Ijtimoiy ne`matlar samarali va raqobatli ta'minot - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	80.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ijtimoiy ne`matlar samarali va raqobatli ta'minot

Купить

MAVZU: IJTIMOIY NE`MATLAR: SAMARALI VA RAQOBATLI
TA'MINOT.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………..……3
I.BOB. IJTIMOIY TA`MINOTNING MOXIYATI……………………….…….5
1.1. Ijtimoiy ta`minotning moxiyati …………………………………………………5
1.2. Budjetdan tashqari Pensiya jamg`armasi mablag`larini shakillanishi
va undan foydalanish …………………………………………………………….....11
II.BOB. BUDJETDAN TASHQARI PENSIYA JAMG`ARMASI……….……20
2.1. Davlat pensiyalari ……………………………………………………………...20
2.2. Ijtimoiy nafaqalar ………………………………………………………………26
XULOSA ………………………………………………………………………….32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………33

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Milliy iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni amalga
oshirishish va iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, asosiy ishlab chiqarish fondlarini
modernizatsiya qilish, texnik qayta ta’mirlash, ishlab chiqarishda zamonaviy
texnologiyalarni qo’llash va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va shu orqali
mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashda “Investitsiyalarni
tashkil etish va moliyalashtirish” fani muhim ahamiyat kasb etadi 1
.
Ushbu fanning maqsadi – investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati, investitsiyalarni
moliyalashtirish manbalari, investitsiyalarni jalb etish, davlat investitsiya dasturini
shakllantirish, investitsiya loyihalarini baholash bo’yicha yo’nalishga mos bilim,
ko’nikma va malaka shakllantirishdan iborat.
Fanning vazifasi – talabalarga investitsiyalar, ularning turkumlanishi hamda
investitsiyalarni moliyalashtirishda munosib investitsiya loyihalarini tanlab olishga
o’rgatishdan iborat.
Kurs ishining vazifasi: “Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish” fani
asosiy ixtisoslik fan hisoblanadi. Dasturni amalga oshirish uchun o’quv rejasida
rejalashtirilgan “Iqtisodiy nazariya”, “Pul, kredit va banklar”, “Makroiqtisodiyot”,
“Davlat byudjeti”, “Mikroiqtisodiyot”, “Korporativ moliya”, “Moliyaviy tahlil”
fanlaridan etarli bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlik talab etiladi.
“Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish” fanining ishlab chiqarishdagi
o’rni aynan investitsiyalarni amalga oshirish uchun maqbul loyihalarni tanlab olish,
ularni moliyalashtirishning optimal variantlarini ishlab chiqish, loyihani amalga
oshirish bilan bog’liq risklarni boshqarishda namoyon bo’ladi.
Shu bilan birgalikda iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida har qanday
xo’jalik yurituvchi sub’ektning investitsiya resurslariga bo’lgan ehtiyojining ortib
borishi mazkur fanning ishlab chiqarishdagi yuqori ahamiyatga ega ekanligini belgilab
beradi.
Talabalarning “Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish” fanini
o’zlashtirishlari uchun o’qitishning ilg’or va zamonaviy usullaridan foydalanish, yangi
1
Banklar va bank faoliyati to`g`risidagi qonun , Toshkent,1996y.
3

informatsion-pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish muhim ahamiyatga ega. Fanni
o’zlashtirishda darslik, o’quv va uslubiy qo’llanmalar, ma’ruza matnlari, tarqatma
materiallar, elektron materiallardan foydalaniladi. Ma’ruza va amaliy mashg’ulotlarida
aqliy hujum, klaster, amaliy ish o’yini, portfolio, keys-stadi, didaktik o’yinlar,
shuningdek, kompyuter dasturlaridan ("Project Expert 7", Microsoft Excel, Microsoft
PowerPoint, TopS Business Integrator, Hyperion Enterprise, WebTrust, SysTrust),
slaydlardan, multimediya vositalaridan, internet sahifalari va tizimlaridan foydalaniladi.
Kurs ishining mavzusi: Ijtimoiy ne`matlar: samarali va raqobatli ta'minot.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. IJTIMOIY TA`MINOTNING MOXIYATI
1.1. Ijtimoiy ta`minotning moxiyati
Ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyoti, eng avvalo, inson manfaatlarini
ko`zlaydi. Zero , isloxatlar jarayonida respublikamizda axolining ijtimoiy muxofazasi
va uni qo`llab- quvvatlash, inson huquqlari va erkinliklarini qonunchilik xamda
huquqiy asoslarini shakllantirish va amalga oshirish masalalariga katta axamiyat
qaratilib kelinmokda.
Fuqorolarning ijtimoiy ta`minotga bo`lgan huquqlari asosiy qomusimiz bo`lgan
O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi tomonidan kafolatlangan.
Jumladan,uning 39-moddasida-«xar kim kariganda, mehnat layoqatini yo`qotganda,
shuningdek boquvchisidan mahum bo`lganda va qonunda nazarda tutilgan boshqa
hollarda ijtimoiy ta`minot olish huquqiga ega.
Pensiyalar, nafaqalar, ijtimoiy yordam boshqa turlarining miqdori rasman belgilab
qo`yilgan tirikchilik uchun zarur eng kam miqdordan oz bo`lishi mumkin emas” –
deyilgan.
Davlatning ijtimoiy sohani rivojlantirishga yo`naltirilgan xarajatlari faqat
ijtimoiy emas, balki iqtisodiy axamiyatga ega buladi, jamiyatning iktisodiy salohiyatini
oshirishga yordam beradi, chunki davlat amalga oshirayotgan, aholining hamma
qatlamlari manfaatlariga daxldor bo`lgan iqtisodiy faoliyat natijalari ijtimoiy soxa
orqali ro`yobga chiqadi.
Inson munosib turmush va faoliyat sharoitlarini vujudga keltirish vazifalarining
ijobiy hal etilishi aynan ijtimoiy-madaniy soxalar taraqqiyotiga bog`liq.
Yuqoridagilardan kelib chiqib kuchli ijtimoiy siyosat bevosita aholini turmush
darajasini, uning faravonligini oshirishning asosiy omili bo`lib hisoblanadi va u
quyidagi yo`nalishlarni o`z ichiga oladi:
1. Daromad siyosati.
2. Ijtimoiy ta`minot va ijtimoiy kafolatlar.
3. Aholini ish bilan ta`minlash va mehnat bozorini shakllantirish.
4. Aholiga ijtimoiy xizmatlar ko`rsatish va ular sifatini yaxshilash.
5

Axoli turmush darajasini oshishida ish haqi miqdorini o`zliksiz oshirib borishi
muhim ahamiyatga ega. Respublikamizni o`tgan davrlarda qo`lga kiritgan salmoqli
yutuq va natijalari xalqimizning daromadlari va faravonligini izchil ravishda oshirib
borishga, keng ko`lamli ijtimoiy dasturlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish imkonini
berdi. Jumladan, aholining real daromadlari 2006 yilda 2000 yilga nisbatan 2,5 , 1992
yilga nisbatan esa o`rtacha 12 barobarga oshdi. Respublikamiz Prezidenti
I.A.Karimovni 2007 yil 12 fevraldagi Vazirlar Mahkamasining yig`ilishidagi
ma`ruzasida ta`kidlaganidek 2007 yilda mamlakatimizda o`rtacha ish haqini kamida
uchdan bir miqdorda, 2010 yilga borib esa 2.5 barobarga oshirish vazifasi qo`yilmoqda.
Ijtimoiy ta`minot va kafolatlar deganda aholining nafaqaho`r, bolalikdan nogiron,
urush nogironlari, ishsizlar, ko`p bolali kabi qatlamlari borki ularni ijtimoiy
ximoyalash davlatning vazifalaridan biri hisoblanadi. Ijtimoiy ta`minot va kafolatlar
ichida pensiya va ijtimoiy nafaqalar asosiy o`rinni egallaydi.
Ish bilan ta`minlash mehnat bozorini shakllantirish aholi ijtimoiy ta`minotida
ma`lum salmoqga ega. Keyingi yillarda ko`rilgan chora tadbirlar asosida, yurtimizda
zamonaviy mehnat bozori shakllandi. Mustaqillik yillarida 5 milliondan ortiq yangi
ish o`rinlari tashkil etildi. Ularning 70 foizidan ziyodi sanoat va xizmat ko`rsatish
sohalariga to`g`ri keldi. Shaxar va qishloqlarda birinchi navbatda xotin- qizlarni ish
bilan ta`minlash imkonini beradigan, yirik sanoat korxonalari bilan kooperatsiya
asosida tashkil etiladigan kasanachilik jadal rivojlanmoqda.
O’zbekiston Respublikasining “Investitsiya faoliyati to’g’risida”gi Qonunida
investitsiya mo’ljallangan ob’ektiga ko’ra, “kapital, innovatsiya va ijtimoiy”
investitsiyalarga bo’linadi (4- modda).
Ikkinchidan, investitsiyada qatnashish harakteriga ko’ra bevosita va portfel
investitsiyalar farqlanadi. Bevosita investitsiyalar investorni o’z moliyaviy
mablag’lag’larni joylashtirish ob’ektini tanlash imkoniyatini beradi. Portfel
investitsiyalar tijorat banklari, investitsion kompaniyalar, fondlar va boshqalar
yordamida amalga oshiriladi. Moliyaviy vositachilar to’plangan mablag’larni samarali,
daromad keltiradigan qilib joylashtiradilar. Portfel investitsiyalar boshqa emitentlarning
anderrayting yordamida qimmatli qog’ozlarga joylashtirish shaklida namoyon bo’ladi.
6

Uchinchidan, investitsiyalash davriga qarab investitsiyalar qisqa muddatli (bir
yilgacha bo’lgan muddatga beriladi) va uzoq muddatli (bir yilldan oshiq muddatga
beriladi) bo’ladi. Masalan, oddiy aktsiyalar umuman biror – bir muddat bilan
cheklanmaydi. Masalan, depozit sertifikati olti oy muddatga beriladi – bu qisqa
muddatli qo’yilmalar vositasidir, obligatsiyalar 20 yilgacha qaytarish muddati bilan
uzoq muddatli qo’yilmalar vositasidir. Lekin, uzoq muddatli qimmatli qog’ozlarni sotib
olish va qisqa muddatdan, masalan olti oy o’tgandan so’ng, investor uzoq muddatli
qurolni qisqa muddatli maqsadlar uchun foydalanish mumkin. Ko’pincha investorlar
ana shunday qurollarni tanlaydilar va o’z pullarini qisqa muddatlarga qo’yishni
hohlaydilar. Masalan, yaqin olti oy mobaynida investorga kerak bo’lmaydigan
summaga, u olti oylik muddatga ega bo’lgan depozit sertifikati sotib olishi mumkin:
qirq yoshga to’lgan investor pensiyaga chiqquncha pul yig’ish uchun biron-bir
kompaniyani obligatsiyasini 20 yilga sotib olish mumkin. Odatda uzoq muddatli
investitsiyalar kapital qo’yilmalar shaklida namoyon bo’ladi 2
.
To’rtinchidan, mulk shakllaridan kelib chiqib investitsiyalar xususiy, davlat,
qo’shma va xorijiy shakllarga ajratiladi. Xususiy investitsiyalar nodavlat yuridik
shaxslarining va fuqarolarning mablag’larini tadbirkorlik faoliyati ob’ektlariga
qo’yilishini anglatadi. Davlat investitsiyalari davlat byudjeti va davlat korxonalarining
mablag’larini joylashtirish orqali namoyon bo’ladi.
Beshinchidan, hududiy joylashtirilish bo’yicha investitsiyalar ichki va tashqi
investitsiyalarga bo’linadi.
Oltinchidan, investitsiyalar tavakkallik darajasi bo’yicha yuqori tavakkalli va
past tavakkalli investitsiyalarga ajratiladi. Moliya sohasida tavakkallik deganda
investitsiyalarga mutloq yoxud nisbiy miqdordagi foyda kutilganidan ancha kam
bo’ladi, boshqacha aytganda «tavakkallik» atamasi kutilmagan natija olish
imkoniyatini anglatadi.
Aholiga ijtimoiy xizmatlar ko`rsatish (aholining ayrim qatlamlariga bepul yoki
imtiyozli) ham ularni ijtimoiy ximoyalashning yo`nalishlaridan biri hisoblanadi . Bu
2
Markaziy bank to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2002y.
7

bo`yicha keyingi yillarda aholiga tibbiyot, ta`lim, kommunal va boshqa xizmatlarning
turi ko`payganligi va sifati yaxshilanganligini alohida qayd etish lozim.
Umuman aholini ijtimoiy ximoyalash va ijtimoiy ta`minot mamlakatimizda
dolzarb soxalardan hisoblanadi.
Bu to`g`risida Respublikamiz Prezidenti I.A. Karimov O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 15 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimda – «Mustaqillikning
birinchi kunlaridan boshlab amalga oshirilayotgan bu siyosatning amaliy tasdig`i
sifatida shuni ta`kidlash kerakki, ijtimoiy soxaga yo`naltirilayotgan mablag`lar
davlatimiz budjetining umumiy xarajatlariga nisbatan 2006 yilda 51,9 foizni, 2007
yilda 53,8 foizni tashkil etdi. 2008 yilda esa bu ko`rsatgich 54,6 foiz bo`lishi belgilab
qo`yilgan.
Bunday ko`rsatgichlar boshqa davlatlar tajribasida kamdan-kam uchraydigan hol,
desak, bu ayni haqiqatdir» - degan edi.
Ma’lumki, milliy boylikning muhim tarkibiy qismini korxona va
tashkilotlardagi, xalq xo’jaligi tarmoqlaridagi asosiy fondlar tashkil qiladi.
Uzoq muddat (bir yildan ortiq vaqt) mobaynida moddiy ishlab chiqarish
sohasida, noishlab chiqarish sohasida ham amal qiladigan, shuningdek, ijaraga berish
uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar asosiy vositalar hisoblanadi. Asosiy
vositalarga imoratlar, inshootlar, o’tkazuvchi moslamalar, mashina va uskunalar,
transport vositalari, o’lchov asboblari, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish va xo’jalik
inventarlari, ishchi va mahsuldor hayvonlar, ko’p yillik daraxtlar, erning meliorativ
holatini yaxshilash uchun sarf qilingan kapital qo’yilmalar va boshqalar kiradi. O’z
navbatida, ko’p yillik daraxtlar, (mevali va manzarali), mahsuldor hayvonlar,
kutubxona fondlari, oddiy qishloq xo’jaligi texnikalari xizmat muddati va qiymatidan
qat’iy nazar, asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi. Shu bilan birga, yer ham asosiy
vositalar tarkibida hisobga olinadi.
Mamlakatimizda amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq asosiy
vositalar – korxona tomonidan uzoq muddat davomida xo’jalik faoliyatini yuritishda
mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish jarayonida yohud
ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish maqsadida foydalanish
8

uchun tutib turiladigan moddiy aktivlarni ifodalaydi. Asosiy vositalar tarkibiga
quyidagi mezonlarga javob beradigan moddiy aktivlar kiritiladi: bir yildan ortiq xizmat
qilish muddati; bir birlik (to’plam) uchun qiymati eng kam oylik ish haqi miqdorining
ellik baravaridan ortiq bo’lgan buyumlar.
Asosiy fondlarning iqtisodiy mohiyati shundaki, moddiy-mulkiy qiymatlik
ko’rinishidagi asosiy fondlar korxona ishlab chiqarish jarayonida mehnat vositasi
sifatida ko’p marotaba ishlatiladi (foydalaniladi) va ularning qiymati asta-sekin
qismlarga bo’lingan holda tovar (mahsulot) bahosiga o’tib boradi. Asosiy fondlarning
muhim xususiyati mehnat vositasi sifatida amal qilishi, ishlab chiqarish tsiklida ko’p
marotaba ishlatilishi va ular qiymatining mahsulot bahosiga ko’chib o’tishi bilan
tavsiflanadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, asosiy fondlarni shakllantirishda kapital
qo’yilmalar muhim o’rin egallab, bu muhimlik kapital qo’yilmalarning tarkibiy
tuzilishidan kelib chiqadi. Kapital qo’yilmalarning tarkibiy tuzilishi quyidagilarni
qamrab oladi: kapital qo’yilmalarning texnologik tuzilishi; kapital qo’yilmalarning
takror ishlab chiqarish tuzilishi; kapital qo’yilmalarning tarmoq va hududiy tuzilishi.
Real investitsiyalarni iqtisodiyot tarmoqlari bo’yicha taqsimlash va o’zlashtirish
mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rin tutadi. Kapital qo’yilmalarning iqtisodiy
samaradorligi ularning tarmoqlar va hududlar bo’yicha tarkibiy tuzilishiga bog’liq
bo’ladi.
Kapital qo’yilmalarning tarmoq tuzilishi (tarkibi) deganda kapital
qo’yilmalarning butunlay iqtisodiyot va sanoat tarmoqlariga nisbati va taqsimlanishi
tushuniladi. Uni takomillashtirish, eng avvalo, iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini
proportsional ravishda rivojlantirish bilan bog’liq bo’ladi.
So’nggi yillarda iqtisodiyotga jalb etilayotgan xorijiy investitsiyalarning tarmoq
tarkibida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish
sharoitida iqtisodiyotga yo’naltirilgan xorijiy investitsiyalar tarkibida sanoat ulushi
etakchi o’rinni saqlab qolgani holda pasayish tendentsiyasiga ega. Qishloq xo’jaligi
tarmog’ini rivojlantirishga qaratilgan hukumatning sa’yi-harakatlariga qaramasdan
9

qishloq xo’jaligiga yo’naltirilgan investitsiyalar ulushi tarmoq ehtiyojiga nisbatan
pastroq darajada saqlanib turibdi.
Aytish mumkinki, investitsiyalarning tarmoq tuzilishini rejalashtirish –
mamlakat iqtisodiyotining kelgusi holatini rejalashtirish bilan tenglashtiriladi va buni
hech qachon esdan chiqarmasligimiz lozim. Davlat byudjet mablag’lari va boshqa
dastaklar yordamida investitsiyalarning tarmoq tuzilishining o’zgarish tendentsiyasiga
sezilarli darajada ta’sir ko’rsatish mumkin.
Iqtisodiyotda kapital qo’yilmalarning roli, asosan, quyidagilar bilan
xususiyatlanadi:
– kapital qo’yilmalar asosiy fondlarni barpo etish, amaldagi korxonalarni
ta’mirlash va kengaytirish, korxonalarni texnik qayta qurollantirishning muhim va bosh
omilidir;
– kapital qo’yilmalar yordamida iqtisodiyot tarmoqlari va alohida ishlab
chiqarishdagi asosiy fondlarning rivojlanish sur’atlarini tartibga solish amalga
oshiriladi;
– kapital qo’yilmalar yordamida ijtimoiy xarakterdagi muammolar (uy-joy,
ta’lim muassasalari, sog’liqni saqlash, madaniyat ob’ektlari qurilishi) bartaraf etiladi;
– kapital qo’yilmalar yordamida mamlakatning barcha iqtisodiy
hududlarining rivojlanishi tartibga solinadi va boshq.
10

1.2. Budjetdan tashqari pensiya jamg`armasi mablag`larini
shakllanishi va undan foydalanish
Ijtimoiy ta`minot va kafolatlar ichida pensiya ta`minoti muhim o`rin egallaydi va
xozirgi vaqtda u asosan budjetdan tashqari Pensiya jamg`armasi mablag`lari hisobidan
amalga oshiriladi.
Mustaqilligimizning dastlabki yillarida bu jamg`arma pensiya fondi nomi bilan
1994 yilning 1 yanvargacha faoliyat ko`rsatib keladi. O`zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi va O`zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalari Federatsiyasi
Kengashining 1993 yil 4 avgustdagi 391-sonli qarori bilan Vazirlar Mahkamasi
xuzurida Ijtimoiy sug`urta jamg`armasi tashkil etildi. Ayni paytda unga O`zbekiston
Respublikasi kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi tizimida vaqtincha mexnatga
layoqatsizlik, xomiladorlik va to`g`ish bo`yicha, farzand to`g`ilganda, dafn etishga
beriladigan nafaqalarni to`lashga yo`naltirilgan davlat ijtimoiy sug`urta mablag`larini
beradi.
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 27 dekabrdagi 459-
sonli qarori bilan Vazirlar Mahkamasi qoshidagi ijtimoiy sug`urta jamg`armasi negizida
O`zbekiston Respublikasi ijtimoiy ta`minot vazirligi qoshida Qoraqalpog`iston
Respublikasi ijtimoiy ta`minot va ijtimoiy ta`minot maxalliy organlari qoshida Pesiya
fondi va uning xududiy bo`linmalari tashkil qilindi.
1997 yilgacha umumdavlat moliya tizimi tarkibida Davlat budjeti va maqsadli
fondlar (ijtimoy sug`urta fondi, ish bilan ta`minlash fondi, yo`l fondi, Davlat mulk
qo`mitasining maxsus fondi) ni har biri alohida- alohida faoliyat ko`rsatgan.
Respublikamiz Prezidentining 1996 yil 22 sentabrdagi «O`zbekiston
Respublikasining 1997 yilgi Davlat budjeti munosabati bilan soliq isloxatlarini
chuqurlashtirish bo`yicha tadbirlar haqida» gi Farmoniga asosan yuqorida qayd etilgan
budjetdan tashqari fondlar Davlat budjeti tarkibida maqsadli fondlar nomini oldi.
Budjetdan tashqari fondlar ichida Pensiya jamg`armasi katta ulushga ega.
Jumladan, Davlat budjetining 2007 yilgi parametrlariga ko`ra Pensya jamg`armasi jami
maqsadli fondlar daromadlarining 35,9 foizini, xarajatlarning 34,4 fozini tashkil etadi.
11

Budjetdan tashqari pensiya jag`armasining daromadlari 2007 yilgi Davlat
budjetining parametrlariga ko`ra asosan qo`yidagi manbalar hisobiga shakllanadi:
- Mexnat xaqiga nisbatan yagona ijtimoiy to`lov -23,5%
- Fuqorolarning mexnat xaqidan ushlovlar 2,5%
- Sotilgan mahsulot (ish, xizmat) lar xajmidan 0,7%
- Me`yoriy xujjatlarda ko`zda tutilgan boshqa manbalar.
Umuman budjetdan tashqari Pensiya jamg`armasining daromadlari va xarajatlari
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 18 dekabrdagi 532 - PQ-sonli
«O`zbekiston Respublikasining 2007 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko`rsatkichlari
prognozi va Davlat budjeti parametrlari to`g`risida» gi qarorlarga binoan qo`yidagi
xajmda belgilangan, mln. so`m:
I. Jami daromad 1833750,1
1. 2007 yil boshiga kutilayotgan qoldiq 28350,1
2. Daromadlar 1640400,0
Shundan:
2,1 Mehnat haqiga nisbatan yagona ijtimoiy to`lov 1184000,0
2,2 Fuqorolarni mexnat xaqidan majburiy
sug`urta badali 124900,0
2,3 Tovar (ish, xizmat) lar xajmidan
majburiy ajratmalar 278400,0
2,4 Boshqa daromadlar 53100,0
3. Davlat budjetidan dotatsiya 45000,0
4. davlat mulkini xususiylashtirishdan tushum 60000,0
5. 2006 yilni oxiriga Respublika yo`l jamg`armasi
mablag`lari qoldig`i xisobidan tushum 60000,0
II. Xarajatlar 1833750,1
1. Ishlamaydigan pensionerlarga pensiya to`lovi 1644600,0
2. Ishlayotgan pensionerlarga pensiya to`lovi 79500,0
3. Kommunal xizmatlar to`lovi bo`yicha pul kompensatsiyasi 25400,0
12

4. Xomiladorlik va to`g`ish, bola to`g`ilganda va
dafn marosimi nafaqalari 66000,0
5. Boshqa xizmatlar 540,0
6. 2007 yil oxiriga mablag`lar qoldig`i 17710,1
Investitsiyalarning o’sish sur’atlari ko’p omillarga bog’liq. Avvalambor
investitsiyalar hajmi olingan daromadni iste’mol va jamg’armaga taqsimlanishiga
bog’liq. Aholini o’rtacha daromadi past bo’lgan holda ularning asosiy qismi (70-80%)
iste’molga sarflanadi. Aholi daromadlarini o’sib borishi jamg’arishga yuboriladigan
qismni ortib borishiga sabab bo’ladi.
Umumiy daromadda jamg’arish ulushining ortib borishi investitsiyalar hajmini
o’sishiga olib keladi, va aksincha. Ammo bu shart aholini davlatga ishonchi yuqori
bo’lganda, davlat fuqarolarning investitsion faolligini ta’minlaganda va kafolatlaganda
bajariladi 3
.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan daromad normasi ham ta’sir ko’rsatadi,
chunki ko’rilayotgan foyda investitsiyalashga undaydi. Kutilayotgan foyda normasi
qanchalik yuqori bo’lsa, investitsiyalash hajmi shunchalik yuqori bo’ladi, va aksincha.
Investitsiyalar hajmiga ssuda foizi stavkasi katta ta’sir ko’rsatadi, chunki
investitsiyalash jarayonida qarzga olingan mablag’laridan ham foydalaniladi. Agar
kutilayotgan sof foyda normasi o’rtacha ssuda foizi stavkasidan yuqori bo’lsa bu
qo’yilmalar investor uchun daromadlidir. Shuning uchun o’rtacha foiz stavkasini
o’sishi investitsiyalash jarayonini susayishiga olib keladi.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan inflyatsiya sur’atlari ham o’z ta’sirini
o’tkazadi. Bu ko’rsatkich qanchalik yuqori bo’lsa investorning kelajakdagi foydasi
shunchalik qadrsizlanadi va investitsiyalarni rag’batlantiruvchi omillar qisqarib boradi.
Ma’lumki, iqtisodchi-olimlar jamg’armani investitsiyalashning asosi, deb
qarashadi. Bu mutlaqo to’g’ri, chunki investitsiya qilish uchun, eng avvalo, pul kapitali
bo’lishi kerak. Resurslar (shu qatori pul mablag’lari ham) cheklangan. Asosiy
muammo mablag’ topish masalasidir. Ayniqsa, investitsiya uzoq muddatni ko’zlashi va
tez natija bermasligi bilan ajralib turadi.
3
Markaziy bank to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2002y.
13

Jamg’arish – bu joriy davrdagi qayta ishlashning moddiy asosini kengaytirish
orqali kelajakda aholi iste’molini oshirishga yo’naltirilgan jarayon. Jamg’arishning
asosiy funktsiyasi – takror ishlab chiqarish jarayonining pirovard maqsadiga erishishga
ko’maklashishdir. Takror ishlab chiqarish jarayonining maqsadi aholining o’sib va
o’zgarib borayotgan ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini qondirishdan iborat.
Iqtisodiy nazariyada milliy daromad bir qismining asosiy va aylanma
kapitallarni, shuningdek, ehtiyoj zaxiralarini ko’paytirish uchun sarflanishi
jamg’armani tavsiflaydi. Jamg’arma, odatda, investitsiya sifatida iqtisodiyotga
kiritiladi, ya’ni jamg’armaning iqtisodiyotga ijobiy ta’siri investitsiyaga
aylangandagina yuz beradi. Jamg’arma deyilganda aholi, korxona va davlat joriy
daromadlarining kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida
to’planib borishi tushuniladi. Uning hajmi barcha xo’jaliklar daromadidan iste’mol
sarflarini ayirib tashlash yo’li bilan aniqlanadi. Daromad tarkibida iste’mol sarflari
ulushi qanchalik yuqori bo’lsa, jamg’arma hajmi shunchalik kam bo’ladi. Bunday holat
investitsiya faoliyati taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko’rsatmaydi. Jamg’armaning o’sishi
iqtisodiy ma’noda mablag’larning iste’mol buyumlar xarid qilishdan investitsiya
tovarlari xarid qilishga yo’naltirilishini bildiradi. Shunga ko’ra, muddat jihatdan
kechiktirilgan iste’mol jamg’armani anglatadi.
Ammo, jamiyat oldida doimo bugungi va ertangi iste’molning qancha bo’lishini
echish muammosi turadi. Jamiyat bugun qancha ko’p investitsiya qilsa, ertaga boyroq
bo’ladi, aksincha, ko’proq iste’mol qilinsa, keyinchalik ko’proq iste’mol qilish
imkoniyati shuncha kamayadi.
Yalpi xarajatlarda investitsiyalar hissasi nisbatan uncha ko’p bo’lmasa-da,
aynan, investitsiyalar tufayli asosiy makroiqtisodiy siljishlarga erishiladi. Shu bilan
birga, jamg’arish bilan investitsiya o’rtasidagi muvozanat makroiqtisodiy muvozanatga
erishishning eng muhim shartidir. Biroq, bu muvozanatga erishish doimo oson
kechmaydi. Bunga sabab investitsiya darajasi va jamg’arma darajasining boshqa-
boshqa jarayon va holatlarga bog’liqligidir.
Jahon amaliyotining ko’rsatishicha, yuqori jamg’arish me’yoriga ega bo’lgan
mamlakatlar, boshqa shart-sharoitlar o’zgarmagan holda, odatda, yuqori iqtisodiy
14

o’sish sur’atlariga ega bo’lishadi. Milliy iqtisodiyotga kiritilayotgan investitsiyalar
hajmini ko’paytirish va uning iqtisodiy o’sishini ta’minlashdagi rolini oshirishning
muhim zaruriy shartlaridan biri – bu jamg’arish me’yorining nisbatan yuqori va
barqaror darajasini ta’minlash hisoblanadi. Jamg’arish me’yori barqaror iqtisodiy
o’sishning asosiy ko’rsatkichi bo’lib xizmat qiladi. 2003-2008 yillarda rivojlangan
mamlakatlarda YaIMning o’rtacha o’sish sur’atlari 3,4 %ni, jamg’arish me’yori 22,5
%ni tashkil etgan. Jamg’arish me’yorining o’sishi bilan YaIMning qo’shimcha o’sish
sur’ati ham ortib boradi. Jumladan, jamg’arish me’yori 25 %dan ortiq bo’lgan
mamlakatlarda YaIMning qo’shimcha o’sish sur’ati o’rtacha 4,8 %ga teng bo’lgani
holda, jamg’arish me’yori 30 %dan ortiq mamlakatlarda ushbu ko’rsatkich o’rtacha 8,7
%ni tashkil etgan.
Xitoy, Janubiy Koreya kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda oxirgi 15 yil
davomida kuzatilgan o’rtacha 10 %li iqtisodiy o’sish davrida jamg’arma ulushining
o’rtacha qiymati 30 %ni tashkil etgan. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni
ko’rsatdiki, bir yilda 6 foizdan ortiq iqtisodiy o’sishni ta’minlash uchun milliy
jamg’armalar YaIMning kamida 25 foizini, investitsiyalar esa 30 foizini tashkil etishi
kerak.
O’tish iqtisodiyoti mamlakatlarida investitsiya me’yorining barqarorligini
ta’minlash muammosining mavjudligi makroiqtisodiy o’sish sur’atlarining
barqarorligini ta’minlashga to’sqinlik qiladi.
Demak, iqtisodiyotda mavjud bo’lgan jamg’arma ulushi bir qator
rivojlanayotgan mamlakatlar darajasidan yuqori bo’lsa-da, uning iqtisodiy o’sishga
ta’siri nisbatan past holatni namoyon etmoqda. Shu munosabat bilan jamg’armadan
samarali foydalanish asosida barqaror iqtisodiy o’sish davomiyligini ta’minlash uchun,
eng avvalo, qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlantirish asosida mavjud aholi
jamg’armalarini iqtisodiyotga investitsiya sifatida kirib kelishini faollashtirish hamda
tarmoqlararo kapital oqimini ta’minlashga qaratilgan me’yoriy-huquqiy hujjatlar
bazasini mukammallashtirish asosida korxona jamg’armalarining investitsiyaga
aylanish samaradorligini oshirish lozim.
15

Iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiyalar etakchi rol o’ynaydi, chunki
investitsiya orqali korxonalarning kapital jamg’arilishiga, natijada mamlakatning ishlab
chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish va iqtisodiy o’sishga erishiladi.
Investitsiyalar iqtisodiy kategoriya sifatida qator funktsiya va vazifalarni
bajaradi-ki, ularsiz har qanday mamlakat iqtisodiyoti bir maromda rivojlana olmaydi.
Investitsiyalar makrodarajada quyidagilarni ta’minlaydi:
– takror ishlab chiqarishni kengaytirish siyosatini amalga oshirish;
– ilmiy-texnika taraqqiyotini jadallashtirish, milliy mahsulotlarning
raqobatbardoshligini ta’minlash, uning sifati va hajminini oshirish;
– ijtimoiy sohalarni (sog’liqni saqlash, ta’lim va boshq.) rivojlantirish;
– aholi farovonligini ta’minlashda muhim bo’lgan uy-joy qurilishi, ichimlik suvi,
gaz, elektr energiya bilan ta’minlash muammolarini hal etish;
– atrof-muhit va ekologiyaning ifloslanishining oldini olish;
– umumjamiyat ishlab chiqarishini tarkibiy jihatdan qayta qurish va barcha
iqtisodiyot tarmoqlarini bir maromda rivojlantirish;
– iqtisodiyotning real sektori va etakchi tarmoqlarini rivojlantirish;
– hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish va ixtisoslashuvini
mustahkamlash;
– investitsiyalar importi va eksporti orqali milliy iqtisodiyotning xalqaro
integratsiyasini kuchaytirish;
– sanoat uchun zarur xom ashyo bazasini yaratish;
– ishsizlik muammosini yumshatish yoki ma’lum darajada hal etish;
– mamlakatning harbiy sanoat majmuini mustahkamlash;
– davlatning mudofaa imkoniyatlarini ta’minlash;
– boshqa qator muammolarni hal etish.
O’zbekiston Respublikasi uchun investitsiyalar, birinchi navbatda, iqtisodiyotni
yanada barqarorlashtirish uchun zarurdir. Real investitsiyalarni (bino va inshootlar
qurish va modernizatsiya qilish, zamonaviy mashina va asbob-uskunalar sotib olish)
jalb qilish iqtisodiyotning ishlab chiqarish salohiyatini oshiradi. Ishlab chiqarishga
16

zamonaviy texnologiyalarni olib kelishga yo’naltirilgan investitsiyalar qattiq raqobat
sharoitlarida omon qolishga ko’maklashadi.
Investitsiyalar mikrodarajada ham muhim rol o’ynadi. Bunda investitsiyalar, eng
avvalo, quyidagi maqsadlarga erishish uchun zarurdir: korxona ishlab chiqarish
faoliyatini kengaytirish va rivojlantirish; asosiy fondlarning haddan tashqari jismoniy
va ma’naviy eskirishiga yo’l qo’ymaslik; ishlab chiqarishning texnik-texnologik
darajasini oshirish; korxona mahsuloti raqobatbardoshligini ta’minlash va uning sifatini
oshirish; tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish; qimmatli qog’ozlar
sotib olish va boshqa korxona aktivlariga o’z mablag’ini sarflash.
Investitsiyalar mikrodarajada, pirovardida, korxonalarning kelgusida me’yorda
faoliyat ko’rsatishi, barqaror moliyaviy holatini va maksimum (yuqori) foyda olishini
ta’minlash uchun zarurdir.
Shunday qilib, investitsiyalar makro va mikroiqtisodiyotni rivojlantirishda katta
rol o’ynaydi, birinchi navbatda, takror ishlab chiqarishni kengaytirish, tarkibiy
o’zgarishlarni amalga oshirish, korxona foydasini ko’paytirish va shu asosda boshqa
ko’pgina muammolarni ijobiy hal etish imkoniyatlarini yaratadi.
Mamlakatda investitsiya faoliyatining ahvolini (holatini) quyidagi ko’rsatkichlar
dinamikasi xarakterlaydi:
– investitsiyalarning umumiy hajmi;
– YaIMda investitsiyalarning ulushi;
– investitsiyalarning umumiy hajmida real investitsiyalarning ulushi;
– investitsiyalarning texnologik tarkibi va uning o’zgarishi;
– real investitsiyalarning umumiy o’sishi;
– investitsiyalar tarkibida xorijiy investitsiyalarning ulushi;
– asosiy kapitalga yo’naltirilgan real investitsiyalarning ulushi;
– xorijiy investitsiyalar tarkibida to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar ulushi
va boshqalar.
Bilvosita, biroq, ob’ektiv holatda, investitsiya faoliyatining holatini quyidagi
makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning o’sish sur’atlari xarakterlaydi: milliy daromad; yalpi
milliy mahsulot (YaMM) va YaIM; sanoat ishlab chiqarish hajmi; sanoat
17

mahsulotlarining alohida turini ishlab chiqarish; qishloq xo’jaligi mahsulotini ishlab
chiqarish hajmi va boshq. Investitsiya faoliyatining holatiga baho berishda ushbu
ko’rsatkichlarning ob’ektivligi shundaki, investitsiya qo’yilmalarisiz ushbu
ko’rsatkichlarning o’sish sur’atlarini tasavvur etib bo’lmaydi. Ushbu ko’rsatkichlar u
yoki bu darajada investitsiyalarning samarali ishlatilishini xarakterlaydi. Agar ushbu
ko’rsatkichlarning o’sish sur’atlari investitsiyalarning o’sish sur’atlaridan yuqori
bo’lsa, investitsiyalardan foydalanish samaradorligini oshirish zarurligini ko’rsatadi va
aksincha.
So’nggi yillarda iqtisodiyotda faol amalga oshirilayotgan tuzilmaviy o’zgarishlar
va modernizatsiya qilish jarayoni investitsiya faolligini yanada oshirdi. Iqtisodiyotdagi
investitsiyalar hajmining yildan-yilga sezilarli ravishda o’sib borishi muqarrar ravishda
milliy ishlab chiqarish hajmining o’sishi orqali o’zining ijobiy natijalarini ko’rsatishiga
imkon bermoqda. Davlat tomonidan investitsiya faoliyatini rivojlantirishga berilgan
e’tibor va qo’llab-quvvatlash natijasida YaIM hajmi va investitsiyalar miqdori o’sish
sur’atlariga ega bo’ldi.
Bu holat investitsiyalarning YaIMdagi salmog’ining o’sishiga olib keldi.
Fikrimizcha, investitsiyalarning iqtisodiyot rivojlanishiga har tomonlama ijobiy
ta’sirini hisobga olib, uning quyidagi vazifalarini belgilash maqsadga muvofiqdir:
– iqtisodiyotda ishlab chiqarish kuchlari va ishlab chiqarish vositalarini
optimal joylashtirish bilan keng tarmoqli bozor infratuzilmalarini shakllantirishga
imkon yaratish;
– iqtisodiyotdagi takror ishlab chiqarish jarayoniga ijobiy ta’sir
ko’rsatuvchi barcha yo’nalishlarni va imkoniyatlarni amaliyotga tatbiq etish;
– mamlakatning milliy xususiyatlarini hisobga olgan holdagi qonuniy
kafolatlangan investorlarni qoniqtiruvchi ulushini yaratadigan va moliyaviy o’sishni
ta’minlovchi infratuzilmalarni faollashtirish;
– iqtisodiyotning barcha sohalarini faollashtirish orqali mamlakatning
barqaror o’sishi va jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvini tezlashtirish.
Respublika iqtisodiyotini rivojlantirishda investitsiyalarning ahamiyati
quyidagilarda namoyon bo’ladi:
18

– birinchidan, ishlab chiqarishga zamonaviy texnika va texnologiyalarni
joriy etib, eksportga mo’ljallangan mahsulotlarni ishlab chiqarishni rivojlantiradi;
– ikkinchidan, import o’rnini bosuvchi tovar ishlab chiqarishni yo’lga
qo’yish va buning uchun xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotning ustuvor sohalariga
yo’naltirish va pirovardida, aholining me’yordagi turmush darajasini ta’minlash
(farovonligini oshirish) imkonini yaratadi;
– uchinchidan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish va
qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini jadalashtirish orqali o’sib borayotgan aholini ish
joylari bilan ta’minlaydi;
– to’rtinchidan, korxonalarning eskirgan ishlab chiqarish quvvatlarini,
moddiy-texnik bazasini yangilaydi va texnik qayta qurollantiradi;
– beshinchidan, tabiiy resurslarni qayta ishlovchi korxonalarni barpo
etishga ko’maklashadi va h.k.
19

II.BOB. BUDJETDAN TASHQARI PENSIYA JAMG`ARMASI
2.1. Davlat pensiyalari.
Davlat budjetining 2007 yilgi parametrlariga ko`ra Budjetdan tashqari Pensiya
jamg`armasi xarajatlari tarkibida ishlamayotgan pensionerlarga pensiya to`lovi 89,7
foizni, ishlayotgan pensionerlarga pensiya to`lovi 4,3 foizni va ularga to`lanadigan
kommunal xizmatlar bo`yicha pul kompensatsiyalari 1,4 foizni tashkil etadi yoki
ushbu maqsadlarga Pensiya jamg`armasining 95,4 foizi (1749500 mln. so`m)
sarflanadi.
Mamlakatimizda olib borilayotgan kuchli ijtimoiy siyosiy dasturi asosida
pensiyalar miqdorini va pensionerlar sonini oshib borishi asosida pensiya ta`minotiga
sarflanadigan mablag`larning miqdori yanada oshadi.
Mamlakatimizda davlat pensiyalari va kafolatlar minimal miqdorini keyingi
yillarda oshib borishi 1- jadvalda berilgan.
Davlat pensiyalari va nafaqalarining minimal miqdori, so`m.
Пенсия ва нафақалар. 2005
йил,
1 март 2005
йил,
1 октябр 2006
йил,
1 июл 2006
йил,
1 ноябр 2007
йил,
1 август 2007
йил,
16 ноябр
Yoshga doir pensiyalar. 15505 18605 21395 24600 30750 36900
Bolalikdan nogiron- larga
beriladigan nafaqa. 15505 18605 21395 24600 30750 36900
Zarur ish stajiga ega
bo‘lmagan keksa
yoshdagi va mexnatga
layoqatsiz fuqorolarga
nafaqa. 9390 11270 12960 14900 18625 22350

Jadval ma`lumotlariga ko`ra mamlakatimizda keyingi 2,5 yil mobaynida yoshga
doir pensiya, bolalikdan nogironlarga va zarur ish stajiga ega bo`lmagan keksa
20

yoshdagi hamda mexnatga layoqatsiz fuqorolarga beriladigan nafaqalarning minimal
miqdori 2,4 barobarga oshgan.
Umumiy tartibdagi yoshga doir pensiyalarning maksimal miqdori 1993 yilda eng
kam ish haqi miqdorining 7 barobari xisobidan tayinlangan bo`lsa mamlakatimizda uni
maksimal miqdorini oshirish imkoniyati yaratilishi tufayli 2007 yilni 1-oktabridan
boshlab uni eng kam ish haqi miqdorining 8 minimali miqdori xisobidan
belgilanadigan bo`ldi.
O`zbekiston Respublikasining « Fuqorolarning pensiya ta`minoti to`g`risida» gi
qonunning 7 moddasi va O`zbekiston Respublikasi Mexnat kodeksining 289
moddasiga binoan yoshga doir pensiya sug`urta qilingan xodimlarga umumiy asosda:
erkaklar 60 yoshga to`lgan bo`lib, umumiy mexnat staji yigirma besh yildan kam
bo`lmagan taqdirda, ayollar 55 yoshga to`lgan bo`lib, umumiy mexnat staji yigirma
yildan kam bo`lmagan taqdirda tayinlanadi.
Pensiya sug`urta qilingan xodimlarning ayrim toifalari (qishloq xujaligida
traktorchi, usta suvchi, sut sog`uvchi va boshqalar) pensiya yoshi kam bulganda xam
tayinlanadi 4
.
Ayrim mamlakatlarda pensiya yoshi va unga majburiy ajratmalarning miqdorini
turlichaligi to`g`risidagi mablumotlar 2-jadvalda keltirilgan.

Ayrim mamlakatlarda pensiya yoshi va unga majburiy ajratiladigan badallar miqdori .
№ Мамлакатлар
номи Пенсия ёши Бадаллар
миқдори, %
Эркаклар Аёллар Иш
берувчи Ходим
томонидан
1 Англия 65 60 10 10
2 Германия 65 65 10,15 10,15
3 АҚШ 65 65 6,2 6,2
4 Франция 60 60 9,8 6,65
4
Fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
21

5 Ўзбекистон 60 55 23,5 2,5
Shuni ham ta ` kidlash lozimki , keyingi yillarda Respublikamiz aholi tarkibida
qariyalarning ulushi oshib borish tendensiyasiga ega . Jumladan , 2005 yilda uning
salmog ` i 7,1 foizni tashkil etgan bo ` lsa xisob kitoblarga ko ` ra 2025 yilga borib
qariyalarni soni 3589,3 ming kishini tashkil etadi yoki 2005 yilga nisbatan 193,5
foizga ortadi . Shu davrda axoli soni 34,1 mln kishiga yetadi va uning 10,5 foizi
qariyalar xissasiga to ` g ` ri keladi .
Statistik ma`lumotlarga kura 1975 yilda dunyoda 60 va undan yuqori yoshdagi
odamlar 350 mln. kishini tashkil etgan bo`lsa, 2005 yilda bu 590 mln kishini tashkil
etadi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining taxminlariga ko`ra 2025 yilda dunyoda
qariyalar 1,1 milliard kishini tashkil etadi, bu 1995 yilga nibatan 224 foizni tashkil
etadi. 2025 yilda dunyo axolisi 4,1 mlrd dan 8,2 mlrd. ga yetadi va unda qariyalar
ulushi 13,7 foizni tashkil etadi.
Davlat pensiyalarining yana bir turi bulib nogironlik pensiyasi xisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Mexnat Kodeksining 290-moddasiga binoan nogironlik
pensiyasi so`g`urta qilingan xodimlarga nogironlik mexnatda mayib bo`lish yoki kasb
kasalligiga chalinganligi tufayli kelib chiqqan bo`lsa mexnat faoliyatini muddatidan
qat`i nazar, nogironlik boshqa sabablar tufayli kelib chiqqanda esa – tegishli umumiy
mexnat stajiga ega bo`lganda tayinlanadi, bunday mexnat stajining muddati sug`urta
qilingan xodimning nogironlik ro`y bergan vaqtdagi yoshiga bog`liq bo`ladi.
Nogironlik guruxini esa tibbiy mexnat ekspertizalari tomonidan belgilanadi.
Boquvchisini yo`qotganlik pensiyasi davlat pensiyalarining biri xisoblanadi.
Bunda O`zbekiston Respublikasi Mexnat kodeksini 291 moddasiga ko`ra ushbu
pensiya mexnatda mayib bulish yoki kasb kasalligi tufayli vafot etgan boquvchining
mexnatga qobilyatsiz oila a`zolariga uning mexnat faoliyatining muddatidan qat`i nazar
tayinlanadi, agar u boshqa sabablar natijasida vafot etgan bo`lsa, shunga muvofiq
keladigan umumiy mexnat stajiga qarab tayinlanadi, bunday mexnat stajining muddati
sug`urta qilingan xodimning vafot etgan kuniga qadar bo`lgan yoshiga bog`liq bo`ladi.
22

Agar xodim yuqorida keltirilgan davlat pensiyalarining bir nechtasini olish
xuquqiga ega bo`lganda O`zbekiston Respublikasi Mexnat Kodeksining 292 moddasi
asosida ularning o`zlari tanlagan pensiyaning bitta turi tayinlanadi.
Yuqorida (2- jadval) keltirilganidek davlat ijtimoiy sug`urtasi uchun ish
beruvchilar, shuningdek sug`urta qilingan xodimlarning o`zlari badal to`laydilar.
O`zbekiston Respublikasi Mexnat kodeksining 283- moddasiga binoan ish
beruvchilarning davlat ijtimoiy sug`urtasi uchun badal to`lamaganliklari sug`urta
qilingan xodimni davlat ijtimoiy sug`urtasi mablag`lari xisobidan ta`minlash xuquqidan
mahrum qilmaydi.
O`zbekiston Respublikasining «Fuqorolarning jamg`arib boriladigan pensiya
taminoti to`g`risida» gi Qonunga ko`ra ish beruvchi va fuqoroning o`zi shaxsiy
jamg`arib boriladigan pensiya xisob varaqalariga qo`shimcha badallar kiritish xuquqiga
ega. Ushbu Qonunga muvofiq xozirgi vaqtda ish beruvchilar xodimga xisoblangan
mexnat xaqi summasidan ushlangan soliqlarning bir foizi miqdoridagi mablag`ni
xodimning jamg`arib boriladigan xisobvarag`iga o`tkazib borilishi kafolatlangan.
Qonunning 16- moddasiga binoan davlat jamg`arib boriladigan pensiya tizimida
ishtirok etuvchi fuqorolar pensiya to`lovlari oluvchilar sifatida jamg`arib boriladigan
pensiya to`lovlarini qonun xujjatlariga muvofiq davlat pensiyasini olish xuquqi yuzaga
kelgan taqdirda olish huquqiga ega.
Har qanday moliyaviy vositani u yoki bu belgi asosida tasniflanishining
mazmuni uning xossa va xususiyatlari bilan bog’liq holda amaliy ahamiyati bilan
belgilanishini hisobga olsak hamda, agar ko’rilalayotgan vosita turini kelib chiqishi,
maqsadi va funktsiyasini, uning bozor muomalasini bir-biri bilan taqqoslaydigan
bo’lsak, albatta sezilarli farq namoyon bo’ladi. Masalan, pul va uni tovar toifasiga
aylantiruvchi vositalar (kredit, chek, kartochkalar va h.k.) muomalasi uchun ularga hos
bo’lgan moliya bozori segmentlari – mos ravishda pul bozori va kreditlar bozori va h.k.
zarur, valyuta uchun valyuta bozori, sug’urta risklarini boshqarish hizmatlari uchun
sug’urta polislari bozori, qimmatli qog’ozlar uchun esa faqat fond bozori kerak.
23

Moliyaviy vositalarning tovar sifatidagi asosiy maqsadlaridan biri foyda olish
bo’lganligi uchun kapitalni (jamg’armani) orttirish – bir vaqtning o’zida kapital
qo’yilmalar uchun mo’ljallangan bozor hamdir 5
.
Pul mablag’lari moliyaviy vositalarning har qanday turiga qo’yilishi
(yo’naltirilishi) mumkin. Buning barcha holatlarida yo’naltirilgan pul mablag’lari vaqt
mobaynida o’z orttirmasiga (yoki zarariga) ega bo’lishi, ya’ni foyda yoki zarar
keltirishi mumkin.
Demak, moliyaviy vositalarlar moliyaviy resurslarni investorlardan
iste’molchilarga tomon va aksincha yo’nalishda harakat qilishini ta’minlovchi vositalar
xisoblanadi.
Fond bozori vositalari -bu investitsiyalash faoliyatini moliyalashtirishda
qo’llaniladigan turli xildagi qimmatli qog’ozlar va ularning xosilalaridir. Investitsion
maqsad va investitsiyalarni samarali boshqarish xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
turli xossa va xususiyatlarga ega bo’lgan vositalar qo’llanilishi mumkin.
Fond bozori vositalari vaqt o’tishi bilan uzluksiz takomillashib borishi yoki
qandaydir qo’shimcha hossaga va funktsiyaga ega bo’lishi yoki mazmunan va shaklan
o’zgarishi tabiiy holatdir.
Muomalaga chiqarilishi maqsadi – to’lov va pul aylanmasi (oboroti)
uzluksizligini ta’minlash, investitsiyalarni jalb qilish va ular bo’yicha daromad olish
bo’yicha, mos ravishda: kredit-pul siyosatini amalga oshirishning qarz munosabatlarini
mujassamlashtiruvchi moliyaviy vositalar (davlat va bank vositalari), qarz (davlat va
korporativ maqsadda) va ulush (korporativ maqsadda) munosabatlarini ifodalovchi
investitsion moliyaviy vositalar.
Segmenti bo’yicha: pul, kredit, valyuta, sug’urta, lotereya o’yinlari, qimmatli
qog’ozlar (fond, kapital) bozorlari vositalari.
Bazisiga ko’ra: pul, valyuta, sug’urta, tovar (jumladan hom ashyo), ko’chmas
mulk, indeks, foiz stavka (kelajakdagi daromad), qimmatli qog’oz bazisli moliyaviy
vositalar.
5
Fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
24

Iqtisodiyotning u yoki bu sub’ektiga ko’ra: davlat boshqaruvi va hokimiyatlari,
banklar-kredit muassasalari, sug’urta tashkilotlari, birjalar, nomoliya tashkilotlari
(korporativ) vositalari.
Chiqarilish muddati bo’yicha: qisqa, o’rta va uzoq muddatli moliyaviy vositalar.
Milliyligi bo’yicha: milliy, xorijiy va xalqaro moliyaviy vositalar.
Iqtisodiy-xuquqiy mazmuni bo’yicha: qarz va ulush munosabatlarini hamda
hosilaviy moliyaviy vositalar.
25

2.2. Ijtimoiy nafaqalar
1. Bozor iqtisodiyoti sharoitida axolining barcha tabaqalari uchun moddiy
faravonlik va ijtimoiy kafolatni yuqori darajada ta`minlanishi muhim hisoblanadi.
2. Ushbu vazifani bajarilishida ijtimoiy nafaqalar muhim urinni egallaydi.
3. Mamlakatimizda ijtimoiy nafaqalarning qo`yidagi turlari mavjud:
4. - bolalar uchun nafaqa
5. - vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik uchun nafaqa
6. - xomiladorlik va to`g`ish uchun nafaqa
7. - bola to`g`ilgani uchun nafaqa
8. - qo`shimcha dam olish kuni nafaqasi
9. - dafn marosimi nafaqasi
10. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 yil 10 dekabrdagi «Bolali
oilalarni davlat tomonidan qo`llab quvvatlashni yanada kuchaytirish to`g`risida» gi
Farmoni va shu asosda tasdiqlangan Nizomga asosan 16 yoshgacha bolalari bo`lgan
oilalarga nafaqalar tayinlash va to`lash tartibi belgilangan.
11. Bolalar uchun nafaqa ota-onalardan birining arizasi asosida fuqorolarni
o`zini o`zi boshqarish organlari tomonidan 6 oy muddatga tayinlanadi va to`lanadi,
ushbu muddat tugagach arizachi yangi muddatga nafaqa tulashni davom ettirish
to`g`risida ariza murojat qilish xuquqiga ega. Nafaqa tayinlash uchun murojaat qiluvchi
shaxs arizadan tashqari fuqorolarning o`zini o`zi boshqarish organiga qo`yidagi
xujjatlarni topshiradi:
12. Oila a`zolarining tarkibi to`g`risida yashash joydan ma`lumotnoma.
13. Bolalarning to`g`ilganlik to`g`risidagi guvohnomalar nusxasi.
14. Vosiylik (xomiylik) da bo`lgan bolalarga nafaqa tayinlash chog`ida vosiylik
(xomiylik) xuquqini belgilovchi organning qaroridan ko`chirma.
15. Fuqorolar oila a`zolarining daromadlari haqida ma`lumotnoma.
16. Fuqorolarning o`zini o`zi boshqarish organi talabiga ko`ra ayrim boshqa
xujjatlar.
Nizomga asosan bolali oilalarga hisoblanadigan nafaqalarning miqdori
quyidagicha:
26

Bir bolali oilalar uchun – eng kam ish haqi miqdorining 50 foizi
Ikki bolali oilalar uchun – eng kam ish haqi miqdorining 100 foizi
Uch bolali oilalar uchun – eng kam ish haqi miqdorining 140 foizi
To`rt bolali oilalar uchun – eng kam ish haqi miqdorining 175 foizi
Nizomga ko`ra ushbu nafaqaning manbalari bo`lib Respublika va maxalliy budjetlar
xamda budjetdan tashqari manbalar hisoblanadi. Nafaqalar to`lash uchun yuqoridagi
manbalar bo`yicha mablag`lar fuqorolarning o`zini o`zi boshqarish organlarining xalq
bankining mahalliy bo`linmalaridagi maxsus xisobvaraqlariga o`tkaziladi.
Davlat ijtimoiy sug`urtasi bo`yicha nafaqalar tayinlash va to`lash tartibi
to`g`risida Nizomga ko`ra vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik nafaqasi qo`yidagi
xollarda tayinlanadi:
- vaqtincha mexnat qobilyatini yo`qotish bilan bog`liq kasallikda (shikastlanishda);
- tibbiyot muassasalarining yullanmasi bilan sihatgohlarda davolanganda;
- kasallangan oila a`zosini parvarishlash zarur bo`lganda;
- karantinda;
- sil yoki kasb kasalligi tufayli vaqtincha boshqa ishga o`tkazilganda;
- mexnat qobilyatini tiklash yoki yasama a`zo (protez) qo`ydirish uchun
reabilitatsiya muassasalariga yotqizilganda.
Vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik nafaqasini tayinlash uchun faqat belgilangan
tartibda berilgan vaqtincha mexnatga layoqatsizlik varaqasi (kasallik varaqasi) asos
bo`ladi. Vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik bo`yicha nafaqa mexnat qobilyati
yo`qolgan birinchi kundan to u tiklangunga qadar yoki tibbiy mexnat ekspertiza
kamissiyasi (TMEK) tomonidan nogironlik belgilanganga qadar, xatto bu davrda
xodim bilan mexnat shartnomasi bekor qilingan xollarda xam beriladi.
Vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik qo`yidagi davrlarga to`g`ri kelganda nafaqa
to`lanmaydi:
- Ish xaqi saqlanmagan ta`til:
- bolani parvarishlash bo`yicha ta`til;
- ish vaqtincha tuxtatilganda;
27

- xodim ishdan (lavozimidan) chetlashtirilib, ish xaqi to`lash to`xtatilib
qo`yilganligi sababli ishlamagan;
- xarbiy o`quv yoki tekshiruv yig`ini;
- ishlab chiqarishdan ajralmagan xolda o`quv yurtlarida tahsil olish munosabati
bilan berilgan qo`shimcha ta`til.
Ushbu davrlardan, boshlanib, davom etayotgan mexnatga qobilyatsizlik nafaqasi
xodim ishga chiqishi (lavozimga tiklanishi) lozim bo`lgan kundan boshlab beriladi.
Vaqtinchalik mexnatga layoqatsizlik nafaqasi qo`yidagi xollarda berilmaydi:
- ishdan yoki boshqa vazifalardan bo`yin tovlash maqsadida o`z salomatligiga
ataylab ziyon yetkazgan yoki o`zini kasallikga solganda;
- giyoxvandlik va mastlik bilan bog`liq xarakatlar oqibatida, shuningdek spirtli va
giyoxvandlik moddalarini istemol qilish natijasida, kasallikga chalinganda
(jaroxatlanganda);
- jinoyat sodir qilish vaqtida jaroxatlanganda;
- sud qarori asosida majburiy davolanishga yuborilganda (ruxiy kasalliklardan
tashqari);
- xibsda bo`lgan davrda.
Nizomning 26 moddasiga binoan vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik nafaqasi ish
stajining davomiyligidan qat`iy nazar ish xaqining 100 foizi miqdorida qo`yidagilarga
to`lanadi:
- Ishlayotgan ikkinchi jaxon urushi qatnashchilariga;
- baynalminal jangchilarga va ularga tenglashtirilgan boshqa shaxslarga;
- qaramog`ida 16 yoshga (o`quvchilar 18 yoshga) yetmagan uch yoki undan ortiq
bolalari bo`lgan xodimlarga;
- chernobil AES dagi avariya oqibatlarini tugatishda qatnashgan xodimlarga;
- chernobil AES dagi avariya natijalarida reaktiv ifloslanish natijasida evakuatsiya
qilingan va ko`chirilgan qon xosil qiluvchi organlar kasalliklari (o`tkir leykaz),
qalqonsimon bez (odenoma, rak) va xavfli o`smalar bilan bog`liq kasalliklarga
chalingan xodimlarga;
28

- mexnatda mayiblanish va kasb kasalligi natijasida vaqtincha mexnatga qobilyatsiz
bo`lgan xodimlarga.
Nizomning 27 moddasiga binoan ijtimoiy ahamiyatga ega bo`lgan kasalliklar (sil
kasalligi, onkologiya kasalliklari, yangidan paydo bo`ladigan xatarli o`simtalar, jinsiy
yo`l bilan o`tadigan kasalliklar, SPID, maxov(lepra)kasalligi, ruxiy kasalliklar)
bo`yicha xisobda turgan xodimlarga ular tomonidan davlat ijtimoiy sug`urta badali
to`lagan davrning (umumiy ish stajining) davomiyligiga bog`liq ravishda vaqtincha
mexnatga qobilyatsizlik nafaqasi qo`yidagi miqdorda to`lanadi:
a) umumiy ish staji 8 yil va undan ortiq bo`lgan xodimlarga –ish xaqining 100 foizi
miqdorida:
b) umumiy ish staji 5 yildan 8 yilgacha bo`lgan xodimlarga –ish xaqining 80 foizi
miqdorida:
v) umumiy ish staji 5 yilgacha bo`lgan xodimlarga –ish xaqining 60 foizi
miqdorida.
Nizomning 26 va 27 bandlarida nazarda tutilgan xodimlardan tashqari xodimlarga
vaqtincha mexnatga qobilyatsizlik bo`yicha nafaqa qo`yidagi miqdorlarda to`lanadi:
a) umumiy ish staji 8 yil va undan ortiq bo`lgan xodimlarga xamda 21 yohga
yetmagan chin (sag`ir)yetimlarga –ish xaqining 80 foizi miqdorida:
b) umumiy ish staji 8 yilgacha bo`lgan xodimlarga –ish xaqining 60 foizi miqdorida:
Vaqtincha mexnatga layoqatsizlik nafaqalari 2007 yilni 1 yanvaridan boshlab:
- budjet tashkilotlari tomonidan – mexnat xaqi fondiga ajratiladigan budjet
mablag`lari doirasida;
- xo`jalik yurutuvchi subyektlar tomonidan – foyda solig`ini xisoblashda mazkur
xarajatlar soliqqa tortiladigan bazadan chiqarilib tashlangan xolda shaxsiy mablag`lari
xisobidan amalga oshiriladi.
Xomiladorlik va to`g`ish bo`yicha nafaqa (shu jumladan xomila tushgan xollarda)
vaqtincha mexnatga layoqatsizlik varaqasida ko`rsatilgan barcha davr uchun to`lanadi.
Ushbu nafaqa ishlovchi ayollarga jami 126 kunga (to`g`ishgacha70, bola to`g`ilgandan
keyin 56 kun), to`g`ish qiyin kechgan yoki ikki yoki undan ortiq bola to`g`ilgan
xollarda 140 kun muddatga beriladi.
29

Ish xaqi tuxtatilib, ishdan (lavozimdan) chetlashtirish oqibatida ayol ishlamagan
davrda, xomiladorlik va to`g`ish bo`yicha ta`til uchun mexnatga qobilyatsizlik nafaqasi
berilgan xolda nafaqa to`lanmaydi. Agar xomiladorlik va to`g`ish bo`yicha ta`til ishga
qo`yilgandan keyin xam davom etadigan bo`lsa, nafaqa u ishga chiqishi lozim bo`lgan
kundan boshlab beriladi.
Xomiladorlik va to`g`ish bo`yicha nafaqa ish xaqining 100 foizi miqdorida
beriladi.
Bola to`g`ilganda beriladigan nafaqa ishlayotgan ayollarga, xamda ishlab
chiqarishdan ajralgan xolda oliy, o`rta maxsus, kasb -xunar ta`lim muassasalarida,
magistratura, aspirantura, klinik ordinatura, doktaranturada tahsil olayotgan ayollarga
bola to`g`ilganda beriladigan bir martalik nafaqa tegishlicha ish yoki o`qish joyidan
eng kam oylik ish xaqining ikki barobari miqdorida to`lanadi.
Bolaning onasi ishlamaydigan va o`qimaydigan xollarda nafaqa bolaning
ishlaydigan yoki ishlab chiqarishdan ajralgan xolda o`qiydigan otasi yoki ota-ona
o`rnini bosuvchi shaxslarga to`lanadi.
Ishlamaydigan va o`qimaydigan ota-onalarga bola to`g`ilgandan nafaqa ijtimoiy
ta`minot bulimlari tomonidan tayinlanadi va to`lanadi. Bola o`lik to`g`ilgan xollarda
nafaqa to`lanmaydi.
Bola to`g`ilganda bir yo`la to`lanadigan nafaqani olish uchun ota yoki ona
komissiyaga Fuqorolik xolati dalolatnomalarini yozish (FXDYO) bulimi tomonidan
tibbiyot muassasalarining bola to`g`ilganligi to`g`risidagi dalolatnomasiga asosan
berilgan xujjatni taqdim etishi lozim.
Qo`shimcha dam olish kuni nafaqasi nogiron bolasini tarbiyalayotgan ishlovchi
ota-onaning biriga (vasiyga, xomiyga) bola o`n olti yoshga to`lgunga qadar oyiga bir
kunlik ish haqi miqdorida qo`shimcha bir dam olish kuni sifatida beriladi 6
.
Dafn etish marosimi uchun nafaqa xodim yoki uning qaramog`ida bo`lgan
qo`yidagi oila a`zolari vafot etganda beriladi:
a) turmush o`rtog`i;
6
Fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
30

b) 18 yoshga to`lmagan yoki vaqtincha mexnatga qobilyatsiz (yoshidan qat`iy
nazar) bolalari, aka ukalari va opa singillari;
v) ota-onasi;
g) bobosi yoki buvisi;
Yashash uchun mustaqil mablag` manbaiga ega bo`lgan (ish xaqi, pensiya,
stependiya oluvchi va boshqalar) oila a`zolari qaramog`ida turgan deb xisoblanmaydi.
Nafaqa uning oila a`zolariga yoki dafn o`tkazishni o`z zimmasiga olgan
shaxslarga beriladi.
Dafn etish marosimi uchun nafaqa eng kam oylik ish xaqining uch barobari
miqdorida beriladi.
Ishlamaydigan pensioner vafot etganda dafn etish marosimi uchun nafaqa uning
oilasiga yoki pensionerning dafn marosimini o`tkazgan shaxsga ikki oylik pensiya
miqdorida, lekin eng kam oylik ish xaqining ikki barobaridan kam bo`lmagan
miqdorda ijtimoiy ta`minot bo`limi tomonidan to`lanadi.
Yuqorida ta`kidlangan xomiladorlik va to`g`ish uchun, bola to`g`ilgani uchun,
qo`shimcha dam olish kuni uchun va dafn etish uchun nafaqalar budjetdan tashqari
Pensiya jamg`armasi mablag`lari xisobidan beriladi.
31

XULOSA
Iqtisodiy-huquqiy xossalariga ko’ra: bazaviy va bazisli moliyaviy vositaalar.
Bazaviy vositalarga ulush va qarz munosabatlarini o’zida mujassamlashtiruvchi
emissiyalanuvchi (derivativlardan tashqari) va emissiyalanmaydigan qog’ozlar kiradi.
Bazislilariga esa derivativlar (hosilaviy qimmatli qog’ozlar) kiradi.
Funktsiyasi bo’yicha: investitsion vositalar (qimmatli qog’ozlar), banklarning
moliyalashtirish vositalari (kredit, depozit, seleng, plastik kartochkalar, cheklar va h.k.),
riskni moliyalashtirish vositalari (sug’urta polislari), to’lov vositalari (milliy va horijiy
valyuta, halqaro valyuta, kvazivalyuta, birja kotrovkasiga ega bo’lgan valyuta sifatida
o’tuvchi oltin, platina, kumush, kamyob elementlar, qimmatbaho toshlar va h.k.), tovar
taqsimlovchi vositalar (tovar varranti, konosament, ombor guvohnomasi va shu
kabilar), garov qog’ozlari, lotereyalar.
Ro’yxatdan o’tkazilishi bo’yicha: emissiyalanuvchi (Aksiya, obligatsiya,
derivativlar) va emissiyalanmaydigan (bank sertifikatlari, cheklar, xususiylashtirish
jarayonida qo’llaniladigan vaucher va kuponlar, veksellar, ombor guvohnomalari,
konosament, garov qog’ozlari va h.k.) vositalar.
Muomalaga chiqaruvchining tashkiliy-huquqiy shakliga ko’ra: davlat, munitsipal
va korporativ moliyaviy vositalar.
Egalik huquqini belgilash bo’yicha: taqdim etuvchiga, egasini ismi yozilgan,
orderli moliyaviy vositalar.
Daromad turlariga ko’ra: dividend beruvchi, belgilangan va suzuvchi foiz
stavkali, kuponsiz (diskontli), yutuqli moliyaviy vositalar.
To’lov muddati bo’yicha: spot va muddatli bozor vositalari.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, fond bozori vositalarni keng qamrovli ekanligi,
investitsiyalarni moliyalashtirish jarayonida ularning xossa va xususiyatlari va
investitsion maqsad asosida turli vositalardan foydalanish mumkinligini ko’rish
mumkin.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Toshkent, 2001y.
2. Banklar va bank faoliyati to`g`risidagi qonun , Toshkent,1996y.
3. Markaziy bank to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2002y.
4. Fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
5. Bank siri to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2003y.
6. Valyutani tartibga solish to`g`risidagi qonun, Toshkent, 2003y.
7. Davlat budjetining g`azna ijrosi to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
8. Fuqarolarni jamg`arib boriladigan pensiya ta`minoti to`g`risidagi qonun,
Toshkent, 2004y.
9. Kredit uyushmalari to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2006y.
10. Tashqi iqtisodiy faoliyat to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2003-y.
11. Budjet tizimi to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2007y.
12. O`zbekiston Respublikasining Mexnat Kodeksi, Toshkent, 1995y.
13. Fermer xo`jaligi to`g`risidagi qonun , Toshkent, 2004y.
14. www.ziyonet.uz
33

IJTIMOIY NE`MATLAR SAMARALI VA RAQOBATLI TA'MINOT

Купить