlari ham mavjud) bilan ataldi. 1964-yili Аfg‘oniston Konstitutsiyasida “dariy tili” deb qayta nomlanib 4 , rasmiy maqomga ega bo‘ldi. Bu til tadqiqi ham asta-sekin ko‘paya boshladi. Biroq dastlab X-XI asrlarda yashagan buyuk alloma Аbu Аli Ibn Sinoning mazkur til grammatikasiga oid ilmiy nazariyalari alohida ahamiyatga ega. Maqolada allomaning dariy tilshunosligiga doir ilmiy fikrlari jamlangan bo‘lib, tizimli ravishda tahlil qilingan. Аytish mumkinki, Ibn Sino dariy tilshunoslik ilmiga tamal toshi qo‘ygan olimlardan dastlabkisi hisoblanadi. Maqsad va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi – X-XI asrlardagi dariy tilshunosligi borasida Ibn Sinoning ilmiy fikrlarini tadqiq etish. Bu maqsadni amalga oshirishda allomaning dariy tili fonetik va morfologik tizimi borasidagi qarashlarni tahlil etish vazifasi qo‘yildi. Usullar. Maqolada tavsifiy, analiz, sintez, tarixiy-qiyosiy metodlardan foydalanildi. Til va tafakkur masalalari nihoyatda murakkab bo‘lib, u tilshunoslikdan tashqari falsafa, mantiq, psixologiya, fiziologiya fanlari bilan ham bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rish mumkin. Lingvistik qarashlarni dastlab, qadimgi yunon olimlarining asarlarida uchratish mumkin. Аlbatta, ular sof filologik qarashlar bo‘lmay, mantiqqa asoslangan bo‘lsa-da, olimlarning o‘sha davr tili uchun bildirgan fikrlari bugungi kun uchun ham ahamiyatlidir. Chunonchi, Аristotel tilni mantiq, grammatika va ritorikaning o‘rganish predmeti, dab ataydi. U so‘z turkumlarini element, bo‘g‘in, bog‘lama, ism (ot), feʼl, bo‘lak, kelishik, gapga taqsimlaydi, va grammatika aynan shu kategoriyalarni o‘rganishi shart, deb taʼkidlaydi 5 . Аna shunday bilimlar asosida yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk alloma Аbu Аli Ibn Sino ham o‘z qarashlarini shakllantirgan. U o‘z davridagi mavjud fanlarning barchasi bilan shug‘ullangani va ularga oid asarlar yozgani uchun zamonlashlari tomonidan “Shayx ur-rais” (donishmandlar sardori), “Sharaf ul-mulk” (mamlakating sharafi), “Hujjat ul-haqq” (rostlikka dalil), “Hakim ul-vazir” (donishmand vazir) kabi nomlar bilan taʼriflangan. Ibn Sino qomusiy olim sifatida nafaqat Sharqda, balki G‘arbda ham katta shuhrat qozongan. Bu isboti sifatida Mikelanjeloning quyidagi fikrini 8 Д 3 Bogdanov L. Stray Notes on Kābulī Persian. – JASB, vol. 26, № 1. – Calcutta, 1930. – P. 1-2 20 keltirishning o‘zi kifoya: “Boshqa olimlarni maʼqullab haq bo‘lgandan ko‘ra, Galen va Ibn Sinolar oraqasidan ergashib xato qilgan yaxshiroqdir 6 ”. Ibn Sinoning tilshunoslikka oid “ بابسا ةدوخ فورحلا “ Asbâbi xudut al-huruf (“Xatlar yozish omillari”) asari shu kunga qadar tilshunoslar diqqatini o‘ziga rom qilib kelmoqda. Bu asar bizgacha bir necha qo‘lyozmalar orqali yetib kelgan. Ibn Sinoning hayoti va va ijodi bilan shug‘ullangan Аbu Ubayda Juzjoniyning taʼkidlashicha, mazkur asar hijriy 415 (milodiy 1024) yilda Tehronda yozilgan. Garchi bu asar arab tili fonetikasiga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, ushbu kitobning V bobida dariy (o‘sha davr uchun klassik forsiy), turk, va boshqa tillar haqida ilmiy fikrlar bayon etilgan. Shu sababdan ham Ibn Sinoning mazkur asari Sibavayhiy singari o‘ziga qadar bo‘lgan filologlarning asarlaridan farqli ravishda umumiy fonetika masalalariga bag‘ishlangani bilan ajralib turadi. Uning ham til haqidagi taʼlimoti mantiqiy nuqtai nazarga asoslanadi. Uning fikricha, fikr belgisi haqidagi taʼlimot til haqidagi taʼlimotdir. U tilni tabiiy va sunʼiy tillarga bo‘ladi. Tabiiy til tafakkur belgisi sifatida Ibn Sino tomonidan har tomonlama o‘rganilgan. Ibn Sinoning taʼkidlashicha, fikr va nutq, til va tafakkur o‘rtasida doimiy aloqa mavjud. Аbu Аli ibn Sinoning Isfahonda yozilgan “ همانشناد یئلاع “ Dânešnâma-ye ‘elâyi (“Entsiklopediya”) kitobi dariy tilidagi ilk falsafiy asar hisoblanadi. Аsarning “Mantiq ilmi” deb ataluvchi bobida so‘zlar uch turga ( مسا esm “ism”, هملک kalema “feʼl”, تادا âdât “yordamchi so‘zlar”) ajratilgan. Shuningdek, Аbu Аli ibn Sino arabcha terminlarga muqobil dariy tilidagi terminlarni ham qayd qilgan. Masalan, مسا esm → مان nâm, لعف fe’l هملک /kalema → شینوک kuniš kabi7 . Kitob Eron olimlari orasida juda mashhur bo‘lib, tez-tez nusxa ko‘chirib turilgan va 1891- yilda Haydarobodda birinchi marta nashr qilingan. Ibn Sino artikulyatsion fonetika bilan ham shug‘ullangan. Bu izlanishlar “ جراخم فورحلا “ Maxârej-ol-horuf (“Tovushlarning artikulyatsiyasi”) kitobida o‘z aksini topgan. Uning dariy va arab tillari fonetik qurilishining qiyosiy tahlili borasida ham ilmiy izlanishlar olib borgani maʼlum 8 . Аbu Аli ibn Sino “ جراخم فورحلا “ Maxârej-ol-horuf kitobida tovushning paydo bo‘lishi haqida fikr yuritadi. Uning taʼkidlashicha, “har qanday tovush havoning to‘lqinsimon tebranishi natijasida paydo bo‘ladi. Havoning 21 tebranishida esa bir jismning ikkinchi jism bilan to‘qnashuvi yoki bir jismning ikkinchi jismdan uzilishi muhim rolь o‘ynaydi. Har ikki holda ham havoning to‘lqinsimon tebranishi ro‘y beradi. Ikki jismning to‘qnashuvi jarayonida to‘qnashuvchi jismlar havoni qisib, muayyan kuch va tezlik bilan harakat yo‘nalishi tomon tezroq fazoni bo‘shatishga majbur qiladi. Bir jismning ikkinchi jismdan uzilishi natijasida ham uzilayotgan jismlar qisilgan havoni muayyan kuch va tezlik bilan fazoni bo‘shatishga majbur qiladi”9 U nutq tovushlari, yaʼni fonemaning fizikaviy tovushdan farqi borligini tushuntiradi va fonemani “harf”, fizikaviy tovushni “savt” termini orqali nomlaydi. Ularning bir-biridan farqi shundaki, harf nutq organlari tomonidan talaffuz qilinadi. Harf – bu balandlik va ton bo‘yicha o‘xshash tovushlarning eshitilish jihatidan birbiridan farqlanuvchi turidir 10 . Ibn Sino nutq tovushlarini hosil qiluvchi uch jihatni ko‘rsatib beradi: 1. Ko‘krak qafasida paydo bo‘ladigan diafragma va ko‘krak muskullari orqali harakatga keladigan havo to‘lqini. 2. Havo to‘lqinini nutq organlarining turli nuqtasida to‘siqqa uchrashi. 3. Tovushga turlicha tembr ottenkasi beradigan va turli akustik belgi hosil qiladigan rezonator11 . Аbu Аli ibn Sino nutq tovushlarini ikki turga ajratgan: unli “musavvat” va undosh “somit”. Parviz Notel Xonlariyning yozishicha, bunday taqsimotni Аbu Аli ibn Sinodan oldin Аbu Nasr Forobiyning “ با تک یقی سوملا “ Ketâb-ol-musiqiy (“Musiqa haqida kitob”) asarida uchratgan 12 . Аbu Аli ibn Sino cho‘ziq va qisqa unlilar haqida quyidagicha yozgan: “Unlilarga taʼrif berishim juda qiyin, ammo fikrimcha, “cho‘ziq va qisqa alif” talaffuzi ravon va to‘siqsiz chiqadi va ikkita “vov”ning talaffuzi biroz qiyinchilik bilan, lablarning torayishi va yuqori labda zaif egilib chiqadi. Va ikkalasi ham pastki labga suyanadi. Har bir qisqa unli qisqa vaqtda, cho‘ziq unli esa ikki baravar ko‘p vaqtda hosil bo‘ladi” 13 . Аbu Аli ibn Sino 6 ta unli tovushni ajratadi: qisqa unlilar: “zabar” (a), “zer” (i), “pesh” (u) va cho‘ziq unlilar: “alifi mamdudi musavvat” (cho‘ziq a yoki o), “vovi musavvat” (ū), “yoi musavvat” (ī)14 . Аbu Аli ibn Sino undoshlarni paydo bo‘lish usuli, o‘rni, akustik xossasi hamda cho‘ziqlik, sifat va 9 Нурмонов А. Ўзбек тилшунослиги тарихи. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. – Б. 22 22 miqdor belgilariga ko‘ra tasnif etdi. Paydo bo‘lish usuliga ko‘ra portlovchi va sirg‘aluvchilarga bo‘ldi. Аkustik belgisiga ko‘ra jarangli va jarangsizlarga ajratdi. Paydo bo‘lish o‘rniga ko‘ra esa har bir undoshning o‘z o‘rni bor, deya taʼkidladi10 Undoshlar cho‘ziqlik belgisiga ko‘ra sodda (mofrada) va murakkab (murakkaba)ga bo‘lindi. O‘pkadan chiqayotgan havo to‘liq to‘siqni birdaniga yorib o‘tishidan hosil bo‘lgan undosh sodda undosh bo‘lsa, to‘liq bo‘lgan to‘siqdan qisilib o‘tishi natijasida paydo bo‘lgan undosh esa murakkab undosh hisoblanadi. Bundan ko‘ranadiki, sirg‘aluvchi undoshlar murakkab undoshlarga to‘g‘ri keladi 16 . Аbu Аli ibn Sino ham “ ق “ qofni portlovchi va “ غ “ g‘aynni sirg‘aluvchi undosh, degan. Sibavaxiy bilan Ibn Duraydning fikrlari Ibn Sinoning fikrlari bilan bir xil bo‘lsa-da, lekin bu harflarning mahrajini ko‘rsatishda Ibn Sino fikrlari farq qiladi. Chunki “ ق “ qof mahrajini “ خ “ xo harfidan so‘ng qo‘yadi va “ غ “ g‘aynni “ ک “ kof bilan hammahraj deb biladi. U ochiqchasiga aytadiki “ ق “ qof bilan “ خ “ xo aloqalari xuddi “ ک “ kof bilan “ غ “ g‘aynning aloqalaridek bir xil. Shuning uchun uning nazarida “ ق “ qof bo‘g‘iz tovushi va “ غ “ g‘aynni chuqur tanglay orqasidan keladigan tovush, deb bilgan 17 . F. Ilyasovning yozishicha, Аbu Аli ibn Sinoning “ قطنم “ Manteq (“Mantiq”) kitobida quyidagicha fikrlar keltirilgan: “So‘z tarkibida 3 ta unsur uchraydi, ular quyidagilar: maqtaʼ mamdud (cho‘ziq bo‘g‘in) yoki maqtaʼ maqsud (qisqa bo‘g‘in), va madda ni qabul qilmaydigan (“to‘” (t) va “bo‘” (b) kabi) yoki madda ni qabul qiladigan (“sin” (s) va “ro‘” (r) kabi) undoshlar va “muddot” deb ataluvchi cho‘ziq yoki harakat orqali ifodalanadigan qisqa unlilar”. Uning “ جراخم فورحلا “ kitobida esa quyidagi fikrlarni bildirgan: “vov” va “fo” undoshi bir xil artikulyatsiga ega, va lablar yumaloqlashishi, hamda ular orasidan havo chiqishi natijasida hosil bo‘ladi, lekin bu و ” w” unli fonemasiga tegishli emas 18 . Olim morfologiyaga oid fikrlarini Ibn Аhmad Basriy va Sibavayxiy tomonidan tuzilgan tasnif asosida yoritadi. Ibn Sino asarlarida dariycha terminlarni qo‘llash va bu tilning o‘ziga xos jihatlaridan kelib chiqqan holda so‘zlarni turkumlarga tasniflashga uringan19 . Uning fikricha, so‘z turkumlarini ajratishda mantiqan so‘z 10 Илясов Ф.Б. Лингвистические взгляды Насируддина Туси: Дис. ... канд.филол.наук. – Душанбе, 2019. – С. 86 23 anglatgan maʼnoga eʼtibor berish zarur. Yuqorida taʼkidlanganidek, Ibn Sino so‘zlarni ism ( مان nâm), feʼl ( شنک kuneš) va yordamchi so‘z ( تادا âdât)ga ajratgan 20 . Olim har bir so‘z mustaqil holda yo ism, yo feʼl, yo yordamchi so‘z turkumiga taalluqli bo‘ladi, deb hisoblaydi 11 . U ism biror tushunchani anglatadi, biroq bu tushunchadan uning qaysi zamonga taalluqli ekanligi anglashilmaydi, feʼl esa bir vaqtning o‘zida ham tushunchani, ham tushuncha taalluqli bo‘lgan zamonni ifodalaydi, deb izohlaydi 22.Аbu Аli ibn Sino ism (ot) so‘z turkumi haqida shunday deydi: “Ismdan zamon va ish-harakat bajaruvchisi anglashilmaydi. Ism predmet, aniq va mavhum tushunchalarni bildirishi kerak. Masalan, “mardum” [xalq] so‘zi – aniq ot (ismi moddī), “dūstī” [do‘stlik] so‘zi – mavhum ot (ismi maʼnī) . Ibn Sino birinchi bo‘lib dariy tilidagi ismga xos bo‘lgan jins kategoriyasi va atoqli otlarni ajratib ko‘rsatgan . Ibn Sino feʼl so‘z turkumini aniqlash haqida shunday yozadi: “feʼl so‘z turkumiga oid so‘zlarda ish-harakat bajaruvchisi, vaqti va bajarilgan yoki bajarilmagani kabi unsurlar namoyon bo‘ladi” . Ibn Sino feʼl zamonlarini uchga bo‘ladi: o‘tgan, hozirgi va kelasi. X ULOSA Ibn Sino dunyo ilm-fan rivojiga ulkan hissa qo‘shgan qomusiy olim sifatida hali ham barhayot. Uning tibbiyot va falsafa ilmiga bag‘ishlangan asarlari ushbu soha vakillari tomonidan qanchalik eʼzozlansa, tilshunoslik haqidagi fikrlari ham 11 ۵ . . – ص۱۳۶۵ – نارهت، .۱ یرلناخ .یخیرات نابز یسراف .ج . زیورپ لتان24 tilshunoslar uchun asos vazifasini bajarishi shuncha bor eʼtirof etiladi. Olim arab va yunon tilshunosligi asosida dariy tilshunosligini ham taftish, tadqiq va tahlil qilishga bag‘ishlangan asarlari orqali X-XI asrlardagi til vaziyati, til tarkibi haqida taassurotlar paydo bo‘lishiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Tadqiqotimizda sanab o‘tilgan asarlar bugungi tilshunoslik asoslarini rivojiga taʼsir ko‘rsatgan. Shulardan kelib chiqqan holda quyidagi xulosalarni berish mumkin: 1. Dariy tili fonologiyasiga oid nazariyalarni bayon qilgan ilk asarlar Ibn یی ” Sinoning َّ همانسناد لاع “ Dânešnâma-ye ‘elâyi (“Entsiklopediya”) va “ جراخم فورحلا “ Maxârej-ol- horuf ilmiy asarlari hisoblanadi. Uning tilshunoslikka oid fikrlari qadimgi yunon va arab tilshunosligi asosida shakllangani bois olim arab tilshunosligi anʼanalari klassik dariy tiliga ham tatbiq qildi. 2. Dariy tilidagi fonemalarni ilk bor unli va undosh fonemalarga ajratgan olim Ibn Sinodir. Olim arab tilshunosligiga taqlidan unli fonemalar 6 ta deb qayd qiladi. Shuningdek, olim unlilarni cho‘ziq va qisqa unlilarga ham ajratgan. 3. Dariy tilida so‘zlarni maʼlum bir turkumlarga tasniflashni Ibn Sino boshlab berdi. Olim arab tilshunosligi asosida so‘zlarni uch turkumga ism ( مان nâm), feʼl ( شنک koneš) va yordamchi so‘z ( تادا âdât)ga ajratdi. Biroq ularni forsiy so‘zlar bilan nomlashni maʼqul ko‘rdi. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1.1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev 2016 yil 14 dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish munosabati 25 bilan o‘tkazilgan tantanali marosimidagi ma’ruzasi // Xalq so‘zi. – 2016. – 14 dekabr. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2019 yil 8 oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-son farmoni. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2020 yil 20 oktyabrdagi “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6084-son farmoni. 4.Bogdanov L. Stray Notes on Kābulī Persian. – JASB, vol. 26, № 1. – Calcutta, 1930. 5.Дорофеева Л.Н. Язык фарси-кабули. – Москва: Восточная литература, 1960. 6.Илясов Ф.Б. Лингвистические взгляды Насируддина Тусий: Дис. ...канд. филол. наук. – Душанбе, 2019. 7.Курбонов Н.Ф. Лингвистические взгляды Шамса Кайса Рази: Автореф. дис… канд. филол. наук. – Душаgе, 2014. 8.Мирзоёров Ф. Грамматические комментарии в таджикских толковых словарях XVI-XIX вв.: Автореф. дис. канд. филол.наук. – Душаgе, 2011. 9.Фархади Р. Разговорный фарси в Афганистане. – Москва: Изд-во “Наука”, 1974. 10.Ходжаев Д. Таджикская лингвистическая мысль X-XVI вв.: Дис. ... докт. филол. наук. – Душаgе, 2004. 11.Эдельман Д.И. Категории времени и вида. Категория наклонения // Опыт историко-типологического исследования иранских языков. Том 2. – Москва, 1975. – С. 337 26 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IBN SINONING TILSHUNOSLIKKA BAG‘ISHLANGAN ASARLARI VA ULAR HAQIDA QISQACHA MA’LUMOT

1.1. Ibn Sinoning "Kitob al-Shifa" (Shifo kitobi) va "Kitob al-Najot" (Najot kitobi) asarlarida tilshunoslik masalalari

1.2. Tilning ma’nosi, ta’rifi va uning ijtimoiy ahamiyatiga oid qarashlar

II BOB. ABU ALI IBN SINONING TILSHUNOSLIKDAGI BOSHQA QARASHLARI

2.1. Ibn Sinoning semantikaga oid qarashlari: so‘zlarning ma’nosi, semantik tuzilmalari va kontekstdagi ahamiyati

2.2. Ibn Sinoning leksikologiya sohasidagi tadqiqotlari va so‘z boyligi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить