Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 220.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ibrat ijodiy merosi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI ʻ YO NALISHI ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: IBRAT IJODIY MEROSI Toshkent – 2025 MUNDARIJA: KIRISH. ................................................................................................................ 3 I BOB. IBRAT IJODIDA JADIDCHILIK HARAKATINING NAMOYON BO‘LISHI………………………………………………………………………….6 1.1.Ibrat she’riyating g‘oyaviy jihatlari…………………………………………….6 1.2.Ibrat she’riyatining mavzu xususiyatlari……………………………………….8 I bob yuzasidan xulosa ......................................................................................... 15 II BOB.IBRAT IJODIDA MA’RIFATCH ILIK G‘OYALARI NING IFODALANISHI ................................................................................................ 16 2.1.Ibrat maqolalarida ma’rifatchilik g‘oyalarining namoyon bo‘lishi .................. 16 2.2. “Mezon uz-zamon” asari tahlili ..................................................................... 22 II bob yuzasidan xulosa ........................................................................................ 33 UMUMIY XULOSA .......................................................................................... 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 36 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi- langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak1 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Kurs ishining mavzusi O‘zbekiston adabiyotshunosligida ham keng qamrovli o‘rganilgan va bir qator o‘zbek olimlari tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Quyida bu mavzu bo‘yicha o‘zbek olimlarining asosiy yondashuvlari va izlanishlarini keltiraman. Ibratning hayoti va faoliyatiga oid U.Dolimov, S.Rustamov, T.Malik, Sh.Yusupov, N. Jabborov, D.Ziyoyeva, A. Abdunabiyev, Ya.G‘affarov, K.Vohidova, M.Saribayeva kabi olimlar tomonidan pedagogig, falsafiy,filologik, tarixiy naqtai nazardan o rganilgan manbalarni uchratish mumkin. Xususan, ‟ M.Abdullaevaning “Ishoqxon Ibrat – serqirra ijod sohibi”, A. So„fizoda “Istiqlol qahramonlari. Ibrat. Tanlangan asarlar”, “Ishoqxon Junaydullaxo‘ja o‘g‘li Ibrat. Farg‘ona tarixi”, U.Dolimov “Is’hoqxon Ibrat” va “Istiqlol fidoyilari”, “Is’hoqxon Ibrat. Tarixi Farg‘ona” va boshqalar. Ya.Gaffarov tomonidan yozib qoldirilgan, Ibrat zamondoshlari xotiralari, qarindosh-urug'lari, shogirdlari bilan suhbatlar asosida to‘plangan faktlar ham Ibrat hayotining so'nggi davrlariga oid muhim manbalar hisoblanadi. M.Sarib oyeva «Ibratning ibratli hayot yo‘li» nomli maqolasid a ma’rifatparvar, fidoyi shoirning hayoti va ijodiga doir ma’lumotlar yangi manbalar asosida yoritilgan hamda uning ayrim asarlarining ta’lim-tarbiyaviy jihatlari tahlil etilgan. 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), ʼ O‘zbekiston, – T.: 2018, - B. 168. 3 Is„hoqxon Ibratning «Mezon uz-zamon» (Zamon o lchovi) asari 2001 yilda‟ yapon olimlari bilan hamkorlikda nashr etilgan bo lib, undagi to qqizta mezon ‟ ‟ bugungi odamlar uchun ham katta ahamiyatga ega. 2000 yilda esa shoir qalamiga mansub she„rlari yirik so zboshi bilan Turkiyada ‟ turk adabiyoti antologiyasi seriyasida nashr etilgan. Professor U.Dolimovning “Milliy uyg‘onish pedagogikasi” asarida Ibrat haqida va uning ijodini xorijdagi tadqiqi haqida qimmatli fikrlarni berilgan. Yana U.Dolimov va N.Jabborov hamkorlikda adib asarlarining tanlangan nashrini tayyorlashdi. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Ushbu kurs ishida Ibratning ijodiy merosi zamonaviy filologik yondashuvlar asosida tahlil qilinib, uning asarlarida ma’rifatchilik g‘oyalarining shakllanish bosqichlari ilmiy jihatdan ochib berildi. Shuningdek, Ibrat ijodida til, milliy ong va madaniy taraqqiyot masalalarining o‘zaro bog‘liqligi ilk bor yaxlit tizim sifatida asoslab beriladi . Kurs ishi mavzusining obyekti. Kurs ishi mavzusining obyekti Ibrat she’riyatining mavzu,g‘oya xususiyatlarini o‘rganish. Ibratning maqolalarida jadidchilik harakatining namoyon bo‘lishini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishi mavzusining predmeti. Kurs ishi mavzusining predmeti adib asarlaridagi ma’rifatchilik g‘oyalarini tahlil qilish.Adibnin g novatorlik xususiyatlarini ochib berish. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishi mavzusining maqsadi Ibrat she’riyatining mavzu,g‘oya xususiyatlarini o‘rganish. Ibratning maqolalarida jadidchilik harakatining namoyon bo‘lishini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo yilgan maqsadga erishish uchun ʻ oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: –Ibrat she’riyatining mavzu,g‘oya xusuyatlarini o‘rganish – Ibrat maqolalarida jadidchilik g‘oyalarining namoyon bo‘lishini tahlil qilish – Adibning “Sayohat xotiralari” asarini boshqa sayohatnoma janrdagi asarlar bilan qiyoslab o‘rganish –Adibning maqolalarida ma’rifatchilik g‘oyalarini ochib berish 4 Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi. ʻ ʻ 5 I BOB. IBRAT IJODIDA JADIDCHILIK HARAKATINING NAMOYON BO‘LISHI 1.1.Ibrat she’riyating g‘oyaviy jihatlari Is’hoqxon Junaydullaxo‘ja o‘g‘li Ibrat ma’rifatparvar shoir, zabardast tilshunos, tarixshunos olim, ilk o‘zbek matbaatchilaridan bo‘lib, 1862 yilda Namangan yaqinidagi To‘raqo‘rg‘on qishlog‘ida tug‘ilgan. To‘raqo‘rg‘onda yangi usul maktabini ochgan (1907), o‘z qishlog‘ida “Matbaai Is’hoqiya” nomli litografiya tashkil qilgan (1908). Is’hoqxon Ibrat yangi maktablar ochish, o‘qituvchilar tayyorlash, ayollarni ilm-ma’rifatli qilish ishlarida faol qatnashgan. O‘z she’rlari (“Tarixi chopxona”, “Madaniyat haqida masnaviy”, “Gazeta xususida”, “Qalam”)da mahalliy va chor amaldorlari kirdikorlarini fosh etgan (“Ilmi Ibrat”, she’riy to‘plam, 1909). To‘raqo‘rg‘onda yangi usul maktabini ochgan (1907), o‘z qishlog‘ida “Matbaai Is’hoqiya” nomli litografiya tashkil qilgan (1908).2 Is’hoqxon Ibrat yangi maktablar ochish, o‘qituvchilar tayyorlash, ayollarni ilm-ma’rifatli qilish ishlarida faol qatnashgan. O‘z she’rlari (“Tarixi chopxona”, “Madaniyat haqida masnaviy”, “Gazeta xususida”, “Qalam”)da mahalliy va chor amaldorlari kirdikorlarini fosh etgan (“Ilmi Ibrat”, she’riy to‘plam, 1909). 1901 yilda arab, fors, hind, turk, o‘zbek va rus so‘zlaridan tarkib topgan “Lug‘ati sitta-alsina” (“Olti tilli lug‘at”) asarini bosmadan chiqaradi. Mazkur lug‘at jadid maktablarida sharq va rus tillarini o‘rganishda birdan bir qo‘llanma sifatida foydalanib kelindi. Is’hoqxon Ibrat 1912 yilda yozuvlar tarixiga bag‘ishlangan, asarida lotin, yunon, xitoy, hind, arab, Kirill yozuvining kelib chiqishi, rivojlanish tarixi haqida ma’lumot berilgan “Jome’ ul- xutut” (“Yozuvlar majmuasi”) asarini yaratdi va o‘z matbaasi “Matbaayi is’hoqiya”da bosmadan chiqardi. Ibrat chin qalbdan o‘z xalqining ilmli, ma’rifatli bo‘lishini istadi. Keyingi 20-yil ichida 14 ta ilmiy-tarixiy, lingvistik asar yozdi. 30 yillik poetik ijodining majmuyi bo‘lmish “Devoni Ibrat” she’rlar to‘plamini tuzdi. Tarixshunoslikka oid “Tarixi Farg‘ona”, “Tarixi madaniyat” va “Mezon uz-zamon” ilmiy asarlarini yaratdi. Is’hoqxon Ibrat “Turkiston viloyati gazeti”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi 2 Dolimov U. Is’hoqxon Ibrat. — Toshkent: Sharg, 1994. 6 Farg‘ona” gaz. lariga yozgan maqolalarida fan, ma’rifat va madaniyatni targ‘ib etgan. Ibratning ilk matbaachi, yangi usuldagi maktab asoschisi sifatidagi bemisl xizmatlari tahsinga sazovor. U 1908 yilda Orenburg shahridan litografik mashina xarid qilib ming mashaqqatlar bilan Namanganga olib kelgan va “Ishoqiya bosmaxonasi”ga asos solgan. Mazkur bosmaxonada o‘tgan asrning 60 yillariga qadar turli ilmiy-ma’rifiy kitob va risolalar, “Turkiston viloyati gazeti”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona” singari gazetalar chop etilgan. Is’hoqxon to‘ra serqirra ijodkor sifatida “Lug‘ati sitta al-sina” (“Olti tilli lug‘at”), “Jome’ ul-xutut” (“Xatlar majmui”, 1912 yil), “Tarixi Farg‘ona” (1916), “Tarixi madaniyat” , “Mezon uz-zamon” (Zamon tarozusi), “San’ati Ibrat, qalami Mirrajab Bandiy” kabi o‘ndan ortiq tilshunoslikka oid, ilmiy-tarixiy hamda ma’rifiy asarlar muallifidir. Shuningdek, Ibrat nazm bobida ham sermahsul ijod qildi. Ibrat she’rlarini va boshqa asarlarini uch tilda (o‘zbek, fors, arab) yozgan. Muhsiniy uni “sohibi devon” deb sifatlaydi. Lekin devon hozirgacha topilgan emas. Umid qilamizki, o‘zbek adabiyoti kelajakda yana bir nodir devon bilan boyiydi. Uning e’lon qilingan she’rlari vaqtli matbuot sahifalarida, turli to‘plamlarda talaygina. Shoirning o‘g‘li Abbosxon 1910 yilda tuzgan bayozga otasining 17 ta she’rini kiritgan. Is’hoqxon to‘ra Ibrat “Olti tilli lug‘at”iga fors, arab, o‘zbek, hind va ruscha so‘zlarni joylashtirgan bo‘lsa, “Xatlar majmuasi”da qadimiy finikiya, yahudiy, suryoniy, yunon, slavyan, sanskrit, lotin, arman, gruzin va yana boshqa bir qator yozuvlar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi va ilmiy xulosalar chiqaradi. “Lug‘ati sitta al-sina” – 53 bet, “Jome’ ul-xutut” esa – 132 sahifa hajmida kitobat qilingan. Ibrat til o‘rganuvchilarga qulay bo‘lishi uchun lug‘at kitobini ikki qismga ajratadi. Ibratning o‘sha paytda “Turkiston viloyatining gazeti”da bosilgan “Eski maktablar xususida” (1907), “Namanganda mahalliy lavozimlarga o‘tkazilgan saylovlar xususida” (1910 yil 21 mart), “Farg‘ona viloya tidagi ko‘hna shahar – Axsikent 2 tarixi” (1913 yil 23 iyun) , “To‘raqo‘rg ‘ondan maktub” (1914 yil mart), “Toshkent safaridagi ma’lumotlarim” (1914 yil aprel) kabi maqolalarining har biri bittadan tarix. 7 1.2.Ibrat she’riyatining mavzu xususiyatlari Is’hoqxon to‘ra Ibrat, avvalambor, o‘ziga xos iste’dodli shoirdir. U ijodi davomida turli mavzularda rang-barang go‘zal she’rlar bitdi, katta hajmdagi she’riy asarlarini to‘plab, devon holiga keltirgan. Bu haqda shoir o‘zi yaratgan asarlarini sanab kelib,“... sakkizinchi — “Devoni Ibrat” g‘azaliyoti bahr qilingan, o‘ttiz yil ichinda jam’ bo‘lgan tarixiy she’rlardurki, munda ko‘bi tarixlar, milliy qasidalar va axlogiy tangid, boshimizdan o‘tgan hodisalar, jami bir Jadidlar g‘azaliyot kitobidurki, bu holo bosma bo‘lmagan, chop etilmagandur” — deb yozadi. Is’hoqxon Ibratning zamondoshi, Qo‘qon adabiy mubhitining tanigli namoyandasi shoir, tarjimon, xattot Sulaymonqul Muhsiniy (1860—1917) ham uning olijanob fazilatlari haqida gapirib, “sohibi devon” deb, ta’rif va tavsif etadi. Afsuski, mazkur qo‘lyozma devon 1937-yilda Ibrat gamoqqga olinib, uyi tintuv qilinganda yo‘qolgan yoki “Kutubxonayi Is’hoqiya”dagi hamma bosma va qo‘lyozma kitoblar bilan Andijon zindoniga olib ketilgan bo'lishi haqiqatdan yiroq emas. Shunga qaramay, shoirning kattagina hajmdagi she’rlari Oktabr to‘ntarishidan ilgarigi vaqtli matbuotda bosilib chiqgan, varaq-varaq qog‘ozlarda, o'sha vaqtda tuzilgan zamondosh shoirlarning Is’hoqxon to‘ra Ibrat bayozlarida, hamqishloqlarining tillarida va shoirning ilmiy asarlarida, parokanda holda saqlanib qolgan. Bulardan tashqari, Ibrat she’rlarining kichik bir gismini to‘plab, o‘z matbaasida “Ilmi Ibrat” nomi bilan 1909-yilda Oxunzoda Abdurauf Shahidiy muharrirligida nashrdan chigargan. To‘plam mubharrirning so‘ngso‘zi bilan birgalikda 16 betdan iborat bo‘lib, 1 arabcha, 3 ta forscha, 5 ta o‘zbekcha she’rdan tashkil topgan. To‘plamdagi she’rlarning asosiy mazmunini shoir yashab ijod etgan tuzumdagi adolatsizlikni tanqid ostiga olish va xalgni ilm-ma’rifatga chaqirish g‘oyalari tashkil etadi. Ibratning birmuncha she’rlari shoirning to‘ng‘ich o'g’li Abbosxon Is’hoqov tomonidan 1918-yilda tuzilgan bayozga kiritilgan. Abbosxon ham she’riyatga ancha ixlosmand bo‘lgan, o'zi ham she’r mashqi bilan shug‘ullang an. Mazkur bayozga Is’hoqxon Ibratning ota-onasi vafotiga bag‘ishlangan ta’rix va marsiyalari hamda ishqiy mavzudagi she’rlari ham kiritilgan. Ibrat she’rlari saglangan yana bir manba 1963-yilda shoiming kenja 8 o‘g‘li Rotibxon Is’hoqov Sharqshunoslik institutining Qo‘lyozmalar fondiga topshirib ketgan shoir hujjatlari saglanuvchi papkadir. Unda ba’zi varaq qog‘ozlarda Ibrat she’rlari bor hamda shoirning katta o‘g‘li Abbosxonning yon daftarchasi ham bo‘lib, unda Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Nodim Namangoniy she’rlari bilan birga Ibratning ham bir necha she’rlari kiritilgan. Yugorida aytib o‘tganimizdek , Is’hogxon Ibrat Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvarqo ri Abdurashidxonov, Hamza, Ashurali Zohiriy kabi jadidchilik harakatining yetakchi arboblari bilan yaqin hamkorlikda bo‘ldi, ularning gazeta va jurnallarida she’r va maqolalari bilan faol ishtirok etdi, ular ochgan usuli jadid maktab Is'hoqxon to‘ra Ibrat larini olgishladi, mutaassiblar hujumidan himoya qildi. Shu bilan birga, Muqimiy adabiy maktabining mashhur namoyandalari bilan yaqin alogada bo‘lgan, ularning adabiy anjumanlarida gatnashib turgan, aynigsa, atogli shoir Mugqimiy va Nodim Namangoniy bilan yaqgin alogada bo‘lgan. Bu haqda Is’hogxon Ibratning qozixonasida xizmat gilgan shogirdi Mulla Iskandar domla Abduvahob o‘g’li (1880 —1972) quyidagilarni aytib o‘tgan edi: “1900-yil bo'lsa kerak. Sulaymonxo'ja Ulug'xo'ja o'g'li Nodimning dadalari vafot etdi. Bu vagida shoir Nodim haj safarida ekan. Men to‘ram bilan Namanganga dafn marosimiga bordik. Bundan 2-3 kun o'ganidan keyin ta'ziyaga shoir Mugimiy keldi. U vaglda Qo‘qon-Namangan yo‘li to‘ramning mashhur bog‘lari yonidan o‘tar edi. Muqimiy yo‘l azobidan ancha charchagani va kech bo‘lib qolgani uchun Is’hoqxon to‘raning uyida bir kecha dam oldi. Ertasi kuni Mugimiyga hamroh bo'lib, yana Namanganga keldik. Bu ma’rakadan keyin Is’hoqxon uyida Mugqimiy va bir gancha shoirlar o'z she'rlarini o‘qidilar. Shoir Mugimiy she’rida Qo’qon qozilari va mingboshi-yu ellikboshilaridan qattiq noroziligini, Is’hoqxon Ibratning qozilik faoliyatidan mamnun bo‘lganini bildirdi va mushoira oxirida Mugimiy Is’hoqxonni Qo‘qonga taklif qildi. Bir-ikki kundan keyin to‘ram Muqimiyni o‘z kolyaskasida kuzatdi”3 . Is’hogxon Ibrat mazkur davr Qo‘qon adabiy muhitining Nodim Namangoniy, Mulla Jalolxon Vasfiy, Muhammadsharif So‘fizoda, Muhsiniy, Ubaydulla G‘urbat kabi yirik namoyandalari bilan yaqin adabiy hamkorlikda 3 Is’hoqxon Ibrat. Tanlangan asarlar. — Toshkent: “ Ma’naviyat”, 2005. –B.76 9 bo‘lgan, ularning adabiy anjumanlarida faol ishtirok etgan. Ushbu xotira 1965- yilda Iskandar domladan yozib olingan. Is’hoqxon to‘ra Ibrat, asosan, o‘zbek tilida, german, arab va fors tillarida ijod qilgan. Shoiming biz to‘plagan va aniglagan she’rlari kattagina hajmga ega bo'lib, Ibrat ijodining yo‘nalishi, shoir maslagi, dunyoqarashi va she’rlarining badiiy qiymatini to‘la ifodalay oladi. Ibrat yoshligidan so‘z san’atining buyuk siymolari — ustoz shoirlar Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Bobur, Mashrab ijodini chuqur o‘rgangan, ularning bitmas- tuganmas ijod chashmasidan bahramand bo‘lgan. U, aynigsa, Alisher Navoiy ijodini ancha yoshlikdan mutolaa qila boshlagan, buyuk mutafakkirning she’riy asarlari bilangina emas, falsafiy, axloqiy-ta’limiy asalari bilan ham qiziqqan, chuqur o‘rgangan, uning mashhur she’rlariga naziralar bog‘lagan. Ibrat Navoiyning: Ko‘zing, ne balo, qaro bo‘lubdur Kim, jong‘a garo balo bo‘lubdur, — matla’li g‘azaliga shakl va mazmun jihatidan mos nazira bog‘lagan. Ibrat Alisher Navoiyning “Bo‘lubdur” g‘azalidan qattiq ta’sirlangan, albatta. Shuning uchun bu g‘azalga javoban radif, qofiya, vazn va baytlarning sonini saqlagan holda nazira yaratgan. Ibratning nazirasida ham insoniy muhabbat, uning go‘zalligi-yu jafosi yuksak his bilan tarannum etiladi. Is’hoqxon mazkur g‘azalida mumtoz shoirlarimiz an’analariga izchil amal qilgan holda ma’shugani bevafo, bemehr, iltifotsiz, yor holidan bexabar, jafokash sifatida tasvirlaydi va vafodor bo'lishga da'vat etadi. Lekin Ibratning ushbu g‘azalida o‘ziga xos badiiy vositalar, aynigsa, davr ruhi, oshigning jamiyatdagi o‘mi, tuzumdan nolish, “yaldo tuniday qaro ro‘zg‘ori”dan norozilik kayfiyatlari kelib qo‘shiladi: Ohim tutuni-la ro'zg'orim Yaldo tuniday qaro bo'lubdur. Musulmon Shargi mumtoz adabiyotida shoirlar asarlariga muxammas, nazira bog'lash ijodiy an’anaga aylangan bo'lb, mumtoz shaklni saqlagan holda uni mavjud tuzum, davr ruhi, ilg‘or fikrlar bilan rivojlantirib boradilar. Ibrat ishqiy lirikasining asosini visol, sevgi, hijron dardi, yorning vafodorligi, uning iltifotidan quvonish, bevafoligidan iztirobga tushish kabi insoniy tuyg‘ular tashkil etadi. Umumsharq adabiyotidagi kabi o°zbek 10 mumtoz she’riyatida yor, bulbul, gul mavzusi alohida ahamiyatga ega. Bu mavzuda atogli qgalam sohiblari Lutfiy, Navoiy, Bobur, Mashrab, Muqimiy, Furgat kabilar badiiy yuksak asarlar yaratganlar. Bu mavzuga shoirlarning takror va takror murojaat qilishlari bilan ular hayotni, insonni, inson muhabbatini, Vatanning go'zal tabiatini, umuman, go‘zal hayot haqidagi orzu-armonlarini o‘ziga xos badiiy vositalar bilan kuyladilar. Bu mavzu har qaysi ijodkorda o‘ziga xos badiiy uslub, timsol, tasviriy vositalar orqali ifodalanadi. Is’hoqxon Ibrat ham lirik shoir sifatida bu hayotbaxsh mavzuni chetlab o'ta olmadi. Bu sohada shoirning “Sahar vaqti chaman ichra” radifli g‘azali tahsinga sazovordir. Bulbul sahar vaqti gizil gul ishqgida gulzorda afg’on chekadi. U gul ishgida shunchalar mastki, hatto tikandan-tikanga qo‘naverib, butun bag‘ri qonga belanganidan ham bexabar. Bulbul oxiri qizil gul ishqida bag'riga tikanlarning sanchilaverishidan qip-qizil gul kabi gonga belanadi va halok bo‘ladi: O‘shal bulbul gilur afg'on, sahar vagti chaman ichra, Qo'nar gul deb tikan uzra, sahar vagqti chaman ichra. Qilur bag'rini bulbul qon, tikan uzra beray deb jon, Bo'lur gul zavgidin qurbon, sahar vagti chaman ichra. Shoir bu bilan cheklanmaydi. Quyidagi baytlarda oshig-shoirning yuksak insoniy muhabbatga bo‘lgan samimiy munosabati yanada Is"hogxon to'ra Ibrat yorginroq ifodalanadi. U bulbul kabi yorga yetishishni hamma narsadan afzal ko‘radi. Shuning uchun ham yorga yetishish yo‘lida oshiq hatto o‘limga ham tayyor. Yuqoridagi misralarda asosan tabiat lirikasi tarannum etilsa, keyingi ikki baytida shoir timsoli birinchi o'ringa chiqadi: Muyassar bo'lsa ul jonon, ato gilsa o'shal Subhon, Yo'lida jon qilay qurbon, sahar vagti chaman ichra. Ibrato, bexabar bo'lma, yana g'aflat bilan o'lma, Gunohi beadad gilma, sahar vagti chaman ichra. Ibrat yaratgan muhabbat mavzusidagi g'azallarda insonga xos yuksak his-tuyg‘u tarannum etiladi, ularda insonning ichki kechinmalari, orzu-umid, qayg‘u- alamlari o'z ifodasini topadi. Ibrat tasvirlayotgan ma’shuga (4 Jadidlar afsonaviy sevgili, hur-g‘ilmon emas, u haqiqiy inson. Unda insonning hamma go‘zalliklari, his-tuyg‘ulari mujassam, go‘zallik, latofat samimiy muhabbat va vafo bilan uzviy bog‘langan. Shoirning quyidagi g‘azalini o‘qir ekanmiz, uning birorta aniq shaxsga bag‘ishlanganini yoki hayotdagi mavjud yorni ko‘zda tutganligini anglash 11 mumkin: Ramuz, dilbari jonon, mani ado gilasiz, Bu telbalarni yana g‘amga mubtalo gilasiz. Ko‘zim qarosi kuygayki, boshqaga qarasam, Agar gapursam, tilimni tilim- tilim gilasiz... G‘amingda qozi quling yig‘layur hama doim, Qoshingni yoy etibon, kiprikni qaro qilasiz. “ Is’hoqxon to‘ra Ibrat Shoir ushbu g‘azalida mahbubaning tashqi ko‘rinishini tasvirlashga alohida e’tibor beradi. Uning giyofasidagi har bir tafsilot (detal) alohida, zo‘r mamnunlik bilan tasvirlanadi. Uning atlas kamzuli, chuchuk tili, yoy kabi qoshlari, o'q kabi kipriklari shoirni hayratga soladi. Shoir Ibratning ushbu g‘azali, ayniqsa, soddaligi, musiqiyligi, xalq qo‘shiqlariga hamohangligi bilan ajralib turadi. Undagi radif (qilasiz), qofiyadosh so‘zlar (ado — mubtalo — jafo — imo — jazo — baho — qaro)ning g ‘azal vazniga mos tushishi chuqur mazmunni bo‘rttirib ko‘rsatishga xizmat qiladi, bir marta o‘qishdayoq kishining xotirasiga singib ketadi. Shuning uchun ham ushbu g‘azal xonanda va sozandalarning e’tiborini o‘ziga tortdi. Hofizlar bu g‘azalni kuyga solib, ijro etdilar. Shoirning mazkur g‘azali shu kunlarda ham zo‘r zavq-shavq bilan xonandalar tomonidan ijro etib kelinadi.”4 Ibrat lirikasida til, badiiy tasvir vositalari e’tiborga sazovordir. Shoirning istioralari, sifatlash va o‘xshatishlari sodda va samimiydir. Bu badiiy ifodalar lirik timsolning qiyofasini, shoirning ichki kechinmalarini namoyish etishga yordam beradi. Masalan, shoir “Xush keldingiz” radifli g‘azalida ma’shuqaning ajoyib surati va siyratini shunday tasvirlaydi: Sarv bo‘yliq, xushgadam, ra’nosifat, xush keldingiz, Yurishing tovus kibi, barnosifat, xush keldingiz. Lablaring shahd-u shakar, oq tishlaring durdonadur, Ko‘zlaring bodomitar, laylosifat, xush keldingiz. Bu baytlardagi sifatlashlar (sarvbo‘yliq, xushqadam, shahd-u shakar, bodomitar); o‘xshatishlar (ra’nosifat, laylosifat, barnosifat) turmushda mavjud bo‘lgan timsolning malohati va go‘zalligini kitobxonga bo‘rttirib ko‘rsatish uchun xizmat qiladi. O‘rta Osiyoning Rossiya tomonidan bosib olinishi natijasida mahalliy xalq hayoti yanada mushkullashdi, monopolistlar, sudxo‘rlar tomonidan ayovsiz zulmga, talon-tarojga, haqorat-u kamsitishlarga mahkum etildi. Ibrat ham mazkur ijtimoiy-siyosiy mavzularda mehnat ahli hayotini haqqoniy tasvirlovchi asarlar 4 Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. — Toshkent: Ma’naviyat, 2004. –B.54 12 yaratdi: uning “Qarz”, “Qalaysizlar”, “Bo‘lubdur”, “O‘lursan”, “Siym-u zardur” kabi she’rlari shular jumlasidandir. Xalq hayoti bilan hamnafas bo‘lgan shoir Ibrat kecha-yu kunduz mehnat qilib, qorni nonga to‘ymasligini, egni kiyimga yolchimasligini, boshi bir umr qgarz balosidan chigmasligini oz she’rlarida hagqoniy tasvirlaydi. Is’hogxon Ibratning 15 band 90 misradan iborat bo‘lgan “Qarz” radifli musaddasi 1913-yilda “Turkiston viloyatining gazeti”da Jadidlar e'lon qgilindi. Shoirning ushbu she’rida mustamlaka Turkistondagi hisobsiz soliglar natijasida kambag‘al dehqonlarning boshiga tushgan musibatlar, buning ustiga, tabiiy ofatlar: suvsizlik, qurg‘oqchilik tufayli xalq garz balosiga mubtalo bo‘lganligi o‘z ifodasini topgan. Chor Rossiyasi mustamlaka o‘lkani asosiy paxta bazasiga aylantirgan bo‘lsa ham, mo‘l hosil yetishtirish uchun hech ganday yordam bermas, hatto gishlogni suv bilan ma’'mur qilish masalasini xayoliga ham keltirmas edi. Xalq boshidagi qayg‘u-alam, musibatdan ham mustamlakachi kapitalistlar, sudxo‘rlar unumli foydalanar, chorasiz qolgan mehnatkash xalqni qarz botqog'iga botirar, shu qarz evaziga ularni bogib turgan bir parcha yerlarini ham tortib olar edilar. Shoir Is’hoqxon Ibrat chor va milliy burjuaziyaning, sudxo‘rlarning dehqonlarni xonavayron qilishdagi bunday “ hiyla-nayranglarini ayovsiz fosh qiladi: Ko‘blar berib ariza kreditni ochtilar, Pulni olib xaloyiqqa paxtaga deb sochtilar, Ko'b kambag‘aldin unmadi, oxirida shoshdilar, Ba’zilarni mast qilib, aqchasini toshdilar, Keldi bu xalq boshiga birdan baloyi qarz, Bo‘ldi tamom xalgi jahon mubtaloyi qarz”. Rossiya mustamlakachiligi O‘rta Osiyoga o‘zining o‘ta salbiy,axloqiy tuban illatlarini ham olib keldi. Bu illatlar, ayniqsa, yangi tug‘ilib kelayotgan milliy burjuaziya hayotida yaqqolroq ko‘zga tashlana boshladi. Ular – savdogarlar, zavodchi-boylar, maskovchi-boylar, amaldorlar, yuzboshi- mingboshilar bu illatlarni ko‘r-ko‘rona qabul qila boshladilar: restoran-u mehmonxonalarda iflos ishlar bilan shug‘ullanish ko‘payib bordi. Bu haqda akademik V.V.Bartold quyidagilarni yozadi: “Yerli aholining ruslar bilan yaginlashishi, rus tilini o'rganishi natijasida rus hayotining tashqi, salbiy tomonlarini ham o'zlashtirdilar, fahsh hayot kechirishga, vino, pivo ichishga o‘rgandilar...” Shoir Ibrat o‘zining “Bo‘lubdur” radifli hajviyasida mana shunday 13 hayotiy lavhalarni berar ekan, ularga o‘zining nafratini tasvirlash bilangina cheklanib qolmaydi, balki bunday yaramas hayotni vujudga keltirgan omil sifatida o‘lkamizning ruslar tomonidan bosib olinishi va ular ozlari bilan olib kelgan iflosliklar bilan bog'laydi: Alhol muhtasib yo‘q, bir-ikki gilsa ul do‘q, Ichkilikka xalg rog'ib, doim fiyon bo'lubdur. 14 I bob yuzasidan xulosa Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, jadidchilik harakatining eng oldingi saflarida bo‘lgan ulug‘ adib Is’hoqxon Ibrat nafaqat tarixchi, shoir, tilshunos, noshir va o‘qituvchi balki o‘z davrining yetuk diniy ilmlar ulomosi, qozisi va eng birinchi galda vatan ravnaqi uchun fidoiylik bilan kurashib, butun umr intilgan tarixiy shaxsdir. Shoir XIX asr oxirida mamlakatda boshlangan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni to‘g‘ri anglagan, odamlarni yuksak ideallik sari intilishi, milliy uyg‘onishi, o‘zligini tanishi uchun ko‘plab ishlarni amalga oshirdi. Jadidchilik harakatining boshida turgan buyuk adib Is’hoqxon Ibrat nafaqat tarixchi, shoir, tilshunos, noshir va ustoz, balki diniy ilmlarning yetuk talabasi, qozi ham edi. eng avvalo, o‘z davrining allomasi, o‘z yurti ravnaqi yo‘lida fidokorona kurashgan, umr bo‘yi shu maqsadda kurashgan tarixiy shaxs. Shoir 19-asr oxirida mamlakatda boshlangan ijtimoiy-siyosiy o zgarishlarni, odamlarning yuksak ʻ idealga, milliy uyg onishga intilishi, o zligini tan olish istagini to g ri tushundi, ʻ ʻ ʻ ʻ buning uchun ilm-fan va madaniyat sohasidagi yangiliklardan foydalandi. texnologiya, fan va ta’lim samarali tashkilot, sog‘lom e’tiqod va teran tafakkurga asoslangan hayotni barpo etish zarurligini ilgari surdi. Shu bois uning boy madaniy merosi nafaqat mamlakatimizda, balki xorijda ham puxta o‘rganilmoqda. Binobarin, uning ma’naviy-axloqiy qarashlari zamonaviy yoshlar uchun eng muhim tarbiya jarayonlaridan biridir. Darhaqiqat, Is’hoqxon Imbrat o‘zining hayoti, mehnati va faoliyati namunasi bilan Vatan, millat ravnaqi yo‘lida “mingdan bir” kishiga “iz” qoldirgan nomiga munosib haqiqiy namunadir. 15 II BOB. IBRAT IJODIDA MA’RIFATCHILIK G‘OYALARINING IFODALANISHI 2.1.Ibrat maqolalarida ma’rifatchilik g‘oyalarining namoyon bo‘lishi Ibrat barakali ijod bilan shug‘ullanadi, uning tomonidan yozilgan asarlar yigirmadan ortiq bo‘lib, bizgacha o‘n ikki nafar asari yetib kelgan. Jumladan, 1900- yilda uning “Ilmi Ibrat” she’riy kitobi, 1901 yilda “Lug‘ati Sitta al-sina” nomli olti tillik lug‘ati, 1908 yilda “Fiqhi Kaydoniy” nomli tarjima kitobi arabcha matnda nashr ettiriladi. Shu bilan birga Is’hoqxon to‘ra Ibrat To‘raqo‘rg‘onda «Matbaai Is’hoqiya» nomida Farg‘ona vodiysida birinchi nashriyot tashkil qiladi. Unda ilm- fan, ma’rifat va taraqqiyotga oid kitoblar hamda uning o‘zi tomonidan yozilgan kitoblari chop etiladi. Xususan, 1908-yilda uning husnixat va savod chiqarishga oid “San’ati Ibrat qalami Mirrajab Bandiy” risolasi, “Fiqhi-Kaydoniy” tarjima asari arabcha matni bilan, 1909- yilda “Ilmi Ibrat” she’riy to‘plami, 1912-yilda turli yozuv belgilaridan iborat, murakkab matnli – “Jome ul-xutut” („Yoshlar majmuasi“) asari nashr etiladi. “Umuman olganda, 20-yil ichida 14 ta ilmiy-tarixiy, lingvistik asar yozdi hamda 30 yillik poetik ijodining majmuyi bo‘lmish „Devoni Ibrat“ she rlar to plamini tuzdi. Tarixshunoslikka oid „Tarixi Farg ona“, „Tarixi ʼ ʻ ʻ madaniyat“ va „Mezon uz-zamon“ ilmiy asarlarini yaratdi. Bu davrlarda yana chop etilmay qolib ketgan qo'lyozma holidagi “Mufradot” nomli (xattotlik san'atiga bag'ishlangan) kitobi, “Majmuai ash’or” nomli she’riy to‘plami yaratiladi. Is hoqxon Ibratning „Lug ati sitta-alsina“ asari jadid maktablarida sharq va rus ‟ ʻ tillarini o rganishda birdan bir qo llanma sifatida foydalanib kelindi. Shu o‘rinda ‟ ʻ ta kidlash kerakki, Is„hoqxon Ibrat tilshunoslik fanining murakkab sohasida ancha ‟ mukammal “Jome ul-xutut” (Yozuvlar to‘plami) nomli ilmiy asar yaratdi”. 5 Bu asarida muallif yozuvlarning eng ibtidoiysi - piktografik yozuvlardan to so‘nggi davr eng mukammal yozuvlarigacha bosib o‘tgan taraqqiyot tarixini yoritib berishga harakat qiladi. Is‘hoqxon bu asarning yaratilish tarixi, ko‘zda tutgan maqsadi, asarning nomlanishi haqida quyidagilarni yozadi: “Bul xatlarning boqiy 5 Qosimov B., Dolimov U. Ma’rifat darg‘alari. — Toshkent: O‘qituvchi, 1990. 16 va tariq qarori muddao bo‘lib, ham millatimizga yagona bir tarix qoldirmoq qasdinda va ham olama bir asar qoldirmoq niyat etub, bu misra mujibi”6 . Darhaqiqat, Is’hoqxon Ibratning tilshunoslik sohasida chuqur ilmga ega ekanligi mazkur asarida ham namoyon bo‘ldi. Chunki, asarda piktografik yozuvlardan keyin vujudga kelgan eng qadimiy tovush-harf yozuvlari: finikiya, yahudiy, suriya, arab, yunon, fors, slavyan, sanskrit, hind, lotin, arman, gruzin, uyg‘ur va boshqa 40 dan ortiq yozuvlar, ularning kelib chiqishi, taraqqiyoti haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek, Ibrat faqat o‘z vatanidagi yozuvlar namunalarini o‘rganish bilan chegaralanmay, arab mamlakatlaridagi qadimiy yozuv madaniyatini ham o‘rgandi. U eramizdan ilgari finikiya xalqlari tomonidan vujudga keltirilgan yozuv yodgorliklarini, Kipr orolidagi g‘orlardan topilgan yozuv qoldiqlarini o ‘z asariga jalb etdi. Shuningdek, Ibrat shoir sifatida ham devon tartib bergan. Ming taassufki, uning “Devoni Ibrati” bizgacha yetib kelmagan. O‘z davrida el orasida yuksak e tibor topib, qozilik martabasiga erishgan, uning milliy kutubxona, kitobxonlik ‟ ishlarining ilk tashkilotchisi va targ ibotchisi sifatidagi xizmatlari ham beqiyosdir. ʻ U asos solgan “Kutubxonai Is hoqiya” fondi bu jihatdan ancha boy bo lib, kitob ʼ ʻ berish va olish ma lum tartib-qoida asosida yo lga qo yilgan edi. Ibrat tomonidan ʼ ʻ ʻ yozilgan tarixiy, ilmiy, ijtimoiy asarlar bir-birini uzviy davom ettirib, Qo‘qon xonligidan to 1930-yillarga qadar bo‘lgan voqeliklarni o‘z ichiga oladi. “Tarixi hurriyat”, “Qo‘rboshilar zamoni” nomli asarlarida muallif oktyabr to‘ntarishi, Qo‘qon muxtoriyatining o‘rnatilishi, bu davrda vodiyda ro‘y bergan voqeliklar, Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi, bosmachilik harakatining kelib chiqishi, mohiyati, sabablariga to‘xtalib o‘z davri nuqtai nazaridan baho beradi. Keyinchalik Ibratning shogirdi mulla Iskandar Abduvahob o‘g‘lining bergan xabariga ko‘ra, uning 100 ga yaqin kitoblari 1937–yil qatag‘on qilinishidan bir oz avval qo‘shnisining uyiga yashirilgan. Qolganlari esa 1937 yil, 7 yanvarda 4 ta qanor qopga joylanib olib ketiladi. Is’hoqxon Ibrat o‘z davrining yirik muarrixi sifatida «Tarixi Farg‘ona», «Tarixi madaniyat», «Mezon uz-zamon» ilmiy asarlarini yaratdi. Ibrat ushbu asarlarini yaratishda Sharq tarixchilari bilan bir 6 Is’hoqxon Ibrat. Tanlangan asarlar. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2005. 17 qatorda rus va Yevropa sharqshunoslarining asarlaridan ham foydalandi. Ishoqxon Ibrat «Tarixi Farg'ona» asarida tarixiy voqealarga xon va beklarning munosabatini tasvirlashga alohida e'tibor beradi. Muallif Buxoro amiri Nasrulloning 1842 yilda Qo'qonda mash'um qatlini uyushtirishiga qarshi chiqib, Qo'qon xonligi bilan birlashish va yaqinlashib kelayotgan rus bosqinining oldini olish harakatlarini qilish taklifi bilan chiqqan amir Nasrullo vazirlaridan biri Abdusamad noyibning oqilona so'zlarini keltiradi: «Holo Xo‘qand zabt o‘ldi, Farg‘ona katta mamlakatdur, qancha askar va sipohu xazina sarf o'lub olindi, alholda Rusiyani kelmagi mahalliy xavfdur, agarda xonni onti aqd berub, tavba qiddurub, Xo‘qandg‘a qo‘yub, Buxorog‘a tobe’ qilib, bir mulk bizlarga kelgan dushmanlarga bir qalqon bo‘lur edi», deganida, so‘zi amirga ma’qul bo‘lmay, og‘ziga kafsh bilan urdurg‘on ekan». Olim Ishoqxon Ibrat ushbu so‘zlarni keltirish orqali xonliklar, amirliklar ma’muriyatida uzoqni ko‘ra oluvchi davlat arboblari mavjudligini ta’kidlash bilan birga, Nasrullo kabi kaltabin, burnidan narini ko‘ra olmaydigan xonu beklarni qattiq qoralaydi. Ishoqxon Ibrat o'z xalqining porloq kelajagiga, ozod va hur hayot qurajagiga zo'r umid va ishonch bilan qaradi. «Tarixi madaniyat» asarida Vatanning kelajakda ilm-fan, madaniyat rivojlangan shaharlarining qiyofasini romantik bo'yoqlarda tasvirlaydi. Uning ilmiy-tarixiy asarlari Vatanimiz tarixini o'rganishda, shubhasiz, zarur, mo‘tabar manba hisoblanadi. Ishoqxon to'ra Ibrat ijtimoiy-siyosiy mavzuda xalq hayotini haqqoniy ifodalovchi bir qancha asarlar yaratdi. Shoirning «Qalaysizlar?», «Bo‘lubtur», «O‘lursan», «Shikoyat», «Siymu zardur» kabi satirik asarlari shular jumlasidandir. Markaziy Osiyoning bosib olinishi natijasida o‘lka Rusiya to‘qimachilik sanoatini paxta bilan ta’minlaydigan asosiy xom-ashyo bazasiga aylandi. Shoir Ibratning «Qarz» radifli musaddasiga chuqurroq e'tibor berilsa, shoirning she'rdagi zaharxandasi ostida achchiq haqiqat yotganini payqash qiyin emas. Bechora chorakor dehqon o‘z oilasini boqish uchun o‘zini o‘qqa- cho‘qqa urishga majbur: u yil boshida bo‘lajak paxta hosili ustidan qarz oladi. Hosil kutilganidan kam bo‘lgani tufayli qarzga botadi, uy-joyi «xatga tushadi», bir parcha yeridan ham ajraladi. Ishoqxon Ibrat «Bo‘lubtur» radifli hajviyasida o'lka hayotiga kapitalistik munosabatlar bilan birga yaramas, o'ta salbiy 18 illatlar ham kirib kelgani hamda bunday illatlar mahalliy xalq axloqiga kuchli salbiy ta’sir ko‘rsata boshlaganini, ayniqsa mehmonxonalarda, restoranlarda iflos ishlar bilan shug‘ullanish, «doim fiyon» bo‘lib yurish hollari vujudga kelgani kabi hayotiy lavhalarni berar ekan, unga o'zining nafratini ifodalash bilan cheklanmaydi, balki bunday hayotni vujudga keltirgan faktor sifatida Markaziy Osiyoning, jumladan, Qo‘qon xonligining Rusiya tomonidan bosib olinishini ko‘rsatadi. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, Ishoqxon Ibrat ijodidagi yetakchi g‘oya ilmma'rifat, madaniyat va texnika yangiliklarini targ‘ib qilish g‘oyasidir. Ibrat ma'rifatparvarliginin mohiyati shundaki, uning ilm-ma'rifatga chaqiruvchi she'rlarida inson taqdiri birinchi o'rinda turdi. U xalqning iqtisodiy- madaniy hayotiga xizmat qiluvchi, uning mushkulini yengillashtiruvchi, uzog'ini yaqin qiluvchi ilmfanni, texnikani targ'ib etdi. Shu nuqtai nazardan, uning «Tarixi chopxona», «Madaniyat haqida masnaviy», «Gazeta xususida», «Turkiston axdig‘a xitob», «Tabrik Namangondin», «Qalam», «Tarixi manzumai vagon Ibratdin yodgor», «Muxammasi Ibrat» kabi she’rlari diqqatga sazovor. Shoir bu she'rlarida mamlakatni, xalqni asriy qoloqlikka sudrovchi mutaassiblarni, qadimchilarni keskin fosh etdi. Ibrat mehnatkash xalq boshidagi og‘ir hayot, qashshoqlik, mamlakatning qoloqlikda, xalqning nodonlikda qolganining sabablarini aniqlashga, undan qutqarish yo‘llarini topishga harakat qildi. Bir necha tarahqiy etgan mamlakatlarda bo‘lgan Ibrat xalqni zulmatdan, mamlakatni qoloqliqdan qutqaruvchi birdan-bir yo'l ilm-ma’rifatni egallash deb tushundi. Ibratning “Lug‘ati sitta alsina” (Olti tilli lug‘at) asari XIX asrning 90-yillarida yozib tugatilgan bo‘lsada, asar 1901-yil Toshkentdagi Ilin tipografiyasida nashrdan chiqdi. Lug‘at 53 sahifadan iborat. “Lug‘ati sitta alsina”ning toshbosma nusxasi hozirgi kunda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasida saqlanadi. Ushbu lug‘atni nashrga tayyorlab, chop etish tadqiqotchilar oldidagi muhim vazifalardan biridir. Matbaai Is’hoqiya, 1908-yil. Husnixat va xat-savod chiqarishga bag‘ishlang an ushbu toshbosma asar Ibratning “Matbaai Is’hoqiya”sida chop etilgan dastlabki kitobidir. Asardan savod chiqarishda, husnixat namunalarini o‘rganishda “Mufradot” darsligi sifatida foydalanilgan. 19 Unda husnixat namunalari, nasta’liq xatining yozilish usullari ko‘rsatilgan. Hozirgi kunda ushbu asarning toshbosma nusxasi namanganli k manbashu nos A.Ubaydulayev shaxsiy kutubxonasida saqlanadi. Ushbu asarni nashrga tayyorlash va Ibratning xattotlik san’atidan xalqni bahramand etish lozim. “Is’hoqxon Ibratning “Fiqhi Kaydoniy nazmi” asari 1908-yil Qozon shahridagi Husainov matbaasida chop etilgan. Islom dini arkonlari haqida ma’lumot beruvchi ushbu asarning toshbosma nusxasi O‘zRFA Sharqshunoslik instituti toshbosma asarlar fondida 20099, 12690, 16315 inventar raqami bilan saqlanmoqda. Asarning yana bir toshbosma nusxasi namanganlik matnshunos Ahmad Ubaydulloh shaxsiy kutubxonasida ham mavjud”.7 Lutfulloh Nasafiy Kaydoniy (vaf. 1349)ning arab tilida yozilgan “Fiqhi Kaydoniy” asarini Ibrat o‘zbek tiliga she’riy usulda tarjima qiladi, shuning uchun asar “Fiqhi Kaydoniy nazmi” deb atalgan. Asar boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangani bois shoir uni yodlab olishga qulay etib, nazm yo‘lida tarjima qilgan. Ushbu asar 2012-yil N.Nasrullayev tomonidan kirill yozuvida nashr etildi1 . Asar 240 bayt, 29 sahifadan iborat. Matbaai Is’hoqiya, 1909-yil. Is’hoqxon to‘ra Ibratning ushbu toshbosma asari O‘zRFA Sharqshunoslik institutida 9987 inventar raqami ostida saqlanadi. Ibrat o‘z she’rlarining kichik bir qismini to‘plab, “Ilmi Ibrat” nomi bilan nashrdan chiqaradi. To‘plamning to‘liq nomi “To‘raqo‘rg‘on qozisi Is’hoqxon to‘ra Ibratning o‘z asarlarining birinchi juz’i Ilmi Ibrat” bo‘lib, 1327-yil hijriyda (1909- yil milodiy) Oxunzoda Abdulrauf Shahidiy muharrirligida bosmadan chiqqan. To‘plam muharrirning so‘nggi so‘zi bilan birgalikda 16 sahifadan iborat. Unda 1 ta arabcha, 3 ta forscha, 5 ta o‘zbekcha she’r mavjud. To‘plamdagi she’rlarning asosiy mazmunini shoir yashab o‘tgan tuzumdagi adolatsizlikni tanqid ostiga olish va xalqni ilm-ma’rifatga chaqirish g‘oyalari tashkil qiladi. Ishoqxon Ibrat ijodini o'rganish, qo'lyozma asarlarini nashrga tayyorlash ishlari ham amalga oshirilmoqda. Ishoqxon Ibrat taraqqiyparvar ziyoli, ma'rifatparvar shoir, xattot, 7 Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. — Toshkent: Ma’naviyat, 2004. –B.47 20 jonkuyar muallim, sayyoh, tilshunos va tarixshuno s olim, o‘zbek matbaachiligining asoschisi, noshir, publitsist, bir so'z bilan aytganda, serqirra faoliyat egasidir. Ilmiy, badiiy va tarixiy asarlari orqali yoshlarimizni ona-Vatanga sadoqatli, ilm-ma rifatli va ijtimoiy hayotda faol bo‘lishga chaqirishgan. Ularʼ asarlarini mavzu jihatdan quyidagi tasnif asosida o‘rganish mumkin: 1) ishqiy; 2) axloqiy-ta limiy; 3) ijtimoiy-siyosiy; 4) hajviy. Ibrat hayotlik davrida o‘z she rlarini ʼ ʼ jamlab, devon tartib bergan iste dodli shoirdir. Uning “Devoni Ibrat” lirik merosi ʼ qatag‘on davrida ishga aloqasi yo qligi sababli yo qotilgan bo‘lsa-da, uning ayrim ʼ ʼ she rlari 1909 yil Oxunzoda Аbdulrauf Shahidiy muharrirligi ostida o‘zining ʼ “Is’hoqiya bosmaxonasi”da “Ilmi Ibrat” nomi bilan chop etilgan. Bu to‘plamning to liq nomi “To‘raqo‘rg‘on qozisi Ishoqxon to‘ra Ibratning o‘z asarlarining birinchi ʼ juz i Ilmi Ibrat” bo lib, to plam muharrirning so nggi so zi bilan birgalikda 16 ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ sahifadan iborat. To plam 1 ta arabcha, 3 ta forscha, 5 ta o zbekcha she rdan tashkil ʼ ʼ ʼ topgan. To plam 1 ta arabcha, 3 ta forscha, 5 ta o zbekcha she rdan tashkil topgan. ʼ ʼ ʼ To plamdagi she rlarning asosiy 103 mazmunini shoir yashab o tgan tuzumdagi ʼ ʼ ʼ adolatsizlikni tanqid ostiga olish va xalqni ilm ma rifatga chaqirish g oyalari tashkil ʼ ʼ qiladi. Ibratning lirik merosi san atkorlar tomonidan qo shiq qilib kuylangan, ʼ ʼ masalan, xalq qo shiqlari ohangida yozilgan Mashrabning “Ko rgoli keldim” ʼ ʼ g azaliga o xshash murabba janridagi quyidagi she ri mashhur hofiz Mulla ʼ ʼ ʼ ʼ To ychi Toshmuhammedov, Bahodir Bakirov, Otajon Xudoyshukurovlar ʼ tomonidan ijro etilgan. Ibrat – nafaqat o zbek, balki fors tilida ham ijod qilgan ʼ zullisonayn shoir. Uning To raqo rg onda 1905 yil o z hisobidan qurdirgan ʼ ʼ ʼ ʼ hammomi ta rifiga doir 16 baytdan iborat “Tarixi hammom” g azali fors tilida ʼ ʼ yozilgan. Ishoqxon Ibrat jahon ilmi va madaniyatida yaratilgan xar bir ilg or ʼ yangilikdan o z xalqini bahramand etishga harakat qildi. 1908 yili tashkil qilingan ʼ «Fotografiyai Is’hoqiya», 1910 yili To raqo rg on aholisi uchun bunyod etilgan ʼ ʼ ʼ istirohat bog i buni tasdiqlaydi. Bugina emas. U otasidan qolgan katta yerni gulbog ʼ ʼ qildi, favvora qurdirdi, 150 tup manzarali daraxtlardan xiyobon yaratdi, Yevropa usulida katta imorat qurdirib, uning arkiga «Xush kelibsiz, Ishoqiya bog iga! » — ʼ deb yozib qo ydi. To raqo rg on aholisi uni hozir ʼ ʼ ʼ ʼ 21 ham «Gulbog », «Ishoqiya bog i» deb ataydi. Bu bog ni shoir Ibrat xalq uchunʼ ʼ ʼ yaratganini yana shundan ham bilish mumkinki, u bu maskanda dam oluvchilarni gulni behuda uzmaslikka, tartib saqlashga chaqiradi. Quyidagi baytlar shu mazmunda: Uzmagil behuda gul, bog bondin andisha qil, Ori-ori gul uzarsan, ʼ xoridin andisha qil. Kimki keldi bu chamanga, to gul uzmay qo ymadi, Lek har ʼ vaqt gul uzarsan, xalq xushini pesha qil. Yoki: Beijozat gulni uzma, boadab, So ra ʼ bog bondin, senga qo ydum qadab. Yoki: Kirsa har odam bu yerga gulni hargiz ʼ ʼ uzmasun, Ko r ho kuzdek surkalib panjoralarni buzmasun. Yanchg ilab gulni ʼ ʼ ʼ hamoqat do konini tuzmasun, Yosh buqadek yugurub ko rgan kishini so zmasun. ʼ ʼ ʼ Kirsa har kim boadablik taslimini bermasun, Ibrat olmay ham xijolat birla bog din ʼ bezmasun. Ishoqxon to ra Ibrat Oktyabrь to ntarishidan keyin xalqni farovon, ʼ ʼ mamlakatni obod qilishda sho rolar hukumatiga katta umid bog ladi. Ijodiy ish ʼ ʼ bilan bir qatorda jamoat ishlarini olib bordi. Qishloqni obodonlashtirish, maorif, ta lim-tarbiya ishlarini tubdan yaxshilash, yangi maktablar ochish, malakali ʼ o qituvchi mutaxassislar yetishtirish, xalq farzandlarini maktablarga tortish ʼ ishlarida faol qatnashdi. 2.2. “Mezon uz zamon” asari tahlili Is’hoqxon To‘ra Ibrat (1862-1937) “Mezon uz-zamon” (“Zamon tarozusi”) asar to‘qqiz mezonga bo‘linib, har bir mezonda alohida muammo ko‘tarilgan. Asarda tilga olingan diniy munosabatlar, ajdodlar amal qilgan urf-odatlar, kiyimkechak, yemak-ichmak, turmush tarzi, dini, ma’naviyati va ma’rifati bid’atu aqidaga o‘ralib qolgan avlodning muammolari ro‘yrost tanqid ostiga olingan va ogohlikka da’vat etilgan. Is’hoqxon To‘ra Ibrat millatdoshlarining ma’rifatli bo‘lishini chin qalbdan istagan va uning porloq kelajagiga ishonch bilan qarab, umrini ana shu ezgu ishga bag‘ishlagan. Asar muqaddimasida Is’hoqxon To‘ra Ibrat zamondoshlarining ilohiy amrlarni bilganlari holda, umrlarini behuda sovurishlari, nafslari hakalak otib, mol-dunyoga berilganliklari, kunlarini ayshu ishrat va maishatda o‘tkazishlari, ilm-ma’rifat rivoji uchun yordam so‘raganlarni yomon ko‘rishlarini qayd etib, bu asarni yozishdan maqsadi, eng avvalo, 22 odamlarning ko‘zlarini ko‘r, quloqlarini kar qilgan boylikka hirs qo‘yishdan qaytarish, ilohiy hukm muqarrar ekanini eslatish hamda Qur’on oyatlari bilan xalqni to‘g‘ri yo‘lga solish, ularni nodonlik va jaholat sirtmog‘idan xalos qilishni maqsad qilganini bayon etgan. Ibrat tomonidan yozilgan tarixiy, ilmiy, ijtimoiy asarlar bir- birini uzviy davom ettirib, Qo’qon xonligidan to 1930 yillarga qadar bo’lgan voqeliklarni o’z ichiga oladi. «Tarixi hurriyat», «Qo’rboshilar zamoni» nomli asarlarida muallif oktabr to’ntarishi, Qo’qon muxtoriyatining o’rnatilishi, bu davrda vodiyda ro’y bergan voqeliklar, Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi, bosmachilik harakatining kelib chiqishi, mohiyati, sabablariga to’xtalib o’z davri nuqtai nazaridan baho beradi. “Is’hoqxon Ibrat o’z davrining yirik muarrixi sifatida «Tarixi Farg’ona», «Tarixi madaniyat», «Mezon uz zamon» ilmiy-falsafiy asarlarini yaratdi. Ibrat ushbu asarlarini yaratishda Sharq tarixchilari bilan bir qatorda rus va Yevropa sharqshunoslarining asarlaridan ham foydalandi. Ishoqxon Ibrat «Tarixi Farg’ona» asarida tarixiy voqealarga xon va beklarning munosabatini tasvirlashga alohida e’tibor beradi.”8 Muallif Buxoro amiri Nasrulloning 1842-yilda Qo’qonda mash’um qatlini uyushtirishiga qarshi chiqib, Qo’qon xonligi bilan birlashish va yaqinlashib kelayotgan rus bosqinining oldini olish harakatlarini qilish taklifi bilan chiqqan amir Nasrullo vazirlaridan biri Abdusamad noyibning oqilona so‘zlarini keltiradi: “Holo Xo‘qand zabt o‘ldi, Farg‘ona katta mamlakatdur, qancha askar va sipohu xazina sarf o’lub olindi, alholda Rusiyani kelmagi mahalliy xavfdur, agarda xonni onti aqd berub, tavba qiddurub, Xo’qandg‘a qo‘yub, Buxorog‘a tobe’ qilib, bir mulk bizlarga kelgan dushmanlarga bir qalqon bo‘lur edi» , deganida, so’zi amirga ma’qul bo’lmay, og’ziga kafsh bilan urdurg‘on ekan”. 9 Is’hoqxon Ibrat bu orqali xonliklar, amirliklarida uzoqni ko‘ra oluvchi davlat arboblari mavjud emasligini ta’kidlaydi. Is’hoqxon Ibrat o‘z xalqining porloq kelajagiga, ozod va hur hayot qurajagiga zo‘r umid va ishonch bilan qaradi. “Tarixi madaniyat” asarida Vatanning kelajakda ilm-fan, madaniyat rivojlangan shaharlarining qiyofasini romantik bo‘yoqlarda 8 Qosimov B., Dolimov U. Ma’rifat darg‘alari. — Toshkent: O‘qituvchi, 1990. –B.35 9 Is’hoqxon Ibrat. Tanlangan asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2005. –B.177 23 tasvirlaydi. Uning ilmiy-tarixiy asarlari Vatanimiz tarixini o’rganishda, shubhasiz, zarur, mo’tabar manba hisoblanadi. Is’hoqxon To’raIbrat ijtimoiy-siyosiy mavzuda xalq hayotini haqqoniy ifodalovchi bir qancha asarlar yaratdi. Shoirning «Qalaysizlar?», «Bo’lubtur», «O’lursan», «Shikoyat», «Siymu zardur» kabi satirik asarlari shular jumlasidandir. Markaziy Osiyoning bosib olinishi natijasida o’lka Rusiya to’qimachilik sanoatini paxta bilan ta’minlaydigan asosiy xom-ashyo bazasiga aylandi. Shoir Ibratning «Qarz» radifli musaddasiga chuqurroq e’tibor berilsa, Ey hoziqo, jahonda bo‘lurmu davoyi qarz? Olam elin mariz qilur mojaroyi qarz, Etmay qanoat o‘lmadi hojat ravoyi qarz, Dunyo kerakdur aylamakka birodori qarz, Keldi bu xalq boshiga birdan baloyi qarz, Bo‘ldi tamom xalqi jahon mubtaloyi qarz. she’rdagi zaharxandasi ostida achchiq haqiqat yotganini payqash qiyin emas. Bechora chorakor dehqon o’z oilasini boqish uchun o’zini o’qqa-cho’qqa urishga majbur: u yil boshida bo’lajak paxta hosili ustidan qarz oladi. Hosil kutilganidan kam bo’lgani tufayli qarzga botadi, uy-joyi «xatga tushadi», bir parcha yeridan ham ajraladi. Is’hoqxon Ibrat «Bo’lubtur» radifli hajviyasida o’lka hayotiga kapitalistik munosabatlar bilan birga yaramas, o’ta salbiy illatlar ham kirib kelgani hamda bunday illatlar mahalliy xalq axloqiga kuchli salbiy ta’sir ko’rsata boshlaganini, ayniksa mehmonxonalarda, restoranlarda iflos ishlar bilan shug’ullanish, «doim fiyon» bo’lib yurish hollari vujudga kelgani kabi hayotiy lavhalarni berar ekan, unga o’zining nafratini ifodalash bilan cheklanmaydi, balki bunday hayotni vujudga keltirgan faktor sifatida Markaziy Osiyoning, jumladan, Qo’qon xonligining Rusiya tomonidan bosib olinishini ko’rsatadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Ishoqxon Ibrat ijodidagi yetakchi g’oya ilm-ma’rifat, madaniyat va texnika yangiliklarini targ’ib qilish g’oyasidir. Ibrat ma’rifatparvarligining tub mohiyati shundaki, uning ilm-ma’rifatga chaqiruvchi she’rlarida inson taqdiri birinchi o’rinda turdi. U xalqning iqtisodiy-madaniy hayotiga xizmat qiluvchi, uning mushkulini yengillashtiruvchi, uzog’ini yaqin qiluvchi ilmfanni, texnikani targ’ib etdi. Shu nuqtai nazardan, uning «Tarixi chopxona», «Madaniyat haqida masnaviy », «Gazeta xususi-da», «Turkist on axdig’a xitob», «Tabri k Namangondin», «Qalam», «Tarixi manzum ai vagon Ibratdin yodgor» , 24 «Muxammasi Ibrat» kabi she’rlari diqqatga sazovor. Shoir bu she’rlarida mamlakatni, xalqni asriy qoloqlikka sudrovchi mutaassiblarni, qadimchilarni keskin fosh qilish bilan birga mehnatkash xalq boshidagi og’ir hayot, qashshoqlik, mamlakatning qoloqlikda, xalqning nodonlikda qolganining sabablarini aniqlashga, undan qutqarish yo’llarini topishga harakat qildi. Bir necha mutaraqqiy etgan mamlakatlarda bo’lgan Ibrat xalqni zulmatdan, mamlakatni qoloqlikdan olib chiquvchi yagona yo’l ilm-ma’rifat keng yoyish va johillikdan qutilish deb baralla ayta oldi. Ibratshunos olım U.Dolimovning “Milliy uyg‘onish pedagogikasi” asarida Vatanimizda zamonaviy pedagogika bevosita milliy uyg‘onish davri — jadidchilik harakatining ulkan namoyandalari Mahmudxo‘ja Behbudiy, Is’hoqxon To‘ra Ibrat, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat kabilarning faoliyati bilan boshlanadi. Mustaqillik davrida bu ijodkorlar faoliyati va merosini atroflicha o‘rganish, Vatan, Millat manfaatlari nuqtai nazardan baholash boshlandi. Ushbu asar jadid pedagogikasining shakllanish va rivojlanish jarayonlarini tadqiq etishdagi dastlabki tajribalardan biridir.Kitob universitet va institutlarnin g filologiya, pedagogika, tarix falsafa yo‘nalishi talabalari,tadqiqotchilari va qiziquvchi keng xalq ommasiga mo‘ljallangan. Ibrat o‘zining 1926-yilda yaratgan “Tarixi madaniyat” asarida xabar berishicha, keyingi 30 yil ichida, ya’ni chet el safaridan qaytgach, 14 ta ilmiy-tarixiy, lingvistik, axlogiy-ta’limiy asar, 30 yillik nazmiy ijodining majmui bo‘lmish “Devoni Ibrat” she’rlar to‘plami, o'nlab publitsistik magqolalar yaratgan. Is’hogxon to‘ra Ibrat yirik tarixshunos olim sifatida “Tarixi Farg'ona”, “Tarixi madaniyat” kabi ilmiy, islom dini ahkomlarini mukammal biluvchi shariat va din peshvosi, dinshunos olim sifatida “Mezon uzzamon”, “Fighi Kaydoniy” singari ilmiy, islomiy-ta’limiy asarlar yaratdi. Is’hogxon to'ra Ibrat shariat-din ahkomlarini mukammal biluvchi arbob sifatida yigirma yildan ortiq vaqt davomida To‘rago‘rg‘on va Namangan xalq qozisi lavozimida faoliyat ko'rsatdi. Shu nuqtayi nazardan, uning faoliyatida “Mezon uz-zamon” (“Zamon tarozusi”) islomiy-ta’limiy risolasi alohida o‘rin tutadi. Olim mazkur asarida yangi zamonda gi evrilishla r va ularga millatdoshlarining munosabati masalasiga e’tiborni qaratadi. Is’hoqxon to‘ra har 25 qanday zamonda har bir musulmon “zamon tarozusi’ga ega bo‘lmog‘i lozimligini, zamondan orqada qolish musulmon uchun ayb ekanligini, zamon bilan hamqadam bo‘lish uchun esa ilm-ma’rifat darkorligini alohida ta’kidlaydi. Asar shartli ravishda to‘qqiz mezondan tashkil topgan. Har bir mezonda muayyan masala tahlil etiladi. Jumladan, birinchi mezonda yangi paydo bo‘lgan narsa-buyumlarga munosabat masalasi tahlil etiladi. Adib juz’iy so‘zlar ustida janjal qilib yurgan ulamolarni ummat va millat xizmatini qilmoqqa chagiradi. Ikkinchi mezon millatni turli firqalarga ajralishdan qaytarish, ular o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf qilish, ittifoq va ittihodga chagirish mavzuiga bag'ishlangan. Adib bu mezonda odamlarning ittifoq bo‘lib yashashlari zarurligi hagidagi “Qur’oni karim” oyatlaridan va “Hadisi sharif” da’vatlaridan keltiradi, ularni sharhlaydi. Uchinchi mezon sudxo'rlik va tijoratda xiyonat masalalariga bag'ishlangan. Bu illatlar millat tanazzulining bosh omillari sifatida talgin etilgan. To'rtinchi mezonda ilm va tafakkur hagida, avlod tarbiyasi va usuli savtiya maktablarining millat hayotidagi ahamiyati to‘g'risida fikr yuritilgan. Is’hogxon Ibrat ham ilmiy, ham badiiy asarlarida, ham amaliy faoliyatida bo‘lganidek, jadid maktablarining ahamiyatini hayotiy misollar bilan isbotlab berdi. Beshinchi mezonda xalqimizning avvalgi davrlardagi harakatlari va yangi zamondagi ishlari xususida bahs gilingan. “...Asrimiz ilm-u hunar, harakat asridur, — deb yozadi adib, — turmogq asri emas. G‘ofil tursa, g‘aflat uyqusidin turguncha, bozori olam o‘tub ketadur. O‘rganmoq darkor. E’tibor qilinglar, ey o‘g‘illar!”10 Oltinchi mezon bid’at va ortiqcha sarf xarajatlarga ruju qo‘yish, fikrsizlik illlatlarining muolajasi xususida. Yettinchi va sakkizinchi mezonlar libos borasidagi munozaralar xususida, o‘sha davrdagi odamga emas, libosga ixlos qo'yishning, dunyoparastlikning yomon ogibatlari haqida. To‘qqizinchi mezonda o‘tmish va zamon voqealari muqoyasa qilinadi, muhim xulosalar chiqariladi. Asar matni ustidagi kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, u tugallangan emas. Lekin shu holda ham “Mezon uz-zamon” Is’hoqxon to‘ra Ibrat asarlari ichida o‘ziga xos o‘rin tutishini anglash mumkin. Is’hogxon to‘ra Ibratning diniy-axloqiy asarlaridan yana biri “Fighi Kaydoniy” asarining “Fighi Kaydoniy 10 Is’hoqxon Ibrat. Tarixi madaniyat. O‘zR FA SHI Q o‘lyozmalar fondi, inv. 11616. 26 nazmi” nomli erkin Is’hoqxon to'ra Ibrat tarjimasidir. Asar muallifi Lutfulloh Nasafiy Fozil Kaydoniy XIII asr oxiri va XIV asming birinchi yarmida Movarounnahrda yashab ijod qilgan bo‘lib, uning bizgacha faqat “Fighi Kaydoniy” asari yetib kelgan. Uning tug‘ilgan yili noma’lum, 1349-milodiy yilida vafot etgan. Figh — din, shariat qonun-qoidalari, musulmon huquqi haqidagi fan. Kaydon, manbalarda ko'rsatilishicha, Nasaf (Qarshi) yaqinidagi gishloglardan birining nomi. “Kaydoniy” Lutfulloh Nasafiy nisbasidir. U hanafiy mazhabiga mansub olimdir. Lutfulloh Nasafiy “Fighi Kaydoniy” asarida namozga oid masalalarni hanafiy mazhabi qoidalariga muvofiq batafsil bayon qilib bergan. Muallif o‘z asarini islom an’anasiga muvofiq Allohga hamd-u sanolar, payg‘ambarimiz Muhammad (sallallohu alayhi vasallam)ga salavotlar bilan boshlaydi. Shundan keyin namozga oid farz, vojib, sunnat, mustahab, muboh harom, makruh, mufsid (fasod, buzuq), shar’iy hukmlarga ta’rif beradi. Hatto maktab va madrasalarda domlalar bolalarning namoz qoidalarini bajarishida shu asarga asoslanganlar. Shuning uchun ham unga nisbatan ehtiyoj katta bo'lib, olti asr davomida madrasalarda figh ilmidan asosiy darslik sifatida mavqega ega bo‘lgan, unga amal qilingan, musulmon dunyosida, jumladan, O‘rta Osiyoda eng ko‘p ko‘chirilgan va keyinchalik chop etilgan asarlar sirasiga kiradi. oniy vagon keldi. Afsuski, bunday ishlarda Chor hukumati, general- gubernatorlik hech qachon mustamlaka o‘lka xalgi manfaatlarini nazarda tutgan emas edi, aksincha, uning ma'naviy va moddiy boyliklariga egalik gilish, tezroq va ko’proq tashib ketishni magsad qilib qo‘ygan va bunga erishgan edi. Albatta, bularni mustamlakachi hukumat muassis bo‘lmish mazkur gazeta sahifalarida aytish amri mahol edi. Is’hoqxon Ibratning bu turkum maqolalari jurnalistikaning eng dolzarb janri — reportaj janrining ancha mukammal va chiroyli namunasi desa arziydi. Hayotda yuz berayotg an har qanday ijobiy o‘zgarish lar Is’hoqxo n to‘ra Ibrat publitsistikasiga asosiy mavzu bo'lib kirdi. Ta’lim-tarbiya, maorif, fan va madaniyat, texnika sohasidagi yangiliklar uning publitsistik maqolalarida o'z ifodasini topdi. Jadid matbuotining vujudga kelishi bilan uning sahifalarida Is’hoqxon Ibratning maqola va she’rlari ham tez-tez ko‘rina boshladi, gazeta va 27 jurnal mutasaddilariga chin ko‘ngildan muvaffaqiyatlar tiladi. Mutafakkirning xalqimiz tarixiga bag'ishlangan eng yirik va keng qamrovli asari “Tarixi Farg‘ona” yilnomasidir. Muallif ushbu asarini yaratishda ko‘zda tutgan asosiy magqsadini shunday ifodalaydi: “Tarixi Farg‘ona”ni yozmoqdin maqsad izhori hunar yoki musannif qatoriga kirmak yoki la’mini tiriklik yo‘lida bo‘lmay, balki bani basharni(ng) tiriklik qilish, sanoat va ziroatlari, madaniyat va badaviyatlarini xalglarga ko'rsatmak, bizdan keyin keladurganlar o‘tganlarning turmush va qilmush va bilmush ishlaridan ibrat olsun. O‘z zamoni bilan o‘tgan zamonni tarozu qilib, vaznini bilsun uchun va ham ilmi ta'rix bir ilmi ta'rifdur. Ilmi sharif va ilmi najib ekani, ilmlik va fikrlik insonlarga oshkor va ravshan ekani ma'lum uchun Farg'ona tarixini yozmoqqa taraddud ayladim.”11 Asarning ikki varianti (shartli ravishda) mavjud bo‘lib, asli — birinchi variantini quyidagi so‘zlar bilan yakunlagan: “Tahrir va tasvidi Ibratdin, 1333-hijriyda, ya’ni muallif dastqalami iladurki, 1916-milodiy. Keldi boshima yaxshi bir ovon, Mango tavfiq yarotib Subhon. Erdi Farg‘ona tarixi shug'lim, Td'lif ettim kelib mango davron. Ismi tasnifig'a bo'lub ta'rix, Bekam-u ko'st lafzi bu “Farg‘ona”. Tarix moddasi “Farg‘on” so‘zidan “Tarixi Farg‘ona” asarining yozib tugatilgan 1331-hijriy — 1913-milodiy yili kelib chiqadi. Is’hogxon Ibrat nashr etish magsadida bu musavvada holatda bo‘lgan asar qo‘lyozmasini xattot Inoyatxon To‘raqo’rg’oniyga ko‘chirti- 12 1s’hoqxon to‘ra Ibratning yaqin tanishlaridan “Turkiston viloyatining gazeti” sobiq xodimi tarixchi Mulla Olim Maxzum hojiga (bu olim ham xuddi shu davrga bag'ishlangan “Tarixi Turkiston” nomli asar yaratgan) yoki yaqin do'sti Ibn Yaminbek vafot etgani uchun uning ukasi Fansurullohbek Xudoyorxon o'gliga — Toshkentga yuboradi. O‘zining bosmaxonasi “Matbaayi Is’hogiya” sho‘ro hukumatining dastlabki yiliyoq egasidan tortib olingan va bu asarni o'z bosmaxonasida nashr etish imkoniyatidan mahrum etilgan edi. 1910-yillarning ikkinchi yarmidagi parokandalik, 20-yillar boshida hukm surgan ocharchilik, qatag‘on, buning ustiga, Mulla Olim Maxzumning vafot etishi, Fansurulohbekning 11 Is’hoqxon Ibrat. Tarixi Farg‘ona, Qo‘lyozma. O‘zRFA SHI Qo‘lyozmalar xazinasi, inv. 11080, 3-4-betlar. 12 Is’hoqxon Ibrat, Tarixi Farg‘ona. Qo‘lyozma, O‘zMUning G‘ulom Karimoy fondi. 28 qamoqqa olinishi va sho‘ro zindonida halok bo‘lishi bilan asar qo'lyozmasi kimlarningdir qo‘lida qolib ketgan. Is’hogxon to‘ra Ibrat afsus-nadomat chekish bilan ish bitmasligini tushunib, parokanda bo‘lsa ham saqlanib qolgan asarning musavvadasi hamda o'z xotirasi asosida qayta yozib chiqggan. Chunki asarni nashr etish fikri uni tark etmagan. Ammo asar bu holda sho‘ro hukumati matbuot nazoratining “ming bir chiyrig'i"dan o‘tmasligini yaxshi bilgan va uni 1920- yillarning ikkinchi yarmida butunlay qayta ishlagan, sho‘ro mafkurasi talablariga moslashtirishga harakat qgilgan. Bu hol asarning debochasida tarixiy asar yaratish metodologiyasiga munosabatida ham ko‘zga yaqqol tashlanadi. Is’hogxon Ibrat ushbu gayta ishlangan variantda Sharq va G'arb metodologiyasini yaxshi ma'noda omixta gilishga harakat qilgan: “Islom muarrixlari aksariyat ila hamma tarixlari umroniy bo'lub, jug'rofiy, madaniy va sanoiy bo'lmay, faqal xalglarning xonlari va wurushlari birla ado giladurlar. Men bu tariximda mubolag‘aga oshurub, maxtab va aqlning romkasig'a sig‘maydurgan so‘zlar ni olmay, to'g'ri va aql kosasig'a sig'adurgan so'zlarni oldim va ajnabiy tarixlardan ko'prog yozdim, deb ta’kidlaydi. Is’hoqxon Ibrat tarixiy asarini yozishda ko‘'proq o‘zbek muarrixlari bilan bir gatorda rus va Yevropa shargshunoslarining asarlaridan bahramand bo‘ldi, chuqur o‘rgandi, ularga tanqidiy munosabatda bo‘ldi. G‘arb tillarini ham ancha mukammal bilgan olim “Tarixi Farg‘ona” asarini yaratish jarayonida atoqli shargshunos olimlar V.V.Radlov, V.V.Bartold, V.P.Nalivkin, turkshunos, etnograf, sayyoh Herman Vamberi asarlaridan foydalandi, ularga o'z munosabatini bildirdi. Darhaqiqat, uning nihoyatda boy shaxsiy kutubxonasi — “Kutubxonayi Is’hoqiya”da ularning anchagina asarlari, hatto “Islom ensiklopediyasi”ning ko‘pgina jildlari, dunyo olimlari e’tiborini qozongan Herman Vamberining “O‘rta Osiyoga sayohat” kabi asarlari bor edi... Is’hoqxon Ibrat “Tarixi Farg'ona” asarida Amir Umarxon davrini galamga olar ekan, uning shoirlik igtidoriga yuqori baho beradi, uni “jannatmakon”, odil xon sifatida ta’rif-tavsif etadi. Mutafakkir o‘z asarida Umarxon davrini ilm-fan, adabiyot va san’at, madaniyat rivojlangan davr sifatida baholaydi. Uning davrida ijod qilgan Fazliy Namangoniy, Hoziq, G'oziy, Sultonxon to‘ra Ado, Xijlat, Afsus, Gulxaniy, Maxmur, Behjat, Fitrat, Nodir, Xotif 29 kabi shoirlar hamda Uvaysiy, Nodirabegim kabi shoiralar haqida qimmatli ma'lumotlar, asarlaridan namunalar keltiradi. Amiriy topshirig‘iga binoan Fazliy Namangoniy tomonidan tuzilgan “Majmuayi shoiron” tazkirasini (mashhur tazkiraning litografik bosma nusxasi “Kutubxonayi Is’hoqiya”da bo‘lgan. yuqori baholaydi. Shu bilan birga, davr shoiralari asarlaridan ham namunalar keltiradi. Is’hogxon Ibrat XIX asrning birinchi yarmi — Muhammadalixon hukmronlik gilgan davrni qalamga olar ekan, o‘zbek xalqi hayoti, madaniyati tarixida o‘chmas iz qoldirgan 1842-yilgi mudhish vogealarni chetlab o‘ta olmaydi. Ma’lumki, Buxoro amiri Nasrullo Qo‘qonga bostirib kirib, shaharni talagan, xalqni xonavayron qilgan edi. Muallif “Tarixi Farg‘ona” asarida buyuk shoira, mutafakkir Nodirabegim hayoti va faoliyati haqida gqimmatli ma’lumotlar keltiradi, shu bilan birga, o‘sha mash’um voqealar shohidlari fikr-mulohazalariga e’tiborni qaratadi, amiming Qo‘qonda uyushtirgan qirg'iniga alohida to'xtaladi: “Ey zolim! Atosi senga osiy bo'lgan, bu norasida nima gunoh gqildi, berahm zolim, qizil qonga bo‘yading!.. Sen ham mendek nurichashmingdan ajrab, xonavayron bo‘l!” deb alfoz ila og‘ziga nima kelsa qaytarmay, amirni hech pisand qilmay turganda, oni, yaginlarini(ng) hammasini so‘ydirgan ekan”. Is’hoqxon to‘ra Ibrat mazkur vogealarni bayon qilar ekan, faqat o‘zining taassurotlarini yozish bilan cheklanib qolmaydi, ayni paytda o‘sha davr shoirlarining bu mash’um voqeaga bag‘ishlangan marsiya va ta’rixlaridan namunalar keltiradi. Bu esa asarning ham badiiy, ham ilmiy qiymatini yanada oshirgan. Amir Nasrulloning fojiali gilmishidan qattiq nafratlangan xalq uni “Botir qassob” deb atadi deb yozadi Is’hoqxon Ibrat. Is’hogxon Ibrat ham muarrix olim sifatida “Tarixi Farg‘ona” asarida tarixiy voqealarga uzogni ko'ra bilgan bek va siyosiy arboblarning munosabatini tasvirlashga alohida e’tibor beradi. Tarixchi-olim Is’hoqxon Ibratning ushbu “Tarixi Farg‘ona” asarida Qo‘qon xonligida hukmronlik qilgan xonlar faoliyati xronologik izchillkda bayon gilinadi. Muallif, ayniqsa, Qo‘qon xonligining so‘'nggi hukmdori Xudoyorxon davriga, uning xon sifatidagi faoliyatiga kengroq to‘xtaladi. Is’hogxon o'z asarida qipchoq qirg‘ini vogeasiga alohida e’tiborni qaratadi. Xudoyorxon va, ayniqsa, xonlik ma'muriyatidagi katta mansabdorlar 30 mingboshi Musulmonqulni Bilgillamada tor-mor keltirib, uni va unga tegishli odamlarni ofldirish bilan cheklanmaydilar, ko‘plab begunoh qipchoglarni qilichdan o'tkazadilar. Axir, qipchoqlar ham o‘zbekning 92 urug‘idan biri-ku! Is’hoqxon Ibrat “Tarixi Farg‘ona” asarida o‘lkaning ham siyosiy, ham ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lgan yirik Turkiston va Toshkent shaharlarining rus kolonizatorlari tomonidan bosib olinishi vogealarini qalamga olar ekan, o‘zining dard-u alamlarini, afsus- nadomatlarini ifodalashda Ahmad Yassaviyning sakkiz yuz ellik yil oldin o‘kinch bilan bashorat qilib aytgan sozlarini keltiradi: Dar soli “g‘urof” agar bimoni, bini, Mulk-u malik-u millat-u din bargardad. Forsiy bayt mazmuni: “g‘urof” yiligacha yashasang, mulk, podshoh, millat va dinning qo‘ldan ketganini ko‘rasan. Arabcha “g‘urof’dagi harflar (g, r, o, f) abjad hisobi bo‘yicha yig‘indisi 1282-hijriy, 1865- milodiy yilini tashkil etadi. Bundan Toshkent shahrining ruslar tomonidan bosib olingan sana kelib chigadi. Yoki Ahmad Yassaviy Turkiston shahrining bosib olinishi hagida shunday bashorat qilgan ekan: Is’hoqxon to‘ra Ibrat Ming ikki yuz sakson birda o‘rus kelgay, Turkistonning atrofini qamab olg‘ay. Is’hoqxon to‘ra Ibrat mazkur yilnomasida Qo‘qon xonligining Rossiya tomonidan bosib olinishi va u keltirgan fojialar, ruhiy iztiroblar tasviriga keng o‘rin bergan. biz mazkur o‘rinda fagat bir vogea tasviri bilan cheklanamiz. Xalqimiz tarixida xalq, Vatan mustaqilligi uchun so‘nggi imkoniyatiga qadar rus bosqinchilariga qarshi qahramonlarcha kurashib, oxir-ogibatda, Xudoyorxondan yordam so‘rab borgan Kitob hokimi Jo‘rabek Qalandarqori o‘g'lini va Shahrisabz hokimi Bobobek Hakimbek o‘g'lini bandi qilib, Kaufmanga yuboradi. Ehtimol, Xudoyorxon bunga majbur bo‘lgandir, uning davlati ham XIX asrning 60-70-yillarida qil ustida turgandek edi. Qo‘qon xonligi bosib olingach, o‘zbek davlatchiligining so‘nggi hukmdorlaridan biri Xudoyorxon Sheralixon o‘g’li Orenburgda uy qamog‘ida saglangan vaqtda ko‘p xo‘rliklarni ko‘rdi, chet ellarda uning boshiga katta tashvishlar tushdi. Jahongashta muarrix Is’hoqxon Ibrat chet ellarda xonning so‘nggi nafasigacha birga bo‘lgan, mehr-ogibat ko‘rsatgan vatandoshlari bilan yaqin muloqotda bo‘lgan, ulardan gimmatli dalillar olgan, ular “Tarixi Farg‘ona” asarida oz ifodasini topgan: “Andijonlik Muhammadjon hoji 31 yaxshi parvo qilib turganda, o‘shal betobligidan sihat bo‘lmay, axiyri 1299-hijriy (1882-milodiy) yilida Karruxda vafot bo‘ldilar... O‘shal xodim andijonlik: “O‘zim qo‘limda qo‘ydim”, — der edi. Aytish kerakki, Is’hoqxon Ibrat Xudoyorxon vafoti sanasi va joyini eng aniq va ishonchli dalillar asosida “Tarixi Farg‘ona” asarida ko‘rsatib berdi. E’tibor bering, sovet hukumati xalqimizni, hatto tarixchilarimizni Is’hoqxon to‘ra Ibrat ham millatimiz, Vatanimiz tarixidan shu qadar uzoglashtirib yubordiki, o‘zbek davlatchiligining so'nggi hukmdorlaridan biri, qariyb 30 yil Qo‘qon xonligini boshgargan Xudoyorxon Sheralixon o‘g‘li haqidagi kichkina maqolasida sho‘ro davrining e’tiborli nashri “O‘zbek sovet ensiklopediyasi” “tug‘ilgan va o‘lgan yillari noma’lum” deb yozishdan uyalmadi. 32 II bob yuzasidan xulosa Jadidchilik harakatining eng oldingi saflarida millat oydini bo‘lgan Is’hoqxon Ibrat nafaqat tarixchi, shoir, tilshunos, noshir va o‘qituvchi balki o‘z davrining yetuk diniy ilmlar ulamosi, qozisi va eng birinchi galda Vatan ravnaqi, millat kelajagi uchun sadoqat bilan kurashib, bunga madaniyat, ilm-u ma’rifat orqali yetmoqlik lozimligini bilgan da’vat qilgan marifatparvardir. Jadid ziyolisi Ibrat XIX asr oxirida mamlakatda boshlangan ijtimoiysiyosiy o‘zgarishlarni to‘g‘ri anglagan, odamlarni yuksak ideal sari intilishi, milliy uyg‘onishi, o‘zligini tanishi, buning uchun fantexnika sohasi yangiliklari, ilm, ta’lim-tarbiyani samarali tashkil etish, turmushni sog‘lom aqida va teran tafakkur asosida qurish lozimligini targ‘ib qilgan. Shu bois uning boy madaniy merosi, nafaqat mamlakatimizda, hatto chet ellarda ham tadqiq qilinmoqda. U ilgari surgan har bir ma’naviy va axloqiy qarashlari hozirgi yoshlar ta’lim-tarbiyasida kata ahamiaytga ega. Zero, Is’hoqxon Ibratning Vatan va yurt taraqqiyoti yo‘lidagi fidokorona hayoti va faoliyati -nafaqat o‘z davri uchun, balki bugun ham hammamiz uchun haqiqiy ibrat maktabidir. Ibrat mehnatkash xalq boshidagi og‘ir hayot, qashshoqlik, mamlakatning qoloqlikda, xalqning nodonlikda qolganining sabablarini aniqlashga, undan qutqarish yo‘llarini topishga harakat qildi. Bir necha taraqqiy etgan mamlakatlarda bo‘lgan Ibrat xalqni zulmatdan, mamlakatni qoloqliqdan qutqaruvchi birdan-bir yo‘l ilm-ma’rifatni egallash deb tushundi. Darhaqiqat, Ishoqxon to‘ra Ibrat ma'rifatparvarligining tub mohiyati shundaki, u har bir voqea-hodisaga o‘z xalqi, Vatani manfaatlari nuqtai nazaridan turib munosabatda bo‘ldi, baholadi. Kelajak avlodning taraqqiy etgan millatlar qatorida erkin, mustakil, farovon hayot kechirishini orzu qildi va unga katta umid bog‘ladi. 33 UMUMIY XULOSA Mazkur kurs ishida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida o‘zbek ma’rifatchilik harakati taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan yirik adib, tilshunos, tarjimon va jamoat arbobi Ishoqxon Ibratning boy va serqirra ijodiy merosi har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqot davomida Ibrat shaxsining shakllanishi, uning ijtimoiy-ma’rifiy qarashlari, adabiy va ilmiy faoliyati, shuningdek, milliy madaniyat va til taraqqiyotidagi o‘rni yoritib berildi. Ibrat ijodi o‘z davri uchun ham, bugungi kun uchun ham dolzarb bo‘lgan g‘oyalar bilan boy ekani aniqlandi. Ish jarayonida aniqlanishicha, Ibrat o‘z asarlari orqali xalqni ilm-fan, savodxonlik va dunyoviy bilimlarga chorlagan ma’rifatparvar ziyolilardan biri hisoblanadi. Uning asarlarida jaholatga qarshi kurash, taraqqiyotga intilish, milliy o‘zlikni anglash va zamon bilan hamnafas bo‘lish g‘oyalari yetakchi o‘rinni egallaydi. Ayniqsa, Ibratning til masalalariga oid qarashlari, lug‘atchilik va tarjimonlik faoliyati o‘zbek tilshunosligi tarixida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan. Kurs ishida Ibratning “Lug‘ati sitta al-sina”, “Jome’ ul-xutut”, “Tarixi madaniyat” kabi asarlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinib, ularning ma’rifiy va madaniy ahamiyati ochib berildi. Ushbu asarlar orqali Ibrat nafaqat til o‘rgatish, balki xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalarni mustahkamlash, dunyoqarashni kengaytirish g‘oyalarini ilgari surganini ko‘rish mumkin. Bu jihat Ibratni zamonasidan ilgarilab ketgan mutafakkir sifatida baholashga asos bo‘ladi. Shuningdek, tadqiqot davomida Ibrat ijodida Sharq va G‘arb madaniyatining uyg‘unlashuvi yaqqol namoyon bo‘lishi aniqlandi. U xorijiy tillarni mukammal bilgan holda, boshqa xalqlarning ilg‘or tajribasini o‘z xalqiga yetkazishga harakat qilgan. Bu esa Ibrat faoliyatining xalqparvarlik va umuminsoniylik ruhida kechganidan dalolat beradi. Uning qarashlari bugungi globallashuv davrida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Kurs ishining xulosasi sifatida aytish mumkinki, Ishoqxon Ibrat ijodiy merosi o‘zbek adabiyoti, tilshunosligi va ma’rifatchilik tarixining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning asarlari yosh avlodni vatanparvarlik, ilmga muhabbat, milliy 34 qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ibrat merosini chuqur o‘rganish va uni keng targ‘ib qilish bugungi adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishi Ibratning ijodiy faoliyatini tizimli o‘rganish orqali uning o‘zbek ma’naviy-ma’rifiy hayotidagi beqiyos o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. Ibrat merosi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki hozirgi va kelajak avlod uchun ham ibrat maktabi bo‘lib qolaveradi. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan yangi bosqichga ʼ ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, – T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 1. Dolimov U. Is’hoqxon Ibrat. — Toshkent: Sharq, 1994. 2. Is’hoqxon Ibrat. Tanlangan asarlar. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2005. 3. Ishoqxon Ibrat. Jome’ ul-xutut. — Namangan: Matbaayi Is’hoqiya, 1912 4. Is’hoqxon Ibrat. Tarixi Farg‘ona. O‘zR FA SHI Qo‘lyozmalar fondi, inv. 11080. 5. Is’hoqxon Ibrat. Tarixi madaniyat. O‘zR FA SHI Qo‘lyozmalar fondi, inv. 11616. 6. Mahmudxoja Behbudiy. Tanlangan asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2006. 7. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. — Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 8. Qosimov B., Dolimoy U. Ma’rifat darg‘alari. — Toshkent: O‘qituvchi, 1990. 9.Vohidova K.A. Is’hokxon Ibrat hayoti va ilmiy merosi haqida // NamDU ilmiy axborotnomasi, 2018. 1-son, -B.206-211. 10. Dolimov U. Is’hoqxon Ibrat. Tanlangan asarlari. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2005. – 200 b. 11. Dolimov U. Is’hoqxon ibrat. - T.: Sharq, 1994. III. Yordamchi adabiyotlar 12. Воҳидова К. Исҳоқхон Жунайдуллоҳхўжа ўғли Ибрат ва унинг тарихийилмий мероси: Тарих фан. номз. ... дисс. –Т., 2002. – Б.98. 13. Tojiboyeva М. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. 2-nashri. – Тoshkent: MUMTOZ SO‘Z, 2017. – B. 83-94; 169-175. 14.Долимов У. Исҳоқхон Ибрат / Тарихи Фарғона.–Тошкент: Шарқ, 1994.– Б. 15.Қайюмий П. Тазкhаи Қайюмий / Нашрга тайёрловчи: Қаюмов А. Уч жилдлик. Жилд II. – Т.: ЎзРФА, Қўлёзмалар институти таҳрhий нашриёт бўлими, 1998 . – Б. 420. 36 16. Қайюмий П. Тазкhаи Қайюмий / Нашрга тайёрловчи: Қаюмов А. Уч жилдлик. Жилд II. – Тошкент: ЎзРФА Қўлёзмалар институти таҳрhий нашриёт бўлими, 1998 . – Б. 383-384. 17. Долимов У. Исҳоқхон Ибрат / Тарихи Фарғона.–Тошкент: Шарқ, 1994.– Б. 18. Халилбеков А. Наманган адабий муҳити. – Тошкент: Руҳафзо, 1998. – Б. 104- 171. 19 Ибрат. Ажзий. Сўфизода. Танланган асарлар / Нашрга тайёрловчилар: Бегали Қосимов, Суннат Аҳмедов, Улуғбек Долимов. – Тошкент: Маънавият, 1999. – Б. 6-99; 210-228. 20. Исҳоқхон тўра ибн Жунайдуллоҳ хўжа. Мезон уз-замон.–Тошкент: Токио, 2001 й. 21. Исҳоқхон тўра Ибрат // Танланган асарлар. Нашрга тайёрловчилар, сўзбоши, изоҳ ва луғат муаллифлари:Улуғбек Долимов, Нурбой Жабборов.– Тошкент: Маънавият, 2005. – Б.160-188. 22. Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б .292-297. 23. Қосимов Б., Юсупов Ш., Долимов У., Ризаев Ш., Аҳмедов С. Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти. – Тошкент: Маънавият, 2004. – Б. 33-34; 167- 181; 341-351. 10. Ҳомидий Ҳ., Маъмуров М. Наманган адиблари. – Тошкент: Фан, 2007. – Б. 37-51 24. Yo‘lchiyev K. Is’hoqjon To‘ra Ibrat. O‘quv-metodik ko‘rsatma. – Farg‘ona, 2018. 25. Sariboyeva M. Ibratning ibratli yo‘li // NamDU ilmiy axborotnomasi, 2019. 8- son, -B.322-329. IV. Elektron manbalar 26.https:/ 27.https:/ 28.https://tafakkur.net 29.https://n.ziyouz.com 31.https://cyberleninka.ruhttps://oriens.uz 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IBRAT IJODIDA JADIDCHILIK HARAKATINING NAMOYON BO‘LISHI

1.1.Ibrat she’riyating g‘oyaviy jihatlari

1.2.Ibrat she’riyatining mavzu xususiyatlari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB.IBRAT IJODIDA MA’RIFATCHILIK G‘OYALARINING IFODALANISHI

2.1.Ibrat maqolalarida ma’rifatchilik g‘oyalarining namoyon bo‘lishi

2.2. “Mezon uz-zamon” asari tahlili

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить