Ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyoti - bozor iqtisodiyotining eng yuqori bosqichidir - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	43.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyoti - bozor iqtisodiyotining eng yuqori bosqichidir

Sotib olish

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O ‘ RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
I JTIMOIY IQTISODIYOT FANIDAN
REFERAT
Tayyorladi:
Qabul qildi:
202 5
IJTIMOIY IQTISODIYOT

Mavzu: Ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyoti - bozor iqtisodiyotining
eng yuqori bosqichidir.
Reja:
Kirish
1. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining nazariy asoslari va mohiyati.
2. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillari va mexanizmlari
3. O‘zbekistonda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining shakllanishi va
rivojlanish istiqbollari
4. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotida ijtimoiy himoya va aholi farovonligi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Bugungi globallashuv jarayonida har bir mamlakat o‘z iqtisodiy modelini
shakllantirish, uni ijtimoiy barqarorlik va milliy manfaatlar bilan uyg‘unlashtirish yo‘lida
izlanmoqda. Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi shuni ko‘rsatmoqdaki, faqatgina
bozor mexanizmlariga asoslangan iqtisodiy tizim jamiyat ehtiyojlarini to‘liq qondira
olmaydi 1
. Shu sababli, so‘nggi o‘n yilliklarda “ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti”
tushunchasi dunyo miqyosida keng e’tirof etildi. Ushbu model bozor iqtisodiyotining eng
yuqori bosqichi sifatida qaraladi, chunki u bozor tamoyillarining samaradorligini inson
manfaatlari, ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanish maqsadlari bilan uyg‘unlashtiradi.
Bozor iqtisodiyoti, aslida, erkin raqobat, xususiy mulkchilik, tadbirkorlik
faoliyatining keng imkoniyatlari va iqtisodiy erkinlik asosida faoliyat yurituvchi tizimdir.
Bunday iqtisodiyotda resurslar taqsimoti asosan bozor mexanizmlari — talab va taklif
qonunlari orqali belgilanadi. Ammo, amaliyot shuni ko‘rsatdiki, sof bozor tizimi iqtisodiy
tengsizlikni kuchaytiradi, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarni zaiflashtiradi va ayrim
hollarda iqtisodiy inqirozlarni chuqurlashtiradi. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti konsepsiyasi davlatning iqtisodiy jarayonlarga
muvozanatli aralashuvini, ijtimoiy adolatni ta’minlashni va aholini ijtimoiy himoya qilish
mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining mohiyati
shundaki, unda iqtisodiy erkinlik va ijtimoiy barqarorlik o‘zaro uyg‘unlashadi. Davlat
iqtisodiyotga bevosita emas, balki tartibga soluvchi, rag‘batlantiruvchi va nazorat qiluvchi
vositalar orqali ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, u aholining minimal ijtimoiy ehtiyojlarini
kafolatlash, kambag‘allikni kamaytirish, bandlikni oshirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash
tizimlarini rivojlantirishni o‘z zimmasiga oladi. Bunday yondashuv ijtimoiy tengsizlikni
kamaytirish, aholi turmush darajasini barqaror ushlab turish va inson kapitalini
rivojlantirish uchun zarur sharoit yaratadi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘z iqtisodiy siyosatini aynan ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti tamoyillari asosida qurishni maqsad qildi. Birinchi
Prezidentimiz Islom Karimov bu yo‘lni “bozor iqtisodiyotiga o‘tishning o‘zbek modeli”
1
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti asoslari. O‘quv qo‘llanma / Tahrir hay’ati rahbari: A. Abduvaxobov. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019.

deb atab, beshta muhim tamoyilni ilgari surgan edi 2
. Bu tamoyillar orasida kuchli ijtimoiy
siyosat yuritish, aholining zaif qatlamlarini himoya qilish, davlatning tartibga soluvchi
rolini saqlab qolish kabi g‘oyalar markaziy o‘rinni egallaydi. Hozirgi kunda ham
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida olib borilayotgan
islohotlar aynan ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining amaliy ifodasidir 3
.
Bugungi iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlari — aholining real daromadlarini
oshirish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, kambag‘allikka qarshi kurashish, tadbirkorlikni
rivojlantirish, adolatli soliq tizimini joriy etish va davlat xizmatlarini raqamlashtirish —
bularning barchasi mazkur iqtisodiy modelning asosiy yo‘nalishlarini tashkil etadi. Shu
bois, O‘zbekiston tajribasi ko‘plab davlatlar uchun ijtimoiy yo‘naltirilgan islohotlar
o‘tkazishda namunaviy yo‘l sifatida e’tirof etilmoqda. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyoti — bu nafaqat iqtisodiy o‘sish va raqobatbardoshlikni ta’minlovchi, balki
inson manfaatlari, ijtimoiy adolat va barqaror taraqqiyot tamoyillariga tayangan tizimdir.
Bu model bozor iqtisodiyotining evolyutsion rivojlanishidagi eng yuqori bosqich bo‘lib,
uning asosiy maqsadi iqtisodiy erkinlik va ijtimoiy barqarorlik o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ta’minlashdan iboratdir.
2
Karimov I.A. O‘zbekiston bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga xos yo‘li. – Toshkent: O‘zbekiston, 1993.
3
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.

1. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining nazariy asoslari va mohiyati.
Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari iqtisodiy rivojlanishning turli bosqichlarini bosib
o‘tmoqda. Shu jarayonda har bir davlat o‘z milliy manfaatlari, ijtimoiy tuzilmasi va tarixiy
tajribasiga tayangan holda o‘ziga xos iqtisodiy modelni tanlaydi. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab iqtisodiyot nazariyasida keng qo‘llanilayotgan “ijtimoiy yo‘naltirilgan
bozor iqtisodiyoti” tushunchasi ana shunday muvaffaqiyatli modellar qatoridan joy oldi.
Ushbu model bozor iqtisodiyotining eng mukammal shakli sifatida qaralib, unda iqtisodiy
erkinlik tamoyillari bilan bir qatorda ijtimoiy adolat, aholi farovonligini ta’minlash va inson
manfaatlarini himoya qilish kabi g‘oyalar uyg‘unlashgan.
Bozor iqtisodiyoti — bu ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste’mol
jarayonlarini talab va taklif mexanizmlari orqali muvofiqlashtiruvchi tizimdir. U erkin
raqobat, xususiy mulkchilik va iqtisodiy manfaatlar uyg‘unligiga asoslanadi. Ammo tarixiy
tajriba shuni ko‘rsatdiki, sof bozor mexanizmi ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi, aholining
zaif qatlamlarini iqtisodiy jarayondan chetda qoldiradi. Shu sababli, iqtisodiy taraqqiyot
jarayonida davlatning ijtimoiy mas’uliyati, ya’ni ijtimoiy yo‘naltirilgan siyosat yuritish
zarurati paydo bo‘lgan.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti nazariyasi Germaniyada XX asrning
o‘rtalarida iqtisodchi olim Alfred Myuller-Armak va siyosatchi Lyudvig Erxard tomonidan
ishlab chiqilgan. Ularning qarashlariga ko‘ra, bozor iqtisodiyotining asosiy ustunliklarini
saqlab qolgan holda, davlat iqtisodiy jarayonlarni ijtimoiy adolat tamoyillari asosida tartibga
solishi kerak. Bunda davlatning vazifasi ishlab chiqarishni bevosita boshqarish emas, balki
raqobat muhitini yaratish, ijtimoiy tenglikni ta’minlash va aholining minimal ijtimoiy
ehtiyojlarini kafolatlashdan iboratdir. Natijada Germaniyada “nemis iqtisodiy mo‘’jizasi”
yuzaga keldi, bu esa ushbu modelning amaliy samaradorligini isbotladi.
Bugungi kunda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti modeli Yevropa Ittifoqi
mamlakatlari, Yaponiya, Janubiy Koreya, Skandinaviya davlatlari va O‘zbekistonda ham
iqtisodiy siyosatning poydevorini tashkil etmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishgan
dastlabki yillardan boshlab iqtisodiy islohotlarni aynan shu tamoyil asosida olib bormoqda.
Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan ishlab chiqilgan “bozor iqtisodiyotiga
o‘tishning o‘zbek modeli”da kuchli ijtimoiy siyosat yuritish tamoyili ustuvor o‘rin

egallagan. Bugungi kunda esa Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ijtimoiy himoya,
aholi bandligini ta’minlash, kambag‘allikka qarshi kurashish va inson kapitaliga sarmoya
kiritish masalalari davlat siyosatining markazida turibdi 4
.
Ushbu iqtisodiy modelning nazariy asoslari bir nechta fundamental tamoyillarga
tayanadi:
1. Erkin raqobatni ta’minlash.
Bozor iqtisodiyotining samaradorligi raqobat muhitiga bog‘liq. Raqobat
innovatsiyalarni rag‘batlantiradi, mahsulot sifatini oshiradi va narxlarni barqarorlashtiradi.
Shu bilan birga, davlat monopoliyalarni cheklash va sog‘lom raqobat uchun qonunchilik
asoslarini yaratishi zarur.
2. Davlatning tartibga soluvchi roli.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotida davlatning asosiy vazifasi ishlab chiqarish
jarayonini boshqarish emas, balki iqtisodiy jarayonlar uchun adolatli “o‘yin qoidalari”ni
belgilashdir. Bu fiskal va pul-kredit siyosati, soliq tizimi, ijtimoiy himoya va mehnat bozori
orqali amalga oshiriladi.
3. Ijtimoiy himoya va adolatni ta’minlash.
Aholining zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash — mazkur modelning markaziy
g‘oyasidir. Davlat pensiya, nafaqa, tibbiy sug‘urta, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlari
orqali har bir fuqaroga minimal ijtimoiy kafolatlarni yaratadi.
4. Iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlik uyg‘unligi.
Iqtisodiy o‘sish maqsad emas, balki inson farovonligi uchun vositadir. Shu bois,
ijtimoiy yo‘naltirilgan modelda iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda, aholi turmush
darajasi, bandlik, ta’lim sifati kabi ijtimoiy indikatorlar ham baholanadi.
5. Inson kapitaliga sarmoya kiritish.
Ushbu modelda inson iqtisodiyotning eng muhim resursi sifatida qaraladi. Ta’lim,
sog‘liqni saqlash, kasbiy tayyorgarlik tizimlarini rivojlantirish orqali jamiyatning
intellektual salohiyati oshiriladi. Mazkur modelga asos bo‘lgan nazariy g‘oyalar bir nechta
iqtisodiy maktablar bilan uzviy bog‘liq:
4
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2023 yil 20 dekabr.

Keynschilik nazariyasi davlatning iqtisodiyotdagi tartibga soluvchi rolini asoslab
bergan. Jon Meynard Keyns bozor mexanizmi o‘z-o‘zini muvozanatga keltira olmaydi, deb
hisoblagan va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun davlatning faol fiskal siyosatini taklif
qilgan.
Neoliberalizm esa, aksincha, bozor erkinliklarini kengaytirishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Lekin Myuller-Armak va Erxard bu ikki yondashuvni birlashtirib, “erkin bozor + kuchli
ijtimoiy siyosat” modelini ishlab chiqdilar.
Institutsionalizm yondashuvi ham ushbu modelning asosiy tayanchlaridan biridir.
Unga ko‘ra, iqtisodiyot faqat bozor mexanizmlari bilan emas, balki ijtimoiy, huquqiy va
madaniy institutlar orqali ham boshqariladi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti – bu birgina nazariya emas, balki turli
iqtisodiy g‘oyalar sintezidan shakllangan kompleks tizimdir. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyoti mohiyat e’tibori bilan insonparvar iqtisodiyotdir. Uning markazida inson, uning
manfaatlari, mehnati va farovonligi turadi. Bu tizimning bosh maqsadi — iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlash bilan birga, ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishdir. Iqtisodiyotda
davlatning vazifasi foyda taqsimotini adolatli yo‘lga qo‘yish, ijtimoiy xizmatlarni (ta’lim,
sog‘liqni saqlash, transport, kommunal infratuzilma) har kim uchun teng darajada ochiq
qilishdir. Shu bilan birga, har bir inson o‘z mehnati va tashabbusi orqali iqtisodiy o‘sishda
faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Modelning mohiyatini quyidagicha izohlash mumkin:
Bozor mexanizmi — iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi.
Davlat siyosati — ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Fuqarolik jamiyati — nazorat va muvozanat mexanizmini yaratadi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, iqtisodiy islohotlarni aynan ijtimoiy
yo‘naltirilgan tamoyillar asosida boshlab berdi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov
tomonidan ishlab chiqilgan “bozor iqtisodiyotiga o‘tishning o‘zbek modeli” beshta
tamoyilga asoslangan bo‘lib, ulardan biri “kuchli ijtimoiy siyosat yuritish”dir.
Bu tamoyil aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, bandlikni
ta’minlash, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va iqtisodiy islohotlarning ijtimoiy
oqibatlarini yumshatishga qaratilgan edi. Bugungi kunda Prezident Shavkat Mirziyoyev

rahbarligida bu yo‘nalish yanada takomillashtirildi. “Inson qadri uchun” tamoyili asosida
ijtimoiy siyosat davlat rivojlanish strategiyasining markaziga qo‘yildi. 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida kambag‘allikka qarshi kurash,
aholini ijtimoiy himoya qilish, raqamli iqtisodiyotga o‘tish va ta’lim tizimini modernizatsiya
qilish asosiy ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilandi 5
.
O‘zbekiston tajribasida ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining quyidagi
yo‘nalishlari yaqqol ko‘zga tashlanadi:
Ijtimoiy himoya tizimini kengaytirish: “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” joriy
qilinib, yordamga muhtoj oilalar manzilli qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Kambag‘allikka qarshi kurashish: kasb-hunar o‘qitish, tadbirkorlikni rivojlantirish,
subsidiya va imtiyozli kreditlar berish orqali amalga oshirilmoqda.
Inson kapitalini rivojlantirish: ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini modernizatsiya
qilish, raqamli texnologiyalarni joriy etish.
Erkin iqtisodiy zonalar va raqobat muhitini kengaytirish: bozor erkinligi ta’minlanib,
monopoliyalar kamaymoqda.
Natijada, mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlari barqaror saqlanmoqda, aholi turmush
darajasi oshmoqda, ijtimoiy himoya tizimi esa tobora mustahkamlanmoqda.
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolat
tamoyillarining uyg‘unlashuviga asoslangan tizimdir. Uning nazariy asoslari bozor
mexanizmlarini ijtimoiy manfaatlar bilan uyg‘unlashtirish, inson kapitalini rivojlantirish,
daromadlarni adolatli taqsimlash va aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlashga qaratilgan.
Bu modelda davlat faqat tartibga soluvchi emas, balki ijtimoiy barqarorlikni saqlovchi faol
ishtirokchi sifatida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining mohiyati
shundaki, u erkin raqobatni saqlab, iqtisodiy erkinlikni qo‘llab-quvvatlagan holda, inson
omilini – jamiyat farovonligini asosiy maqsad sifatida ilgari suradi. Shu boisdan, ushbu
tizim zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning muhim yo‘nalishi bo‘lib, barqaror o‘sish, ijtimoiy
tenglik va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
5
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori: “O‘zbekiston Respublikasida 2030 yilgacha ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
strategiyasi to‘g‘risida”. – PQ–2022-son, 2022-yil 28-yanvar.

2. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillari va
mexanizmlari
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti — bu iqtisodiy erkinlik va ijtimoiy
adolat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga qaratilgan murakkab iqtisodiy
tizimdir. U klassik bozor iqtisodiyoti tamoyillarini saqlagan holda, inson
manfaatlarini, ijtimoiy himoya va barqarorlikni ta’minlashni o‘zining asosiy
vazifasi deb biladi. Ushbu model bozor munosabatlarini insonparvarlik tamoyillari
bilan uyg‘unlashtirgan holda, jamiyat a’zolarining teng imkoniyatlarini kafolatlash,
iqtisodiy o‘sish natijalarini keng xalq ommasi foydasiga yo‘naltirishni ko‘zda
tutadi. Bozor iqtisodiyoti tizimida asosiy kuchlar talab va taklif, raqobat va foyda
olish motivi hisoblanadi. Ammo, sof bozor iqtisodiyotida bu kuchlar ko‘pincha
ijtimoiy adolatsizlikka, boylar va kambag‘allar o‘rtasida tafovutning ortishiga olib
keladi. Shu sababli, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti ushbu salbiy
oqibatlarni yumshatish, iqtisodiy erkinlikni ijtimoiy mas’uliyat bilan
uyg‘unlashtirishga qaratilgan tizim sifatida shakllangan.
Inson kapitaliga sarmoya kiritish, aholining ijtimoiy himoyasi, bandlikni
ta’minlash, sog‘liqni saqlash, ta’lim tizimlarini rivojlantirish, va ijtimoiy
infratuzilmani yaxshilash masalalari markaziy o‘rinda turadi. Mazkur modelda
davlat iqtisodiyotda bevosita aralashuvchi emas, balki tartibga soluvchi va
yo‘naltiruvchi kuch sifatida ishtirok etadi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining samarali ishlashi bir qator
fundamental tamoyillarga tayanadi. Ular quyidagilardan iborat: Erkinlik va raqobat
tamoyili. Bozor iqtisodiyoti erkin xo‘jalik yuritish, tadbirkorlik tashabbusini
qo‘llab-quvvatlash va raqobatni rivojlantirish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi 6
.
Erkin raqobat korxonalarning samaradorligini oshiradi, mahsulot sifati va
innovatsion jarayonlarni jadallashtiradi. Shu bilan birga, davlat sog‘lom raqobat
muhitini yaratadi va monopoliyalarning salbiy ta’sirini cheklaydi. Ijtimoiy adolat
va teng imkoniyatlar tamoyili.
6
Abduvaliyev, Sh. (2018). Bozor iqtisodiyoti va ijtimoiy barqarorlik tamoyillari. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.

Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotda daromadlarning haddan tashqari
tafovutlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Davlat soliq, transfer to‘lovlari, subsidiyalar va
ijtimoiy dasturlar orqali aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-
quvvatlaydi. Bu tamoyil jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va birdamlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Inson kapitaliga sarmoya tamoyili.
Ta’lim, sog‘liqni saqlash, ilm-fan va madaniyat sohalariga investitsiyalar
iqtisodiy rivojlanishning poydevoridir. Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotda inson
resurslari eng muhim ishlab chiqarish omili sifatida qaraladi. Shu sababli davlat
inson kapitalini rivojlantirish uchun zarur infratuzilma, imkoniyat va dasturlarni
yaratadi.
Jamiyatdagi barcha a’zolarga minimal darajadagi ijtimoiy himoya
kafolatlanadi. Pensiya, nafaqa, ishsizlik sug‘urtasi, sog‘liqni saqlash tizimi va
boshqa ijtimoiy kafolatlar fuqarolarning turmush darajasini saqlab qolish imkonini
beradi. Bu tizim ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining xalqaro tajribasida esa.
Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya va boshqa Skandinaviya
mamlakatlari ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti modelini muvaffaqiyatli
amalga oshirgan davlatlar qatoriga kiradi. Masalan, Germaniya modeli “soziale
Marktwirtschaft” deb ataladi va u erkin bozor tamoyillarini ijtimoiy mas’uliyat
bilan uyg‘unlashtirishga asoslangan. Ushbu davlatlarda soliqlar progressiv
xarakterga ega, ijtimoiy himoya tizimi kuchli, mehnat bozori barqaror, va davlat
iqtisodiy jarayonlarda faqat zarur hollarda ishtirok etadi. Skandinaviya
mamlakatlarida esa davlat aholining asosiy ehtiyojlarini qondirish, ta’lim va
sog‘liqni saqlash sohalarida yuqori darajada ijtimoiy kafolatlarni ta’minlash orqali
iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy tenglikni birgalikda rivojlantirishga erishgan. Bu tajriba
ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotning nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham
samarali model ekanligini tasdiqlaydi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, bozor
munosabatlariga o‘tishda “ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti” modelini
tanladi. Bu modelda davlat iqtisodiy islohotlarni bosqichma-bosqich amalga

oshirib, ijtimoiy barqarorlikni saqlab qoldi. So‘nggi yillarda mamlakatda aholini
ijtimoiy himoyalash, kambag‘allikni qisqartirish, bandlikni ta’minlash,
tadbirkorlikni rivojlantirish va inson kapitaliga sarmoya kiritish borasida keng
ko‘lamli dasturlar amalga oshirilmoqda.
Prezidentning “Kambag‘allikni qisqartirish va bandlikni ta’minlash
strategiyasi”, “Har bir oila — tadbirkor”, “Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari” kabi
tashabbuslari ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyot tamoyillariga mos bo‘lib, aholining
turmush darajasini oshirishga xizmat qilmoqda 7
. Shuningdek, soliqqa oid
islohotlar, ijtimoiy himoya tizimining raqamlashtirilishi va ijtimoiy xizmatlarning
kengaytirilishi ham ushbu modelning amaliy ifodasidir.
inson manfaatlarini iqtisodiy samaradorlik bilan uyg‘unlashtirgan, barqaror
va adolatli iqtisodiy tizimdir. U klassik bozor iqtisodiyoti tamoyillarini to‘liq inkor
etmaydi, aksincha ularni insoniy qadriyatlar va ijtimoiy mas’uliyat bilan boyitadi.
Ushbu modelning asosiy maqsadi iqtisodiy o‘sish jarayonida jamiyatning barcha
qatlamlari manfaatlarini hisobga olish, aholi farovonligini oshirish hamda ijtimoiy
tenglikni ta’minlashdan iboratdir.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotning asosiy tamoyillari – erkinlik, raqobat,
adolat, teng imkoniyatlar, inson kapitaliga sarmoya, davlatning tartibga soluvchi
roli va barqaror rivojlanish g‘oyalari – bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular
jamiyatda iqtisodiy samaradorlik bilan bir qatorda ijtimoiy barqarorlikni ham
ta’minlaydi. Bu tizimda davlat faqatgina bozor jarayonlariga aralashuvchi emas,
balki ularni tartibga soluvchi, yo‘naltiruvchi va himoya qiluvchi kuch sifatida
namoyon bo‘ladi 8
. Shu orqali u aholining ijtimoiy himoyasini mustahkamlaydi,
iqtisodiy resurslarni adolatli taqsimlaydi va kambag‘allik darajasini kamaytiradi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotning mexanizmlari esa bu tamoyillarni
amalda ro‘yobga chiqaruvchi vositalardir. Ular fiskal, monetar, mehnat bozori,
ijtimoiy siyosat, investitsiya va tadbirkorlikni rivojlantirish mexanizmlarini o‘z
ichiga oladi. Ayniqsa, fiskal siyosat orqali daromadlarni qayta taqsimlash, ijtimoiy
7
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. (2019). Iqtisodiyotni rivojlantirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash chora-
tadbirlari. PF-5614.
8
Shukurov, T. (2017). Davlatning iqtisodiy va ijtimoiy roli. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.

sug‘urta tizimlari orqali himoya kafolatlarini kengaytirish hamda inson kapitaliga
yo‘naltirilgan investitsiyalar orqali jamiyatning uzoq muddatli farovonligini
ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti nafaqat ijtimoiy barqarorlik,
balki iqtisodiy samaradorlikka ham erishishning eng optimal yo‘lidir. O‘zbekiston
sharoitida ham ushbu modelning bosqichma-bosqich joriy etilishi aholi turmush
darajasining oshishiga, iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga, inson kapitalining
yuksalishiga va ijtimoiy adolatning mustahkamlanishiga olib kelmoqda.
Iqtisodiy o‘sishni faqat raqamlar orqali emas, balki inson salohiyati, ijtimoiy
himoya va jamiyat farovonligi orqali o‘lchovchi yangi turdagi iqtisodiy falsafadir.
Shu boisdan, mazkur model XXI asrning global iqtisodiy o‘zgarishlari sharoitida
eng maqbul va barqaror rivojlanish yo‘li sifatida e’tirof etiladi.

3. O‘zbekistonda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining shakllanishi va
rivojlanish istiqbollari
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘zining iqtisodiy siyosatini
shakllantirish jarayonida bozor tamoyillari bilan ijtimoiy adolatni
uyg‘unlashtirishga alohida e’tibor qaratdi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti
tushunchasi asosan bozor mexanizmlarining samarali ishlashini ta’minlash bilan
birga, davlat tomonidan ijtimoiy himoya va aholining yashash sharoitlarini
yaxshilashga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi 9
. O‘zbekistonda
ushbu iqtisodiy modelning shakllanishi va rivojlanishi bir nechta bosqichlarni o‘z
ichiga oladi, ularning har biri mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish va
modernizatsiyalashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida O‘zbekiston iqtisodiyoti keskin
o‘zgarishlar jarayonidan o‘tdi. Sovet davrida markazlashgan rejali iqtisodiyotga
asoslangan tizimdan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni murakkab va ko‘p
bosqichli bo‘ldi 10
. Shu davrda davlat tomonidan ijtimoiy himoya mexanizmlari va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash choralariga alohida e’tibor qaratildi. Ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti prinsiplarini amalga oshirish maqsadida
O‘zbekiston bir qator iqtisodiy islohotlarni boshladi. Ushbu islohotlarning asosiy
yo‘nalishlari ichki bozorni rivojlantirish, xususiy sektorni rag‘batlantirish,
tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, bank tizimi va moliya sektorini
modernizatsiya qilish hamda ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlashdan iborat
bo‘ldi. O‘zbekistonda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining shakllanishi
jarayonida davlatning iqtisodiy faoliyatdagi roli alohida ahamiyat kasb etdi. Shu
jumladan, davlat bozor mexanizmlarini to‘g‘ri ishlashini nazorat qilish, raqobatni
ta’minlash, aholi bandligini oshirish va kam ta’minlangan qatlamlarni qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha strategik chora-tadbirlarni ishlab chiqdi. Davlatning
iqtisodiyotdagi bu faol roli ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishga xizmat qildi. Shu bilan birga, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
9
Ishmuhamedov A. E., Sunnatov M. N., Eshov M. P. Bozor iqtisodiyoti va biznes asoslari. Toshkent, 2005.
10
Norboyeva D. J., Fayzullayeva S. Bozor iqtisodiyotining ijtimoiy yo‘naltirilganligi va uning O‘zbekistonga xos xususiyatlari.
Samarqand Iqtisodiyot va Servis Instituti, 2024.

iqtisodiyoti shakllanishida xususiy sektorning rolini oshirish muhim bo‘ldi.
Xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi orqali ishlab chiqarish hajmlari, ish o‘rinlari
va ichki bozorning raqobatbardoshligi oshdi. Bu esa ijtimoiy barqarorlikni
mustahkamlashga yordam berdi.
Mamlakat iqtisodiyoti uchun ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor tamoyillari aholi
turmush darajasini yaxshilash va ijtimoiy himoyani ta’minlashning samarali
vositasi sifatida ko‘rilmoqda. Aholining ijtimoiy himoyasi nafaqat daromadlar
darajasini oshirish, balki sog‘liqni saqlash, ta’lim, uy-joy bilan ta’minlash va
ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan.
Ushbu tamoyillarni amalga oshirish jarayonida davlatning ijtimoiy siyosati va
iqtisodiy siyosatining uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan,
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti nafaqat iqtisodiy samaradorlikni, balki
ijtimoiy adolatni ham ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonning so‘nggi yillarda amalga oshirgan iqtisodiy islohotlari,
xususan, «Yangi O‘zbekiston» konsepsiyasi va «Iqtisodiy taraqqiyot strategiyasi»,
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini chuqurroq shakllantirish va
rivojlantirishga qaratilgan. Ushbu strategik hujjatlarda davlatning iqtisodiyotdagi
roli, xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash, innovatsion va texnologik rivojlanishni
rag‘batlantirish hamda aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish bo‘yicha aniq
vazifalar belgilangan. Shuningdek, iqtisodiyotning turli tarmoqlarida barqaror
raqobatni ta’minlash, soliq va moliya siyosatini modernizatsiya qilish hamda
xalqaro integratsiya jarayonini faollashtirish orqali mamlakatning global iqtisodiy
maydonda raqobatbardoshligini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti kontseptsiyasining rivojlanishida
innovatsiyalar va texnologik yangiliklarning roli ortib bormoqda. O‘zbekiston
Respublikasi ushbu yo‘nalishda texnoparklar, startap markazlari va ilmiy-tadqiqot
laboratoriyalarini yaratish orqali innovatsion iqtisodiyotga o‘tishni
rag‘batlantirmoqda. Bu esa iqtisodiyotning turli sohalarida ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, ish o‘rinlari yaratish va milliy mahsulotlarni eksport
salohiyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, innovatsion rivojlanish

ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga, aholining daromad darajasini oshirishga
va yangi avlod mutaxassislarini tayyorlashga yordam beradi.
Rivojlanish istiqbollari nuqtai nazaridan, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyoti O‘zbekistonda barqaror va uzluksiz o‘sish uchun mustahkam poydevor
yaratadi. Bu poydevor quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanishi mumkin: birinchidan,
xususiy sektor va kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish orqali ichki bozorni
kengaytirish va ish o‘rinlarini ko‘paytirish; ikkinchidan, davlatning ijtimoiy
himoya siyosatini samarali amalga oshirish orqali aholining ijtimoiy barqarorligini
ta’minlash; uchinchidan, innovatsion va texnologik rivojlanishni rag‘batlantirish
orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish; to‘rtinchidan, xalqaro iqtisodiy
integratsiya jarayonida mamlakatning raqobatbardoshligini kuchaytirish;
beshinchidan, barqaror moliya va bank tizimi orqali iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlash. Shu bilan birga, rivojlanish istiqbollarini amalga oshirishda bir qator
muammolar va xavflar mavjud. Jumladan, iqtisodiyotning ayrim sohalarida
raqobatning yetarli darajada rivojlanmaganligi, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlikning yetarli darajada kuchaymaganligi, innovatsion tizimlarning
samaradorligi va moliyaviy resurslarning cheklanganligi kabi muammolar mavjud.
Shu sababli, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi
uchun davlat siyosatining uzluksiz va tizimli amalga oshirilishi, xususiy sektorni
rag‘batlantirish mexanizmlarini takomillashtirish va innovatsion rivojlanishga
sarmoyalarni oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti shakllanishi
mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlangan bo‘lib, bugungi kunda bu jarayon
yanada chuqurlashib bormoqda. Ushbu iqtisodiy modelning asosiy maqsadi –
bozor samaradorligini oshirish bilan birga, aholining ijtimoiy himoyasini
ta’minlash va turmush darajasini yaxshilashdir 11
. Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida
xususiy sektor va innovatsion rivojlanishning kuchayishi, davlatning ijtimoiy
himoya siyosati va barqaror moliya tizimi bilan uyg‘unlashuvi O‘zbekiston
iqtisodiyotini yanada barqaror va raqobatbardosh qilishga xizmat qiladi. Kelajakda
11
Axmatov Sh. B. o‘g‘li. O‘zbekistonda ijtimoiy va iqtisodiy islohotlar mazmuni va mohiyati. Ta’lim innovatsiyasi va
integratsiyasi, 46(2), 130 - 133, 2025.

ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti mamlakatning iqtisodiy o‘sishida asosiy
vosita bo‘lib qoladi va aholining farovonligini oshirishga, shuningdek, milliy
iqtisodiyotning global maydonda muvaffaqiyatli raqobatbardoshligini ta’minlashga
xizmat qiladi..

4.Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotida ijtimoiy himoya va aholi
farovonligi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti – bu iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy
adolatni uyg‘unlashtirishga qaratilgan iqtisodiy tizim bo‘lib, davlatning iqtisodiy
siyosatida nafaqat bozor mexanizmlarini, balki ijtimoiy barqarorlikni ham ta’minlash
vazifalarini o‘z ichiga oladi. Rivojlangan davlatlar tajribasida ko‘rinib turganidek,
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor modeli nafaqat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, balki
aholining farovonligini oshirish, ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va barqaror
rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng iqtisodiyotni liberallashtirish va
bozor mexanizmlarini joriy qilish jarayonida ijtimoiy himoya tizimi bilan
uyg‘unlashgan yangi iqtisodiy modelni shakllantirish zarurati yuzaga keldi. Ayniqsa,
aholining turmush darajasini oshirish, ishsizlik va kambag‘allikni kamaytirish,
shuningdek, hududlararo iqtisodiy tafovutlarni bartaraf etish masalalari O‘zbekistonda
bozor iqtisodiyoti bilan ijtimoiy yo‘nalishni uyg‘unlashtirishning muhim omillari
hisoblanadi.
Bugungi kunda global iqtisodiy raqobat va texnologik o‘zgarishlar sharoitida
O‘zbekiston iqtisodiyoti yangi strategik yo‘nalishlarni talab qilmoqda. Shu bilan birga,
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini rivojlantirish, xususan, ijtimoiy himoya
tizimini kuchaytirish, sifatli ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlarini kengaytirish, aholi
daromadlarini barqaror oshirish va raqobatbardosh ish o‘rinlarini yaratish orqali
mamlakatning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash mumkin 12
.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining mohiyati va asosiy prinsiplari
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti – bu bozor mexanizmlari bilan erishilgan
iqtisodiy samaradorlikni ijtimoiy himoya va adolat bilan uyg‘unlashtirishni nazarda
tutuvchi iqtisodiy tizimdir. Ushbu modelning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
a) Bozorning asosiy roli: Narx mexanizmi va raqobat bozor iqtisodiyotining
samarali ishlashini ta’minlaydi.
12
https://tadqiqotlar.uz/02/article/view/1193

b) Davlatning tartibga soluvchi roli: Davlat iqtisodiy faoliyatni tartibga soluvchi va
ijtimoiy himoya tizimini shakllantiruvchi sifatida ishtirok etadi.
c) Ijtimoiy adolat: Aholining turmush darajasi, kambag‘allikni kamaytirish va teng
imkoniyatlarni yaratish iqtisodiy siyosatning markaziy yo‘nalishi hisoblanadi.
d) Barqaror rivojlanish: Iqtisodiy o‘sish bilan birga ekologik va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasida, xususan Germaniya, Shvetsiya va Daniya
kabi davlatlarda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor modeli uzoq yillik rivojlanish jarayonida
barqaror ijtimoiy himoya tizimi, samarali mehnat bozorini shakllantirish va hududlararo
tafovutlarni kamaytirish orqali o‘zini namoyon qilgan. O‘zbekistonda iqtisodiy
islohotlar jarayonida ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining ahamiyati
quyidagilar bilan izohlanadi 13
:
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash: Bozor mexanizmlari bilan bir qatorda davlat
tomonidan ijtimoiy yordam tizimi shakllantiriladi 14
.
Aholi farovonligini oshirish: Ishsizlikni kamaytirish, kambag‘allikni qisqartirish,
sifatli ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlariga kirishni ta’minlash orqali ijtimoiy
farovonlikni oshirish.
Hududlararo iqtisodiy tafovutlarni kamaytirish: Qishloq va shaharlar o‘rtasidagi
tafovutlarni bartaraf etish, infratuzilmani rivojlantirish orqali iqtisodiy integratsiyani
kuchaytirish.
O‘zbekiston hukumati tomonidan olib borilgan islohotlar, xususan, “Rivojlanish
strategiyasi 2030” va “Ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish dasturlari” ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha muhim qadamlar
hisoblanadi.
O‘zbekiston sharoitida ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini rivojlantirish bir
nechta yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
Ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirish
Aholining zaif qatlamlari uchun nafaqa va yordam tizimini kengaytirish.
13
https://uzresearchers.com/
14
https://uzresearchers.com/index.php/XAFT

Ishsizlikni qisqartirish, qayta tayyorlash va kasb-hunar kurslarini tashkil etish.
Qariyalar, nogironlar va ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlar uchun qo‘shimcha
resurslar ajratish.
Bandlik va mehnat bozori rivoji
Raqobatbardosh ish o‘rinlarini yaratish va xususiy sektorni rag‘batlantirish.
Innovatsion texnologiyalar va kichik biznesni rivojlantirish orqali ishchi kuchini
samarali jalb etish.
Ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarini takomillashtirish
Ta’lim sifati va kasbiy tayyorgarlik dasturlarini zamonaviy talablar bilan
uyg‘unlashtirish.
Sog‘liqni saqlash xizmatlarini kengaytirish, aholining salomatligini yaxshilash.
Iqtisodiy diversifikatsiya va hududiy rivojlanish
Iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlash, hududlararo tafovutlarni kamaytirish.
Qishloq xo‘jaligi va sanoatni rivojlantirish orqali mahalliy iqtisodiyotni
mustahkamlash.
Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik
Davlat tomonidan ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish va xususiy sektorni
rag‘batlantirish.
Ijtimoiy korporativ mas’uliyatni kuchaytirish va xalqaro tajribani tatbiq etish.
Rivojlangan mamlakatlarda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor modeli aholi
farovonligini oshirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning samarali vositasi
sifatida namoyon bo‘lgan. Shu bilan birga, O‘zbekistonda bu modelni tatbiq etish
jarayoni milliy xususiyatlar, ijtimoiy-iqtisodiy sharoit va mavjud resurslar hisobga
olingan holda amalga oshiriladi. O‘zbekiston sharoitida ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyotini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: ijtimoiy
himoya tizimini mustahkamlash, mehnat bozorini rivojlantirish, ta’lim va sog‘liqni
saqlash sohalarini takomillashtirish, hududiy tafovutlarni kamaytirish va davlat-xususiy
sektor hamkorligini kuchaytirish. Ushbu yo‘nalishlar amalga oshirilganda, mamlakat
iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlash bilan birga, aholining turmush darajasi
sezilarli darajada oshadi. Iqtisodiy va ijtimoiy siyosatning uyg‘unlashuvi O‘zbekistonni

rivojlangan mamlakatlar tajribasiga yaqinlashtiradi va barqaror, adolatli hamda
raqobatbardosh iqtisodiy tizimni shakllantirishga xizmat qiladi.

Xulosa
Ishlab Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning
eng yuqori bosqichini tashkil etadi va u bozordagi samaradorlikni ijtimoiy barqarorlik bilan
uyg‘unlashtirishga qaratilgan. Ushbu iqtisodiy model, avvalo, bozor mexanizmlarining
mustaqil ishlashini tan oladi, lekin ularni ijtimoiy adolat va aholining turmush darajasini
oshirish maqsadida davlat siyosati orqali muvozanatlashtiradi. Shu nuqtai nazardan,
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti raqobatbardosh, barqaror va samarali iqtisodiy
tizimni yaratishga xizmat qiladi. Asosiy tamoyillaridan biri – iqtisodiy o‘sish bilan birga
ijtimoiy himoya choralarini mustahkamlashdir. Bu yerda davlatning roli muhim bo‘lib, u
nafaqat tartibni ta’minlaydi, balki aholining zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, ish bilan
ta’minlash va ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirish orqali barqarorlikni mustahkamlaydi. Shu
tariqa, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti bozordagi o‘z-o‘zini tartibga soluvchi
mexanizmlarni saqlab qolgan holda, jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy manfaatlarini
uyg‘unlashtiradi.
Ushbu iqtisodiy modelni rivojlantirishning eng muhim omillaridan biri –
raqobatbardoshlik va innovatsiyalarni rag‘batlantirishdir. Shu bilan birga, ijtimoiy himoya,
mehnatni muhofaza qilish va ekologik barqarorlik kabi sohalar ham e’tibordan chetda
qolmaydi. Rivojlangan davlatlar tajribasidan kelib chiqqan holda, ijtimoiy yo‘naltirilgan
bozor iqtisodiyoti samarali iqtisodiy o‘sish bilan birga, aholining ijtimoiy barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Misol uchun, Germaniya va Skandinaviya mamlakatlarida bu
model nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy barqarorlikni ham mustahkamlash vositasi sifatida
faol qo‘llaniladi.
O‘zbekiston sharoitida ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini rivojlantirishning
asosiy yo‘nalishlari aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, bandlikni oshirish, kichik
va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish
orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdir. Davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosati orqali
bozor mexanizmlari samaradorligi va ijtimoiy adolat uyg‘unlashadi, bu esa barqaror
rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi.
Shu bilan birga, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti bozorning cheklovlarini
bartaraf etish, raqobatni oshirish, narxlarni barqarorlashtirish va resurslarni samarali

taqsimlash imkonini beradi. Davlatning ijtimoiy va iqtisodiy siyosati orqali aholining
turmush darajasi oshiriladi, kambag‘allik va ijtimoiy nohaqlik kamayadi, shuningdek,
barqaror iqtisodiy o‘sish ta’minlanadi. Shu tariqa, bu model bozor mexanizmlarini
maksimal darajada ishlatish bilan birga, jamiyatning barcha qatlamlarini rivojlanishdan
bahramand qilishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti nafaqat iqtisodiy
samaradorlik, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan murakkab tizim sifatida
qaraladi. U davlat va bozorning uyg‘unlashgan siyosati orqali jamiyatning barcha a’zolari
manfaatini hisobga oladi va raqobatbardosh, innovatsion va barqaror iqtisodiy muhitni
shakllantiradi. Shu bilan birga, aholining ijtimoiy himoyasi, bandligi va turmush darajasi
oshiriladi, bu esa mamlakatning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlaydi. Ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti bozor mexanizmlari va ijtimoiy adolatni uyg‘unlashtirgan
holda, eng yuqori bosqichdagi iqtisodiy tizimni ifodalaydi. Bu model rivojlangan davlatlar
tajribasiga asoslanib, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ham barqaror
iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda samarali vosita bo‘lishi mumkin. Shu
bilan birga, u davlatning strategik roli, ijtimoiy himoya siyosati va bozor mexanizmlarining
uyg‘unlashgan ishlashini taqozo etadi, bu esa mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishining asosiy sharti hisoblanadi.

Foydalanilgan a dabiyotlar .
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2009 y.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning Oliy Majlis
qo‘shma majlisidagi “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik
jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir”, T.: “O‘zbekiston”, 2012 y.
3. Norboyeva D.J., Fayzullayeva S.U. Bozor iqtisodiyotining ijtimoiy
yo‘naltirilganligi va uning O‘zbekistonga xos xususiyatlari. Maqola. – T., 2015.
4. Axmatov S.B. o‘g‘li. O‘zbekistonda ijtimoiy va iqtisodiy sohada amalga
oshirilayotgan o‘zgarishlar mazmuni va mohiyati. Maqola. – T., 2016.
5. S.A. Ergashev. O‘zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda
davlat moliyasining roli. Maqola. – T., 2017.
6. Ibragimov J.T., Luxmonov O., Murodullayeva Z. O‘zbekistonda ijtimoiy
siyosati islohotlari. Maqola. – T., 2018.
7. M. Rasulov. Bozor iqtisodiyoti asoslari. Darslik. – T., 2012.
8. Ishmuhamedov A.E., Sunnatov M.N., Eshov M.P. Bozor iqtisodiyoti va
biznes asoslari. Darslik. – T., 2011.
9. O‘quvchi darsligi. Iqtisodiy bilim asoslari (8-sinf). – T., 2013.
10. Yaqinda chop etilgan maqola. Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti
va O‘zbekistondagi xususiyatlari. – T., 2019.
11. Abduraxmanov K.X. Iqtisodiy nazariya va amaliyot. – T., 2007.
12. Ludwig Erhard. Wohlstand für Alle. – Bonn: Econ Verlag, 1957.
13. Alan T. Peacock & Hans Willgerodt. Germany’s Social Market
Economy: Origins and Evolution. – Oxford: Oxford University Press, 1989.
14. Otto Schlecht. Grundlagen und Perspektiven der Sozialen
Marktwirtschaft. – Tübingen: Mohr Siebeck, 1990.
15. Ferri & Cortese (eds.). The EU Social Market Economy and the Law:
Theoretical Perspectives and Practical Challenges for the EU. – London:
Routledge, 2018.

Referat

Sotib olish