Ichki audit xizmati ishining samaradorligini - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	137.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Ichki audit xizmati ishining samaradorligini

Купить

« Ichki audit xizmati ishining samaradorligini baholash » 5340900 -“Bugalteriya hisobi va audit” - ta ’ lim yunalishi bo ’ yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 2

Mundarija: Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I bob. IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA ICHKI AUDIT XIZMATI ISHINING SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI.. . . . . . . . 5 1.1. Ichik auditning mohiyati va maqsadi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.2. Ichki auditning o’ziga xos xususiyatlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 II bob. ICHKI AUDIT XIZMATI ISHINING SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING AMALIY JIXATLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.1. Aktsionerlik jamiyatlarida ichki audit xizmatini tashkil etish tartibi . . 18 2.2. Ichki auditda qo’llaniladigan auditorlik amallari hamda audit natijalarini rasmiylashtirish va taqdim etish tartibi. . . . . . . . . . . . . . . . 26

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy holati to’g’risidagi ishonchli ma’lumotlarga ega bo’lishning asosiy quroli bu ichki auditdir. Mamlakatimizda, mustaqil davlat sifatida olib borilayotgan islohatlar o’zining ijobiy natijalarini ko’rsatmoqda, xo’jalik yurituvchi sub’ektlar texnik va texnologik yangilashni jadallashtirish va uni kulamini kengaytirish o’ziga xos richak vazifasini o’tamoqda. Shu xususida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning ushbu fikrini eslatib o’tish o’rinlidir: «2013 yil va yaqin kelajakka mo’ljallangan dasturimizni amalga oshirishda iqtisodiyotimiz va uning etakchi tarmoqlarini modernizatsiya qilish, texnik hamda texnologik yangilashni jadallashtirish va uning ko’lamini kenga

ko’rsatkichlarni xorijiy mezonlarga taqqoslanishi ichki auditning uslubiy tamoyillarini jahon amaliyotida qabul qilingan standartlar talabiga javob berishini ta’minlashni talab etmoqda. Mavzuning nazariy- amaliy ahamiyati. Iqtisodiyotini modernizatsiyalash sharoitida korxonaning hisobotni ichki audit yordamida tasdiqlashning roli va ahamiyati ham oshadi, bu axborotlar investitsiya va moliyaviy faoliyatda turli bitimlar tuzish chog’ida boshqaruvga doir qarorlar qabul qilish uchun ham asos bo’ladi. Iqtisodiyotni rivojlantirishda uning infratuzilmalaridan biri bo’lgan korxonalarda ichki auditorlik faoliyatini mujassamlashtirishda ichki audit faoliyatini kompyuterlashtirish ishlarini ishlab chiqish va uni tadbiq qilish muhim ahamiyatga ega va bu masalalar bilan Respublikamizdagi va xorijiy etu

I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida ichki audit xizmati ishining samaradorligini baholashning nazariy asoslari 1.1.Ichik auditning mohiyati va maqsadi Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mulk shaklidan qat’iy nazar xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning raxbar xodimlari va xizmatchilari yuqori saviyadagi kasbiy tayyorgarlikka, iqtisodiy-xuquqiy bilimga, tajribaga ega bo’lishlar lozim. Bugungi kunda Respublikamizda esa yuqoridagi omillar etarli darajada deb bo’lmaydi. Bu masalani kengroq tahlil qiladigan bo’lsak, bizga ma’lumki Respublikamizda mustaqillikka erishganimizdan beri ko’pgina iktisodiy- ijtimoiy isloxatlar olib borildi va bugungi kunda ular chuqurlashtirilmokda. Bu isloxatlar natijasida bozor iqtisodiyoti sharoitiga mos xuquqiy bazani va iqtisodiyotimizning bar

xususiyatlari va ko’lamlariga mos ishonchlilikni ta’minlash xamda korxona faoliyatidagi xatarlarni kamaytirish yo’llaridan iboratdir. Korxonalar faoliyatini samarali boshkarish uchun kabul kilinadigan konun va karorlarni shakllanishida zarur axborotning mavjudligi, xisobotlarda ma’lumotlarning aks ettirilish darajasi xamda xodimlar va boshkaruvchilarning ish sifatlari bevosita ta’sir kursatuvchi omillardir. Bu omillarning ijobiy ta’siriga erishish uchun korxonada ichki nazorat tizimini yaratish lozimdir. Ichki nazorat tizimi tushunchasi XVIII asr boshlarida paydo bulib evolyutsion rivojlanib kelmokda. Korxona faoliyatida tizim sifatida XX asr boshlarida shakllanib, kuyidagi uch elementdan tarkib topadi: xukuk va majburiyatlarning taksimlanishi, xodimlar rotatsiyasi (urin almashinuvi) xamda

hujjatlariga va ichki hujjatlarga rioya qilinishini tekshirish va monitoring olib borish yo’li bilan ular ishini nazorat qilish va baholash, ma’lumotlarning buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotda aks ettirilishining to’liqliligi va ishonchliligini ta’minlash, xo’jalik operatsiyalarini amalga oshirishning belgilangan qoidalari va tamoillari, aktivlarning saqlanishi hamda korporativ boshqarish printsiplari joriy etilishi bo’yicha korxona tarkibiy bo’linmasining (ichki audit xizmati) faoliyati xisoblanadi. G’ arb mamlakatlarida ichki audit XX asr boshlarida paydo bulib Ikkinchi jaxon urushidan sung korxonalarning ishlab chikarish xajmi keskin oshishi va detsentralizatsiyasi davrida rivojlanish boskichiga erishdi. 1941 yilda AKSh da ichki auditorlar Instituti tashkil etilib, faoliyatning x

Ichki audit tizimi amaliyotda quyidagilarni qamrab oladi: - boshqarish siyosati va tadbirlari: - majburiyat va vakolatlarni taqsimlash: - tekshirish tadbirlari: - kundalik ishlarni nazorat qilish va ularni xisobga olib borish: - xarajatlarni nazorat qilish. Ichki audit tizimini doimo nazorat qilib borish va uni takomillashtirish raxbarlar zimmasida buladi. Nazorat tadbirlari uchun javobgar bulgan xodimlar bevosita raxbarlarga xisob berishlari kerak. Xar bir tarkibiy bulinma operatsiyalar ustidan ichki nazoratni amalga oshirishi kerak. Bunday nazorat ma’sul ijrochilardan tortib, to bo’linma boshlig’igacha- barcha xodimlar uchun ta’luqli bo’ladi. Ichki audit - ichki nazorat foydalanadigan usullaridan biridir. Ichki nazorat tizimi tashkilot rahbarlari tamonidan tashkil qilinadi. Ichki nazorat

chunki ikki yoqlama yozuv tizimi, har qanday buxgalteriya hisobi tizimi tarkibida yotadi, xo’jalik muomalalarini hisobga olish va amalga oshiriladigan nazoratni ta’minlash tartibini aniqlashdir. Ichki nazorat tizimini tashkil qilish maqsadini amalga oshirish uchun alohida topshiriq lozim bo’ladi. Tashkilot rahbari ichki nazorat tizimini tashkil qilish va etarli darajada ushlab turishi uchun quyidagilarni amalga oshirishi zarur: - buxgalteriya hisobotida nimaiki kiritilishi lozim bo’lsa barchasi kiritilishi kerak, shu bilan birga to’g’ri aniqlangan, klassifikatsiyalangan, to’g’ri baholangan va aniq yuritilgan; - buxgalteriya hisoboti tashkilot to’g’risida to’laligicha to’g’ri va obektiv baho berishi kerak; - tashkilot mablag’i qonunsiz o’zlashtirilgan yoki samarasiz foydalanilgan bo’lmaslig

1- chizma. Ichki audit xizmatining tavsiflanishi 2 Ma’lumki ichki audit Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini takomillashtirishga yo’naltirilgan mustaqil va ob’ektiv kafolatlar hamda maslahatlar berish faoliyati hisoblanadi. Shuning uchun ham ichki audit nazorat va korporativ boshqaruvning tizimlashtirilgan usullaridan foydalangan holda tashkilot oldiga qo’yilgan maqsadga erishishga yordam beradi. Mustaqillik- ushbu holatda ichki audit tashkiliy mazmunga ega bo’lib, bunda kompaniyaning ijro organiga ichki audit xizmatining bo’ysinish darajasi bilan aniqlanadi. Ob’ektivlik esa – ichki auditor korxonaning faoliyatini baholash va qarorlar qabul qilishda xolisligi tushuniladi. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatini rivojlantirish, ta’kidlab o’tish kerakki, korxona ishidagi kamchiliklar v

Korxonada ichki audit samarali bo’lishi uchun korxona menejmenti saviyasini oshirish maqsadga muvofiqdir. U o’tish davri iqtisodiyotini boshidan kechirayotgan xorijiy mamlakatlar mutaxassislari taklif qilingan metodik printsiplar, ilmiy yutuqlarni tahlil qilishga hamda ularni muvafiqiyatli ishlab chiqarishda qatnashgan mutaxassislarning amaliy tajribasiga asoslangan bo’ladi. Ana shu printsipga muvofiq ish tutilsa, bu korxonada ichki audit tizimi korxona yuqori raxbariyatining manfaatlarini ko’zlagan va boshqaruv vazifalarini samarali amalga oshirishni vujudga keltirgan bo’ladi 1.2. Ichki auditning o’ziga xos xususiyatlari Ichki audit xizmati ham auditorlik faoliyatining bir qismi bo’lib, uning faoliyat yuritishi tashqi auditorlik faoliyatidan bir qancha farq qiladi. Ichki audit xizmati ayn

1. Nazoratni majburiyligi. O’zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to’g’risida»gi Qonuniga asosan tashkilotlar yillik buxgalteriya hisoboti bilan auditorlik xulosasi topshirilishi kerak. Qolgan holatlarda auditorlik tekshiruvlari tashqi nazorat bo’lganligi uchun ixtiyoriydir. Buni korxona rahbarining qaroriga asosan o’tkaziladi. Ichki nazorat har bir korxona uchun uni tashkiliy - xuquqiy formasiga, mulkchiligidan qat’iy nazar, hajmiga va tarmoqqa bo’ysinishidan qat’iy nazar majburiy. 2. Nazoratni tashkil kilish maksadi. Tashqi auditni maqsadi - tashkilotning buxgalteriya hisobini, xisobot ko’rsatkichlarini tashqi foydalanuvchilar uchun ishonchliligini tasdiqlash. Auditor tekshirishni yakunlab auditorlik xulosasini bersa maqsadga erishilgan bo’ladi. Ichki nazoratni maqsadi - korxo

7. Faoliyat turi bo’yicha Ijro faoliyati Tadbirkorlik faoliyati 8. O’zaro munosabat bo’yicha Korxona rahbariyatiga bo’ysunishi va undan mustaqilligi Teng huquqli sherikchilik, mustaqillik 9. T Xizmatlar uchun haq to’lash printsiplariga ko’ra Shtat jadvaliga asosan ish haqi Haqni mijoz – korxona yoki uning roziligiga ko’ra auditorlik xulosasini olishga ehtiyoji bo’lgan organ to’laydi 10. Hisob ot taqdim etilishi bo’yicha Korxona egasi va boshqaruv organiga Auditorlik tashkilotining yakuniy qismi nashr ettirilishi mumkin, tahliliy qismi mijozga topshiriladi 11. Uslubiy jihatdan Uslubiy jihatdan bir xil, ammo qo’yilgan maqsadlar xilma – xilligidan kelib chiqib har xil nisbatlarda qo’llaniladi 3. Axborotlardan foydalanuvchilar. O’tkazilgan tashqi audit axboroti natijalaridan foydalanuvchilar t

2-chizma. Ichki nazorat usullari 3 Ichki nazorat usuli va jarayoni tasnifi Nazoratning usuli va jarayoni ichki nazorat tizimining eng muhim tarkibi hisoblanadi. Tadbirkor yuridik shaxs bo’lmagan holda faoliyat ko’rsatayotgan va korxonada yolg’iz o’zi bo’lsa, nazoratni muhim jarayoni kerak bo’lmaydi, chunki unga o’zini o’zi aldashni va buyurtmachini aldashni xojati yo’k. Biroq yollanib ishlovchilari bor tashkilotlarda yuqoridagi kabi nazoratni usuli va jarayoni bo’lishi kerak ya’ni tashkilot rahbari yoki korxona egasini maqsadlari yo’lida xizmat qilishi lozim. Bundan tashqari bunday nazoratni bo’lishi o’g’irliklarni keskin kamayishiga olib keladi. Tashkilotni faoliyat turlarini ko’pligiga qaramasdan, faqat nazorat usulini 5 ta turi bor, bular quyidagicha: Vazifalarni taqsimlanishi. Har qand

Har xil tashkilotlarda ichki nazorat boshqaruvchisiga yuklangan javobgarlik bir xil bo’lmagan holda ish yuritadi. Har qanday holatda ham ichki nazorat ustidan asosiy javobgarlik yuqoridagi boshqaruchilarga yuklanadi. Ichki audit tizimini yaratishda quyidagi muhim tamoyillar asos qilinib olinishi kerak.  Ichki auditning aniq maqsadga qaratilganligi tamoyili;  Ichki audit tizimining yaxlitligi va to’liqligi tamoyili ;  Ichki auditning hujjatlarga asoslanganlik tamoyili ;  Axborotni avtomatik tarzda qayta ishlash tamoyili ;  Tezkorlik tamoyili. Korxonalarda ichki audit xizmatini tashkil qilish quyidagi afzalliklarga ega: Birinchidan, korxona boshqaruv kengashiga bo’limlar ustidan samarali nazorat o’rnatish imkonini beradi. Ikkinchidan, ichki auditorlar o’tkazadigan maqsadli tekshiruv va

 ichki auditni amalga oshirish davomida paydo bo’ladigan masalalar bo’yicha korxonaning hujjatlarini (rahbarning buyruqlari, farmoyishlari, boshqaruv organlari qarorlari, ma’lumotnomalar, hisob kitoblar, zarur hujjatlarning tasdiqlangan nusxalari va boshqa hujjatlarni), korxonaning mansabdor va ma’sul shaxslaridan og’zaki va yozma tushuntirishlar olish;  ichki audit o’tkazishga ko’maklashish uchun korxonaning tegishli mutaxassislarini jalb etish. Ichki audit xizmati xodimlarining majburiyatlari quyidagilardan iborat:  ichki auditni amalga oshirishda qonunlar, nizomlar va boshqa me’yoriy xujjatlari talablariga rioya qilish;  moliya va statistika hisoboti ko’rsatkichlarining ishonchliligini tekshirish;  hisobotlar tuzish;  ichki auditni amalga oshirishda olingan axborotning maxfiyligig

- Boshqaruv tizimining funk ts ional auditi; - Boshqaruv tizimining tashkiliy-tex n ikaviy auditi; - Tashkilot boshqaruvining kompleks auditi; - Faoliyat turlari auditi; - muvofiq lilik bo’yicha audit. Korxona, aktsiyadorlik jamiyati, muassasa va tashkilotlarda yuritiladigan buxgalteriya hisobining muhim vazifalaridan biri reja topshiriqlarining bajarilishi ustidan nazorat o’rnatishdir. Korxonalar va ularning ayrim qismlari faoliyati uchun belgilangan reja topshiriqlarining bajarilishi ustidan nazorat buxgalteriya hisobi ma’lumotlari asosida olib borilib, uning yordamida hisob ko’rsatkichlari uzluksiz reja ko’rsatkichlari bilan taqqoslanadi va o’rtadagi farq, uning kelib chiqish sabablari aniqlanadi. 18

II bob. Ichki audit xizmati ishining samaradorligini baholashning amaliy jixatlari 2.1. Aktsionerlik jamiyatlarida ichki audit xizmatini tashkil etish tartibi O’zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda ichki audit qonun va me’yoriy hujjatlarga asosan tashkil qilinadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Qimmatli qog’ozlar bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi 2006 yil 27 sentyabrdagi PQ- 475-son qaroriga, hamda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Ustav fondida davlat ulushi bo’lgan korxonalarning samarali boshqarilishini va davlat mulkining zarur darajada hisobga olinishini ta’minlash chora-tadbirlari to’g’risida»gi 2006 yil 16 oktyabrdagi 215-son qaroriga muvofiq aktivlarining balans qiymati 1 mlrd. so’mdan

nusxalari va boshqa hujjatlarni), xo’jalik yurituvchi sub’ekt mansabdor va ma’sul shaxslaridan og’zaki va yozma tushuntirishlar olish;  ichki auditni o’tkazishga ko’maklashish uchun xo’jalik yurituvchi sub’ektning tegishli mutaxassislarini jalb etish. Ichki auditni amalga oshirishda ichki audit xizmati quyidagilarga majbur:  ichki auditni amalga oshirishda qonun va boshqa me’yoriy hujjatlarga rioya qilish;  belgilangan talablarda hisobotlar tuzish;  moliya va statistika ko’rsatkichlarining ishochliligini tekshirish;  ichki auditni amalga oshirishda olingan axborotlarning maxfiyligiga rioya qilish;  xo’jalik yurituvchi sub’ektga uning mansabdor shaxslari va boshqa xodimlari tomonidan zarar etkazilganidan dalolat beruvchi holatlar aniqlangan taqdirda bu haqda darhol xo’jalik yurituvchi

vazifalarini hal etish uchun etarli bo’lishi kerak. Ya’ni, ichki audit xizmati shtatida quyidagilar bo’lishi kerak: Ichki audit xizmatiga tegishli auditor sertifikatiga ega bo’lgan uning rahbari boshchilik qiladi. Har yili ichki audit xizmati rahbari ichki audit xizmati xarajatlarining yillik smetasini tuzadi va uni tasdiqlash uchun xo’jalik yurituvchi sub’ektning kuzatuvchi kengashiga taqdim etadi. Ichki audit xizmati xodimlarining kasb darajasi tegishli litsenziyaga ega bo’lgan ta’lim muassasalarida muntazamlilik asosida ularning malakasini oshirish vositasida saqlanishi kerak. Ichki audit xizmati xodimlari xo’jalik yurituvchi sub’ekt kuzatuvchi kengashi tomonidan har yili attestatsiyadan o’tkazilishi kerak. Bizga ma’lumki, erkin bozor iqtisodiyotida har qanday faoliyat turining erkinlig

 soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar to’g’ri hisoblab chiqilishi va to’lanishi;  moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirishda qonun hujjatlariga rioya etilishini;  aktivlarning holatini;  ichki nazoratning holatini tekshirish va ularning monitoringini olib borish yo’li bilan faqat ichki audit xizmati xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. Kuzatuvchi kengash tomonidan korxona ixtisosidan kelib chiqib qonun hujjatlariga muvofiq tekshirishni o’tkazishning boshqa yo’nalishlari belgilanishi mumkin. O’tkazilgan tekshirishlar natijalari bo’yicha bevosita uni o’tkazgan xodim (xodimlar) tomonidan imzolanadigan tegishli hisobotlar tuziladi. Ushbu hisobotlarda: 1) biznes-reja bajarilishini tekshirish natijalari to’g’risida hisobot quyidagilarni o’z ichiga oladi: uning bajarilishining miqdor va

buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotini tuzishning belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash; aniqlangan buxgalteriya hisobotini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlashning belgilangan tartibi buzilishining tavsifi; 4) soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar to’g’ri hisoblanishi va to’lanishini tekshirish natijalari to’g’risidagi hisobot quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak: tuzilgan va tegishli organlarga taqdim etilgan soliqlar va majburiy to’lovlar hisob-kitobi to’g’riligini baholash; soliqlar va majburiy to’lovlar hisoblash va to’lashning belgilangan tartibi buzilishi holatlarini, soliq solinadigan bazani belgilashda chetga chiqishlarni bayon qilish; 5) moliya- xo’jalik operatsiyalarini amalga oshirishda korxona tomonidan qonun hujjatlariga rioya qilinishini tek

Shuningdek, o’tkaziladigan tekshirishlar bo’yicha barcha hisobotlarda xo’jalik yurituvchi sub’ekt ijro etuvchi organi va tarkibiy bo’linmalari faoliyati baholanishini, aniqlangan chetga chiqishlar va qonunni buzishlari bartaraf etishga doir tavsiyalarni, tasdiqlaydigan hujjatlarning to’liq paketini o’z ichiga oladigan yakuniy qism bo’lishi kerak. O’tkazilgan ichki audit yakunlari bo’yicha, yuqoridagilarga asosan, ichki audit rahbari tomonidan imzolanadigan yig’ma hisobot tuziladi. I chki audit yig’ma hisoboti:  tahliliy qismni;  yakuniy qismni;  tasdiqlaydigan hujjatlarning to’liq paketini o’z ichiga olishi kerak. Ichki audit yig’ma hisobotining tahliliy qismi, yuqoridagilarga asosan, ichki audit xodimlari tomonidan o’tkazilgan tekshirishlar natijalari to’g’risidagi umumlashtirilgan axb

Ichki audit xizmati tekshirish davomida aniqlangan qonun buzilishlarini bartaraf etish, shuningdek umuman korxonaning moliya-xo’jalik faoliyati samaradorligini oshirish bo’yicha chora-tadbirlarning o’z vaqtida va zarar darajada bajarilishi ustidan nazorat o’rnatishi kerak. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda ichki audit xizmati xodimlari:  o’zlari o’tkazgan tekshirishlar natijalari buzib ko’rsatilganligi;  ularga taqdim etilgan yoki ular tomonidan xizmat vazifalarining bajarilishi munosabati bilan ularga ma’lum bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning sirini tashkil etadigan axborotning maxfiyligiga rioya qilinmaganligi;  olingan hujjatlarning saqlanishi va qaytarilishi ta’minlanishi uchun javob beradilar. Ichki auditi xizmat xodimlari auditorlik tekshirishlari davomida aniqlangan qonunni b

asoslarini belgilash maqsadida «Korxonalardagi ichki audit xizmati to’g’risida Nizom» asosida tashkil qilinadi. Bu Nizomda kamida 2 ta auditor bo’lgan korxonalarda ichki auditni tashkil etishga qo’yiladigan yagona talablar hamda uning ishini tashkil etishning metodologik asoslari belgilangan. Bizningcha, kamida 2 ta auditor bo’lishi xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda ichki auditni tashkil etishning sodda va ixchamlashtirilgan uslubiyatining ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Chunki, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda ichki audit:  tasdiqlangan biznes-reja bajarilishini;  korporativ boshqarish printsiplariga rioya qilinishi;  buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning holatini;  soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar to’g’ri hisoblab chiqilishi va to’lanishi;  moliya-xo’jalik

ichki audit xizmatilari, nazorat- taftish bo’limi, xarajatlarni boshqarish bo’limi va boshqa bo’linmalar amalga oshiradi. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt tarkibiy bo’linmalari (bo’limlar, xizmatlar, ishlab chiqarish tsexlari, uchastkalar, brigadalar) o’rtasidagi munosabatlar asosiga qurilgan, ichki nazorat tizimini rivojlantirish nazorat mazmunini, uning xo’jalik yurituvchi sub’ektni boshqarishdagi roli va ahamiyatini tub sifat jihatidan yangicha nazariy fikr yuritishni sezilarli darajada talab qiladi. Nazorat turlari tavsifining bozor iqtisodiyotida shakllangan holatini ko’rib, ishonch bilan aytish mumkinki, nazorat tizimi nomidan ish yurituvchi xo’jalik yurituvchi sub’ektlar uning faoliyatini taqdim etayotganda nazorat tizimi bog’liq bo’lmasligi lozim, nazorat sub’ektlari esa o’z nazorat fun

3-chizma. Mikrodarajadagi nazorat tizimi 4 . Bunda asosiy e’tibor qonunchilik, me’yoriy hujjatlar, xo’jalik yurituvchi sub’ektning amal qilishidagi optimal rejimini chetga chiqishlarni yuzaga kelishini oldini olishga asosiy e’tibor qaratiladi. Bizga ma’lumki, ichki audit- xo’jalik yurituvchi sub’ektning kuzatuvchi kengashi qarori bilan tashkil etilgan ichki audit xizmati (xo’jalik yurituvchi sub’ekt tarkibiy bo’linmasi) tomonidan amalga oshiriladi. Ichki auditni amalga oshirishning muhim sharti- bu buxgalteriya hisobi, statistika va tezkor hisobotlardagi moliyaviy axborot, shuningdek xo’jalik faoliyatining turli tomonlarini aks ettiruvchi, umumlashgan moliyaviy ko’rsatkichlarning mavjudligi va qonunga muvofiq yuritilishidir. Korxonalarning faoliyatida buxgalteriya hisobini va hisob siyosat

hisob kitoblar o’z vaqtida amalga oshirilishi buxgalteriya hisobi xizmati va bosh hisobchi zimmasiga yuklatilgan. 5 Unda buxgalteriya bo’limi tomonidan amalga oshiriladigan talablarga buxgalteriya hisobni aniq va to’g’ri yuritish, ma’lumotlarni saqlash alohida e’tiborga molik. Bu esa korxonani tahlil qilishda va auditorlik tekshiruvlarini amalga oshirishda muhum hisoblanadi. Ichki audit xodimlari buxgalteriya hisobi ma’lumolaridan foydalanib, korxonaning moliyaviy xo’jalik faoliyatini tekshiradi va tekshirish natijalari yuzasidan hisobot tuzadi. Auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy axborot to’g’riligi va qonun hujjatlariga mosligini aniqlash maqsadida xo’jalik yurituvchi sub’ektning moiyaviy hisobotini hamda u bilan bog’liq moliyaviy axborotni auditorlar tomonidan te

- kalkulyatsiya usuli (bajarilgan ishlar, ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi, umumiy ovqatlanish korxonalarda esa taomlarning sotilish bahosi aniqlanadi); - ekspertiza usuli (hujjatlarning realligini, haqqoniyligi, mahsulotlarning sifat ko’rsatkichlari laboratoriya yo’li bilan aniqlanadi); - buxgalteriya schyotlari va ikkiyoqlama yozuv usuli (korxona aktivlari va majburiyatlarining harakati hamda qoldiqlari buxgalteriya hisobi schyotlari orqali tekshiriladi); - balans usuli (korxonadagi hodisalar, jarayonlarni rasmiylash-tirish, dastlabki ma’lumotlarni umumlashtirish orqali nazorat qilish). Buxgalteriya hisobi ma’lumotlarini auditorlik tekshiruvidan o’tkazishda dastavval tahlil qilishdan boshlanadi. Chunki moliyaviy tahlil qilish orqali korxona faoliyatini samarali yuritila

tegishli yo’l-yo’riqlar, buyruq, farmoyish, qaror va shartnomalar ishlab chiqilgan bo’lishi lozim. Ular quyidagilar: * Biznes rejani bajarilishi * Debitorlik va kreditorlik qarzlari * Aktivlarning holati * Soliq va boshqa majburiy to’lovlarning hisoblanishi * Moliyaviy natijalar hisobi * Xususiy kapital hisobi A ktsiyadorlik jamiyatlarining barchasi da yil boshida biznes reja tuzi ladi va kuzatuv kengashi tomonidan tasdi q lanadi. Ichki auditorlar korxonaning moliyaviy x o’ jalik faoliyatini tekshirishda biznes reja bajarilishini tekshirish asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Ichki nazoratning nuqtai nazaridan barcha to’lovlarni markazlashtirish lozim. Hududiy bo’linishlar mavjud bo’lgan taqdirda ham barcha bo’linmalar va boshqaruvchi kompaniya o’rtasida muayyan bitimlar yuzasidan kelishuvla

foydalanish darajasi, moliyaviy barqarorligi, tulovga qobiliyatliligi va o’zini moliyalashtirish darajasi, ish faolligi kabi mezonlardan kelib chiqadi. 4-chizma. Aktsiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy faoliyatini tahlil qilishda va samaradorligini baholashda qo’llaniladigan moliyaviy koeffitsentlar 8 Moliyaviy tahlil va iqtisodiy tahlil kurslari doirasida aktsiyadorlik jamiyatlari faoliyatini tahlil qilish va baholashda amaliyotda keng qo’llaniladigan koeffitsentlar quyidagicha guruhlanadi. Ichki auditorlar moliyaviy koeffitsentlar orqali korxonaning samaradorligini baholaydi. Har bir moliyaviy ko’rsatkichlar yuqori koeffitsentga ega bo’lsa, 8 Палий В. Международные стандарты учета и финансовой отчетности. Учебное пособие. – М.: “ИНФРА – М” , 2009 г. – 512 стр. 32Aktsiyadorlik jamiyatlari

korxonaning moliyaviy barqarorligi ham oshib boradi. Buning uchun korxonalar har moliyaviy hisobot yilini foyda bilan yakunlashi zarur hisoblanadi. Xulosa sifatida shuni ta’kidlab o’tish kerakki korxonalarning moliyaviy- xo’jalik faoliyati yo’nalishlari va alohida jarayonlarining ichki auditining umumiy masalalari quyidagilar bo’lishi lozim: - ish tartibining to’liq bajarilmasligi yoki sifatsiz bajarilishi sabablarini analiz qilish; - nazorat vazifalarining samaradorligini oshirishga yordam beradigan tadbirlar yoki vositalarni ishlab chiqish. Biznes-reja tavakkalchilikning reytingiga qarab, ichki auditning yillik rejasida turli xil tekshirishlarni amalga oshirish usuli, shuningdek, alohida bo’linmalar va filial tashkilotlarning tekshirish muddatlari ko’rsatishi kerak. Har bir tekshirishda

– mazkur audit jarayonida qo’llanilgan professional standart lar , qarorlar, qoidalar va m etodik ko’rsatmalar ; – rahbarlar, mutaxassislar hamda boshqa tekshiruv sub’ektlarining mutanosib vazifa va majburiyatlari ko’rsatilgan holda tekshiruv ob’ekt lari ; – mazkur audi t maqsadlari uchun foydalanilgan mezonlar va bu mezonlarning maqbulligiga taalluqli tekshiruv ob’ektining rahbariyat bilan ixtiyoriy kelishmovchiliklari ; – audit yakunlari bo’yicha qilingan xulosalar ; – aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha tavsiyalar ( ushbu xulosa audit yakuni bo’yicha tayyorlanadigan barcha qaydlar uchun majburiy hisoblanmaydi ); – tekshiruv ob’ekti rahbarining mulohazalari ( agar ular berilgan bo’lsa ), jumladan tekshirish natijalarida aniqlangan kamchiliklarni va ixtiyoriy kelishmovchilik

olingan hisobotlar asosida ichki audit xizmati faoliyati samaradorligi va natijaliligi baholanadi. Umumlashma ko’rinishdagi yillik hisobotda nafaqat kamchilik va ularni bartaraf etish bo’yicha tavsiyalar, tavsiyalarda taklif etilgan chora-tadbirlar haqqoniyligi, balki ichki audit xizmati ish smetasini bajarish bo’yicha hisobot, uning ishidagi cheklovlar va strategik reja hamda kelgusi yillik ish rejasi mazmuniga tuzatishlar kiritish bo’yicha takliflar ham keltiriladi. Audit bo’yicha qo’mita aktsiyadorlarlar umumiy yig’ilishi va direktorlar kengashi ishi jarayonida ichki audit xizmati hamda turli darajali menejerlarning ichki audit xizmatining strategik ish rejasiga tuzatishlar kiritish bo’yicha takliflarini muhokama qiladi. Tasdiqlangan yangi maqsad va vazifalar ichki audit xizmatining str

mumkin bo’lsa, vaqt va mablag’larning qo’shimcha sarflarini keltirish talab etiladi. Shuningdek, natijalarga yo’naltirilgan bo’lishi (ular kutilgan natijalar haqida, agar mumkin bo’lsa, miqdoriy o’lchovlarda tasavvur berishi lozim); ularning bajarilishiga ishonch paydo bo’ladigan tarzda tuzilishi (masalan, qayd qilingan kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha qandaydir choralar qo’llanilgan yoki qo’llanilmaganligini aniqlash); qilingan ish haqida hisobotga kiritilgan boshqa tavsiyalarga mutanosiblik (zid kelmaslik) va shu nuqtai nazarda ketma-ket bo’lishi lozim. Auditorlik faoliyatidagi ish sifati o’zining mohiyatiga ko’ra ikki qismdan iborat. Bu erda birinchi qismi ichki audit xizmatining yuridik maqomi, xodimlar bilan ishlash siyosati va umumiy faoliyati, ikkinchi qismi esa, audit jarayon

5- chizma : Ichki audit xizmatining tekshiruv jarayonida ish sifatini ta’minlash bosqichlari. Tavsiyalar bajarilishini tekshirish ichki auditorlar nazorat sub’ektlari o’rtasida teskari aloqasi ta’minlanadi va quyidagi maqsadlarda olib boriladi: aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga yo’naltirilgan tavsiyalarni bajarish bo’yicha nazorat sub’ektlari harakatlari o’z vaqtidaligi va tizimliligini kuzatish; aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha qo’llanilgan choralarning haqiqiy samaradorligini baholash; tavsiyalarni bajarish mehnat sig’imi va “xarajatliligini” baholash; aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga yo’naltirilgan qo’shimcha ishlar o’tkazish yoki tavsiyalarning amaliyligini qo’shimcha kelgusi tekshiruvini o’tkazish zaruratini aniqlash; ushbu holat yoki vaqt uchun tat

tavsiyalar nomuvofiq yoki nomaqbulligiga oid dalillar olish; ichki auditorlar tavsiyalari bajarilishi tekshiruvi bo’yicha ish natijalarini mutanosib hisobotga kiritish. Tekshiruvlar turli shakllarda o’tkazilishi mumkin: audit qilinayotgan ob’ekt joriy hisobotida ushbu bandni kiritish yoki maxsus joriy hisobot shaklida tavsiyalarni bajarish jarayoni haqida joriy axborotlar negizida; tekshirilgan tashkilotlardan olingan ularning bajarilishini tasdiqlovchi, mutanosib hujjatlar asosida, shuningdek, bevosita nazorat ob’ektlarida tavsiyalarning ayrim jihatlari bajarilishini tekshirish yo’li bilan. Bunda tashkilot, filiallar va bo’linmalardagi takroriy tekshiruvlar ularning faoliyatini chuqur tahlil qilishni talab qilmaydi, samara paydo bo’lishining kutilgan muddati asosida grafik bo’yicha rejali

xabardorligi; 5) auditorlar orqali bo’limlardagi yuqori malakali mutaxassislarning tekshiruvlarga jalb qilinishi; 6) ilg’or texnologiyalar va ish uslubini joriy etishning rag’batlantirilishiga ko’mak beruvchi tizim ekanligi. Tahlillar ko’rsatishicha, retrospektiv xususiyatga ega bo’lgan, audi-torlik faoliyati moliyaviy va xo’jalik operatsiyalarini me’yoriy hujjat-larga muvofiq to’g’ri aks ettirilganini tekshirishga qaratilgan bo’lib boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun etarli emas. Bugungi kunda axborotdan foydalanuvchilar auditorlardan iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun asos bo’la oladigan, aktsiyadorlik jamiyatining holatini aks ettira-digan ma’lumotni olishga umid qiladilar. Fikrimizcha, bozor munosabat-lariga o’tish sharoitida audit jarayoni, yo’nalishi va usuliga ko’ra ikki yo’

Demak, ichki audit xizmatining faoliyati ikki yo’nalishdan iborat bo’lib, ularning birinchisi, aktsiyadorlik jamiyati faoliyati natijalarini, ikkinchisi, faoliyat samaradorligini baholashdan iborat. Ichki auditning asosiy vazifasi, aktsiyadorlik jamiyati boshqaruvi tomonidan taqdim etilgan moliyaviy hisobotlarning haqqoniylik darajasi hamda risklarni daromadlilik darajasi bilan o’zaro bog’liq holda tahlil qilish, aktsiyadorlik jamiyati samaradorligini oshirish maqsadida dasturiy mahsulotlar sifatini huquqiy jihatdan tekshirish va uni takomillashtirish yuzasidan takliflarni aktsiyadorlik jamiyati boshqaruviga taqdim etishdan iborat. Ichki audit faoliyatini tashkil qilishning ayrim qirralari xorijiy va respublika olimlari A.K.Makalskaya, V.D.Andreev, A.D.Sheremet va V.P.Suyts, X.N.Musaev, B.

belgilariga ko’ra tasniflashni taqozo etadi. Tadqiqot ishida aktsiyadorlik jamiyatlarida ichki auditning bosqichlaridan kelib chiqqan holda tasniflash belgilari va mezonlari aniqlashtirilgan . 2-jadval. Aktsiyadorlik jamiyatlari faoliyatida ichki auditning bosqichlari, tasniflash belgilari va mezonlari Audit bosqich-lari Tasniflash belgisi Tasniflash mezonlari I. Reja-lash- tirish 1. Tekshiruv vaqti 1.1. Rejaga ko’ra 1.2. Rejadan tashqari 2. O’tkazish turi 2.1. Xujjatli 2.2. Vizual 3. Tekshiruv turi 3.1 Rejaga ko’ra 3.2 Rejadan tashqari 4. Uslubiyotiga ko’ra 4.1 Moslik auditi 4.2 Tahliliy tekshiruv 5. Takroriyligiga ko’ra 5.1 Uzluksiz audit 5.2 Davriy audit 6. Tekshiruv yo’nalishiga ko’ra 6.1 Moliyaviy audit 6.2 Boshqaruv auditi 6.3 Xo’jalik auditi 6.4 Ijtimoiy audit II. Audit-ni olib bori

Bunda auditning har bir bosqichida uning oldiga qo’yilgan vazifalardan kelib chiqqan holda tekshiruv jarayonini tashkil etish, uning belgilariga ko’ra mezonlardan foydalanish borasida ishlab chiqilgan tavsiyalar audit samaradorligini oshirishga imkon beradi. O’zbekistonda aktsiyadorlik jamiyatlari ichki audit tizimi faoliyati “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi qonunga, auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi qaror, nizom va auditorlik standartlari kabi me’yoriy hujjatlarga asoslangan bo’lib, ular asosan tashqi auditorlik firmalari uchun mo’ljallangandir. Bunday holat ichki auditning rivojlanishiga to’sqinlik qilmoqda. Ichki audit xizmati faoliyatini takomillashtirish, eng avvalo, uning kontseptual asosini yaratish, baholash mezonlarini ishlab chiqish, ichki nazorat tizimi va usulini sha

1 1) aktsiyadorlik jamiyatlari ichki audit xizmati xodimlarining malakasini xalqaro standartlar talablaridan kelib chiqqan holda muntazam oshirib borish; 2 2) ichki audit xizmati xodimlari o’zlari tekshiradigan bo’linmalarga nisbatan mustaqillik maqomini saqlashlari, aktsiyadorlik jamiyatlari bo’linmalari rahbarlarining o’tkaziladigan tekshiruvlar mazmuni va hajmiga ta’sir ko’rsatishlaridan o’zlarini xoli qilish; 3 3) auditorlar tekshiruvini olib borishda boshqa fanlardan olingan uslubiy qoidalardan foydalanish masalalariga ham alohida e’tibor qaratish; 4 4) ichki audit xizmati xodimlari tekshiruv jarayonini tahlil qilishda ob’ektivlikni ta’minlash va tekshiruv bo’yicha asoslangan xulosalarni tayyorlash. 6- chizma . Ichki auditorlik faoliyatiga ta’sir etuvchi omillar. Tekshiruv jarayonini

baholash imkoniyatini yaratadi. Ish samaradorligini oshirish uchun mazkur jarayonda tashqi auditorlar bilan hamkorlikda ish olib borish lozim. Ma’lumki amaliyotda ichki audit xizmatining pirovard faoliyati faqat amalga oshirilgan tekshiruvlar soni, aniqlangan noqonuniy to’lovlar va talon-taroj qilingan mablag’larning qiymatiga ko’ra baholanmoqda. Shuningdek, tekshiruvlarni o’tkazish muddatlari va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish borasida olib borilgan chora-tadbirlarning qay darajada bajarilayotganligi haqidagi masalalarga ham etarlicha e’tibor berilmayapti. Ushbularni bartaraf etish maqsadida, ichki audit faoliyati sifati va samaradorligini baholashning uch bosqichdan iborat tizimini yaratish zarur. Birinchi bosqichda auditni rejalashtirish darajasi, tekshiruvni olib borish sifati

Shuning uchun ichki audit xizmati aktsiyadorlik jamiyati tomonidan joriy qilingan nazorat tizimini to’g’ri tashkil etilganligi va qo’yilgan maqsadlarga qay darajada erishilganligiga baho berish lozim. Ichki nazorat tizimi faliyatining moliyaviy hisobotlar ko’rsatkichlariga ta’siri bevosita bo’lganligi uchun ushbu tizim ichki auditning asosiy tekshiruv ob’ekti sifatida namoyon bo’ladi . 7- chizma . Ichki nazorat tizimida auditning tekshiruv ob’ekti va uning tutgan o’rni. Chizma da ko’rsatilganidek ichki audit xizmati turli xildagi xizmatlarni ko’rsatishda qabul qilingan yo’riqnomalar talablarining to’g’ri bajarilayotganligi va hisobotlarda to’g’ri aks ettirilishini ta’minlaydi. Hamda ichki nazorat elementlari, ya’ni nazorat muhiti, nazoratning tashqi va ichki taqsimoti, nazoratning boshqaru

III bob. Korxonada ichki audit xizmatini takomillashtirish va unda kompyuter texnologiyalarini qo’llash tartibi 3.1. Ichki audit xizmatini takomillashtirish istiqbollari Xalqaro ichki auditorlarning professional standartida ichki auditga quyidagicha ta’rif beriladi, -“ichki audit – korxonanai moliya-xo’jalik faoliyatini samaradorldigini oshirishga qaratilgan aniq chora-tadbirlarni ishlab chiqish va tadbiq etish bilan bog’liq maslaxat xususiyatiga ega mustaqil va xolis faoliyatdir”. Korxonalarda moliyaviy resurslarni nazoratini quyidagilar amalga oshiradilar, ya’ni ushbu faoliyatni amalga oshiruvchi maxsus bo’lim, boshqaruv xodimlari va mutaxassislar, bosh buxgalter boshchiligadagi buxgalteriya xodimlari. Korxonalarda ushubu turdagi nazorat sub’ektlarining mavjudligi bir qancha muammolarga

2. Auditorlarni ishtiroki shart bo’lmagan masalalarni yaxshi yo’lga qyilgan axborotlarni oqimi o’z vaqtida foydalanish orqali yuqori tashkiliy darajada xal etish; 3. Katta bo’limlarni tekshirish vaqtida yuqori malakaga ega auditorlar xizmatidan foydalanish lozim. 8- chizma korxonalarda nazoratni amalga oshiruvchi sub’ektlar. Korxonalarda ichki audit xizmatini tashkil etishda ikkita muammoga duch kelinadi, ya’ni filiallar rahbarlari hamda ijroiya bo’limlari ustidan nazoratni 47Korxogalarda moliyaviy resurslar nazoratini amalaga oshiruvchi sub’ektlar. Boshqaruv xodimlari Bosh buxgalter boshchiligida hisob xodimlari. Nazoratni amalga oshirish maqsadida tashkil etilgan maxsus xizmat xodimlariKuzatuv kengashi Favqulodda xodislarni tekshiruvchi komissiya Reviziya komissiyalari Ichki audit xizmat

o’rnatish yuzasidan; shu’ba korxonalarni boshqarish tizimini tashkil etish va ularni nazorati yuzasidan. Bizning fikrimizcha korxonalarda ichki auditning asosiy funktsiyalariga quyidagilarni kiritishimiz lozim: - Nazorat funktsiyasi: a. Moliyaviy resurslarni o’rganish, baholash va ichki nazorat tizimi samaradorligi monitoringini olib borish; b. Qonunchilikka rioya etilishi; c. Moliyaviy hisobotni tuzish va yuritish tartib qoidalariga rioya etilayotganligini; d. Soliq hisobi va hisoboti belgilangan me’yorlar asosida yuritilishi; e. Xolding miqyosida resurslarni shakllanishi, ishlatilishi, va xarakati to’g’risidagi qarorlarni to’g’ri qabul qilinganligin baholash; f. Tashqi auditorlar bilan o’zaro aloqalarni o’rnatish. - Tahliliy axborot funktsiyasi: a. korxonalarni resurslardan foydalanish d

d. Ichki audit vakolatiga doir bo’lgan masalalar yuzasidan bo’limlarga maslahatlar berish. Ichki audit xizmati bo’limining ish faoliyatini samaradorldigi uning oldiga qo’yilgan maqsad, vazifalar va funktsiyalarni qay darajada bajarganligiga qarab baholanadi. Korxonalarda ichki audit xizmatining tuzilishini quyidagi maqsadlardan kelib chiqqan xolda tashkil etish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz: 1) Ichki audit xizmati korxrnaning strategiyasini amalga oshirishga yo’naltirilganligiga; 9-chizma Ichki audit xizmatining samaradorligi. 2) Ichki audit xizmatining ko’p funktsionalligini ta’minlash; 3) Ichki audit xizmatining qo’llaydigan metodlari korxona qo’llaydigan xisobni xususiyatlariga mosligi; 4) Ichki audit operatsiyalarini o’z vaqtida amalga oshirilishi; 5) Ichki auditni tuzilishini soddali

Yuqorida keltirilgan tamoyillarni amaliyotda qo’llash natijasida korxonalarda moliyaviy resurslarni shakllanishi, ularni ishlatish, hisobni to’g’ri tashkil etilganligini baxolashga hamda kapital tarkibini taxlil qilish imkoinini beradi. Ichki audit bo’limi har doim ham xo’jalik yurituvchi sub’ektga to’g’ri va aniq ma’lumotlarni ola-olmasligi va natijada noto’g’ri xulosa va takliflar berishi mumkin, chunki xolding kompaniyalarini moliyaviy hisoboti ma’lum davrga etarli ma’lumotlarni o’zida aks ettirmasligi mumkin. Ichki audit xizmati xo’jalik yurituvchi sub’ektning hisobotini tahlil etadi, kelgusi rivojlanish yo’nalishini aniqlaydi va rahbariyatga qaror qabul qilishga yordam beradi. Umuman, ichki audit natijalari xo’jalik yurituvchi sub’ekt ichidagi boshqaruvning takomilllashuviga ta’siri k

kengayshi munosabati bilan ichki audit bahosi mezonlarini aniqlash zaruriyatini tug’diradi. Bizningcha, bunday mezonlar ichki auditning etik qoidalari va kasb (mutaxassislik) standartlarida bo’lishi kerak. Ularga rioya qilish ichki auditning yuqori sifatini kafolatlaydi. Xulq-atvor etik me’yorlari bir kasbdagi odamlarni birlashtiradi, ularga rioya qilish jamoada sog’lom muhit yaratadi, mutaxassislikning oliy darajasi va kasbning oliy ijtimoiy bahosini ta’minlaydi. Auditorning etik kodeksi tegishli tavsiyalar beradi, xulq-atvor mezonlarini aniq belgilaydi. Muayyan kasb nuqtai-nazaridan etika kodeksi- bu barqaror me’yorlarni bajarishga yordam beruvchi xulq-atvorning barqaror me’yorlari bayonnomasidir. Bizningcha, busiz mutaxassislik intizomi bo’lishi mumkin emas. Ko’plab chet el mutaxassisli

kasb faoliyati Standartlari uchun joylardagina, ya’ni ichki audit xizmati bor bo’lgan har bir alohida xo’jalik yurituvchi sub’ektda ishlab chiqarilishi kerak. Bundan keyin Respublikamizda Rossiya va AQSh dagidek institutni tashkil etish chog’ida bu qoidalar markazlashgan tartibda ishlab chiqilishi lozim. Shubhasiz, ichki audit etika Kodeksi va Standartlarini ishlab chiqarish chog’ida chet ellik hamkasblar tajribasiga tayanish mumkin. Biroq u to’la ravishda O’zbekiston uchun “oliy namuna” bo’la olmaydi va shu boisdan tanqidiy jihatdan baholanishi va qayta ishlab chiqilishi kerak. Shunga ergashgan holda biz ichki audit etika Kodeksi va kasb standartlarni ishlab chiqish uchun asos bo’la oladigan qoidalarni taklif etmoqdamiz. Chet ellik mutaxassislar tajribasi tahlili o’tkazilgan va qayta ishl

 “ichki audit ob’ekti holati haqidagi axborotni tahlil qilish va baholash, tizimlashtirish, hujjatlashtirish, to’plash amallarini o’tkazish”;  “ ichki audit natijalari bo’yicha hisobot ”;  “ichki audit natijalarini manfaatdor shaxslar e’tiboriga havola etish va shundan keyingi amallar”. “Ichki auditni rejalashtirish” standartida ichki audit rejalari va dasturlarini tuzishga bo’lgan eng umumiy talablar ko’rsatilishi kerak. “Ichki audit ob’ekti holati haqidagi axborotni tahlil qilish va baholash, tizimlashtirish, hujjatlashtirish, to’plash amallarini o’tkazish” standarti audit xolisligining barqaror ekanligi va audit maqsadlarining bajarilayotganini etarli darajada kafolat bilan ta’minlashi kerak. A xborot ichki audit predmeti, vazifalari va hajmiga daxldor barcha masalalar bo’yicha to’pl

natijalari bo’yicha barcha zaruriy amallar bajarilganligi (tuzatishlar, boshqaruv tizimini takomillashtirish va hakozo) va ko’zlangan natijalarga erishilganmi- yo’qligini belgilab qo’yishi kerak. Ichki auditning kelajakda rivojlantirish xorijiy tajribalarga tanqidiy nuqtai nazardan yondashish, nazariya sohasida chuqurlashtirilgan tadqiqotlarga erishish va avvalo, auditning mazkur turi kontseptsiyasini ishlab chiqishni talab qiladi. Shuningdek, tadbirkorlik faoliyatida ichki auditning mazmuni va maqsadlarini aniqlash darkor. Agar ilgari ichki auditorlik faoliyati retrospektiv xarakterga xos va me’yoriy hujjatlarga muvofiq amalga oshirilgan hamda moliyaviy va xo’jalik operatsiyalarini aks ettirishning ishonchligini tekshirishga yo’naltirilgan bo’lsa, endilikda buning o’zi etarli emas. Mulk e

aniqlashning ichki xo’jalik nazorati uchun qaratilgan bo’lib, u rahbariyatni korxona iqtisodining samaradorligini oshirish bo’yicha ko’rsatmalar bilan ta’minlaydi. Ichki audit xizmati korxonaning hisobotini tahlil etadi, kelgusi rivojlanish yo’nalishini aniqlaydi va rahbariyatga qaror qabul qilishga yordam beradi. Kontrolning alohida korxona miqyosida rejalashtirish, hisob, marketing, mahsulotini yaratish ishlarini umumlashgan holda qaraydi. Auditorlik faoliyatini kompyuterlashtirish zamonaviy informatsion texnologiyalarga asoslangan bo’lib, u nafaqat auditni amalga oshirish uchun vaqtni va vositalarni tejashga, balki qo’lda hisoblab topish murakkab bo’lgan axborotni ham olish imkonini beradi. Bu axborotlar avvalom bor korxona strategiyasi, xo’jalik-moliyaviy holatini yaxshilash yo’llari v

- modellarni amalga oshiruvchi texnik, programma, axborot va boshqa vositalardan. 10-chizma. Ichki auditni kompyuterlashtirish tizimini komponentlar Bunga ko’ra kompyuter tizimini funktsional va ta’minot qismlaridan iborat bo’ladi. Funktsional qismi auditni bajarishda ishlatiladigan axborotlar va matematik modellarda, standartlarda, me’yorlarda v.b.da aks etgan usullardan, uslubiyatlardan va ko’rsatmalardan tashkil topgan. Ta’minot qismi esa audit funktsiyasini amalga oshirishga qaratilgan informatsion, programma, texnik va boshqa ta’minotlardan iborat bo’ladi. Kompyutar tizimining funktsional qismini kengroq qaraydigan bo’lsak, u funktsional quyi tizimlardan va ma’lum belgilar bo’yicha ajratilgan kompleks masalalardan iborat bo’ladi, masalan: - audit turi bo’yicha (tashqi, ichki); - audit

«Hujjatlar» (hisob tizimini va hujjatlarni baholash) «Maslahat berish» (korxonani tashhislash va keyingi davrdagi harakati uchun ko’rsatmalar berish). «Hujjatlar» kompleksi moliyaviy xo’jalik operatsiyalarining buxgalteriya hujjatlari va hisobotlarida to’g’ri aks ettirilganligini tekshirishga mo’ljallangan. Bu kompleks «Personal» va «Hisobot» kompleksi masalalarini ham o’z ichiga oladi. «Personal» kompleksi korxonadagi moliyaviy-xo’jalik hisobi tizimini baholash uchun, shuningdek, hisob xodimlarining qasddan yoki tasodifiy qilgan xatolarini aniqlash uchun qaratilgan. Kompleksga ikki turdagi masalalar kiradi. Birinchisi korxona balansining u yoki bu statyasiga tegishli bo’lgan buxgalteriya hujjatlarini tekshirishga qaratilgan. Shuning uchun auditor hohishiga ko’ra hisobdagi ma’lum bir yo’na

Bu koeffitsientlar xatoliklarning xarakteristikasi 0 dan 1 gacha bo’lgan shkalada baholash imkonini beradi. Tekshiruv natijalari maxsus fayllarda saqlanadi va tizim ishi oxirida auditorlik xulosasi uchun foydalaniladi. Kompleksning ishlashi nazorat-maslahat tizimi tamoyiliga asoslangan bo’lib, bu kiritiladigan axborot hajmini keskin kamaytirish imkonini beradi va demak, ishning narxini kamaytiradi, ammo ikkinchi tomondan esa hisob tizimida xatoga yo’l qo’yish xavfini vujudga keltiradi. Buning sababi hisob personali harakatini to’liq emas, tanlab tekshirish ekanligi. “Hisobot” kompleksi korxona hisobotining to’g’ri tuzilganligi va haqqoniyligini tekshiradigan masalalarni o’z ichiga oladi. Unga asosan quyidagi masalalar kiradi; - hisobot hujjatlari ko’rsatkichlari mosligini tekshirish; - his

Ichki auditda asosiy vazifa ikkinchi kopleksga – “Maslahat berish”ga yuklanadi. B kompleks korxona hisoboti asosida uning kelgusi taraqqiyoti yo’nalishlarini aniqlaydi va iqtisodiy xarakterga ega bo’lgan boshqaruv echimlarini qabul qilishga yordam beradi. Kompleks quyidagi masalalardan tarkib topgan bo’ladi: - moliyaviy holatini kompleks tashhislash; - rentabellikni tashhislash; - moliyaviy-mulkiy holatini tashhislash. Har bir masala tashhisni ikki bosqichda, ya’ni lokal va umumiy bosqichlarni bajaradi. Lokal tashhislash ayrim “tor” joylarni aniqlash imkonini bersa, umumiysi butun korxona uchun ko’rsatma beradi. Ikkala holda ham ko’rsatmalar qisqa yoki batafsil tarzda bo’lishi mumkin. Tashhislashning lokal va umumiy bosqichlari mazmunini qaraylik. Lokal tashhislash iqtisodiy holatini yomon

kerak. Bular korxonaga tashqaridan keladi va ma’lum umumiy xusususiyatiga ega bo’ladi. Bundagi muammo tashqi auditni bajaradigan kompyuter tizimining korxonada mavjud bo’lgan programmalar vositasi muhitiga (operatsion tizimi, servis vositalari va h.k.) mos kelishidir. Ichki auditni kompyuterlashtirish tizimi esa, aksincha, u aynan ushbu korxona uchungina yaratilgan bo’lib, uning hisob xususiyatlarini, moliyaviy va boshqa ko’rsatkichlarini hisoblashni aks ettiradi. Masalan, rentabellik turlicha usullar bilan hisoblanadi, ammo, bu korxonada aniq bir usul qo’llanishi mumkin. Tashhislash va ko’rsatmalarni berish ham mahsus tarzda amalga oshirilshi mumkin. Bular korxonaning rahbariyati qo’ygan maqsad va masalalarni ifodalaydi. Maqsad va masalalar esa korxona rahbariyati belgilangan ekspertlar t

qilish uslubiyati, xo’jalik yurituvchi sub’ekt boshqaruvi masalalari bo’yicha konsalting elementlari bilan ta’minlangan mutaxassislardan tarkib topishi lozim. Korxonalarda ichki audit xizmati xodimlari asosan birlamchi hujjatlar bilan ishlaydilar va aniqlangan kamchiliklarni o’z xulosalarida aks ettiradilar. Shuni qayd qilish lozimki, amaliyotda korxona me’yoriy hujjatlarida ushbu birlamchi hujjatlarni tahlil qilishning maqsadi, dalillarni to’plash uslublari va ularning manbalari to’g’risidagi ma’lumotlar etarlicha yoritilmagan. Xususan audit jarayonida shakllantirilgan ish hujjatlari tegishli birlamchi hujjatlar bilan bog’langan xolda ko’rsatilmagan va audit dalillariga e’tibor qaratilmagan. Vaholanki, ushbu bog’liqlik auditorlarning asosli xujjatlardan foydalanganligini tasdiqlovchi dali

standartlari talablariga muvofiq o’z mohiyati va mazmuniga ko’ra guruhlanishi audit sifatini oshirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Hujjatlarni to’g’ri shakllantirish audit jarayonini rejaga ko’ra amalga oshirilganligini va xulosalar dalillarga asoslanganligini baholash imkonini beradi. Shuning uchun tekshiruv jarayonida o’rganilgan hujjatlar to’plami mohiyatiga ko’ra tahlil etilishi, tizimga solingan va izchil tuzilishga ega bo’lishi kerak. Bunday talab auditorlik ish hujjatlarini mantiqiy va oson kuzatiladigan indekslar yordamida belgilashni, ulardagi axamiyatga molik ko’rsatkichlarni alohida ish hujjatlarida umumlashtirilishini taqozo etadi. Ichki audit xizmatining har bir tekshiruv jarayoni yakunida audit nizomi talabalariga ko’ra auditorlik xulosasining umumlashtirilishi va uning asosid

Xulosa Iqtisodiyotini modernizatsiyalash sharoitida mulkchilikning xilma-xil shakllarining vujudga kelishi hamda xo’jalik yuritishning zamonaviy usullarining joriy etilishi xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda ichki auditni tashkil etish borasida muammolarni vujudga keltirdi. Bugungi kunning talabi nuqtai nazaridan olib qaraydigan bo’lsak, asosiy e’tibor xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda audit borasidagi muammolarni bartaraf etish hamda bu boradagi ishlarni takomillashtirishga qaratilmoqda. Yuqoridagilardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, u yoki bu shakldagi tekshirishni muvaffaqiyatli o’tkazish uchun ichki audit xizmatini tashkil qilish va ichki audit xizmati ishlarining samaradorligini baholashni aniqlash juda zarur bo’lib hisoblanadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar o’z faoliyatini amalga

rioya etishni nazorat qilish, tomonlar manfaatlari o’rtasidagi nizolarni bartaraf etish, xo’jalik yurituvchi sub’ekt amalga oshirayotgan operatsiyalarning xususiyatlari va qo’lamlariga mos ishonchlilikni ta’minlash hamda xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatidagi xatarlarni kamaytirish yo’llaridan iboratdir. - Aktsiyadorlik jamiyatlarida barcha aktsiyadorlarni huquqlarini tengligini ta’minlagan holda, ularga xizmat qiladigan ichki audit xizmati xodimlarining ob’ektivligi va mustaqilligini ta’minlash lozim. - Mulkdorlar va investorlarni qiziqtirgan bir savol mavjud bu ham bo’lsa, moddiy boyliklarining ahvoli va ulardan samarali foydalanilayotganligi, eng keraklisi undan qancha daromad olayotganligi qiziqtiradi. Ushbu holatdan kelib chiqib, ichki audit o’z tekshirishlari natijasini doimiy rav

to’lash tizimi, qimmatli qog’ozlar bozorini takomillashtirish, korxonalarning moliyaviy barqarorlikka erishishi hamda mamlakatimizda aktsiyadorlik jamiyatlarining samarali faoliyat yuritishida xizmat qiladi. 66

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. O’zbekiston Respublikasi qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari 1. O’zbekiston Respublikasi Konctitutsiyasi. - T.: O’zbekiston, 2003. 2. O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: Adolat, 2008. 1. O’zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi Qonuni (yangi tahriri) 2000 y. 26 may. 3. O’zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to’g’risida»gi Qonuni - Toshkent 1996 y. 30 avgust. 4. “Aktsiyadorlik jamiyatlari va aktsiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish haqida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni, 2008 yil 26 sentyab

to’g’risida”gi 215-sonli Qarori; 11. O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining 2002 yil 27 dekabrdagi “Moliyaviy hisobot shakllari va ularning to’ldirilishi bo’yicha qoidalarni tasdiqlash to’g’risida” gi 140-sonli buyrug’i. 12. O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi tomonidan tasdiqlangan 5-sonli «Audit ishi sifatini nazorat qilish» nomli AFMS1999yil 4 avgust. 13. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to’g’risida. - T.: O’zbekiston, 2005. 14. Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz jamiyatni demoqratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. - T.: O’zbekiston, 2005. 15. Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash – barcha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom

19. Karimov I. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. – T. O’zbekiston. 2011. 20. I. A.Karimov “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohatlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish” T:. O’zbekiston 2013 y. 64 bet. II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar. 21. Барышников Н.П. Организация и методика проведение общего аудита. Учебное пособие. - М.:"Экономика" 2008. - 252 . 22. Белоцерковский В.И. Бухгалтерский учет и аудит в коммерческом банке. Учебное пособие. - М.:"Экономика", 2007. - 294 стр. 23. Бровкина Н. Контроль и ревизия: Учеб. Пособие – М.: “ ИНФРА – М ”, 2010 г. – 346 стр. 24. Бровкина Н. Контроль и ревизия: Учеб. Пособие – М.: “ ИНФРА – М ”, 2010 г. – 346 стр. 25. Бюджетный контр

31. Жминько С. Внутренний аудит. – Ростов н/Д: “Феникс ”, 2008 г. –316 стр. 32. Jumaniyozov K. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash muammolari. -T.: Abdulla Qodiriy nomidagi “Xalq merosi” nashriyoti, 2004. 33. Камышанов П.И. Бухгалтерская финансовая отчетность: Составление и анализ. Учебное пособие. - М.:ОМЕГА, 2005. - 246 стр. 34. Камышанов П.И. Современная бухгалтерия и аудит на предприятиях и в банках-М.: 2000.-380 с. 35. Karimov A., Islomov F., Avlo qulov A. Buxgalteriya hisobi. –T.: “Sharq” NMAK, 2004. 592 b. 36. Ковалев В.В. Финансовая отчетность. Анализ финансовой отчетности. Учебное пособие. –М.: Проспект, 2005. 432 стр. 37. Ковалева О.В., Константинов Ю.П. «Аудит. Организация аудиторской деятельности. Методика проведе

43. Парушина Н., Кыштымова Е. Аудит: основы аудита, технология и методика проведения аудиторских проверок. Учебное пособие. – М.: ИД “Форум ”, 2009 г. - 560 стр. 44. Практический аудит/ С.М. Бычкова, Т.Ю. Фомина; под ред. С.М. Бычкова. – 3-е изд. перераб. и доп. – М.: ЭкBо, 2009. -176 с. – (Настольная книга специалиста) 45. Рогуленко Т. М Основы аудита. Учебник. – М.: “МПСИ ”, 2010 г. -512 стр. 46. Рогуленко , Т . М . Аудит : учебник . — Изд . с изм . — М . : Экономисть , 2005. — 383 с . 47. Суйц В. Аудит. Учебное пособие. – М.: “КНОРУС ”, 2010 г. – 168 стр. 48. Суйц В. Аудит. Учебник. – М.: “Высшее образование ”, 2007 г. –398 стр 49. Савин А.А., Савина А.А., Аудит налогообложение: Учебное пособие. – М.: Вузовский учебник, 2010. – 381 с. 50. Сотникова Л.В. Оценка состояния внутреннего ауди

Купить