Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 45.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ijodkor uslubi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYA VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGOYASI FAKULTETI, FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI “ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: IJODKOR USLUBI Tekshirdi______________________ IJODKOR USLUBI MUNDARIJA: I BOB. KIRISH 1.1. Adabiyotda uslub tushunchasi................................................................3 1.2. Badiiy uslub va ijodkor uslubi haqida nazariy ma’lumot......................13 II BOB. ASOSIY QISM 2.1 Abdulla Qahhor uslubi va “Sarob” romani tahlili..................................20 2.2. Tog ‘ ay Murod va Ulug ‘ bek Hamdam asarlari uslubi...........................27 XULOSA.....................................................................................................29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...................................................31 I BOB. KIRISH 1.1. Adabiyotda uslub tushunchasi Jahon adabiyotshunosligida uslub - davr, yo‘nalish hamda individual xususiyatni qamrab oluvchi tushunchalardan biri bo‘lganligi sabab bu masalaga alohida diqqat qaratilmoqda. Poetik uslubni shakllantiruvchi vositalarni aniqlash, yangi uslubiy yo‘nalishlar va usullar xususidagi ilmiy - nazariy yondashuvlar asosida shoir uslubi fenomeni, uslubni tashkil etadigan unsurlar va ularning asar tizimidagi ahamiyati kabi masalalarni atroflicha chuqur tadqiq etish orqali badiiy ijodning bahsli masalalariga aniqlik kiritilayotganligi kuzatilmoqda. Ayni paytda o‘rganilayotgan masalaga biografik ma’lumotlarning o‘rnini, individual uslubda adabiy kompozitsiyani belgilovchi omillarni aniqlash, uslubning usul, manera, metod tushunchalaridan farqli jihatlarini asoslash, uning o‘ziga xos poetik kategoriya ekanligini ko‘rsatish, ijodkorning uslubi va davr uslubi masalalarini oydinlashtiradi. Jahon adabiyotshunosligida ijodkor uslubini belgilovchi omillar: u yashagan muhit, davrdagi yetakchi talablar, ular oziqlangan manbalar, adabiy- estetik qarashlarning shakllanishi, “men”likning ijodda namoyon bo‘lishi kabi masalalar bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirilganligi alohida ahamiyatga ega. Shu bilan birga zamonaviy adabiyotshunoslikda individual uslub va poetik mahoratni janrlar va shakllar rang-barangligida, syujet va kompozitsiya yaxlitligi nuqtai nazaridan, romantik, realistik, modern va postmodern hamda tasavvuf andozalari doirasida ilmiy nazariy jihatdan o‘rganish zarurati sezilmoqda. Uslub o‘ziga xos fenomen hisoblanib, u davrlar osha muhim muammolardan biri sifatida nafaqat adabiy tanqidchilarni balki san’atshunoslarni, tarixchilarni hamda faylasuflarni jalb etib kelayotganligi xususida so‘z yuritilgan. G‘arb va Sharqda uslub muammosi xususida fikr mulohazalar bildirilgan. Uslub so‘zining asl vatani qadimgi Gresiya bo‘lib keyinchalik qadimgi Rim bu atamani (stylus) termin sifatida kitoblarga muhrlaydi. Uslub muammosiga birinchilardan e’tibor qaratgan shaxs Aristoteldir. U o‘zining “Ritorika” asarida bu masalaga alohida to‘xtaladi. Biroq Aristotel uslubni notiqlik san’ati sifatida tushunadi. Keyinchalik Goratsiy, Sitseron, Kvintilianlar ham bu masalaga maxsus to‘xtalishadi. Ularning sa’yi - harakatlari natijasida uslub notiqlik san’ati sifatida bo‘y ko‘rsatadi. Qadimgi davr ijodkorlarining uslubga doir qarashlari o‘rta asrlarga kelib yangi qirralarda ochila bordi. Biroq uslub notiqlik san’ati sifatida o‘z mavqeini bir necha asrlar saqlab qoldi. Yevropada, aynan Fransiya ritorikasida X VIII asrda “individual uslub” so‘zi yangray boshladi. Mashhur so‘zshunos P.Giro ushbu atamani dunyoni ekzistensiatistik va essensialistik ko‘rish orqali real hayotga tadbiq etdi. U uslubni mana endi san’atning bir jihati yoki davrning bir ko‘rinishi sifatida emas, balki inson dunyoqarashining bir ozuqasi sifatida ishlata boshladi. («une genie individuelle»). Byuffon ham o‘zining mashhur ma’ruzalarida «uslub–bu insonning o‘zidir» deya ta’kidlay boshlaydi. Fransuz yozuvchisi Marivo birinchilardan bo‘lib uslubning normativ konsepsiyasini yaratishga muvaffaq bo‘ladi. Va u “yaxshi” va “yomon” uslub deya ta’kidlay boshlaydi. Aynan Marivo yozuvchi uslubini yozuvchi dunyoqarashi, ruhiyati bilan bog‘laydi(«esprit»). O‘zbek adabiyotshunosligida XX asrning boshlaridayoq til va uslub masalalariga alohida ahamiyat qaratgan va unga poetik hodisa sifatida o‘rgana boshlagan adiblar A.Sa’diy hamda Fitratlar hisoblanishadi. A.Sa’diy uslubni til jihatidan o‘rganar ekan, uslubga xos bo‘lgan qisqartma, eskirgan so‘zlar va varvarizmlar eng muhim belgi sifatida e’tirof etadi. Ularning uslub mukammaligidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Sa’diyga ko‘ra: “Uslub shoir miyasining ko‘lankasidir”. Shunga asosan olim uslub originalligini iste’dodda, yangi gap aytishda, xalqchillikda ko‘radi - yu asarning yashovchanligi ham uslubga bog‘liq, deb hisoblaydi. Shuningdek, uslub ijtimoiy sharoit, ijtimoiy tabaqa va ijodkor shaxsi bilan o‘zgarishi mumkin. Fitratning uslub borasidagi qarashlari A.Sa’diy qarashlariga yaqin turadi. Ayniqsa, Fitratning sifatlash, o‘xshatish, istiora, kinoya, majoz, jonlantirish, saj’, mubolag‘a, kabi unsurlarning ichki unsurlar deya qarashlari bugun ham o‘z mavqeini saqlab qolgan. “Demak, Fitrat va A.Sa’diy asarlarida uslub masalalari keng planda o‘rganilgan. Unga, asosan, poetik hodisa sifatida qaralgan. Uslubning milliy til, milliy adabiyot, ijodkor dunyoqarashi va ijtimoiy muhit bilan bog‘liqligi, badiiy shakl bilan aloqadorligi e’tibor markazida turgan”. O‘zbek adabiyotshunosligida uslubshunoslikka e’tibor XX asrdan boshlangan bo‘lsa-da, mumtoz adabiyotshunoslikda ham bu borada muayyan ishlar amalga oshirilgan. Alisher Navoiy ham uslub xususida to‘xtalib, o‘ziga xos uslubda uni ta’kidlashga muyassar bo‘ladi. Bu kabi qarashlarni adibning “Majolisun nafois” asarida kuzatishimiz mumkin. Demak, sharq adabiyotida birinchi bo‘lib Alisher Navoiy forsiy va turkiy adabiyotning uslub jihatdan dastlabki tadqiqotchisidir. Biroq Alisher Navoiy asarlarida uslub so‘zi ko‘pincha janr ma’nosida (g‘azal uslubi, qasida uslubi) ishlatiladi. Yo.Isoqov uslub xususida: “...mumtoz she’riyatimiz taraqqiyotining asosiy tendensiyalari va bosqichlarini to‘g‘ri belgilash, har bir adabiy jarayonning o‘ziga xos jihatlarini, shu jarayon namoyandalarining navotorligini ob’ektiv baholashga imkon beradi” deydi. Yo.Isoqov o‘zbek mumtoz adabiyotida uslubni uchga ajratib tasnif etadi. Bular: 1. Turkona uslub; 2. Mumtoz (klassik) uslub; 3. Oliy yoki navoiyona uslub. Shu bilan bir qatorda Yo.Isoqov uslub haqida fikr yuritar ekan, u “Navoiy lirikasining poetikasiga xos xususiyatlar murakkab va salmoqli badiiy uslubning shakllanganligidan dalolat beradi” degan to‘g‘ri xulosaga keladi. 1.2. Badiiy uslub va ijodkor uslubi haqida nazariy ma’lumot Badiiy asar uslubi ming yillar davomida adabiy jarayonning dolzarb masalasi sifatida o‘rganib kelinadi. Uzoq tarixda yashagan mutafakkir borki, muayyan darajada uslub tushunchasiga o‘z munosabatini bildirib o‘tgan. Adabiyotshunoslik tarixiga e’tibor bersak, badiiy ijod tabiati, ijodkor dunyoqarashi, poetik tafakkur ko‘lami, adabiy janrlar, badiiy tasvir vositalari, san’at asarida yozuvchi shaxsining namoyon bo‘lishi, voqelikni tasvirlash usullari, shuningdek, badiiy uslub haqida turli-tuman fikrlar mavjudligiga guvoh bo‘lamiz. Ilmiy tadqiqot etikasi, qolaversa, dissertatsiyada qo‘yilgan masala mohiyatiga chuqurroq kirish, mo‘ljalni to‘g‘ri olish maqsadida dastlab uslub nazariyasiga doir turli fikr va mulohazalarni o‘rganish, umumlashtirish foydadan xoli bo‘lmaydi. Qadimgi yunon mutafakkiri Arastu “Poetika”sining “Tasvirlashning turli vositalari” deb nomlanuvchi qismida shunday fikr mavjud: “Ba’zi kishilar mahorat, ba’zilar malaka sababli, yana ba’zilar tug‘ma iste’dodlari tufayli bo‘yoqlar va shakllar yordamida ko‘p narsalarning tasvirini – o‘xshashini tasvirlaydilar. Hozirgina eslab o‘tilgan san’atlarning hammasida ham alohida yo ritm, yo so‘z va yoxud garmoniya yordamida yoki shularning hammasi uyg‘unligida tasvirlaydilar”. Arastu ta’rifiga ko‘ra, san’at asari hayotda mavjud voqea-hodisalarni badiiy-estetik idrok etish, ularning o‘xshashini turli vositalar yordamida aks ettirish orqali dunyoga keladi. Badiiy adabiyotda bu jarayon, shubhasiz, so‘z orqali amalga oshadi. Badiiy tasvirga yo‘naltirilgan so‘z muayyan tartib, mantiqiy izchillik, poetik bo‘yoqdorlikni talab etadi. Shunday talablar majmuasi esa badiiy uslubni maydonga keltiradi. Ko‘chirmada keltirilgan “ritm – so‘z – garmoniya” uchligi badiiy uslubda istisnosiz tarzda bir-birini taqazo qiladigan, to‘ldiradigan va uslub yaxlitligini tashkil etadigan o‘zgarmas, zaruriy komponentlardir. Odatda ritm uslubning shakliga, so‘z mazmuniga doir tushuncha bo‘lsa, shu ikki tushunchaning mushtarak shakli, uyg‘unligi garmoniyadir. Garmoniyaga ega bo‘lmagan uslub chala yoki shakllanmagan uslub hisoblanadi. Shu o‘rinda eng muhim birlik – garmoniyani tashkil etuvchi moya nima, degan haqli savol tug‘iladi. Bu savolga javob bermasdan turib, badiiy uslubning poetik matndagi o‘rni va vazifasini belgilash mumkin emas. Keltirilgan iqtibos diqqat bilan tahlil qilinsa, unda ushbu salmoqli so‘roqqa berilgan javob aks etgani aniq ko‘rinadi. Iqtibosning avvalgi jumlasida Arastu garmoniya, ya’ni mukammal, yaxlit uslubni yuzaga keltiruvchi moyaning uch shakli, ta’bir joiz bo‘lsa, uchta darajasini keltirib o‘tgan. Zotan: “Ba’zi kishilar mahorat, ba’zilar malaka sababli, yana ba’zilar tug‘ma iste’dodlari tufayli bo‘yoqlar va shakllar yordamida ko‘p narsalarning tasvirini – o‘xshashini yaratadilar” 1 . Mavjudlikning o‘xshashini dunyoga keltirish, boshqacha aytganda, badiiy aks ettirish, adabiyotda uning yagona materiali so‘z orqali amalga oshirilar ekan, so‘zni istifoda etishning darajasi mahorat (ko‘p mashq qilish), malaka (uzoq vaqt bir narsa bilan shug‘ullanish) va iste’dodga bog‘liq, – deydi Arastu. Bunday fikr o‘z-o‘zidan badiiy asar uslubida so‘z san’ati ijodkori, muallifning o‘rni va shaxsiyati masalasiga borib bog‘lanadi. Istaymizmi yo‘qmi, bundan qat’i nazar, muallifning darajasi badiiy asar, demakki, badiiy uslub darajasini belgilaydi. “Uslub demak – odam demakdir” degan fikr aynan shu jarayonda o‘zining aniq mantiqiy ifodasini topadi. Demak, badiiy asar malaka, mahorat va iste’dod orqali maydonga keladi. Agar bir ijodkorda mana shu xususiyatlarning hammasi mujassam bo‘lsa, bunday holatni ijod jarayonidagi eng noyob, eng oliy hodisa sifatida baholash mumkin. Lekin adabiy-tarixiy jarayon shuni ko‘rsatadiki, badiiy asarni faqat oliy darajadagi iste’dodlargina yaratmaydi. Badiiy asar ustida qilingan uzoq va mashaqqatli mehnat, tinimsiz qayta ishlash jarayonlari malaka va mahoratni shakllantiradi, o‘ziga xos uslubni barpo etadi. Boshqalarning xayoliga ham kelmagan badiiy kashfiyotlar, estetik qamrovning tasavvur qilib bo‘lmaydigan darajada kengligi, tasvirning favqulodda o‘ziga xosligi, estetik idealning samoviyligi, obrazlar talqinidagi originallik malaka va mahorat bilan birga, iste’dod tabiatning ilohiy mohiyatga ega ekanligidan dalolat beradi. 1 (Ta’kid bizniki – D.X.) Ko‘pchilik ijodkorlar iste’dodning to‘qson foizi mehnat, degan fikrda sobit turishadi. Mashhur yozuvchimiz Abdulla Qahhorning ijod ahli orasida zarbulmasal bo‘lib ketgan: “Agar mendek mehnat qilganida maymun ham yozuvchi bo‘lib ketardi”, – degan gapi ham yuqoridagi fikrlarga asos beradi. Ammo bir zarb bilan yirik she’riy asarlarni ijod etgan Cho‘lpon, Usmon Nosir, jamoat orasida improvizatsiya bilan mukammal falsafaga ega she’rlar bitgan G afur G ulomʻ ʻ haqidagi xotiralar ham adabiy jamoatchilikka yaxshi ma’lum. Bu kabi misollarni istalgan millat adabiyotining istalgan davridan ko‘plab keltirish mumkin. Bundan kelib chiqadiki, Arastuning ijod jarayoni va uslubning umumiy xususiyatlari haqida bildirgan salmoqdor fikrlari asrlar osha o‘z tasdig‘ini topib, yangidan-yangi qirralarini namoyon etib kelmoqda. Sharq mumtoz poetikasi bilan bog‘liq nazariy tafakkurda ham muallif shaxsi, badiiy asar uslubi garmoniyasi – eng yaxshi badiiy asar yoxud iste’dod yuzaga chiqishining muhim sharti sifatida tushuntirilgan. Arab allomasi Bishr ibn Mu’tamirning: “Agar tiling ravon, qalaming o‘tkir, bayoning yetuk, lafzing lutfli, iqtidoring tugal, fahm-farosating nozik bo‘lsa, xoslar uchun yozganing ommaga ham tushunarli bo‘lsa va omma uchun yozganing xoslar uchun g‘aliz qo‘pol ko‘rinmasa, buning uchun so‘z va iboralarda mo tadil, o‘rta yo‘lni topa olsang, ʻ tom ma’noda iste’dod sohibidirsan”, – degan fikrlari shu jihatdan diqqatni tortadi. Professor Hamidulla Boltaboyevning yozishicha: “Bu talablar har bir ijodkorga taalluqli bo‘lib, u xoh nazmda bo‘lsin, xoh nasrda bo‘lsin adabiy til me’yorlariga rioya qiladigan, badiiy asarning ruhiga uyg‘un ravishda ifoda va bayon tarziga ega bo‘lishi lozimligini anglatadi”. Kitobning nomlanishiyoq “Sino’at-u-l-insho’”, ya’ni “yozish san’ati” degan ma’noni bildiradi. Yuqoridagi parchada badiiy matnni yuzaga keltirish jarayonida nimalarga rioya qilish, qay tarzda va qanday yozish, ijod qilishga bel bog‘lagan qalamkashning shaxsiy fazilatlari qanday bo‘lishi, bayon etikasi, so‘z tanlash kabilarning barchasi bir nuqtaga, ya’ni iste’dodga kelib tutashadi. Bunday fikr badiiy asar tili va uslubining ijodkor shaxsiyati bilan chambarchas bog‘liqligini yana bir bor ta’kidlaydi. Demak, mukammal badiiy asar faqat fikrning yangiligi bilan emas, tilning ravonligi, bayonning yetukligi (tushunarli, mantiqan izchilligi, soddaligi va ravonligi), ifodaning nozikligi (badiiy bo‘yoqdorlik), yozuvchi fahm-idroki, tabiatining adibga xosligi bilan belgilanadi. Haqiqatan ham, Sharq poetikasi talabiga ko‘ra so‘z aytish etikasi, ayniqsa, “rost so‘z” badiiy ijodning eng muhim shartlaridan bo‘lgan. Bunga amal qilmagan ijodkor chin san’atkor sanalmagan. Yolg‘on fikr, mubham niyat va shakllanmagan e’tiqod sof badiiy asarning, xususan, uslubning kushandalari hisoblanadi. Bunday uslub garmoniyaga, ya’ni yaxlit butunlikka ega bo‘lmaydi. Yuqoridagi kabi talablar Sharq poetikasida buzib bo‘lmas qonuniyat darajasiga ko‘tarilgan. Shunga o‘xshash fikrlarni Zahiriddin Muhammad Bobur, Turdi Farog‘iy, Muhammad Rizo Ogahiy, Furqat singari nisbatan keyinroq ijod qilgan shoiru adiblar asarlarida ham muayyan darajada aks etganini ko‘rishimiz mumkin. Ma’lum bo‘ladiki, Sharq va G arb poetikasining qadim davrlaridanoq ijodkorʻ shaxsiyati va badiiy asar uslubining mushtarakligi masalasiga jiddiy e’tibor qaratilgan. Ijodkor shaxsi, dunyoqarashi va tabiati badiiy ijod garmoniyasini tashkil etuvchi asos sifatida olingan. Bu borada ikki qutb mutafakkirlarining qarashlari o‘zaro yaqin bo‘lgan. Gegelning “Estetikadan ma’ruzalar” asarida so‘z san’ati va ijod jarayoni haqida fikr yuritilar ekan, tarixiylik va zamonaviylik, adabiy turlar, xalq tili va xalq ijodiyotining uslub bilan bevosita bog‘liqligi ta’kidlanadi. Shular bilan bir qatorda uslubga xos “nafislik, ravonlik va ta’sir samaradorligi”ga asosiy e’tibor qaratiladi. Bu fazilatlar yozuvchi g‘oyasi va maqsadining markaziy ifoda vositasi deb ko‘rsatiladi. Bu o‘rinda nafislik tushunchasi uslubning badiiy vositalar (so‘z tovlanishlari, tasvir vositalari, til qoidalariga rioya qilish) bilan naqadar mustahkam aloqada bo‘lishini ta’kidlab kelsa, ravonlik uslub shakliy komponentlar garmoniyasini, ta’sir samaradorligi esa, mazmun va g‘oyaning yuqori bo‘lishini, bir so‘z bilan uslub semantikasini bildiradi. Mana shu kichik ko‘chirma ham Gegelning badiiy asar butunligini ta’minlashda Arastu qayd etgan uyg‘unlik(garmoniya) asosiy o‘rinda ekani qayd etiladi. V.G.Belinskiy ijodkor shaxsiyati va badiiy asar uslubi munosabati haqida shunday fikrlarni bayon etgan: “Shunday kishilar borki, haqiqatan ham ulardagi zakovatda ijodiy tashabbuskorlik bor. Ular hamma narsaga qandaydir boshqacha, yangicha qaraydilar, hamma narsada ham ularsiz boshqa hech kim ko‘ra olmaydigan tomonlarni payqab oladilar, ulardan keyin esa ana shu tomonlarni hamma ko‘radi va hamma ham ilgari shuni payqamagan ekanmiz, deb taajjublanadi. Bu toifa odamlar hech bir mug‘ombir va sirli odamlar emas: ularning hammalari oddiy tushunadilar, biroq ularning oddiy tushunchalari dastlab hammaga ham juda sirli, ba’zan esa telbalik va bema’nilik bo‘lib tuyuladi...”. Rus adabiyotshunosining ushbu fikrlari badiiy asarning poetik maqomi, jahon xalqlari ma’naviy dunyosiga qo‘shadigan hissasi, kashfiyot sifatida jahon adabiyotidan o‘ziga munosib o‘rin egallashi vositasi sifatida iste’dodga, yozuvchi shaxsiyatiga bog‘liqligini yana bir bor tasdiqlaydi. Darhaqiqat, iste’dod kishisidagi original fikr va uning badiiy ifoda yo‘sinidagi o‘zgachalik atrofdagilarni taajjubga soladi. Ular hamma ko‘rishi mumkin bo‘lgan, ammo hech kim ilg‘ay olmaydigan sinoatlarni ko‘radilar. Nainki ko‘radilar, balki hech kim ifodalay olmagan tarzda badiiy ifodalaydilar. Bir so‘z bilan aytganda, chin iste’dodlar yangi asar, faqat o‘zlariga xos bo‘lgan yangi uslubni dunyoga keltiradilar. Ijodkor uslubi – bu san at, adabiyot, musiqa yoki boshqa ijodiy faoliyatʼ turlarida ijodkorning o'ziga xos uslubi va yondashuvini ifodalaydigan tushunchadir. Ijodkor uslubi ko'pincha quyidagi omillar bilan belgilanadi: 1. Shaxsiy xususiyatlar: Har bir ijodkor o'z shaxsiy tajribalari, dunyoqarashi va his-tuyg'ulari orqali o'ziga xos ijodiy uslubni shakllantiradi. 2. Madaniyat va an'analar: Ijodkorning qarashlari va uslubi ko'pincha uning madaniyati, tarbiyasi va atrof-muhitidan ta'sirlanadi. 3. Texnika va vositalar: San'atkorlar yoki yozuvchilar o'z ishlarida foydalanadigan texnikalar, materiallar yoki usullar ham ijodiy uslubning ajralmas qismidir. 4. Tematik yo'nalishlar: Ijodkorlarning qiziqishlari va mavzulari, ular tanlagan temalar ham ularning uslubini belgilaydi. 5. O'zgaruvchanlik: Ijodkorlar vaqt o'tishi bilan o'z uslubini rivojlantirib boradilar; yangi tajribalar, bilimlar va trendlardan foydalangan holda yangi yondashuvlarni qo'llaydilar. Ijodkor uslubi san'at asarining estetik qiymatini belgilovchi muhim omil bo'lib, tomoshabinlarga yoki o'quvchilarga san'atkarni anglashga yordam beradi. Shuningdek, bu tushuncha turli san'at yo'nalishlari (masalan, rassomlik, she riyat,ʼ musiqa) uchun alohida ahamiyatga ega. II BOB. ASOSIY QISM 2.1 Abdulla Qahhor uslubi va “Sarob” romani tahlili Abdulla Qahhor 1907-yili 17 senyabrda Farg‘ona viloyatining Qo‘qon shahrida tug‘ilgan. Uning otasi Abduqahhor temirchi bo‘lgan. Lekin bu kasbdan oladigan daromad tirikchilik uchun kifoya qilmagani sababli u doim ish izlab qishloqma qishloq ko‘chib yurardi. Shu tufayli Abdullaning bolaligi Yaypan, Nursuh, Kudash, Buvayda, Tolliq, Olqor, Yulg‘unzor, Oqqo‘rg‘on kabi Qo‘qon atrofidagi qishloqlarda kechadi. Kechqurunlari otasi Abdullaga suratli eski kitoblardan hikoyalar o‘qib bergan. Qiyinchiliklarga qaramay, otasi Abduqahhor Jalilov va onasi Rohat aya o‘g‘liga boshlang‘ich ta’limni bera olishgan. U o‘n yoshga to‘lganda Buvaydadagi eski maktabga o‘qishga kiradi, biroq ko‘p o‘tmay oila Oqqo‘rg‘onga ko‘chadi. Oqqo‘rg‘on maktabida Abdulla qo‘qonli Muhammadjon qorining usuli savtiya maktabida tahsil ko‘rdi. Muhammadjon qori ilg‘or fikrli ma’rifatparvar odam edi. U geografiya, matematika kabi ilmlarni ham o‘qitgan. Ayniqsa, shogirdlarida sharq adabiyotiga qiziqish uyg‘otishga uringan. Ehtimol shu bois bo‘lsa kerak, Abdulla Qahhor umrining ohirigacha Sa’diy va Xayyom, Hofiz va Bedil, Lutfiy va Navoiy, Bobur va Nodira asarlarini qo‘ldan qo‘ymay mutolaa qilar, ularning ancha-munchasini yod bilar va o‘rni kelganda ulardan parchalar keltirib, fikrini dalillar edi. Shundan so‘ng Abdulla Qo‘qonda yangi ochilgan “Istiqbol” maktab internatida o‘qiy boshlaydi, bu internat Abdullaning zehnini yanada o‘tkirlashtirdi. 1922-1924 yillarda Abdullada adabiyotga qiziqish avj ola boradi. Bu yillarda u Qo‘qon pedtexnikumida o‘qidi, umrida birinchi marta Pushkin, Gogol, Turgenev, Tolstoy asarlaridan xabardor bo‘ldi. Texnikumda chiqadigan “Bilim yurti” devoriy gazetasiga she’rlari va maqolalari bilan tez-tez qatnashib turdi. Abdulla Qahhor 1926-yilda ishchilar fakultetiga o‘qishga kiradi va uni tugatib yana jurnalistik faoliyat bilan shug‘ullanadi. U 1934-yilda O‘rta Osiyo davlat universitetining pedagogika fakultetida tahsil oladi. 1923 yilning dekabr oyida “Mushtum” jurnalida Abdulla Qahhorning birinchi felyetoni bosildi. Shundan keyin u respublika matbuotida “Gulor”, “Yalangoyoq”, “Norin shilpiq”, “Mavlon kufur”, “Nish” kabi taxalluslar bilan tez-tez feltonlar, satirik she’rlar, hikoyalar e’lon qila boshladi. 1925-yilda “Qizil O‘zbekiston” gazetasi uni Toshkentga gazeta tahririyatida ishlashga taklif etadi. Gazetaning Abdulla Qahhorning yozuvchi sifatida shakllanishida katta o‘rin katta. Abdulla Qahhor adabiyot olamiga hikoya janrining tengsiz ustasi bo‘lib kirdi. Yozuvchini hatto o‘zbek Chexovi deb ham atashadi. Uning ilk kitobi “Qishloq hukm ostida” nomli kichik qissa 1932-yilda nashrdan chiqqan. Shundan so‘ng yozuvchining “Olam yasharadi” va “Tangrining kulgisi” degan to‘plamlari bosildi. Adibning “Boshsiz odam” hikoyasi ayol qadr-qimmati, ozodligini kuylovchi asar hisoblanadi. Yozuvchining 30-yillar ijodida ilk romani – “Sarob” yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ushbu roman keng mavzuli bo‘lib, o‘sha davrdagi hayot manzaralarini real tasvirlagan, voqealar tasvirida haqiqatni saqlab qolgan. Abdulla Qahhor ijodiy hayoti mobaynida 40 dan ortiq asar yozgan. Bu kitoblar orasida 30 taga yaqin hikoyalar bo‘lib, ular o‘zbek adabiyotida hikoya janrining badiiy ufqlarini kengaytirgani bilan ahamiyatlidir. “Asror bobo”, “Kampirlar sim qoqdi”, “Xotinlar” hikoyalari va “Oltin yulduz kabi qissalarida o‘zbek jangchilarining mardligi, halqimizning mehnatdagi jonbozligi, yuksak vatanparvarligi ifodalangan. Yozuvchining urushdan keyingi yillarda yaratgan “Qo‘shchinor chiroqlari” (1951) romani va “Sinchalak” (1958), “Muhabbat” (1968), ”O‘tmishdan ertaklar” (1965) qissalari, "Boshsiz odam", "Anor", "Bemor", "Dahshat", "O‘g‘ri", " Millatchilar", "San’atkor", "Adabiyot muallimi", "O‘jar" kabi hikoyalari o‘zbek nasrining taraqqiyotiga muhim hissa bo‘lib qo‘shildi. Adib 1938-1939 yillar Hamza nomidagi O‘zbek akademik drama teatrining adabiy bo‘limiga boshchilik qiladi. U o‘zining “Shohi so‘zana” (1951), “Og‘riq tishlar” (1954), “Tobutdan tovush” (1962), “Ayajonlarim” (1967), “So‘ngggi nusxalar” komediyalari bilan o‘zbek dramaturgiyasi rivojiga salmoqli hissa qo‘shdi. Ayniqsa, “Shohi so‘zana” hajviy pyesasi respublika va qator xorijiy mamlakatlar sahnalarda muvaffaqiyatli namoyish qilingan. Abdulla Qahhorning umr yo‘ldoshi, mohir tarjimon Kibriyo Qahhorova “Jomboy tongi” gazetasiga bergan intervyusida ijodxona Abdulla Qahhor uchun muqaddas joy bo‘lganini aytgan. "U har kuni muayan vaqt yozuv stolida o‘tirar, birov xalaqit bermasin, deb pastda yurardim. Ertalab soat sakkizdan, o‘n ikkigacha ish shu zayl davom etadi", – degan Qahhorova. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayev Abdulla Qahhorni shunday eslaydi: "Mana, Abdulla Qahhor haqida xotiralar kitobi chiqayapti. Ulkan rus adiblari haqida zamondoshlari bitgan ko‘p xotiralarni o‘qiganman. Ayniqsa, I.Buninning Chexov haqidagi yodnomalari yoqadi. Unda Chexovning qanday o‘tirishi, havo qandoq ekani va nimalar degani g‘oyat aniqlik bilan yozilgan. O‘zimning Abdulla Qahhorni ko‘rgan chog‘larim haqida o‘ylab, xotiralarimni beixtiyor anavi yodnomalarga solishtirishni istasam: "Tavba, – degim keladi. – Bunin Chexovning uyiga reportor sifatida borar ekan, xolos. Yoki… uning xotirasi o‘zi – mo‘jiza". Abdulla Qahhor haqli ravishda qisqa hikoyaning taniqli ustasi, o'zbek nasrining asoschilaridan biri hisoblanadi. Uning hikoyalarida insonning yorqin tasvirlari, hayotdagi ziddiyatlar va muammolar chuqur ochib berilgan. Abdulla Qahhorning asarlari bugungi kungacha dolzarb bo'lib, unda inson illatlari, oddiy odamlarning hayoti tasvirlangan. Abdulla Qahhorning ijodiy merosi yosh avlodni Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida rivojlantirish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish uchun katta ahamiyatga ega ekanligini inobatga olgan. Uning qahramonlari ularni ilgari surgan muhitning hayoti, urf-odatlari, amallari va an'analari bilan chambarchas bog'liqdir. U o'zbek adabiyotiga hikoya janrining beqiyos ustasi sifatida kirdi, uni o'zbek Chexov deb atashadi – U o'zbek yozuvchilari va tanqidchilari orasida birinchilardan bo'lib, so'zning buyuk ustasi A. P. Chexovni o'rganishga murojaat qildi. Uning Chexov haqidagi maqolalari chuqur tushuncha bilan ajralib turadi, chunki Abdulla Qahhor Chexovni o'zining ustozi, o'rnak sifatida ko'rgan. Anton Chexov ijodida Qahhor oddiy xalqning butun hayotiga qarama-qarshi bo'lgan gumanizm g'oyalarini asosiy deb hisoblagan. Qahhor o'zbek xalqining eng yaxshi xususiyatlarini aniq aql, kundalik donolik, hazilga moyillikni ochib beradi. Uning tili lakonik, aforizmlarga to'la va o'zbek nasri uchun an'anaviy bo'lgan o'ziga xoslik va rang-baranglikdan iborat. Zamonaviy yozuvchilar ijodiga ta'sir ko'rsatgan o'zbek so'zining buyuk rassomlari qatorida Abdulla Qahhor alohida o'rin tutadi. U o'z ijodi bilan butun Sharqning badiiy tafakkurini rivojlantirishda yangi sahifa ochgan o'zbek yozuvchilarining ajoyib galaktikasiga tegishli. Qahhorning ajoyib asarlarida yozuvchilarning bir qator avlodlari tarbiyalangan, undan haqiqatni, badiiy tasvirini – realizmning tasviriy san'atini o'rgangan va bugungi kungacha o'rganib kelishmoqda. "O'g'ri" hikoyasida eskining yangisi bilan to'qnashuvi ko'rsatilgan, u yerda muallif ota va o'g'ilning dushmanlik munosabatlarini ko'rsatishga muvaffaq bo'lgan. U o'z qahramonlarining o'ziga xos xususiyatlarini tasvirlaydi. A. Qahhor o'z asarlarida o'quvchiga notalar va ko'rsatmalar bilan emas, balki badiiy obrazlar bilan ta'sir o'tkazishga intiladi. Baxtsiz o'zbek mehnatkashlarining og'ir ulushi haqidagi hikoyalarda yozuvchi muallifning nutqi va personajning nutqi o'rtasidagi munosabatlarning stilistik usulidan foydalanadi, bunda oxirgi, ya'ni o'z-o'zidan bo'lmagan to'g'ridan-to'g'ri nutq xarakter, yoki ichki monolog deb ataladi, muallifning kontekstiga qo'shiladi. U badiiy mahoratni o'zlashtirdi va shu bilan o'zbek milliy novellistining muvaffaqiyatli rivojlanishiga hissa qo'shdi. "O'g'ri", "Anor", "Bemor" hikoyalarida Qahhor amaldorlarni qoralaydi, ularning yomon ishlarini ko'rsatadi va shohlik davridagi axloqqa bo'ysunadi.Hikoyalaridagi satira va hazil Qahhorning o'tmish qoldiqlari zamonaviy mavzuda kaltaklanadi. Masalan, "Boshsiz odam", "Sevishganlar", "San'atkor" va "Adabiyot muallimi", hikoyalarida muallif vijdonsiz amaldorlarni, burjua fikrli odamlarni ko'rsatadi. “Bemor” hikoyasida qattiq og'rib, vafot etgan ayol taqdiri va unga biror yordam berishdan batamom ojiz, qo'li kalta Sotiboldining ahvoli, uyquga to'ymagan, hali aniq shakl olmagan jujuq tilda onaizoriga tuni bilan xudodan shifo tilab chiquvchi «begunoh go'dak» - qizcha holati bayon etilgan. Ona esa har qanday vaziyatda ham o'z bolasini o'ylaydi. Bu hikoyaga «Osmon yiroq, yer qattiq», maqoli epigraf qilib olingan. Uning asarlari noyob uyg'unlik shakli va asarlarning mazmuni bilan ajralib turadi. «Mingta shaklda ikki misra bilan o'ralgan fikrni ifodalash mumkin, ammo mingta variantning hech biri uni ikki misra kabi sodda, qisqa, kuchli va ta'sirchan tarzda yetkaza olmaydi.». Mavzudan qat'iy nazar, hikoyalarning bitta vazifasi bor - odamlarni oliyjanoblik ruhida tarbiyalash. A. Qahhorning o'quvchiga maksimal estetik zavq bag'ishlash, aks ettirish, ovqat berish istagi kabi edi go'yo. Ajablanarlisi shundaki, odamlarni ma'rifat va tarbiyalash mavzusi ustuvorligi hozirgi yozuvchilarning eng dolzarb mavzularidan biridir. O'zbek nasrining rivojlanishida uning «Anor» hikoyasi, «Qo'shchinor chiroqlari», shuningdek «Sinchalak» va «O'tmishdan ertaklar» romanlari muhim o'rin tutadi. «O'tmishdagi ertaklar» da muallif uning xotirasida chuqur iz qoldirgan odamlar haqida hikoya qiladi. Abdulla Qahhorning o'zi shunday degan: «Men bolaligimda o'zim guvoh bo'lgan narsani tasvirladim. men haqiqatni yozdim, faqat haqiqat. va agar bu haqiqat sizga, zamonaviy yoshlarga, dahshatli darajada aql bovar qilmaydigan bo'lib tuyulsa, demak, men o'zimning achchiq, ammo oxirigacha haqiqiy hikoyani ertak deb atayman!» Bu qissa muallifning bolalikda ko'rgan-kechirganlari haqidagi avtobiografik asar, biroq o'zbek adabiyotidagi mavjud avtobiografik asarlardan, jumladan, zamondoshi Oybekning “ Bolalik ” qissasidan keskin farq qiladi. “ Bolalik ” da lirik talqin, hodisalarning shoirona idrok etish ustun. Bola obrazi Oybek qissasida birinchi planda ko'rinsa, uning ko'rgan - kechirganlari sarguzashtlari, shu kechinmalari tufayli murg'ak qalbida tug'ilgan rangba-rang tuyg'ular ifodasi asar asosini tashkil etsa, «O'tmishdan ertaklar»da bola Abdulla obrazi orqa o' rinda turadi, u asosan «kuzatuvchi», «guvoh», «xolis hikoyachi» tarzida beriladi; yozuvchilar asosiy diqqat-e'tibori bola guvohligida oilada, oila tevaragida yuz bergan voqealarni – turmushning obyektiv lavhalarini chizishga qaratilgan. Umr bo'yi adibga tinchlik bermagan, butun ijodida temirchi o'chog'idagi cho'g'dek yallig'lanib turgan inson sha'ni, qadri bilan bog'liq alamli o'y-tuyg'ular, jaholatga qarshi isyon bu qissada adibning so'nggi faryodi- fig'oni kabi yangrardi. O'z asarlarining mazmunini boyitish va ularning janr xilma-xilligini kengaytirish uchun tinimsiz ishlaydigan o'ychan va talabchan yozuvchiA. Qahhor romanchi sifatida ham ishlaydi. «Sarob romani» kitob bo'lib chiqqanidan buyon to hozirga qadar uning tevaragida qizg'in bahs-munozaralar davom etib keladi. U haqida ko'p nohaq ta'nalar ham aytilgan. Adib tarjimayi holida shunday yozadi: "«Sarob»ni to'rt yilda yozib tugatdim... Uni kitobxon xush qabul qildi, lekin ba'zan arzon shuhratparastlik, ba'zan siyosiy demagoglik, ba'zan esa to'g'ridan-to'g'ri jaholat natijasi bo'lgan tanqid nayza ko'tarib qarshi oldi. Bu nasrda hatto farosatli odamlarni ham chalg'itdi." Adabiy davralardan birida «Sarob» tanqidi munosabati bilan berilgan savolga yozuvchi: «Tanqid shu paytga qadar «Sarob»dan nuqul siyosat izladi. Romandagi odamlarning dardi-dunyosini, oh-u zorini eshitadigan bir azamat topilmadi», deya afsus bildirgan edi. Biroq «Sarob» siyosat asari emas. Romandagi asosiy narsa undagi yetakchi personajdir - Saidiy bilan Munisxon qismati, ruhiyati tahlili ifodasidir. Bu roman birinchi galda xazon bo'lgan muhabbat, uvol bo'lgan umr dostonidir. Adabiyotimizga katta bir to'lqin bo'lib kirib kelgan va dastlabki asarlari bilan jamoatchilik nazariga tushgan iste'dodli yoshlarning ijodiy izlanishlarini bu qadar sinchkovlik va xayrihoxlik bilan kuzatib borgan va ularning ijodiy yutuqlarini ham, xato-kamchiliklarini hamo'z vaqtida payqab, ularni badiiy ijodning katta yo'liga boshlay olgan Qahho rning xizmatlari beqiyosdir. Sarob" romani 1934-yilda yozilgan bo'lib, adib unda 1920-yillar oxiri, 30- yillarning boshlaridagi "millatchilar" deb atalgan ijtimoiy kuchning mahv etilishi, o'z g'oya va orzularini amalga oshirolmay, inqirozga yuz tutishi jarayonini badiiy jihatdan ko'rsatib bergan. Asarda bosh qahramon Rahimjon Saidiy, uning hammaslaklari Salimxon, Abbosxon, Murodxo'ja singari obrazlar orqali sho'rolarga qarshi olib borilgan maxfiy kurashlar gavdalantirilgan. Asarda "Saidiylar yo'li halokatli yo'ldir, bu orzular hech qachon amalga oshmaydigan ro'yo va sarobdir", degan badiiy xulosa chiqarilgan. "Sarob" muayyan tarixiy sharoitda, aniq hayotiy-milliy zaminda tug'ilgan; bosh qahramon ham xuddi o'sha tarixiy sharoitda milliy zaminda yetishib chiqqan shaxs; 20-yillardagi konkret ijtimoiy-g'oyaviy kurashlar ichida namoyon bo'ladi, shu kurashlar girdobida halokatga uchraydi. "Sarob" muayyan ijtimoiy-g'oyaviy kurashlar bilan mangu ma'naviy-axloqiy muammolarni bog'liq tutash holda ifoda etish san'ati jihatidan ham ibratli. Bosh qahramon xarakteriga xos xudbinlik, individualism shaxs va insoniyat uchun xatarli illat, jiddiy ma'naviy-axloqiy muammo sifatida qadim-qadimlardan beri so'z ustalari e'tiborini tortib keladi... "Sarob"da tasvir etilgan yillarga xos siyosiy-g'oyaviy ziddiyatlar va kurashlar allaqachon tarixiy o'tmishga aylangan, ammo Saidiy tabiatiga xos xudbinlik illati hali hayotda barham topgan emas, bugungi kunda ham u eng o'tkir ma'naviy- axloqiy muammolardan bo'lib qolmoqda... Buzuq muhit alohida odamdagi fazilatlarni qanday yemirishi ham adabiyotning mangu mavzularidan biri. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, "Sarob"ning bizga bugungi kunlarimizda ham dolzarb qilib turgan bir muhim jihati, asarning ichkilikbozlikka qarshi qaratilgan ruhini olaylik. Saidiyning ma'naviy tanazzuli boshdan-oxirigacha ichkilikbozlikka bog'liq holda ko'rsatiladi. Romanda biror jinoyat yo'qki, uning maslahati ishkilik ustida qilingan bo'lmasin. Saidiy ulfatlari oldida maqtanish uchun goho gazak qilmay ichadi. Ammo ko'p ichgan sari iste'dodi so'nib, sog'ligi yemirilib boradi. Oxirida oqtutqanoq bo'lib, og'iz ko'pirishlari va Murodxo'ja uni jinnixonaga joylashtirish fikriga borganligi hammasi mash'um mayxo'rliklarning oqibati ekanligi romanda qadam-baqadam isbotlanib boriladi. "Sarob"da yana bir mangu muammo xudbinlik bilan bog'liq bo'lgan loqaydlik, iste'dod bilan bog'liq bo'lgan muhabbat. Saidiy romanning boshida ora yo'lda turadi. Bir tomonda, Ehson, Sharif, Shafrin va Kenjalar muhiti. Ikkinchi tomonda, nepman bo'lib singan otasi, sinayotgan pochchasi. Shunday ora yo'l uning ishki dunyosida ham bor. Saidiy to'q oilada oqbilak bo'lib o'sgan, jismoniy mehnatda qo'pollashgan odamlarni "to'ngak" deb yomon ko'radi, nozik ta'b aslzodalarga alohida moyillik sezadi. Ayni vaqtda, tabiat unga muhabbatga qodir qalb va iste'dod bergan. Bu insoniy fazilatlar uni katta haqiqatlar va adolatli kurashlar yo'liga olib chiqishi mumkin edi. Biroq mana shu ora yo'lda unga maslakdosh qiz go'zal Munisxon uchrab qoladi. Munisxonning akasi Salimxon, naryoqda Abbosxon, Muxtorxon bularning halokatli muhitidan qizni qutqaradigan odam yo'q. Ora yo'lda turgan Saidiyning o'zi ham ma'naviy najotkorga muhtoj edi. Mana shu o'rinda ularning ikkovida ham kuchli bo'lgan xudbinlik, loqaydlik bilan ittifoq tuzadi. Saidiy o'z opasining fojiaviy taqdiriga loqayd. Yotoqxonadagi Sharifga munosabati ham loqayd, Shafringa-ku muzday sovuq. Hayotning ichki mantig'i shuki, odamlarga bo'lgan loqaydlik butun hayotga ham loqayd qarashga o'rgatadi. Bu esa bora-bora o'z taqdiriga ham loqayd bo'lishga, "kel, bir gap bo'lar", deb o'zini aldashga olib boradi. U ehtiros bilan sevgan Munisxonga ham oxir- oqibat loqayd bo'lib qoladi. Bu darajadagi loqaydlik romanning oxirida uni tirik murdaga aylantirib qo'yadi. Kitobxon Saidiy qilgan qilmishlaridan nafratlanadi, uning halokati muqarrar ekaniga iqror bo'ladi; ayni paytda qahramon boshiga tushgan kulfatlar uchun achinadi, ayniqsa, Saidiyning go'zal ma'shuqa Munisxon qolib, tasqara Soraxonga yo'liqishi, makkor Murodxo'ja domlaning shirin so'zlariga uchib, unga ichkuyov bo'lishi shu jirkanch muhitga o'zini moslash uchun urinishi ovutishi, bu xonadonda insonlik sha'ni, nafsoniyatining oyoq osti etilishi, xasta opasi boshiga tushgan xo'rliklar, bularning ustiga ishdagi, ijoddagi tanazzulbular bilan tanishganda Saidiy holati iztiroblaridan o'quvchi qalbi larzaga keladi. 2.2. Tog‘ay Murod va Ulug‘bek Hamdam asarlari uslubi Tog'ay Murodning uslub jihatdan farqi shundaki, u boshqa ijodkorlar tomonidan e'tibor berilmagan surxon vohasining oddiy odamlari nutqini birinchi bor uslub sifatida shakllantirib adabiy jarayonga olib kirdi. O'zidan avvalgi ijodkorlar fikriga tayangan holda uslub haqida o'zining fikrlarini bayon qildi. Bu haqida tadqiqotchi M.Xidirova ham qimmatli ma'lumotlarni keltirib o'tadi. Tilni asar negizi-asosini tashkil etuvchi zamin-poydevori deb ta'riflaydi: "Badiiy asar misoli bir minora. Asarni o'z poydevori bo'ladi. Asar umri ana shu poydevordan bino bo'ladi. Asar poydevori til. Hayot til bilan boshlanadi, hayot til bilan ado bo'ladi. Shu bois, hayotga kelajak insonni "Tili chiqibdi", deydi. Hayotdan ketajak insonni "Tildan qolibdi", deydi. Bu xalqona ibora tilning hayotiy va ruhiy ehtiyoj ekanligining Tog'ay Murodga xos donishmandona bir talqini deyish mumkin. Ulug' ustozlar kabi Tog'ay Murodning betakror ijodi, til-uslubi va so'z san'atkorligi yosh adiblar uchun badiiy mahorat maktabi bo'lib xizmat qiladi. Ayniqsa, ona tilimiz davlat tili sifatida yashar va uning ravnaqi yo'lida barchamiz mas'ul ekanmiz, buyuk adiblarimizning ijodi va badiiy til saboqlari yanada chuqur ahamiyat kasb etadi. Tog'ay Murodning ijodiy-estetik konsepsiyasining badiiy ifodalanishini o'rganish yozuvchi dunyoqarashi va uslubiy o'ziga xosligini anglashning asosiy yo'llaridan biri sanaladi. Ilmiy-adabiy manbalarda, tadqiqotlarda shoir va yozuvchilarning uslubi haqida bir qator ta'riflar berilganiga guvoh bo'lamiz. Masalan, buyuk allomalardan biri Abdurauf Fitrat ijodkor uslubining shakllanishi va uning badiiy ijodda muhim. Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar nazariy va amaliy izlanishlar nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya ahamiyat kasb etishini alohida ta'kidlab, jumladan, shunday mulohaza yuritadi: "shoir-yozuvchi san'atkorlikda ko'tarila borgan sari o'ziga maxsus bir uslub yarata boshlaydi. Shoirning xayol, o'y, tushunish shakllari tugal, komil bo'lgach, o'ziga yarasha bir uslub ham borliqqa chiqqan bo'ladir". Bu ta'rifda ijodkor uslubining asosiy shart-omillari ham qayd etilgani bejiz emas. Yoxud yirik adabiyotshunos O.Sharafiddinov ham ijodkor uslubining o'ziga xosligi va u keng qamrovli bir tushuncha ekanligini quyidagicha talqin etadi: "Novatorlik, original uslub balki uzoq izlanishlar, davomli mehnat samarasi o'laroq vujudga keladi. Uslub har kuni oladiganimiz havoga o'xshaydi biz havoni tarkibiy qismlarga ajratib ko'rishni xayolimizga ham keltirmay, nafas olaveramiz. Uslub yozuvchining butun ijodiga singib ketgan bo'ladi. Uni ijodning ruhi, har bir asardan anqib turadigan xushbo'y hid deyish mumkin. Yozuvchining hayotga munosabatidagi, xarakter yaratishdagi, tasviriy vositalaridagi, fikrlash yo'sinidagi, qo'ying-chi, hatto biografiyasi va shaxsiyatidagi o'ziga xosliklar hammasi birikib, uning uslubini vujudga keltiradi. Biroq uslub mana shunday murakkab hodisa bo'lsa ham, ijodning bir sohasi borki, unda uslub birinchi qarashdayoq ko'zga yarq etib tashlanib turadi. Bu yozuvchining tili. Tilda yozuvchining mahorati ham, estetik prinsiplari ham, hayot ranglarini payqay olishi ham, nozik farqlarni his etish qobiliyati ham aniq ko'rinadi". Tog'ay Murodning badiiy til va uslub haqidagi fikrlari ham e'tiborga loyiq. Badiiy til va uslub ijodkor ruhi, iste'dodi va o'ziga xosligini ifodalovchi bir ko'zgu ekan, uni ijodkorning dunyoqarashi, tili, adabiy- estetik ideali va badiiy mahorati masalalari bilan uzviy aloqadorlikda o'rganish maqsadga muvofiq bo'ladi. Yozuvchining hayot voqea-hodisalariga falsafiy-estetik munosabati va milliy xarakter yaratish va badiiy tasvir vositalarini qo'llash mahorati hamda uning tafakkur va mushohada yo'sinidagi hayotiylik, izchillik, shuningdek, ijodkor biografiyasidagi o'ziga xosliklar hammasi birgalikda uning individual va takrorlanmas uslubini shakllantiradi va mukammallashtiradi. O'zbek adabiyotshunosligida Tog'ay Murodning romanlari zamonaviy romanchiligimizning eng yorqin yutug'i sifatida e'tirof etiladi. Yozuvchining "Otamdan qolgan dalalar" romani jamoatchilik va munaqqidlar e'tirofiga sazovor bo'lgan. Yozuvchi Tog'ay Murodning "Oydinda yurgan odamlar"qissasi barcha o'quvchi ommasiga ma'lumki, bu asar hayot qiyinchiliklariga dosh bergan ikki taqdir haqidagi doston desak, chin ma'noda adashmagan bo'lamiz. Shuningdek, yozuvchi Odil Yoqubov "Muhabbat haqidagi bir kuy, to'g'rirog'i muhabbatga suyanib, barcha hayot dovullarini yengib o'tgan ikki dil, ikki pok inson haqidagi tipik bir qo'shiq desak yarashadi" degan fikrida juda katta badiiy haqiqat bor. Asar 3 bobdan iborat bo'lib, ilk bobi asar qahramonlari Qoplonbek va Oymomoning to'y marosimlari shunday mahorat bilan tasvirlanadiki, o'zbegimning so'nmas qadriyatlari, urf-odatlari, rasm-rusmlari o'quvchi ko'z oldida yaqqol gavdalanadi. Turkiy xalqlarning qadim dostonchilik an'analari asosida, xalq og'zaki ijodi sifatida, yaxlit doston nomini olgan Alpomish dostoni ming yillik tarixga ega ekanligi barchamizga ma'lumdir. Qissada keltirilgan marosimlarning ildizi borib Alpomish dostonidagi voqealarga borib taqalishi, asar badiiy qiymatini oshirgan. Asarda badiiy tasvir va ifoda vositalariga keng o'rin berilganki, tasvirning jonli va ifodaviylikni kuchayishiga xizmat qilgan. Qissaning keyingi boblarida qahramonlarning ruhiy holatini tabiat tasviri bilan parallel ravishda tasvirlanishi asarning ta'sir darajasini yanada oshirgan. Keling, shu o'rinda bir holatga e'tiborimizni qaratsak. "Ufq qorayib qorayib keldi, qop qora bulutlar ko'pirib- ko'pirib toshdi, bulutlar yoyilib- yoyilib keldi," bir qarashda oddiygina tabiat tasviri berilganday tuyuladi, aslida parchada Qimmat momoning, Oymomoga farzandsizligini butun qishloq ayollari oldida, yuziga solib aytgan gapidan so'ng, uyiga yugurib ketayotgan qahramonning ruhiy holati bilan bulut detalini yonma yon qo'yadi, bu yerda bulut detali qahramonning ruhiy kechinmalarini to'la qonli ochib berishga xizmat qilgan. Shuningdek, professor Dilmurod Quronov badiiy adabiyotda peyzajni quyidagicha izohlaydi: "Rang tasvir asarini yaxlit holda ko'ramiz: ya'ni uni avvaliga butunligicha ko'ramiz keyin butundan qismga (detallarga qarab) boramiz. Badiiy adabiyotdagi peyzajni qabul qilishda esa, aksincha, qismdan butunga qarab boriladi: avvaliga detallar bilan navbatma navbat tanishamizda, oxirida ko'z oldimizda, yaxlit manzara hosil bo'ladi." Darhaqiqat, qissada betgachoparlik, xasadgo'ylik, ko'rolmaslik kabi hislatlarga boy hisobchi obrazi bilan qahramonning muloqati jarayonida mana shunday yaxlit manzaraga duch kelamiz. "Qoplon otamiz tok tomiriga egilmish ko yi qoldi. Qaddiniʻ rostlashini-da bilmadi, rostlamasiginida bilmadi. Tok tomirida qimirlamish sariq chumolilarga tikilib qoldi". Professor Uzoq Jo'raqulov ta'kidlaganidek, "Portret va xarakter uyg'unligiga xos ikkinchi jihat qahramonlararo muloqotlarda, psixologik mubohazalar jarayonida ko'zga tashlanadi". Shuningdek qissaning sunnat to'y marosimida mezbon Qoplon ota bilan muomala kirishgan paytda undan "farzandlar katta bo'layaptimi" degan savoliga qahramonning ruhiy kechinmalari, iztiroblari xatti harakatlari orqali namoyon bo'ladi. "Otamiz sergaklandi. Eshikka qarab-qarab qo'ydi. Boshini quyi egdi, dasturxon chetini qayirib o'ynadi, choynak qopqog'ini shig'illatib -shig'illatib ochib yopti". Shu satrlarni o'qiyotgan kitobxon ruhiyatiga Qoplon otaning holati ko'chib o'tadi, u kabi eziladi, istirob chekadi, joyi kelsa qahramon bilan ajib bir o'yga toladi, albatta, bu yozuvchining iste'dodidan darak beradi. "Oydinda yurgan odamlar" qissasi personajlarida ichki kechinmalar, ruhiyat birinchi o'ringa chiqsa, "Yulduzlar mangu yonadi", "Ot kishnagan oqshom", "Momo yer qo'shig'i" qissalari tubdan farq qiladi, bunday olib qaraganda bir asarning ruhiyati, ikkinchisiga ko'chib o'tmagan go'yoki, boshqa-boshqa yozuvchilar yozgan qissalar deb o'ylaysiz. Masalan, "Yulduzlar mangu yonadi" qissasida asar bosh qahramoni Bo'ri polvon mardligi, dovyurakligi tantiligi bilan bir qatorda surxon polvonlarining kurashi hikoya qilinadi. Ulug bek Hamdam ʻ Bugungi kunda o'zbek adabiyoti vakillari orasida Ulug'bek Hamdam o'zining chuqur sermazmun roman va hikoyalari bilan xalq ogziga tushgan yozuvchilardan biridir. Uning "Muvozanat", "Isyon va Itoat", "Sabo va Samandar" kabi romanlari, "Uzoqdagi Dilnura" qissa va hikoyalar to'plami XX asr o'zbek adabiyotida oz o'rniga ega. Shuningdek, "Tangriga eltuvchi isyon", "Atirgul" va "Seni kutdim" she'riy to'plamlari, "Badiiy tafakkur tadriji", "Yangilanish ehtiyoji", "Yangi o'zbek she'riyati" nomli monografiyalari ham nashr etilgan. Ulug'bek Hamdam zamonaviy o'zbek adiblari orasida asarlari boshqa tillarga ko'p o'girilayotgan va Ozbekistondan tashqarida e'tirof etilayotgan oz sonli ijodkorlardan biridir. Uning "Isyon va itoat" romani, "Yolg'izlik" qissasi, o'nga yaqin hikoyasi va she'rlari ruschaga tarjima qilindi. Ijodkorning "Tosh" degan hikoyasi va bir qancha she'rlari ingliz tiliga o girildi. "Muvozanat" romani va "Tosh" hikoyasi Amerikada e'tirof etildi. Yozuvchining adabiyotga chaqindek kirib kelib, katta-yu kichik kitobxonlarga birdek ma'qul bolgan "Muvozanat" romani e'lon qilindi-yu, bunga har bir tanqidchi, adabiyotshunos olimlar munosabat bildirmay qolmadi. "Muvozanat"ning ro'yobga chiqishida ustoz O.Sharafiddinovning roli katta, buni yozuvchi uchrashuv va suhbatlarida har vaqt minnatdorlik bilan e'tirof etadi: "Romanni o'qib chiqar ekanman, bugungi kun odamini tasvirlashda xali realizmning ochilmagan imkoniyatlari kop ekaniga imon keltirdim." Ulug'bek Hamdam roman yozilgan payti ko'pchilikni qiynayotgan, ko'pchilikning ongu qalbida kechib o'tgan yoki kechib turgan holatni qalamga oldi. Bu holatni Dilmurod Quronov shunday izohlaydi: "Muvozanat" mavzu jihatidan goyat dolzarb va muhimi, bir paytlari oz vaqtida yozilgan roman sifatida dunyoga keldi. Masalaning ikkinchi tomoni dolzarb mavzuning qanday yoritilgani. Roman ko'p jihatdan avtobiografik xarakterga ega. Ulug'bek asarning ko'p o'rinlarini yig'lab yozgan, yurak-bag'rini burda-burda qilib matnga singdirib yuborgan. "Muvozanat"ning bir o'tirishda yozilgandek (M.Qoshjonov) taassurot qoldirishi, hatto, asarni yoki muallifini uncha xushlamaydiganlar ham uning samimiy yozilganini beixtiyor e'tirof etishlari shundan." Ulug'bek Hamdam ijodida milliylikdan umuminsoniylik sari o'sib chiqqan asarlar borki, ular chet el adabiyotida ham munosib baholandi. Yozuvchi adabiy an'analarning munosib vorisi sifatida davom ettirish barobarida shaklan ham mazmunan yangilanishlar yo'lida urinishlarni amalga oshirdiki, adabiy tanqidchilikning munosabatiga tayangan holda ularni muvaffaqiyatli chiqdi, deya ayta olamiz. Ulug'bek Hamdam "Muvozanat" romani bilan XX asr o'zbek adabiyotida an'anaviylik bilan ham yangi badiiy-estetik tafakkurni ifodalash mumkinligini to'la isbotladi. Ayniqsa, asardagi Amir obrazi o'zbek adabiyotiga butunlay yangi timsol bo'lib kirib keldi. Uning vositasida insonni kashf etishda adabiyotning ochilmagan qirralari, muammolari borligi ayon bo'ldi. Asardan shunday xulosaga kelish mumkinki, butun olam muvozanat qonuni asosida turgan bo'lsa, jamiyat ham, uning asosini tashkil qilgan insonlar ham ayni muvozanat tufayli barqarordir. Muvozanat buzilgan zahoti hayotda, demak, uning a'zolari orasida har xil kutilmagan o'zgarishlar, hatto izdan chiqishlar boshlanadi. Adibning nafaqat romanlari, balki qissa va hikoyalarini oqiganimizda ham asar qahramonlari va davr ruhiyatini haqqoniy qirralarda tasvirlab, yozuvchilik mahoratini to liq namoyon etganligini koramiz. Ulug'bek Hamdam ijodini chuqur ilmiy tadqiq etish adabiyotshunoslik ilmi uchun yangi ma'lumotlar beradi. XULOSA Ijodkor tarjimai holiga doir hayotiy hodisalar kitobxonni u yaratgan asarlardagi makon tasviri, qahramon siyratini tiniq tasavvur etishga sabab bo'ladi. Abdulla Qodiriy, Oybek, Said Ahmad, O'tkir Hoshimov, Tohir Malik, Xurshid Do'stmuhammad kabi ijodkorlar Toshkent shahri, mahalla, bozor-u dahalarni makon sifatida tanlaydilar, uning iqlimini his qildiradilar. Murod Muhammad Do'st asarlarida Galatepa makonidagi kishilar turmush tarzi, an'anasi qalamga olinadi. "Galatepa qissalari", "Galatepaga qaytish" nomlarida ham qadrdon hududning jozibasi, tarovati, nasimi his ettiriladi. Shukur Xolmirzayev, Usmon Azim, Erkin A'zam asarlarida Surxonning so'lim go'shasi Boysun sabosi qahramonlar fe'lidagi tantilik, mardlik, tabiatga oshuftalikni sezdiradi. Nazar Eshonqul Qashqadaryoning Tersota hududi manzaralari, ijtimoiy turmushini yoritib beradi. Normurod Norqobilov ham Qashqadaryo vohasidagi tog'u qoyalar shukuhi, viqorini, jonzot-u nabotot ajoyibotini tiniq tasvirlaydi. Erkin Vohidov, Muhammad Yusuf, Iqbol Mirzo, Ulug'bek Hamdam, Isajon Sulton ijodida Farg'ona, Andijon vohasining jozib iqlimi kitobxonga huzur baxsh etadi. Ijodkor uslubining shakllanishida mahalliy koloritning o'rni bo'lakcha. U an'ana udumlarni, kishilar so'zlash tarzini, zavqini, kayfiyatini, sheva shukuhini yetkazishga muyassar bo'ladi. Asarda xronotopni aniq berish, uning tarixiy, madaniy qatlamini yoritish kitobxonning eliga, xalqiga bo'lgan hurmatini oshirib boradi. Ijod jarayoni borasidagi Tog'ay Murod holati e'tiborni tortadi: "Yuzlarim jiqqa hol bo'ldi. Men "Kuygay"ni dimog'imda xirgoyi qildim. Nihoyat ko'ngil buyurdi. Ko'ngil soz chaldi. Ko'ngil qo'shiq aytdi. Nihoyat asar bitdi. Asarni "Oydinda yurgan odamlar" deb atadim" Oq qog'ozga mungli musiqa suratini chizgan musavvir- ning ilhom onlari o'ziga xos sinov ekanligining shohidi bo'lasiz. O'tkir Hoshimovning ijod borasidagi mushohadasida talabchanlik, tirishqoqlik, mas'uliyatlilik hissi bo'y ko'rsatadi: "Yozuvchi hayotiy materialni o'z qalbining dardiga, o'z vijdonining da'vatiga aylantira olishi, mana shu voqea- hodisalarning hamma- sini yurak-yurakdan chuqur his etishi kerak. Avvalo o'zim katta haqiqat deb bilgan narsani, yagona haqiqat deb bilgan narsani, o'zim nihoyatda chuqur his etgan, qalbimning dardiga aylangan narsani yozishni xohlayman" Badiiy asar inson ruhiyatiga ta'sir etuvchi san'at hosilasi. So'z ohangi, ma'nolar asrori turfa holat, vaziyatni teran ifodalashga yo'naltiriladi. Qahramon surati-yu siyratini yoritish, undagi evrilishni yetkazish ijodkordan nozik did, yuksak salohiyatni talab etadi. Hozirgi globallashuv jarayonida inson qismati murakkablashib bormoqda. Axborot kommunikatsiya ta'siridagi kishilar dunyoqarashi kun sayin o'zgarib bormoqda. Badiiy ijodda ham majoziy obrazlar, fanlar integratsiyasi, san'atlararo uyg'unlik, mifologik lavhalar, makro va mikro olam borasidagi hosilalar ortmoqda. Odamzotning nabotot hamda hayvonot dunyosi bilan yaxlitligiga doir diniy, dunyoviy ta'limotlar asosida badiiyat namunalari yaratilmoqda. Munaqqid adabiy jarayondagi yangi tasvir, ohorli mulohazalarni sinchiklab tahlil etish orqali matn badiiyatini tadqiq etmoqda. Moddiy va ma'naviy qadriyatni e'zozlash, unga munosib voris bo'lish sharaflidir. Badiiy estetik madaniyatning merosxo'rlari ijodiy izlanishi, erkin mulohaza yuritishi diqqatga molik. Ular izlanishida inson shaxsiga, jamiyatga, ijtimoiy voqelikka nisbatan yangicha nuqtayi nazar ko'zga tashlanadi. Mana shu qarashlar dunyoni yangicha ko'rish hamda tushuntirishga yo'naltirilgani bilan e'tiborga molikdir. Yoshlar faoliyatini o'rganish tengdoshlarga rag'bat, ilhom berishi, yangi asarlar yozilishiga sabab bo'lishi bilan ahamiyatlidir. Badiiy so'zning estetik ta'sir kuchi shundaki, u ifoda go'zalligi bilan chekinib qolmaydi. Aksincha, u mohiyatan hayotdagi go'zallikning o'zi bo'lib qoladi. San'atkor ko'zlagan muayyan maqsadga erishishda badiiy so'z go'zallik timsoliga aylanishidir. So'zning badiiyligi bu san'at asarlarida aks ettirilgan ma'naviy qadriyatlarni baholovchi, falsafiy estetik ahamiyatini belgilovchi go'zallik mezonlaridir. Badiiy asar targ'ibot tashviqot vositasi emas, u san'at namunasi, go'zallik hodisasi sanaladi. Xotira adabiyotning yetakchi shakli sifatida tarix va taqdirlar, shaxs va jamiyat, ijod tabiati hamda so'z san'ati borasidagi mushohadakorlikning yetakchi ko'rinishi bo'lib qolaveradi. Xotiralar xalqimizning ma'naviy hayoti sahifalari, ona yurt iqboli, millat istiqboli bilan bog'liq yorug'lik hisoblanadi. U tarixiy haqiqatga, milliy mafkura asoslarini mustahkamlashga daxldorligi bilan e'tiborga molik. O'z davrining ruhini tushuna bilish madaniyati, ma'naviy qadriyatni anglata olish san'ati ijodkorning bosh yo'lidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Irina Borolina. Abbdulla Qahhorning ijodkorlik inshosi 2020 2. Qosimov U. Adabiy-estetik tafakkur tadriji: an'anaviylik, vorisiylik, o'ziga xoslik Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor va Tog ay Murod ijodi misolida.ʼ 3. Yo'ldosh Qozoqboy. Yoniq so'z. T.: Yangi asr avlodi, 2006. 4. Sharafiddinov Ozod. Ijodni anglash baxti.T.: Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2004. 5. Quronov Dilmurod. Adabiy jarayonda Mom sindromi. www.ziyouz.uz 6. Hamdam Ulug'bek. Muvozanat.T.: Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2007. 7. Qorayev Suyun. Insonparvar adib. “Ma’rifat” gazetasi, 2010-yil,dekabr. 8. Pariza Mirzaahmedova. Davrimiz allomasi .“Jahon adabiyoti” jurnali, 2004- yil. 9. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent., 2005.-.B.108. 10. Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент., 2002. -Б.108. 11. Rahimov A. O'zbek romani poetikasi, 1993. -B.21. 12. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent., 2008.-B.56. 13. Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi, Toshkent., 2004.-B. 122-123. 14. Ulug'ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. Toshkent., 2018.-B.76. 15. Abdulla Qahhor. Sarob. Toshkent. Akademnashr, 2021.

MUNDARIJA

I BOB. KIRISH

1.1. Adabiyotda uslub tushunchasi

1.2. Badiiy uslub va ijodkor uslubi haqida nazariy ma’lumot

II BOB. ASOSIY QISM

2.1 Abdulla Qahhor uslubi va “Sarob” romani tahlili

2.2. Tog‘ay Murod va Ulug‘bek Hamdam asarlari uslubi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить