Ijodkorning estetik ijeali va individual uslub (Omon Muxtorning prozasi misolida - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	72.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Ijodkorning estetik ijeali va individual uslub (Omon Muxtorning prozasi misolida

Купить

Ijodkorning estetik ijeali va individual uslub (Omon Muxtorning prozasi misolida 1

MUNDARIJA: KIRISH. MASALANING QO’YILISHI VA O’RGANILISHI................... 4 I BOB. O’ZBEK ADABIYOTIDA NAVOIY OBRAZINING YARATILISHI......................................................................................................12 1.1 NAVOIY OBRAZINI YARATISHDA ADIBLARNING O’ZIGA XOS USLUBI VA MAHORATI……….…………………………………..………….12 1.2 . “NAVOIY VA RASSOM ABULXAYR” ASARIDAGI NAVOIY OBRAZINING O’ZIGA XOSLIGI……...……………………………………….19 II BOB. “NAVOIY VA RASSOM ABULXAYR” ASARINING STRUKTURAL TAHLILI. ……………………………………………............34 2.1. ASARDA IZOH GAPLAR VA REMARKALARDAN FOYDALANISH MAHORATI……………………………………………………………..………34 2.2. ASARDAGI NAVOIY SHAXSIGA OID MASALALARNING SHOIR G’AZALLARI YORDAMIDA YORITILISHI ………………………………...42 2.3. NAVOIY OBRAZINING RASSOM ABULXAYR (OMON MUXTOR) TASAVVURIDAGI I

KIRISH Bugun biz tarixiy bir davrda – xalqimiz o’z oldiga ezgu va ulug’ maqsadlar qo’yib, tinch-osoyishta hayot kechirayotgan, avvalambor , o’z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurish yo’lida ulkan natijalarni qo’lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz. Istiqlol sharofati bilan milliy va ma’naviy qadriyatlarimizga bo’lgan e’tibor har tomonlama kuchaydi. Xususan, mumtoz adabiy merosimizning har qanday mafkuraviy bo’g’ovlardan ozod holda, madaniy-ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy qadriyatlarning tarkibiy qismi sifatida o’rganila boshlashi tarixiy yutug’imizdir. Ayniqsa, xalqimiz tarixida yorqin iz qoldirgan buyuk siymolar hayoti va ijodiy faoliyati, ular qoldirgan meros bo’yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar dolzarb va umumestetik ahamiyatga ega.

Inson qalbining quvonch-u qayg’usini, ezgulik va hayot mazmunini Navoiydek- teran ifoda etgan shoir jahon adabiyoti tarixida kamdan kam topiladi. Ona tiliga muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglash tuyg’usi ham bizning ong-u shuurimiz, yuragimizga avvalo Navoiy asarlari bilan kirib keladi. Biz bu bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik ko’p bahramand etsak, milliy ma’naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma’rifiy qurolga ega bo’lamiz 1 . Shoir hayoti va ijodiyotiga qiziqish, mahorat sirlarini o’rganishga bo’lgan intilish u hayotligidanoq boshlangan edi. Zamondoshlarining xotirasida, tarixiy adabiy bitiklarda sharqning bu ulug’ siymosi haqidagi qaydlar, mulohazalar,hikoya va munosabatlar

bobida ham) yo‘sinda ijod qilib keladi. Bunga to‘xtalganimizga sabab, adibning nazmini nasridan, nasriy asarlarini she’riyatdan ajratib o‘rganib bo‘lmaydi. Bular "biri-biriga tutashib ketgan", bir butunlikn i tashkil etgan - yaxlit adabiy holatdir. Omon Muxtor (Muxtorov Omon Sulaymonovich) 1941- yilning 16- iyulida Buxoroda tug‘ilgan . Omon Muxtor o‘rta maktabni bitirgach, Toshkent davlat dorilfununi (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) jurnalistika bo‘limiga o‘qishga kirdi. Bu yerda o‘qishni tamomlagach, respublika radiosida, "O‘zbekfilm" kinostudiyasi va kino qo‘mitasida, Adabiyot nashriyotida xizmat qildi. Omon Muxtor faoliyatining asosiy qismi "Sharq yulduzi" jurnali bilan bog‘liq. U ko‘p yillar ushbu mo‘tabar jurnalning bo‘lim mudiri, bosh muharrir o‘rinbo

yillar davomida yaratilgan ijod namunalari, adib qahramonlariga faol (harakatchan) namoyish berish barobarida, hayotda Omon Muxtorning o‘zi ham avvaldan yonib yashashga, yonib ijod qilishga, maqsad manzili sari yonib shiddat-shijoat bilan olg‘a intilishga da’vat etilganini ko‘rsatadi. U ham, qahramonlari ham "bosgan har qadami, o‘ylagan o‘yi, ko‘rgan-kechirgani, kuylagan kuyi "harakatdan, "orom va sukutni bilmay" hayotda kurashib yashashdan iborat insondir. Omon Muxtorning biz eslaganlardan tashqari, "Ohang" (1974 y.), "Yog‘du" (1979 y.), "Marvarid" (1985 y.) singari she’riy kitoblari ham bor (uning she’riyati ushbu kitobda to‘laroq holda o‘quvchi e’tiboriga havola qilinayapti). U yozgan she’rlarda samimiyat va hayrat kuchli. Faollik-harakat (kuchli

emasdi", degan edi ("Turkiston" gazetasi, 2008- yil 14- may). Chindan ham ilk romani "Yillar shamoli" (1976- y.) bilan 2010- yilda nashr qilingan "Xotin podshoh" romani oralig‘idagi 34 yillik muddat ichida oldinroq yozilgan yana bir "Egilgan bosh" romanidan keyin, mustaqillik yillariga kelib adib o‘ndan ortiq roman yaratdi. "Ming bir qiyofa", "Ko‘zgu oldidagi odam", "Tepalikdagi xaroba" ("To‘rt tomon qibla" trilogiyasi), "Ffu", "Ayollar mamlakati va saltanati", "Aflotun", "Maydon", "Navoiy va rassom Abulxayr" (dilogiya), "Odamlar kulishlari kerak" romanlari bosilib chiqdi. Bularning har biri o‘quvchilar va adabiy jamoatchilik tomonidan qizg‘in kutib olindi. Jiddiy bahs-munoza

fazilatlardan uzilib qolgani yo‘q. Aksincha, ular o‘zigacha dunyoga kelgan Sharq an’anaviy romanchiligini yangicha bosqichga ko‘tardi. Bu romanlar tarixiy-adabiy jihatdan ham, shakl-shamoyili bilan ham qadim xalq og‘zaki ijodi va mumtoz adabiyotimizdagi mavjud usullarga yaqindir. Mamlakatimiz mustaqilligining o‘n sakkiz yilligi arafasida O‘zbekiston Respublikasi san’at arbobi yozuvchi Omon Muxtor "Navoiy va rassom Abulxayr" asari uchun O‘zbekiston Davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi. "Ishq ahli" va "Buyuk farrosh" deb nomlangan ikki qismli bu diologiya-roman ustoz Oybekdan keyin ulug‘ Alisher Navoiyning monumental qiyofasini yaratishga Omon Muxtorning intilishini katta jasorat deb baholash mumkin. Omon Muxtor xoh nazm, xoh nasrda bo‘lsin, asardan asarga mahorati o‘sib,

ko’plab qirralari hali to’liq ochilgan emas. Adib asarlarining o’ziga xos tomonlarini ochib berish bugunning dolzarb masalasidir. MAVZUNING O`RGANILISH DARAJASI: Omon Muxtor ijodi bo’yicha adabiyotimizning yorqin vakillaridan Q.Yo’ldashev, A.Rasulov, N.Xudoyberganov, S.Sodiq hamda Y.Solijonovlar o’zlarining ilmiy izlanishlarini olib borganlar. BITIRUV MALAKAVIY ISHINING MAQSAD VA VAZIFALARI : Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi Omon Muxtor asarlarining badiiy xususiyatiga e`tibor qaratish, ijodkor asarlarining g’oyaviy xususiyatlarini tahlil qilish, Navoiyning ochilmagan qirralarini kashf etish orqali Navoiyni anglashga yordam beradi. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirdik: - Omon Muxtor hayoti va ijodi bilan tanishish; - Omon Muxtor asarlarining o’ziga xo

BITIRUV MALAKAVIY ISHNING MANBALARI: Tadqiqot vazifalari va tahlil uslubi taqozosiga ko`ra ishda quyidagi asosiy manbalarga tayandik: ilmiy adabiyotlar, darsliklar, qo`llanmalar, maqolalar hamda internet ma`lumotlaridan foydalandik. Shuningdek, quyidagi asarlar ham manba vazifasini o`tadi: 1.Omon Muxtor .Navoiy va rassom Abulxayr.T. : Sharq, 2006. 2. Solijonov Y. Nutq va uslub. T., Cho’lpon nomidagi nashriyot, 2002. 3. Solijonov Y. XX asrning 80-90-yillari o’zbek nasrida badiiy nutq poetikasi. Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertasiya avtoreferati. T., 2002. 4. Dialog va uning badiiyasardagi o’rni// o ’zbek tili va adabiyoti.- 2002, 4-so n. 5.Sultonov Izzat . Navoiyning qalb daftari. T. 1976. 6.Qo’shjonov M. Ilm va ijod olamida. T. 1980. 7.Mamajonov S. U

BITIRUV MALAKAVIY ISHNING TUZILISHI VA HAJMI: Bitiruv malakaviy ishimiz jami varaqdan iborat bo’lib. Kirish, II bob va xulosadan iborat. I BOB. O’ZBEK ADABIYOTIDA NAVOIY OBRAZINING YARATILISHI. 1.1 Navoiy obrazini yaratishda adiblarning o’ziga xos uslubi va mahorati. Buyuk olim va mutafakkir shoir Alisher Navoiyning tabarruk nomi, ulkan ko`lami bilan kishini hayratda qoldiradigan ilmiy- adabiy va ijtimoiy- siyosiy faoliyati, jahon xalqlari madaniyati xazinasidan munosib o`rin olgan ajoyib o`lmas asarlari ko`pchilkka ma’lum va mashhurdir. Navoiy va uning asarlariga bo`lgan havas, o`qish va o`rganishga bo`lgan intilish uzoq tarixga ega. Bu tarix buyuk shoir va olimning hayotligidanoq boshlanadi va shu kunlargacha davom etib kelmoqda. Bu havas, qiziqish va intilish shu qadar ommaviy tus oldi

Navoiyning hayot yo’lini yoritish masalasiga bag’ishlangan asarlar orasida I. Sultonovning “Navoiyning qalb daftari” nomli kitobi va A. Hayitmetov va M.Mirzaahmedovalarning bir qancha qo’lyozma manbalar: Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush- shuaro” , Mirxondning “Ravzat us -safo”, Xondamirning “Makorim ul- axloq”, Zayniddin Vosifiyning “Badoe ul- vaqoe”, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnnoma” hamda Navoiy asarlari asosida yozgan “Alisher Navoiyning hayot yo’li” nomli maqolasi muhim ahamiyat kasb etadi. Navoiyga bag`ishlangan kitoblar juda ko`p. Lekin Navoiyning hayot yo`lini tadqiq etish borasida sharqshunos va adabiyotshunos olimlarimizning katta ishlar olib borayotganliklarini e’tirof etish bilan birga, ulug` olim va hassos shoirning ulkan hayot yo`li to`la aniqlandi va ilmiy ta

erishdi. ,,Navoiy” she’riyati va Navoiy obrazi, hamisha kuchli quyosh kabi, ko`nglimni tortar edi, - deb yozgan edi Oybek ,,Navoiy’’ romanini qanday yozdim?’’ degan maqolasida. Navoiy va u yashagan davr hayotini shu qadar mukammal o`rgangan ulug` o`zbek shoiri va uning muhitini ravshan tasavvur etgan Oybekning romanda XV asrdagi Xuroson hayoti manzaralari va shu murakkab davrni oftob kabi yoritgan Navoiy obrazini yorqin, haqqoniy tasvirlay olishi aniq edi. Navoiy, Oybek nazdida, asl pok, ulug` qalbli inson. XV asrdagi Xurosonnigina emas, balki butun o`zbek xalqi tarixini quyosh kabi yoritib turuvchi daho. U o`z zamon va zamondoshlaridan bir bir necha asrlarga ilg`orlab ketgan va ularni kelajak sari, adolatli, ma’rifatli, saodatli zamonlar sari yetaklagan siymo. Oybek roman yozilgan vaqtda

miyiqlari va yanoqlari uzra siljib, yuziga va ko`zlariga kelib, uzoq to`xtaladi, nihoyat, shu yuz va ko`zlardagi ichki ma’noni yuzaga ,,tortib chiqaradi’’. Mazkur portretning barcha tafsilotlari Navoiyning nozikta’b, nazokatli, xushbichim temuriylardan bo`lgani, shu qavmga mansub tafakkur va iroda kuchi unda ayniqsa bo`rtirib ko`ringanini ifodalashga qaratilgan. Navoiy yuzidagi ,,go`zallashtiruvchi bir horg`inlik’’ jilvalari esa, uning tun bo`yi ijod bilan mashg`ul bo`lganidan darak beradi. Yozuvchi Navoiy portretini shunday tasvirlaydiki, beixtiyor ko’z o’ngimizda baland bo’yli, istarasi issiq, irodali va qat’iyatli shoir siymosi gavdalanadi. Oybek butun asar davomida Navoiyning ana shu portretga monand bo`lgan faoliyati va ruhiy olamining betinim harakatini tasvirlab beradi. Ma’lumki, te

arbobi to`g`risidagi barcha fikrlarni biz Alisher Navoiy tilidanhikoya qilingan voqealar orqali anglaymiz. Buning uchun bizdan unga faqat muxlisona bir xizmat darkor: ajoyib badiiy asarlarida, ilmiy tadqiqotlarida, xotiralarida va zamondoshlariga yozgan sanoqsiz xatlarida Navoiy o`z davri, o`z hayoti va umuman inson haqida ko`pgina fikrlarini aytgan. Buyuk shoir hayotining guvohlari, ya’ni zamondoshlari Abdurahmon Jomiy, Sulton Husayn Boyqaro, Mirxond, Xondamir, Zayniddin Vosifiy, Davlatshoh Samarqandiy, Zahriddin Muhammad Bobur va boshqalar yozib qoldirgan asarlarda ham ulug`siymoning ijodi, hayoti, so`zlari, kishilar bilan munosabati va muomalasi, xulqi va sajiyasi ( tabiati ) haqida aniq misollar qayd etilgan. Agar ana shu fikirlar va ma’lumotlar bir joyga jam etilib, Navoiyning uzoq ha

rioya qilinadi: yoshlik davri (yeti yoshdan yigirma yoshgacha), yigitlik davri (yigirma yoshdan o`ttiz besh yoshgacha), o`rta yosh davri (o`ttiz besh yoshdan qirq besh yoshgacha) va keksalik davri (qirq besh yoshdan umrining oxirigacha). Navoiy odamning umrinitabiatdagi bir yillik davrga va uning turli bosqichlarini shu yilning to`rt fasliga o`xshatadi. Navoiy fikricha, bu bosqichlarning birinchisi- ,,umr fusulining navbahori’’, ikkinchisi, ,,bu fusulning yozi’’, yigitlik chashmasorining hayotbaxshlig`ining og`ozi (boshlashi)’’, uchinchisi, ,,bu fusulning xazoni, tiriklik bargrezining (barg to`kilishining) nishoni’’, to`rtinchi bosqich esa ,,bu fusulning qishi, kishining… zamon ahli bilan xayrbod qilishi’’dir. Bu she’riy ta’rif, bir qaraganda, o`sha davrlashga shartlilik kirgazgandek bo`la

jamoatchilik e’tiboriga tushdi. Shu yili “Rustaveli va Navoiy” maqolasi vujudga keldi. “Navoiy tadqiqotlari ” (1941) degan maqola yozdi. Deyarli o’ttiz yildan so’ng yaratilgan “Navoiyning qalb daftari” hamda undan avval yaratilgan “Alisher Navoiy” dramasining boshlang’ich nuqtalari ana shu izlanishlarda yotadi. Olimning navoiyshunoslikka qo’shgan muhim hissasi “ “Me’zon ul- avzon ” va uning tanqidiy teksti” nomli ishi bo’ldi. Shu mavzuda tadqiqotchi nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi (1949) . Ko’p yillik ijodiy izlanishlar samarasi sifatida “Navoiyning qalb daftari” asari jahon navoiyshunosligiga qo’shgan katta hissasi bo’ldi. “Kitobni varaqlar ekansiz, deydi Matyoqub Qo’shjonov, - avvalo unda tadqiqot uslubi originalligi, faktlar ob’yektiv tahlil qilinishi, muallifning mantiqan fikrlarni

1.2 . “Navoiy va rassom Abulxayr” asaridagi Navoiy obrazining o’ziga xosligi. Alisher Navoiy siymosini har bir davr o`ziga xos talqin etganidek, har bir avlod ham o`zicha kashf etadi.Zero, bu ulug` zotni bejiz cheksiz ummonga tenglamaydilar. Uning umr yo`li ham sir-sinoatlarga boy, adabiy merosiga oid duru injularning esa chek-chegarasi yo`q. Shoirning o`zi lutf etganidek: ,,El netib topqay menikim, men o`zimni topmasam’’. Taniqli adib Omon Muxtorning ,,Navoiy va rassom Abulxayr’’ deb nomlangan roman-dilogiyasi shunday izlanishlarning yangicha adabiy mahsulidir. Dilogiya ,,Ishq ahli’’ va ,,Buyuk farrosh’’ deb atalgan ikki kitobdan tashkil topgan. Yozuvchi ushbu romanlarida Navoiy obrazini o`ziga xos ijod yo`sinida talqin etishga uringan. Ma’lumki, tarixiy – xronikal hamda hujjatli asosda A

avvalo, roman uchun tanlangan mavzu va obrazga munosabatda namoyon bo`ladi. Nazarimizda, adib Omon Muxtor o`z salaflaridan farqli, ,,Ishq ahli’’ va ,,Buyuk farrosh’’ romanlarini Navoiy haqida emas, shoir va mutafakkir Navoiyni anglash haqida yozgandek tuyiladi. Muallifning bu qutlug` niyatini hikoyachi rassom Abulxayrning: ,,Navoiy to`g`risida yuzlab kitoblar yozilgan. Ammo ko`nglim to`lmadi. Bularning aksarida u tirik odamdan ko`ra ko`proq devordagi suratga o`xshaydi’’ 7 , degan so`zlaridan ham anglash mumkin. Omon Muxtor ijodiy niyatini ro`yobga chiqarish uchun o`ziga xos yangicha bayon usuli va tasvir vositalarini kashf etadi. Bu birinchi galda hikoyachi- qahramon obrazini tanlashda ko`rinadi. Rassom Abulxayr muallif Omon Muxtorning ham, qahramon Alisher Navoiyning ham tengdoshi-60 yosh

murojaat qiladi. Roman ,,Orzu’’, ,,Hayrat’’, ,,Armon’’ deb nomlangan uch bo`lim va ,,Xotima’’ dan iborat. Bo`limlarga rassom Abulxayrning Navoiyni o`rganish, anglash jarayonida ,,betartib yozib borgan’’ 5 ta daftari kiritilgan. Rassom Abulxayr haqida dastlabki ma’lumotni biz Odil ismli yigitning sevgilisi Barnoga yozgan xatidan bilib olamiz.Romanda voqealar bayoniga u ham qo`shilib, aralashib turadi. To`g`risi, o`quvchi Abulxayr bilan Odil va Barno vositasida uchrashadi: “Suyukli Barno! Mendan rassom Abulxayr haqida bilganlarimni yozib yuborishimni so’ragan ekansiz. Mening bilganim qisqacha bunday. Abulhayr bir paytlar eski shahar ko’chalari, kungurali devorlar, halqali eshiklani chizib yurgan. O’shanda (yoshlik yillari) ba’zan tabiat manzaralariga ham murojaat qilgan. Keyinchalik insonga

Natijada kitobxon hikoyachi timsolida Navoiyni anglash har bir inson (shaxs)ning ma’naviy-axloqiy turmushiga ijobiy ta’sir etishini tushunib oladi. Zero, yozuvchi g`oyaviy-badiiy niyatining asosida ham ana shu istak yotganini sezish mumkin.Rassom Abulxayr Navoiyning tashqi qiyofasini mukammal tasvirlash uchun siyratiga xos chiziqlarni topa bilishi kerak.Bu esa bedor tunlar, behalovat o`ylar, tinimsiz izlanishlar demakdir. Buning uchun san’atkorga ilhom va ijodiy jur’at ham zarur. Ana shu ilhom va ijodiy turtkini Abulxayr suyukli hamdami Shahriyadan oldi. Shu ma’noda Shahriya romanda tasvirlangan Navoiy Gulisi singari hayoliy va maftunkor sanam ham emas. U rassom umr yo`ldoshi, real inson. Shuning uchun uning turtki, daldalari ham g`oyat hayotiy va tabiiy: ,,- Nima qilib o`tiribsiz? - O`yla

shoir va mutafakkirni qanday bo`lsa shundayligicha qabul qilishimiz, asarlarni kitob javonlari va toqchalardan qalbimiz hamda shuurimizga ko`chrish pallasi yetdi. Uning ojiz tomonlari ham biz uchun aziz – hamdard va hamfikirligimiz ortadi, ustun jihatlari ham qadrli-ibrat maktabi bo`lib xizmat qiladi”. Romanlardagi boshqa qahramonlar ham Navoiy siymosining yaxlitligini va takomiliga xizmat qiladi va shoirni yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Xususan, Husayn Boyqaro obrazi o`zining hayotiy va haqqoniyligi bilan diqqatga sazovordir. Uning ulug` inson, qudratli shoh, xassos shoir, Navoiyning sirdosh do`sti ekanligi haqida ko`p gaprilgan. Ojiz va notavon jihatlari haqida ham yetarli tushunchaga egamiz. Ammo uning xarakteridagi eng muhim jihat ,,yarq’’ etib ochilgan emas - u mustaqil fik

boshqa asarlaridan jiddiy farq qiladi. Unda keskin to`qnashuvlar, Omon Muxtor ijodiy uslubiga xos burama va shartli epizodlar yoki syujet chiziqlari uchramaydi. Portret qariyb yo`q, dialogning odatdagi shakli berilmagan, personajlar nutqi qo`llanilmaydi, u holda nega biz aynan shu romanni dialogining yangi namunasi sifatida tanlab oldik? 10 Gap shundaki, uch bo`lim, 5 daftar hikoyasidan tashkil topgan mazkur roman hikoyachi Abulxayrning o`quvchi bilan suhbat asosiga qurilgan. Roman mohiyatini musavvir Abulxayrning Navoiy portretini chizish uchun tayorgarlik ko`rish jarayonida ,,Navoiydan kuzatganlari, o`ylarini turli daftarlarda betartib yozib borgan’’ mulohazalari tashkil etadi. Lekin bayon betartib emas, unda ulug` Navoiyning 4-5 yasharligidan to vafotiga qadar bo`lgan hayotiy yo`li qala

miyasiga dam berganday, ,, xo`p’’ deya bir lahza sukut saqlab oladi-da, fikrlashni davom ettiradi. Bu romanning dialog shaklida yaratilganligini yana bir bora isbotlaydi. Birinchi dialogdagi bayon ko`proq savol-javob tarzida olib boriladi. Hikoyachining o`zi savol berib, unga o`zi javob izlaydi.Masalan, Navoiy chizgan ,,Zanjirband sher’’ rasmiga qarab suhbatdoshimiz bizdan ,,sher ham qachondir zanjirga solinganmi?’’, ,,Bu sher Alisherning o`zimi?’’ deya savol tashlaydi-da, ishonch bilan ,,Bunga shubha yo`q’’ deydi va fikrini shoir ismidagi ,,sher’’ qo`shimchasi bilan isbotlashga urindi. Dialog so`nggida esa ,,Bu qanday zanjir? Nima uchun u zanjirda? Uni zanjirga solgan kim?’’ deb so`raydi. Ammo bu savollarni javobsiz qoldiradi. O`zi javob izlab, she’r tahliliga kirishadi, mushohadaga beril

qoldirgan muhim voqealardir. Birinchi holat to`rt-besh yashar Alisherning ,,Mantiq ut-tayr’’ maftuni bo`lishi, ikkinchi holat Shohruh Mirzo vafotidan keyin boshlangan besaranjomlik sababli Iroqqa ko`chayotgan Alisherning Taft shahrida buyuk tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan uchrashuvi, uchinchi holat esa sakkiz- to`qqiz yashar Alisherning Iroqdan Hirotga qaytishida ot ustida uxlab qolib, bepayon cho`lda adashuvi, chaqanganda ro`parasida katta idishda kimdir hozirgina keltirib qo`ygandek ,…muzdek. Tiniq.Toza.Totli.’’ Suv – mo`’jizaning paydo bo`lishidir. Hikoyachining guvohlik berishicha bu haqida na otasiga, na birodarlariga umrining oxirigacha ham aytmaydi! Va bu mo’jiza xotirani xuddi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan bo`lgan totli uchrashuv kabi doimo hayrat bilan eslab yuradi. To’rtinch

nazmga ko`proq qiziqar edi’’ va hokazo.Bora-bora bu qavs ichidagi gaplar izohlash vazifasidan chiqib, hikoyachining o`quvchi-suhbatdoshiga bevosita murojaati shaklini oladi. Ushbu to’rtinchi dialogda muallif Navoiyning ,,barcha asarlari Yor haqida!’’ ekanligini ta’kidlab, misollar bilan ,,isbotlab’’ beradi. So`ngra o`zi fikrlarini umumlashtirib, ,,Demak’’, ,,Yor ko`yida’’ uning yozganlari, asosan: ,,Ollohga, Shohga, Chiroyli odamga, Guliga bag`shlangan’’ deb yakunlaydi. Qarasa, suhbatdoshi (endi olim emas, o`quvchi)ning yuzidagi savol alomati paydo bo`libdi. Hikoyachi-avtor uning aytilmagan savolini eshitadi va ovoz chiqarib takrorlaydi: ,,Shu xolosmi (deyapsizmi degandek-Y.S.)?! Ozgina sabr (qiling –Y.S.)!gap hali tugagani yo`q’’ deydida, mulohazalarni davom ettiradi. Bu dialog so`ngida b

tog`i Alisher Navoiy edi! Shoir vafotidan keyin Boyqaro saltanatida ham parokandalik boshlanadi. Romanda bundan tashqari yana bir dialog shakli uchraydi. U ham bo`lsa voqealarda mutlaqo qatnashmaydigan ,,kasbi hisob fani bo`lgan’’ Odil ismli yigitning suyuklisi Barno bilan xat orqali olib borgan muloqotdir. Asarda Odilning to`rta maktubi berilganbo`lib, uchtasi Barnoga, bittasi-so`nggisi do`sti Xolidga yozilgan. Xat aslida dialogning yozma shakli hisoblanadi. Binobarin, xatda suhbatlashayotgan tomonlardan birining ichki va tashqi qiyofasi, xarakteri namoyon bo`ladi. Odilning maktubida esa biz birato`la ikki kishi – ham Odil, ham Barnoning ichki olami, bir-biriga munosabati bilan tanishamiz. Rassom Abulxayrning Navoiy haqidagi daftarlari tufayliular bir-birlarini yanada yaxshiroq bilib olad

dilogiya ilgari Navoiy haqida yaratilgan asarlarini takrorlamaydi. Yozuvchi ularga taqlid qilmaslikka intiladi va ulug` mutafakkir ijodidan mantiqli umumlashmalar, favqulotda go`zal ma’nolar topadi. O`rni bilan Payg`ambarlarva sahobalar tarixi, shuningdek, ,,Chor darvesh’’ tipidagi asarlari, Yassaviy hikmatlariga ham murojaat qiladi. Navoiy asarlarida ifoda etilgan ruh, qorishiq tuyg`ular silsilasidan uning shaxsiyatini keltirib chiqarishiga, uni kashf etishiga urinadi. Shu ulug`vor ruh ma’rifatidan bahramandlik tuyadi. Yozuvchining bu romanni yaratishidan ko`zlagan maqsadi Navoiy ijod psixologiyasini ochib berishdan iborat edi. Asarning syujet qurish usullari assotsiativlikka asoslangan bo`lib, kompazitsoin qoliplash usulidan unumli foydalanilgan. San’atkor asosiy diqqatini tasvirlanayotg

Albatta Husayin-shoh. U-mamlakatni boshqaradi.Hamma qatori Alisher ham uning oldida qo`l qovushtirib turadi. Ammo, osoyishtalik-Alisherning vazifasi umuman saltanatni qo`lga kiritgan-Husayin! Saqlab turgan-Alisher! Saltanat oldida Husayn qanchalik mas’ul bo`lsa, Alisher shunchalik javobgar! Saltanat Alishersiz ,, nafas olmaydi’’(45-bet)! deydi . Omon Muxtor. Inqiroz jarayonidagi o`ttiz yildan ortiqroq davr osoyishtaligi nafaqat sulton Husayn iqtidori, balki uni xayrli amallarga undagan Navoiy salohiyati bilan chambarchas bog`lab talqin qilinadi. Ikki inson o`rtasidagi sharqona mehr-oqibat, olijanoblik, sadoqat tuyg`ularini ulug`lab, mamlakatdagi fayzli holatining o`sha go`zal do`stlik mevasi ekanligini ko`rsata oladi. Asarda tuyg`ular, o`ylar, xotiralardagi jilvalar ta’svir obyekt ekan, ru

armon barobarida mahzunona umidvorlik hamda taskin qorishiqligida kechadi. Navoiy dunyoviy muhabbat havasidan xalos bo`lishga intilar ekan, Alloh ishqi uning ko`nglini zabt etdi. Binobarin, ichki ehtiyoj shoir nigohini yerdan ko`kka ko`chiradi ya’ni ruhini yuksaltiradi. Demak, uning ishq haqidagi iqrorlari ham yeru osmon orasida. Xoja Abdulla Ansoriy mozori jorubkashi sharafiga musharraf bo`lish aslida ana shu muborak ostonani suprish-ozoda saqlash bahonasida ajdodlar ruhidan bahramand bo`lmoqlikdir. Omon Muxtorning g`oyaviy maqsadini biz ,,Foniy dunyoda boqiy bo`lishining iloji yo`q. ,,Baqo guliga sabot’’ yo`q, faqat ,,yaxshlik bila ot (nom) qolishi saodatir! Ya’ni dunyo gunohlaridan forig`, ozoda, yorug` bo`lishi uchun vaqti-vaqtida kimdir jorubkashlik (farroshlik) qilishi kerak!’’ degan

hukumdorlik va faqirlik orasida kechgan. U Ollohni qalbida tanigan.Ammo bu yo’l insonni sevish orqali ulkan muhabbatga erishish tarzida kechgan. Ko’rinadiki, romandagi Navoiy ma’naviy pirlarga etiqodi baland, xayr- saxovatli binokar, himmati baland mehribon inson sifatida fuqaroga shafqat nazari bilan qarab, uning qalbiga yo’l topuvchi kishidir. Yozuvchi qalb va qiyofa birligini ta’minlash yo’lidan borib, o’tgan umrini sarhisob qiladigan xokisor e’tiqod kishisi, o’z maqsadlarini aniq belgilab olgan fidoyi insonning shiddatli ruhi, adolat vahaqiqat tantanasi uchun kurashdagi mehr-shafqatni ulug’ darajasiga munosib tarzda tasavvur qiladi hamda tasvirlay oladi. Bugungi o’zbek adabiyoti, xususan, nasri inson ma’naviyati qirralarini tekshirish, ruhiyatidagi ko’z ilg’amas sezimlarni tadqiq etish

ruhini kuchaytirish,falsafiy fikr salmog`i va ta’sirchanligini oshirish, ifoda jilosini yangilashda Omon Muxtorning ham o`ziga xos o`rni bor.Yozuvchi tinimsiz izlanishlar natijasida milliy-adabiy an`analar bilan bir qatorda, yangi shakily- uslubiytamoyillariga murojaat etib, G`arb va Sharq adabiyotini muayyan darajada sintezlashtirishga salmoqli ulush qo`shib kelmoqda. II BOB. “NAVOIY VA RASSOM ABULXAYR” ASARINING STRUKTURAL TAHLILI. 2.1. Asarda izoh gaplar va remarkalardan foydalanish mahorati. Omon Muxtorning “Navoiy va rassom Abulxayr ” romanlarini struktural tahlil qilar ekanmiz , tahlil jarayonida asarda qo’llangan izoh gaplarga murojaat qilamiz. Izoh gaplar matnning umumiy mazmuniga aloqador bo’lsada, gapdagi biror bo’lak bilan hokim tobelik aloqasiga kirmaydi, shuning uchun ular gap

Alisherning “loyi” osoyishta, ko’rkam yashab ketadigan “tuproq”dan olinmagan. Uning manglayiga DAHO bo’lishi uchun avvaldan fojea muhri bosilgan! (U qisinib, negadir odamlardan o’z hayotini yashirgandek edi!Axir , hech bo’lmaganda , ota- onasi yoki ustozlari haqida batafsilroq yozmaydimi?! Uzoqdagi begonalar to’g’risida istagancha so’zlash mumkin! Chunki bularning unga dahli kam… Balki bu kamtarlik belgisidir?! Balki, nomu nang , shaxsdan ko’ra xizmatni yuqori qo’yish natijasidir?! ) (Uning asarlari qaysi ohangda bo’lmasin , hayotda u kulfatlarga o’zini e’tibor bermagandek tutganini ko’ramiz. Atay o’ylamaslikka uringanmi?!) (O’sha asar.16-bet) Ma’lumki, Navoiy she’riyat, siyosat, harb ishi, me’morchilik kabi sohalarda yuksak bilimga ega bo‘lgan. Yozuvchi O.Muxtor ham Navoiyning ko‘plab soh

bilgan emas. U, avvalo, ota-bobolarining xizmatini davom ettirish, xalq va davlatni yuksaltirishda o‘z vazifasini bajarish majburiyati, do‘stiga sadoqat bilan xizmat qilish mas’uliyatini bir zum ham unutmagan (agar u xohlaganda Husayndan hokimiyatni tortib olishi ham qiyin emasdi). Navoiy qalbining tubida joylashgan majburiyat, mas’uliyat kabi tushunchalar izoh gaplar orqali anglashiladi. “Alisherning shohlarga munosabati yaxshimi yoki yomonmidi?! Darhol javob berish qiyin. Bobolari yo’lini tutadi. Shohlardan uzoqlashib (uzilib) ketgisi yo’q. Ular dargohida xizmat qilgisi keladi.” ( 38-bet ) ( Umri so’ngigacha Husaynni ulug’laydi. Husayn ozgina loqaydlik ko’rsatgan paytlarda iztirob chekadi !) Xalqimizda “sher oldida yashagan (boqilgan) qo‘y h ech qachon semirmaydi (rohat ko‘rmaydi)” degan

( Birgina o’t bo’lsa ham mayli, shoh degani: “Ajdaho! O’tlar sochur…” ) ”( 38- bet ) . Bilamizki, Navoiy bir qator yuqori lavozimlarda faoliyat olib borgan. Lekin bu lavozimlarda u qiziqqanligidan yoki mansabparastligidan ishlamagan. Majburiyat tufayli, Husayn Boyqaro unga shu vazifalarni topshirganligi uchun bajargan. Aslida Navoiy xarakter ji h atdan amalga, mansabga qiziqmagan. “Shoh”likning g‘avg‘olaridan ko‘ra, “gado”likning tinchligini afzal bilgan. Yozuvchi O.Muxtor Navoiyning ushbu xislatiga alohida e’tibor qaratgan va gadolarning gunohi ohiratda ham shohlarnikidan, albatta, oz bo‘lishini izoh gap orqali ta’kidlaydi. “ Alisher “shoh va gado (hukmdor v a darvesh)” degan , shohlikdan hayotda gadolik (darveshlik)ni ustun qo’ygan ming yillik falsafaga suyangan. ( Faqat bu dunyoda emas,

O.Muxtor Navoiyni ulug‘ da h o sifatida tasvirlash bilan birga, ayrim o‘rinlarda uning ham oddiy inson ekanligiga urg‘u beradi. Uning hayoti yoki ijodida ham kamchiliklar bo‘lishi mumkinligini tabiiy holat sifatida qabul qiladi. Adib ijodidagi kamchiliklarni asoslash uchun keltirilgan sabablarni izoh gap sifatida beradi: “Dunyoda mukammal tasvir bo’lishi qiyin. ( Zahiriddin Bobur Alisher ijodiga qiziqib, uning she’riyatini “ko’ b va xo’b” degach qaysidir yozmalari haqida, nazarimda, mukammallik yetmaydi debdi. Daho inson ijodida ham shunday bo’lar ekan! ) Ba’zan his so’nishi - sovish mumkin. Ba’zan esa “bir narsalar” ortiqcha ham tuyiladi Tasvir bilan tasavvur harholda farq qiladi. ( Alisherning ayrim asarlari chala qolgan, ayrim niyatlari hatto amalga oshmagan ekan. Nega?! Daraxtdagi meva

“Alisher kattalar oldida o’zini osoyishta tutadi. ( Shu o’rinda aytish kerak. Ba’zi asarlar bоr, u bolalikda bijillab har narsani gapiradi. “Donolik”qiladi! Aslida bosiq - o’ychan turish unga xos. Ko’p tinglab, kam so’ylaydi. Ajabki, bir umr o’z ehtirosini u faqat qog’ozga ishongan! Cheksiz hayajon, kuchli ehtiros egasi bo’la turib, atrofdagilarga buni , odatda , oshkor qilmagan! ) ” ( 61-bet ) . Yozuvchi Omon Muxtor ham o’zining so’nggi yillarda yaratgan romanlarida mavjud dialoglarning strukturasi hamda mazmunida talay o’zgarishlar ro’y berishiga munosib hissa qo’shdi. Sirtdan qaraganda adib asarlarida dialogga ko’p ham o’rin beravermagandek , shunchaki zarur bo’lganda ularni qo’llagandek ko’rinadi. aslida ham ijodning talabi shunday. Biroq sinchiklab qaralsa, dialoglarning asar syujeti

bo’ladi. Shuni nazarda tutgan mohir san’atkorlar o’z asarlarida dialoglarni bir- biriga bog’lash yoki ularni izchil davom ettirish, mazmunni yangi tafsilotlar hamda ma’lumotlar bilan boyitish, qahtamonlarning ruhiy holatini ishonarli tasvirlash uchun personajlarning xatti-harakatlari jesti (oyoq, qo’l, laborqali imo- ishora qilish)ga alohida e’tibor beradilar va ular orqali bir butun tasviriy-axborot majmuini yaratishga erishadilar.Bunday dialog matnlarida so’zlovchining xarakteri va ruhiy holatini bevosita muallif nutqi hamda tasviriy izohlarisiz tasavvur etib bo’lmaydi 12 . Dialog strukturasiga chuqurroq kirib borgan sari uning hali hanuzgacha tadqiqot ob’yekti bo’lmagan qirralariga duch kelaveramiz.Shulardan biri va usiz dialogning vujudga kelishi mumkin bo’lmagan qanoti hisoblangan rem

davomida muallif tomonidan berib boriluvchi (ovoz toni, ohang, temp, pauzalar, mimika, imo-ishoralar, personajlarning harakati ) izohlar ham ko’pincha remarka deb yuritilmoqda 16 . Badiiy asardagi remarka bayon kimning tilidan olib borilayotgan bo’lsa, o’sha hikoyachining nutqi orqali yaratiladi. Remarka bevosita muallif nutqi tarkibiga kiradi yoki uni kuzatadi, ma’lum maqsad sari yo’naltiradi. Biz yuqorida keltirganlarimiz kiritmalar, kiritma gaplar dramatik nutqda remarka deb yuritiladi. Dialogning ta’sirchanligini ta’minlaydigan omillardan biri jestdir. A.Tolstoy ta’biri bilan aytganda: “Dialog san’ati jestni ko’rishdan boshlanadi” 17 . Personaj jesti esa uning individual xususiyatlaridan biri bo’lib, muallif nutqi orqali namoyon bo’ladi. Omon Muxtorning “Buyuk farrosh” romanida rafiqas

Keyingi yillar o’zbek adabiyotida asar ta’sirchanligini oshiradigan jest va mimikalarning inson xatti -harakatlari, ayniqsa, uning ruhiy holatini ochishdagi xizmat doirasi kengayib borayotganligi ko’zga tashlanmoqda. Asarda dialogni tashkil etishga, uning tuzilishiga har bir adib o’zicha, asarning umumiy g’oyaviy konsepsiyasidan, xarakter yo’nalishidan kelib chiqib yondashmoqda. Bu jihatdan Omon Muxtor, O’tkir Hoshimov, Murod Muhammad Do’st, Xurshid Do’stmuhammad, Tog’ay Murodlar romanlaridagi dialoglarning o’ziga xos uslubiy ko’rinishlari e’tiborni tortadi. Yozuvchi Omon Muxtor ixcham dialoglar orasida berilgan izohlarda qahramon xarakterining muhim belgilarini, ichki olamini ochishga yordam beradigan jest va mimikani ifodalovchi so’z va iboralardan unumli foydalanadi. Bunday remarkalar (

She’r oldindan rejalashtirilib, obdon pishitilib, puxta o’ylab qog’ozga tushirilmaydi. Lirikaga mansub asar ijodkor qalbi va shuuriga ta’sir ko’rsatuvchi biror voqea-hodisaning turtkisi tufayli yoki shoirni qiynayotgan biror hayotiy muammo asosida vujudga keladi 18 . Omon Muxtor ham “Navoiy va rassom Abulxayr ” romanida Navoiy timsolini yaratishda, uning shaxsiga oid masalalarni yoritishda Navoiy g’azallariga murojaat qiladi. Lirik janrlar o’zining ixchamligi, lahzalik kechinma hamda tuyg’uning badiiy ifodasi bo’lganligi uchun ham ortiqcha tafsilotlarni, keng epik bayonni o’ziga sig’dirmaydi. Xondamir Navoiy ijodiga nisbatan ta’rif berayotganda “zo’rlik yo’q” ligini aytar ekan, ana shuni nazarda tutganligi ehtimol. Shoir ijodining qimmati uning sof shaxsiy kechinmalari, tasviri bilan emas,

muallif shaxsiyati hammadan ko’ra ko’proq aks etib turadi” 20 . Omon Muxtor Navoiy shaxsini yoritar ekan, uning yoshlikdan bir qizni sevgani aniqligini, uning ismi noma’lumligini, rivoyat, ertaklarda uni Guli deyishlarini aytib, Gulyuz, Gulnoz, Gulsum, Gulruh, Gulbegim, Gulbadan bo’lishi ham mumkinligiga, uning ismida “Gul” bo’lganligiga ishora qiladi va Navoiy g’azallari orqali tushuntirishga harakat qiladi. “Bog’ mendek sorg’orib … Suvg’akim tushmish qizorg’on barglar… Navoiy g’azallarida bog’ ko’p. Bog’bon ko’p. Albatta boshqa shoirlarda ham bor. Sharq bu! Lekin Navoiyda alohida ahamiyat kasb etadi. U “xazon sipohi ” deganda ham o’z qismatidan kelib chiqadi. Keyin gul, gul … Go’yiyo, mundoq bo’lur bir Guldin ayrilg’ong’a hol… Yana bunday: Yuzni gullardin bezabmu, bizni qurbon aylading,

Yoshurib daftarni, ma’dum etdilar Shug’lidin ko’nglumni mahrum etdilar… Lek chun yodimda erdi ul kalom, Yoshurin takror etar edim mudom. Andin o’zga so’zga maylim oz edi, Qush tili birla ko’ngul hamroz erdi” (51-bet) Bu satrlar orqali Navoiyning bolalikdan zehni o’tkir, ziyrak ekanligini hamda turkiy, arabiy,forsiy – uch tilda yuzlab satr she’rlarni bir kun - yarim kunda yodlab ketaverishi, shu yoshda kattalar bilan she’r bobida fikr almasha olishi singari sifatlarini O.Muxtor ochib berishga intiladi. Shunday go’zal satrlarni tanlash orqali o’z g’oyaviy maqsadini o’quvchiga yetkazib beradi. Navoiy adabiy merosining zukko tadqiqotchilaridan biri akademik A.Rustamov Navoiy dahosining jahonshumul yuksaklikka ko’targan shoirlik iste’dodidan tashqari yana ba’zi omillar sabab bo’lganligini izohl

o’lchov, bir qolipda yashashni istashadi. O’zni (jismni) hayotdagi chang- g’uborlardan “toza” tutishni ular ruhni kamol toptirish deb tushunishadi. Ishq ahli (oshiqlar) u dunyo bahonasida bu dunyodan yuz burgan (porsolik), aslida hukmronlikni qo’lga kiritishga uringan (riyo) zuhd ahlining qaysar betoqat , ba’zan shafqatsiz xatti- harakatlaridan norozilik sezishadi. E’tiqodni himoya qilish niqobi ostida odamga, odamiylikka qarshi kurashishni (jaholatni) jinoyat deb bilishadi. Oshiqlar uchun e’tiqod – Ishq, birinchi o’rinda ishq turadi! Ular shaxs erkinligi, hayotsevarlik tarafdori. Ularga Ollohning o’zidan bo’lak narsa kerak emas. Mana shu Ollohning o’ziga yaqinlikni ular ruhning kamolotga yetgani, deb tushunishadi” 23 . Umuman, birgina din –ikki dunyoqarash asosida ham Ollohning buyukligig

Omon Muxtor bu borada Navoiy g’azallaridagi murojaatlar orqali uni xalqqa yaqinlashishga harakat qilganligini ko’rsatadi: ey soqiy, ey do’stlar, ey rafiq, ey azizim. Omon Muxtor badiiy zamindan hayotiy mantiq izlab Navoiy yaratgan ruboiy she’riyat bag’ridan ko’ngil timsolini topadi. Bu Shaxsning shikasta ruhi, murakkab kayfiyati-yu fuzun dardlarini mutasavvuf valiylar e’tiqodi bilan bog’lab idrok etadi. Misralar talqinidan go’zal ma’nolar topadi. Shuning uchun ham Navoiy kitobxonning ko’z o’ngida go’zal hayoloti-yu, istak – mayllari, shirin xotiroti bilan namoyon bo’ladi. Sevadi, seviladi, hijron azoblarida o’rtanadi. Asarlarida ilgari surilgan fikr- qarashlarni yagona Yor (Ishq) dardi atrofida jipslashtira oladi. “Alisherning kimlargadir ko’ngli shunchaki ketganmi?! U kimlarnidir shunchak

tasavvuridagi yornigina emas, balki ko’ngil armonlari va hayotiy holatlarni ham tasvirga olgan: Iltimosim buldururkim, borcha eldin yoshurun, Qilg’asen, miskin Navoiy dardin izhor, ey ko’ngul. Muallif Navoiy timsolini yaratar ekan, Navoiyning g’azallari jamlangan “Xazoyin ul- maoniy ” ga qayta-qayta murojaat etganini ko’ramiz. Alisher asarlarida, ayniqsa, g’azallarda qaysi yor tasvirlangan?! Ohang, ruh har xil. Eng avvalo, u Ollohni ulug’laydi. Ilohiyat haqidagi gapda bir oz jon bor. Ollohni sevish Ishq ahli ijodida martaba sanaladi. So’zga ramziy bir ma’nolar beriladi. Yor aksin mayda ko’r, deb jomdin chiqdi sado (Yor – Olloh, Jom - olam, May- hayot). Navoiy ijodiyotida ishq – go’zallik, ruh, axloq, erk, abadiyat, falsafa kabi tushunchalarni qamrab olgandir. Navoiy ishq nomi bilan insonni

2.3. Navoiy obrazining rassom Abulxayr(Omon Muxtor) tasavvuridagi ifodasi . Omon Muxtor Navoiyni yangi qiyofada tasvirlar ekan, rassom Abulxayr orqali o’z dunyoqarashi va tasavvuridagi ifodalarni o’quvchiga yetkazishga harakat qiladi. Bunda Navoiyning insoniy sifatlariga alohida e’tibor qaratadi. Alisher Navoiy o’zining adabiyotimizga qo’shgan hissasi va ulkan ijodi bilan hammaga birdek ta’sir o’tkazgan. Navoiyning hali ochilmagan qirralari, o’rganilmagan jihatlari juda ko’plab topiladi. Muallif aytgandek: “ U – bir Osmon. U – bir Ummon. Qamrash qiyin! Dastlabki taassurot shunday. Hali hech kim BU OSMON qa’riga ko’tarilmagan! Hali hech kim BU UMMON tubini ko’rmagan! Biz ilk qarashda, Alisherning hayotini kaftdagidek ko’rib turibmiz. Biroq uning butun hayoti – sir. Biz u haqda oddiy bir nar

berishganmikin? Bu tasvirlarda ichki bir g’urur, shiddat yo’q… To’rt mijozga qaralsa, Alisher serjahl (badjahl, qiziqqon,asabiy) ham, sovuqqon (beparvo,bedard) ham, xushchaqchaq (ko’tarinki,yengil hayot kishisi) ham emas, xafaqon (o’z alami bilan yashaydigan, har narsani ko’ngliga oladigan odam) deyishibdi! U ba’zan ozor chekishi, ba’zan hayajon bilan, titrab gapirishi mumkin. Shuning barobarida,uning xatti-harakatida ehtiros ko’pmi, mulohaza – ajratolmaysiz. Va hamma balo shundaki, to’rt ilmiy mijozga Alisher “sig’maydi”. (45-bet). Muallif Alisherning buyukligini tasvirlash jarayonida Husayn va Alisher o’rtasidagi munosabatlarga e’tibor qaratadi. Insonning holatidagi ziddiyatlar vaqti kelib uning buyukligini belgilaydi. Alisher o’zi tanlagan yo’ldan hech qachon qaytmaydi. Alisherning o’zi

ehson qiluvchilarning mashhuri, shoir va olim edi. Hamma vaqt xalq dardi va g’ami bilan yashaydigan Navoiy timsoli rassom Abulxayr (Omon Muxtor) tasavvurida quyidagicha ochib berilgan: “Shoirlik, arboblikdan ko’proq Alisherning butun hayotida, aslida kelib chiqishi oddiy fuqaro (balki ziyoli fuqaro) ekanligi sezilib turadi. Hatto u yurgan yo’lida buni qandaydir isbotlashga urinadi. Ko’chadagi kosiblarmi, dehqonlarmi, to’xtab, gaplashib ularni (yalangoyoqlarni) saroyga boshlab kiraveradi. Yoki ular kirib qolishgan bo’lsa, erinmay hol so’raydi. Biron tashvishlari borligini bilsa, darhol yordam berishga harakat qiladi. Ayniqsa, arkoni davlatdan Husayngacha hammani “bezovta” qilib, xalq (fuqaro) dardini tinglashga chaqiradi. Bu xislat uni aziz avliyolarga yaqinlashtiradi”. (45-46-betlar). Mual

ash’orida bu taxallusi mastur (durur) – turk tilining (turkiy tillarning) o’lg’on jasadig’a masih (Iyso) anfosi (nafasi) bila ruh kiyurdi. Va ul ruh(ni) topqonlarg’a turkiy oyin toru pudidin to’qulg’on xulla va harir kiydurdi ”. Husayn Alisherni shunday ulug’laydi. U Alisher bilan faxrlanadi. O’zi yozgan “risolada” Alisherga zamondosh bo’lganini baxt deb bilishini ta’kidlaydi. (Bunga “yalpayib, suyunish” ortiqcha. Alisher – Husayn davrida yashagan shoir emas, Husayn – Alisher davrida yashagan shohdir! ) (106-bet) Navoiyning butun umri izlanish va ijodda o’tganligi hammamizga ma’lum. U o’z hayoti davomida butun yurtni, xalqni tinch va osoyishta bo’lishini istaydi. Bu borada amaldagi shoh Husaynga har tomonlama ko’maklashadi. Davlat boshqaruvida, yurt osoyishtaligida uning o’rni sezilib tura

qandayligiga loqayd qaramagan. O’zi shohid biron holat, biron voqeaga munosabat bildirmay qolmagan. Uning zohidlarga ters yurib, OSHIQLARdan bo’lganiga sabab ham shu! (124-bet). Omon Muxtor Navoiyni ulug’ mutafakkir darajasiga ko’tarar ekan, uning shu ulug’likka erishishida olamni anglashga intilishi hamda hayotning barcha sohasida izlanganligini alohida sifat qilib ko’rsatadi. “O’sha davrdagi o’rganish mumkin fan, soha yo’qki, Alisher qiziqmagan bo’lsa! Mana, shu OLAMNI ANGLASHGA intilish uni ULUG’ MUTAFAKKIR darajasiga ko’taradi”.(124-bet). Quyidagi satrlar orqali Navoiyning butun tarix va insoniyat oldidagi xizmati haqida to’xtalib, bir maqsad sari intilgan Navoiy ogohlik da’vatkori ekanligini anglatmoqchi bo’ladi: “U faqat Temur nasli emas, umuman yer yuzida HAYOT INQIROZga qarab ketma

UMUMIY XULOSA O’zbek adabiyotida Navoiy obrazining yaratilishi va Navoiy obrazining yaratishda adiblarning o’ziga xos uslubi va mahorati haqida to’xtalib o’tilgan . Navoiyning hayot yo’lini yoritish masalasiga alohida hissa qo'shgan hamda Navoiy siymosini yoritishga ko’maklashgan, o’zbek adabiyotida birinchilardan bo’lib Alisher Navoiyning tashqi ko’rinishi orqali uning psixologiyasi, xarakteri, ichki dunyosini ko’rsatishga erishgan adiblardan biri Oybek hisoblanadi. O’zining “Navoiy” romanida Navoiyning buyuk siymosi hamda u yashagan davr hayotini mukammal tasvirlar orqali yoritib beradi. Navoiyning bizga, davrimizga yaqin bo’lgan, muammolarimizga javob bera oladigan obrazini yaratdi. Adabiyotshunos olim Izzat Sulton esa “Navoiyning qalb daftari” asari orqali Navoiy obrazini yaratish

Bunga men qattiq ishonaman. Albatta, birdan sovuq joydan issiq joyga o‘tib qolsangiz bir muddat aqlan va jismonan notabiiy holatni boshdan kechirasiz. Kecha sho‘ro g‘oyalarini bayroq qilib asar yozganlar mus taqillikka erishgach, dilida qolib ketganlarini yozishdi. O‘tmish alamlarini aytib ko‘ng lini bo‘shatib olishdi. Ammo endi nima qilmog‘imiz kerak, qaysi janrlarda ko‘p va xo‘p yozish, milliy g‘oyani aynan qaysi usullarda rivojlantirish kerakligi haqida kamroq lutf bo‘ldi. Xayriyatki, Prezidentimizning bu borada bizga dasturilamal bo‘ladigan, nazariy jihatdan puxta bir qator asarlari e’lon qilindiki, bu tafakkurimizdagi evrilishlarga keng yo‘l ochdi”. “Navoiy va rassom Abulxayr” romani shu evrilishlar natijasi desak xato bo‘lmaydi. Bu asardan ikki roman “Ishq ahli” va “Buyuk farrosh” jo

oliy matematika esa sifat bilan ish ko‘radi. Bu ummonda qancha tomchi suv bor degan savolga javob izlagandan ko‘ra, avvalo, miqdorni qanday qilib o‘lchash usulini topish insoniyatni ko‘proq qiziqtirganidek, muallif Navoiy dahosini o‘zicha kashf etish usulini izlaydi. “Buyuk farrosh”da esa buyuk dahoning oddiy, siz-u bizdek inson bo‘lgani, buni rassom Abulxayrning tushunchasi orqali sifatlashga harakat qilgan. Navoiy o‘zini buyuk deb emas, bor-yo‘g‘i “jorubkash” deb bilgan. G‘oyaviy pirlaridan bo‘l gan Abu Ismoil Abulxayr ibn Muhammad (Ansariy al-Hiroviy) maqbarasiga kelib, uzlatga chekinish istagini Husayn Boyqaroga bildirgan. Shoh bunga rozi bo‘lmagan. Na voiy Ansariy qabrini supurib-sidirib, jorubkashlik farroshlik qilib, qolgan umrini uzlatda o‘tkazmoqchi bo‘ladi. Ammo ziddiyatlar f

vijdon tushunchalari, shaxs masalalari ko‘rilmaydi. Komil inson — sevguvchidir, sevguvchi o‘z sevgilisidan nuqson izlamasligi tabiiy. Navoiy “Lison ut-tayr” asariga nega murojaat etgan, degan savol yozuvchini ham qiynagan. “Lison ut-tayr”da Navoiy qushlar obrazi orqali kishilikning mangu savollariga javob izlagan. Attor “Mantiq ut-tayr”da ilohiy ma’rifat g‘oyalarini haq va haqiqat sirlarini kashf etishga ko‘proq e’tibor bergan bo‘lsa, Navoiy buni real hayotga yaqinlashtirib, uch yuz yil davomida paydo bo‘lgan yangi g‘oyalar bilan to‘ldirdi va o‘z asarini “Lison ut-tayr” deb atadi. Omon Muxtorning “Navoiy va rassom Abulxayr” asarini struktural tahlil qilish orqali adabiyotimizda tortishuvlarga sabab bo’lib kelayotgan remarka hamda diolog asosiga qurilgan asarlarning ta’sir doirasini kengayt

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. –B.74. 2. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. – Toshkent: Sharq, 1998. 3. Abdurahmonov G’.Navoiy uslubi qirralari // Sharq mash’ali. 2001.№1-2. 4. Ibrohim Haqqul. Tasavvuf va she’riyat.T., 1991. 5. Jo’rayev H. Lirik qahramon va muallif shaxsiyati. Toshkent: Fan, 2008. 6. Komilov N. Tasavvuf. T., 1997. 7. Muxtor O. Navoiy va rassom Abulxayr. – Toshkent: Sharq, 2006. 8. Muxtor O. Odamlar kulishlari kerak. Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 9. Muxtor O. Xotin podshoh. Toshkent: Sharq, 2010. 10. Muxtor O. To’rt tomon qibla. T., 2000. 11. Mamajonov S. Ulkan olim va dramaturg. T., 1980. 12. Navoiy zamondoshlari xotirasida. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1985. 13. Quronov D, M

25. Yo’ldoshev Q. Yoniq so’z. T., 2009. 26. Yoqubov Islomjon. Omon Muxtor romanlari // Til va adabiyot ta’limi. 2011. №3 . 58

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar